Full text of "Punjabi Vishav Kosh - Volume X"

See other formats









੧ 


1" 





ਨੇ ਕਾ ੧. ਜੇ "੫ “ਸਕਲ 


ਛੇ 
ਦਲ 





੬ੰਚੀ॥.1 ਨਾ ਦੂ 


ਗਿ 
















ਇਆ" ੧ _ਅਨਾਸ& 
ਇੱਕੀ ,1.ੰ -]੬੧੦ ਲੀ .#< ੬ ੨ ਵਾ 7੧੫ 
- > ੮੩੬੬ = =$`1 
ਰ੍‌ ਵਾ ਤੇ 
ਰੰ 1੬ : ਨੇ 1੪ ੧੬੧ ੧ 
& $ ੫ ਵਾੜ 
੍‌ ਕੇ, ੯ ਆ _ 
ਕਿ = 4 11202. 2੫01 ਹੀ 3 ਵੱ 
ਦੇ ੨ 90 ਵਰ ਦੇਵੀ ਇੰ ਪਰ ਆ” # ਰਿ ਰਹ & ਹਾਕ 
ਲੇ #ਤ #' ਹਨ! 2 ੬੧੬੧ 95 &% “ਵਾਂ” ` ਦਲ= = ਉ 
& ਰ ਲੱ ਦੈ '#, ੧ ੭੧ | ਲੇ ਨ ॥ 
ਸਿ € 3] ॥ ਲਾ ਆ ₹4 4 ਸਿ ਉਰ "ਲ ੬ 









ਖਲ €ਦ<੧ ੯੪ ਐਂ£' ਨ ਆ 

ਸੀ ਲਾ ਯਹ # ਵਾ ਦਾ 
ਆ-ਦਾ ਤੇ ਰਲ | #- ₹ੇ ਆ ਨਾ ਰੈ. (ਗੋ 
= ਰੇ ਨਾ ਰਾ ਡਾ ਜਾ 






ਲਾ ਦੂ 
'' 


7" 


ਪਿ ੨ 



















ਦੱ 
॥ ਨ 
ਭਾ ॥ ( ਰਾ 21 8 ਰੂ ਆਂ ਹੋ. 
| &. । ਇਦਾ ੪ (ਰਮ 'ਣੂ&ੜੂ. 'ਉੰਵੰ]- ੍ 464: [(.ਾ%। ਨ ਇਆ ਰ੍‌ 
ਟੱਕ ਦੇ % ਆ # ਲੀ ਰੇ, ਛਾ 
| -<# ੧ ॥" ਊਂ 4 $੭੪੭੦"੬` ਰਾਉ ਦਾ ਦੀ ਦੇ ਵਿ ੬ 
( ਵ ੧. 7 ੯੮<-.'. ਪੱਖ :16712224 -. #੧੧੪ .” ॥444104405161405 ਮਾ 
੬ ੨੫ ਸਾ ਲੀ = ₹% ਹੈ ਲਟ ਤੂ ਮੱ 
ਦੇ ਦੇ ੨ ਨੂ ਨਿੱਤਆ । ਦੇ ਤਾ ਤੇ ਕਿਲ“, ਲਾ 
ਲੂ ਸੰ ਤੂ "ਸਾਕ ॥ # ੬੩ ੫ ਸਤ ਹੂ [4 ਦਿ ੧ &<-੧-- < -੧ = ੬੦੬ ' ਕਲੀਆਂ $ ਉਨ ਜੰ? ਅ ਨਵ 
ਚ ਉ ੧ ਕੁ ਰ੍‌ ੨ ਆ ਆ “ਦੇ ੧੪੩ "8 ਭਾ ਕਿਲ ਦੀ ੪ ਨ ੧੨੬੬੨ ਰਾ ਆ, 
। ਰਸ । ਹਉ 8 ਰੁ ਵਣ ਆਂ" 
ਲੀ ਰਾ ੯੫੧ ॥ (15 440". ਇਨਕ - ਉਹ ਦਾ 


ਲਾਲ 
ਵੇ 

ਭੂ 

1 

ਛਾ 

ਕੇ 

& 

ਛੜੇ 
1 
ਵਿ 

ਨ 

ਵੇ 
[ਤੇ 
ਉਹ 
੭ , ਨ 
। 
ਉਤ 
, 
ਹੈ 

ਵੇ 

ਰਹ 
੪ 

_ 

ਦੇ 
ਦਿ, 
ਵੇ 

ਅਥ 
੬, 
| ਅ 
ਬਿ 
ਨ 
'%. 

ਐਂ ', 
-% 


ਵਸ << ਵਾ ਵੈ" 


੬੮7] ਨ । ੨ (੩. < ਆ ਸਿ 
ਰ ਸਿ ੧੫( ] ੬0 ਇਤੁ? ੨” ਜਮ” “2 ਦੀ (11. ਉਨ ਨ 
“ਕਬ ੍ ; -“ ਹਉ ੬-੩ ੯੦“! ₹ਲ੧ਨ? । ੫742 ` ੪? ਦਵੇ ਆ ੩ 

ਦੇ “੬ ਆ 09 ਕਉ ਵਾ 4੫. - ਉਇ ਛਕ “ਤੂਛਤਾਂ 2“ “< %(&.. .&੪-%੭ ੨ “? "ਕਾਂ ਨੂ ੫੪੧ ੪9022 ੨? . "- 8੫8੪੮ ਉਨ8੧੧%੯ _ .੧ ੪:%੪,੬੬ 


ਕੀ 
ਪ੍ਹ 
ਜੈ 
॥ 
ਰਾ 
੫" 
& 
੩5 
ਲਾ 
=ਆ ਦੇ ਨ“ 
੯ ੮, $ 
ਰੱ 
੍‌ 
ਡ 
# 
॥, 
ਰੇ 
ਵਿ 
੧, 





ਕੀ 
ਦੂ ਦਿ ਵਰ. 
ਲੇ - -.. 
ਉ। 
੬ 
$ੂ 
੨੩੨੭੭ 
ਇਉ ਤੱ ੭ 
੬੬ 
ਰਾ 
ਪਰ 
ਨ 
7 
ਵਾ” 
ਵੇ 
ਸਿ 











“< 1 


ਜਿਲਦ ਦਸਵੀਂ 


ਚਿੜੀਆ-ਘਰ ਤੋਂ ਜੋੜਾ 





੩741 ₹15ਜ&੮ ॥੦5ਸ-੮੯€1. ੩ 
॥. ੧180811-31 11358. ਰ 
12106(01, 13020302 1261. 7011867 


ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਸ਼ਵ ਕੋਸ਼ ਜਿਲਦ 10ਵੀਂ 
ਡਾ. ਮਦਨ ਲਾਲ ਹਸੀਜਾ 


% : ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ ਪੰਜਾਬ 

ਸਾਲ : 2000 

ਕਾਪੀਆਂ : 2000 

ਕੀਮਤ : 239 ਰੁਪਏ 
2000 ਵਿ. ਕੋ. 1486 


ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਡਾਇਰੈਕਟਰ, ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ ਪੰਜਾਬ ___ 
ਛਾਪਕ _ : ਸਵੈਨ ਪ੍ਰਿਟਿੰਗ ਪ੍ਰੈੱਸ, ਅੱਡਾ ਟਾਂਡਾ, ਜਲੈਧਰ 
ਰਾਹੀਂ __: ਕੌਟਰੋਲਰ, ਪ੍ਰਿਟਿੰਗ ਅਤੇ ਸਟੇਸ਼ਨਰੀ ਵਿਭਾਗ ਪੰਜਾਬ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ 


ਹਰਜੀਤ ਕੌਰ 


ਪਰਮਜੀਤ ਕੌਰ 
(ਹੁਣ ਸਹਾਇਕ ਡਾਇਰੈਕਟਰ) 


(ਚ ਆਂ 


ਗੁਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਭੁੱਲਰ 


ਸਤਨਾਮ ਸਿੰਘ 


ਸ਼ੈਲਜਾ ਗੋਇਲ 


ਸੰਪਾਦਕੀ ਬੋਰਡ 


ਖਾ "$ 


ਮੁਖ ਸਪਾਦਕ 


ਰਛਪਾਲ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ 


ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ 


(ਹੁਣ ਸਹਾਇਕ ਡਾਇਰੈਕਟਰ) 
ਕਰਮਵੀਰ ਸਿੰਘ ਸੂਰੀ 
ਵੀਰਪਾਲ ਕੌਰ 





ਦੋ ਸ਼ਬਦ 
ਗਿਆਨ ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਧੁਰਾ ਹੈ। ਯੁੱਗਾਂ ਯੁਗਾਂਤਰਾਂ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਗਿਆਨ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਲਈ ਨਿਰੰਤਰ ਯਤਨਸ਼ੀਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਗਿਆਨ 
_ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਸਦਕਾ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਜਾਤੀ ਆਦਿ ਕਾਲ ਤੋਂ ਅਜੋਕੀ ਵਿਕਸਿਤ ਅਵਸਥਾ ਤੱਕ ਪੁੱਜੀ ਹੈ। ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਕੁੱਖ ਵਿਚ ਲੁਕੇ ਭੇਦਾਂ ਦੀ ਖੋਜ, 
ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਅਜੋਕੀ ਆਰਥਿਕ, ਸਮਾਜਿਕ, ਰਾਜਨੀਤਕ ਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਉੱਨਤੀ ਸਭ ਉਚੇਰੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਸਦਕਾ ਹੀ ਸੰਭਵ ਹੋ 
ਸਕੀ ਹੈ। ਮਾਨਵੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਬਿਹਤਰੀ ਲਈ ਉਚੇਰਾ ਤੇ ਸਰਵਪੱਖੀ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਹੋਰ ਵੀ ਆਸਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੇ ਇਹ ਹਰੇਕ, 
ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਮਾਤਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਉਪਲਬਧ ਹੋਵੇ। ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀਅਤ ਦੀ ਰਹਿਨੁਮਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ ਦੇ ਸਰਵਪੱਖੀ ਗਿਆਨ ` 
ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਸ਼ਾਇਦ ਉੱਗਲਾਂ ਤੇ ਗਿਣੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕੁਝ ਕੁ ਪੁਸਤਕਾਂ ਹੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਉਪਲਬਧ ਹਨ। ਇਸ ਆਸ਼ੇ ਦੀ 


ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ ਪੰਜਾਬ ਵਲੋਂ ਐਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਬ੍ਰਿਟੈਨਿਕਾ ਦੇ ਪੈਟਰਨ ਤੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਸ਼ਵ ਕੋਸ਼ ਦਾ 
ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਹੱਥ ਵਿਚ ਲੈ ਕੇ ਇਕ ਨਿਮਾਣਾ ਜਿਹਾ ਉਪਰਾਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। 


__ ਐਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਬ੍ਰਿਟੈਨਿਕਾ ਦੇ ਪੈਟਰਨ ਉੱਤੇ 25 ਜਿਲਦਾਂ ਵਿਚ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਸ਼ਵ ਕੋਸ਼, ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ 
ਦਾ ਇਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਹਵਾਲਾ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਬਹੁਤ ਘਾਟ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਖੋਜ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਇਸ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ 
ਦਾ ਨਿਵੇਕਲਾ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਇਹ ਬੜੀ ਖੁਸ਼ੀ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਵਿਚ ਜੁਟੇ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਸਾਹਿਤ ਕਰਮੀਆਂ ਦੀ ਦਿਨ ਰਾਤ ਦੀ ਮਿਹਨਤ 
ਸਦਕਾ ਅੱਜ ਮੈਂ ਇਹ ਦਸਵੀਂ ਜਿਲਦ ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਉਮੀਦ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦੀ ਗਿਆਰਵੀਂ ਜਿਲਦ ਦੀ ਵੀ ਪੰਜਾਬੀ ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ 
ਬਹੁਤੀ ਉਡੀਕ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਪਵੇਗੀ ਉਹ ਭੀ ਛੇਤੀ ਹੀ ਆਪ ਨੂੰ ਭੇਟ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਰ ਰ 

ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਸ਼ਵ ਕੋਸ਼ ਦੀ ਇਸ ਜਿਲਦ ਵਿਚ ਚਿੜੀਆ-ਘਰ ਤੋਂ ਜੌੜਾ ਸ਼ਬਦ ਤੱਕ ਦੀਆਂ ਐਂਟਰੀਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਭਾਵੇਂ ਇਸ ਕੰਮ ਵਿਚ 
ਪੂਰੀ ਪੂਰੀ ਚੌਕਸੀ ਅਤੇ ਸਾਵਧਾਨੀ ਵਰਤੀ ਗਈ ਹੈ ਪਰ ਤਦ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਤੇ ਕਿਤੇ ਅੰਕੜੇ ਅਤੇ ਤੱਥ ਮਿਤੀ-ਅੰਤ ਤੱਕ ਨਾ ਦਿੱਤੇ 
ਜਾ ਸਕੇ ਹੋਣ ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਧਨ ਸਮੱਗਰੀ ਅਤੇ ਉਚਿਤ ਅਮਲੇ ਦੀ ਘਾਟ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਮੁਹਈਆ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾ 
ਸਕੀਆਂ ਜਿਹੜੀਆਂ ਕਿ ਅਜਿਹੇ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਨੂੰ ਉਪਲਬਧ ਹੋਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ। 


ਵਿਸ਼ਵ ਕੋਸ਼ ਦੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਛਪੀਆਂ ਜਿਲਦਾਂ ਵਾਂਗ ਪਾਲਕਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਇਸ ਜਿਲਦ ਦੇ ਮੁੱਢ ਵਿਚ ਵੀ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਬਾਰੇ 
ਲੋੜੀਂਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਵਿਚ ਵਰਤੇ ਗਏ ਸ਼ਬਦ-ਸੰਖੇਪ ਤੇ ਹੋਰ ਚਿੰਨ੍ਹ ਆਦਿ ਵੀ ਦੇ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ। 

ਇਹ ਅਨਮੋਲ ਹਵਾਲਾ ਗ੍ਰੰਥ ਪੰਜਾਬੀ ਪਾਠਕਾਂ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਭੇਟਾ ਕਰਨ ਲੱਗਿਆਂ ਮੈਨੂੰ ਪੂਰੀ ਆਸ ਹੈ ਕਿ ਵਿਵੇਕ-ਬੁੱਧੀ 
ਪਾਠਕ ਇਸ ਜਿਲਦ ਵਿਚ ਰਹਿ ਗਈਆਂ ਤਰੁੱਟੀਆਂ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਵਡਮੁੱਲੇ ਸੁਝਾਅ ਲਿਖ ਭੇਜਣ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਕਰਨਗੇ। 
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯੋਗ ਸੁਝਾਵਾਂ ਦੀ ਲੋਅ ਵਿਚ ਅਸੀਂ ਬਾਕੀ ਜਿਲਦਾਂ ਨੂੰ ਹੇਰ ਚੰਗਾ ਅਤੇ ਸੁੱਚਜਾ ਬਣਾ ਸਕਾਂਗੇ। 

_ਇਸ ਜਿਲਦ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਅਤੇ ਛਪਾਈ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵ ਕੋਸ਼ ਭਾਗ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸੰਪਾਦਕ, ਸੰਪਾਦਕਾਂ, ਸਹਾਇਕ ਸੰਪਾਦਕਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਮਲੇ _ 
ਨੇ ਬੜੀ ਮਿਹਨਤ ਅਤੇ ਤਨਦੇਹੀ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਦਾ ਅਤੇ ਇਸ ਜਿਲਦ ਵਿਚ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲੇਖਕਾਂ ਤੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਯੋਗਦਾਨ 
_ ਪਾਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਕੰਟਰੇਲਰ, ਛਪਾਈ ਤੇ ਲਿਖਣ ਸਮੱਗਰੀ ਵਿਭਾਗ, ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਦਿਲੋਂ ਧੰਨਵਾਦੀ ਹਾਂ। 


ਛਾ. ਮਟਨ ਲਾਲ ਹਸੀਜਾ 


ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਸ਼ਵ ਕੋਸ਼ ਦੀ ਵਰਤੋਂ 


_ ਗਈ ਤਰਤੀਬ ਦੀ ਹੇਠਾਂ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਜੇ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਲੋੜੀਂਦੀ ਐਂਟਰੀ ਲੱਭਣ ਵਿਚ ਆਸਾਨੀ ਰਹੇ। 

1. ਐਂਟਰੀਆਂ ਦੀ ਤਰਤੀਬ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਰੱਖੀ ਗਈ ਹੈ ਨਾ ਕਿ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਅਤੇ ਇਹ ਤਰਤੀਬ ਗੁਰਮੁਖੀ ਦੀ ਪੈਂਤੀ 
ਦੇ ਅੱਖਰ-ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਰੱਖੀ ਗਈ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਉ, ਅ, ਏ.....ਲ, ਵ, ੜ। ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਇਕੋਂ ਹੀ ਅੱਖਰ ਨੂੰ ਲਗਾਂ ਮਾਤਰਾਂ ਦੇ ਹਿਸਾਬ 
ਨਾਲ ਤਰਤੀਬਵਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਮੁਕਤਾ (ਸ) ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਤੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਕੰਨਾ (ਜਾ), ਸਿਹਾਰੀ (ਸਿ), ਬਿਹਾਰੀ ਸੀ), ਔਕੜ 
(ਸ), ਦੁਲੈਂਕੜ (ਸੂ). ਲਾਂ (ਸੇ), ਦੁਲਾਂ ਸੈ), ਹੋੜਾ (ਸੋ) ਅਤੇ ਕਨੌੜਾ (ਸੰ) ਰੱਖੇ ਗਏ ਹਨ। 

ਤਰਤੀਬ ਵਿਚ ਬਿੰਦੀ (ਸਾਂ), ਟਿੱਪੀ (ਸੰ ਆਇ 
ਦੇ ਸਿਰਲੇਖ ਵਿਚ ਕੌਮਾ () ਆਂਉਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਅੱਖਰ-ਕਰਮ ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਮਹੱਤਵ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 


2. ਕਿਸੇ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਪੈਰ ਵਿਚ ਆਉਣ ਵਾਲੇ 'ਰ' ਅਤੇ 'ਵ' ਨੂੰ ਕਰਮ ਦੇਣ ਲਗਿਆਂ ਪੂਰਾ 'ਰ' ਅਤੇ 'ਵ' ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਿਥੇ ਕਿਤੇ 
ਕਿਸੇ ਅੱਖਰ ਦੇ ਪੈਰ ਵਿਚ 'ਰ' ਸਿਤ ਨ ਤਉ 
'ਰ' ਨੂੰ ਹੀ ਮੌਨੀ ਗਈ ਹੈ ਨਾ ਕਿ ਮੂਲ ਅੱਖਰ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ। 


3. ਐਂਟਰੀ ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ ਭਾਵੇਂ ਇਕ, ਦੋ ਜਾਂ ਬਹੁਤੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਹੈ, ਤਰਤੀਬ ਪਹਿਲੇ ਸਬਦ ਨ ਖੁ ਰੱਖਕੇ ਹੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ ਜਿਵੇ- 

ਉ : 

ਉਰਦੂ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ : 

ਉੜੀਸਾ : 

4. ਭੂਗੋਲ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਇਕੋ ਨਾਂ ਦੀਆਂ ਇਕੋ ਹੀ ਥਾਂ ਤੇ ਕਈ ਕਈ ਐਂਟਰੀਆਂ ਦਰਜ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਲੋੜੀਂਦੀ ਐਂਟਰੀ ਲੱਭਣ ਵਿਚ 
ਪਾਠਕ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਲਈ ਤਰਤੀਬ ਦੇਣ ਲਗਿਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧਿਆਨ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਐਂਟਰੀਆਂ ਦੀ ਤਰਤੀਬ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ 
ਰੱਖੀ ਗਈ ਹੈ- 

ਕਪੂਰਥਲਾ : ਰਿਆਸਤ-- 

ਕਪੂਰਬਲਾ : ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ- 

ਕਪੂਰਥਲਾ : ਸ਼ਹਿਰ-- 


ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਕਪੂਰਥਲਾ ਰਿਆਸਤ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਜਾਂ ਸ਼ਹਿਰ ਲੱਭਣ ਵਿਚ ਮੁਸ਼ਕਲ ਪੇਸ਼ ਨਹੀ ਆਵੇਗੀ। ਇਕੋ ਹੀ ਨਾਂ ਦੇ ਕਈ ਕਈ 
ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੀ ਸੂਰਤ ਵਿਚ ਐਂਟਰੀ ਦਾ ਆਰੰਭਕ ਵਾਕ ਅਜਿਹੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਹੀ ਸ਼ਬਦ ਇਹ ਸਪਸ਼ਟ 
ਕਰ ਦਿੰਦਾਂ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਕਿਸ ਰਾਜ ਜਾਂ ਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਣ ਲਈ- 


(ਉ) ਕਿੰਗਜ਼ਟਨ : ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਦਾ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ 


(ਅ) ਕਾਨਕਰਡ (€080ਭ6) : ਕੈਲਿਫੋਰਨੀਆ ਰਾਜ (ਸ.ਰ:ਅ) ਦੀ ਕਾਂਟਰਾ ਕਾਂਸਟਾ ਕਾਉਂਟੀ ਦਾ ਇਕ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਜੋ... 
_ਕਾਨਕਰਡ (੦086089) : ਮੈਸਾਜੂਸੈਟਸ ਰਾਜ (ਜ.ਰ.ਅ.) ਦੀ ਮਿਡਲਸੈਕਸ ਕਾਉਂਟੀ ਦਾ ਇਕ ਸ਼ਹਿਰਾ ਹੈ ਜੋ... 


5. ਕਰਾਸ ਹਵਾਲੇ ਵਾਲੀਆਂ ਐਂਟਰੀਆਂ ਦੀ ਸੂਰਤ ਵਿਚ ਇਹ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਐਂਟਰੀ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਨਾਂ ਹੇਠ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ 
ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਦੂਜੇ ਨਾਂ ਨੂੰ ਕਰਾਸ ਹਵਾਲੇ ਵਜੋਂ ਉਸ ਦੇ ਬਣਦੇ ਅੱਖਰ-ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਐਂਟਰੀ 'ਜ਼ੇਅਰ' ਦੇ ਨਾਂ ਹੇਠ ਪਵੇਗੀ 
ਪਰ ਜਿਥੇ 'ਕਾਂਗੋ' ਰਤ 


6. ਇਕੋ ਹੀ ਨਾਂ ਦੀਆਂ ਜੀਵਨੀਆਂ ਦਾ ਕਰਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ-ਕਾਲ ਅਨੁਸਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਵੇਂ- 
ਸ਼ਾਹ ਨਵਾਜ਼ ਖ਼ਾਂ (18ਵੀਂ ਸਦੀ) : 


ਸ਼ਾਹ ਨਵਾਜ਼ ਖ਼ਾਂ (20ਵੀਂ ਸਦੀ) : 


ਇਕ ਹੀ ਨਾਂ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਆਦਿ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਈ ਕਈ ਐਂਟਰੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਜੇਮਜ਼ ਪਹਿਲਾ, ਦੂਜਾ, ਤੀਜਾ ਆਦਿ ਦੀ ਲੋੜੀਂਦੀ ਐਂਟਰੀ 
ਨੂੰ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਲੱਭਣ ਲਈ ਐਂਟਰੀ ਦੇ ਸਿਰਲੇਖ ਦੇ ਨਾਲ ਬ੍ਰੈਕਟ ਵਿਚ ਉਸ ਦਾ ਨੰਬਰ-ਕ੍ਰਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਹੋਰ ਭੀ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਨ 
ਲਈ ਇਸ ਨਾਲ ਗੁਰਮੁਖੀ ਦੀ ਪੈਂਤੀ ਦੇ ਅੱਖਰ-ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸਬੰਧਤ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਨਾਂ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਵੇਂ- 


ਜੇਮਜ਼ (ਪਹਿਲਾ--ਇੰਗਲੈਂਡ) : 
ਜੇਮਜ਼ (ਪਹਿਲਾ--ਸਪੇਠ) : 
ਜੇਮਜ਼ (ਪਹਿਲਾ--ਪੁਰਤਗਾਲ) : ਰ 
7.ਐਟਰੀਆਂ ਦੇ ਅਖ਼ੀਰ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਵਰਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਵਾਲਾ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਸੰਖੇਪ ਰੂਪ ਵਿਚ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ 
ਐਂਟਰੀ ਵਿਚ ਵੀ ਸੰਖੇਪ-ਸ਼ਬਦ ਵਰਤੇ ਗਏ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੂਰਾ ਨਾਂ ਪਾਠਕ, ਆਰੰਭ ਵਿਚ ਦਿੱਤੀ ਗਈ 'ਸ਼ਬਦ-ਸੰਖੇਪ' ਸੂਚੀ ਵਿਚੋਂ ਵੇਖ ਸਕਦੇ 


- ਹਨ। ਸ਼ਬਦ-ਸੰਖੇਪ ਸੂਚੀ ਵੀ ਅੱਖਰ-ਕਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਅੱਖਰ-ਕ੍ਰਮ ਦਾ ਆਧਾਰ ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਨਾਂ ਰੌਂਖਿਆ 
ਗਿਆ ਹੈ। ਰ 


ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਸ਼ਵ ਕੋਸ਼ ਵਿਚ ਉਪਰੋਕਤ ਨਿਯਮ ਪਾਲਣ ਦਾ ਪੂਰਾ-ਪੂਰਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਮੁੱਢਲੀਆਂ ਜਿਲਦਾਂ ਦੀ 
ਸਮੱਗਰੀ ਕਾਫੀ ਪਹਿਲਾਂ ਤਿਆਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਕਿਤੇ-ਕਿਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਵਿਚ ਉਕਾਈ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਸ਼ਵ 
ਕੋਸ਼ ਦੀਆਂ ਅਗਲੀਆਂ ਜਿਲਦਾਂ ਵਿਚ ਉਪਰੋਕਤ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਪਾਲਣਾ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। 


ਜੀ. ਐ. ਲਾ. ਐਨ ਜੀ-ਮੈਕਸ ਐਨੀਮਲ ਲਾਈਫ਼ ਐਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ 


ਦਾ. ਇੰਡ. ਡਾ ਦਾ ਟਾਈਮਜ਼ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ ਡਾਇਰੈਕਟਰੀ ਐਂਡ ਯੀਅਰ ਬੁੱਕ. 
ਟਰ. ਬ. `_ਟਰੱਪੀਕਲ ਬਰਡਜ਼-ਕਲਾਈਵ ਰੂਟਸ 
ਟੈ. ਬੁ. ਕੈ-ਗਰੋਵਰ ___ ਏ ਟੈਕਸਟ ਬੁੱਕ ਆਫ਼ ਕੈਮਿਸਟਰੀ--ਗਰੋਵਰ ਰ 
ਟੈ. ਬੁ. ਫਿ. ਕੇ. ਰ੍ ਟੈਕਸਟ ਬੁੱਕ ਆਫ਼,ਫ਼ਿਜ਼ੀਕਲ ਕੈਮਿਸਟਰੀ-ਨਿਰੰਜਨ ਸਿੰਘ, ਜੋਗਿੰਦਰ ਸਿੰਘ 
1 ਟੈਕਸਟ ਬੁੱਕ ਆਫ਼ ਮੈਡੀਸਨ-ਡਬਲਿਊ. ਐਨ. ਮਾਨ 
ਡਿ. ਐਜੂ. ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ ਆਫ਼ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ-ਕਾਰਟਰ ਵੀ. ਗੁੱਡ 
ਡਿ. ਇਸ. ਏ ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ ਆਫ਼ ਇਸਲਾਮ 
ਡਿ. ਸਾਈ. ਏ ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ ਆਫ਼ ਸਾਈਕਾਲੋਜੀ-ਜੇਮਜ਼ ਡ੍ਰੇਵਰ 
ਡਿ. ਸਾ. ਬਾ. ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ ਆਫ਼ ਸਾਇੰਟਿਫਿਕ ਬਾਇਓਗ੍ਰਾਫ਼ੀ-ਚਾਰਲਸ, ਸੀ. ਜੀ. 
ਡਿ. ਹਿੰ. ਮਾਈ ਏ ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ ਆਫ਼ ਹਿੰਦੂ ਮਾਈਥਾਲੋਜੀ 
ਡਿ. ਜਗ. ਏ ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ ਆਫ਼ ਜੀਓਗ੍ਰਾਫ਼ੀ 
ਡਿ.-ਨੈ. ਕਾ. ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ ਆਫ਼ ਨੈਸ਼ਨਲ ਬਾਇਓਗ੍ਹਾਫ਼ੀ 
ਡਿ. ਪੁ. ਸਾ. ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ ਆਫ਼ ਪੁਲੀਟੀਕਲ ਸਾਇੰਸ-ਜੋਸਫ਼ ਡੱਨਰ 
ਤਵਾ. ਗੁ. ਖ਼ਾ. ਤਵਾਰੀਖ਼ ਗੁਰੂ ਖ਼ਾਲਸਾ-ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ 
ਤਾ. ਅ. ਉਰ.-ਇ. ਹੁਸੈਨ ਤਾਰੀਖ਼ਿ ਅਦਬਿ ਉਰਦੂ--ਇਜਾਜ਼ ਹੁਸੈਨ 
ਤਾ. ਅ. ਉਰ.-ਸਕਸੈਨਾ ਤਾਰੀਖ਼ਿ ਅਦਬਿ ਉਰਦੂ-ਸਕਸੈਨਾ _ 
ਦੇਹਲੀ-ਹਿ. ਐਂਡ. ਪਲੇ. ਇੰਟ. ਦੇਹਲੀ-ਹਿਸਟਰੀ ਐਂਡ ਪਲੇਸਿਜ਼ ਆਫ਼ ਇੰਟਰੈਸਟ--ਡਾ. ਪ੍ਰਭਾ ਚੋਪੜਾ 
ਕ. ਯੂ. ਬਾ. ਨਿਊ ਕਨਸਾਈਜ਼ ਯੂਨੀਵਰਸਲ ਬਾਇਓਗ੍ਹਾਫ਼ੀ 
ਡਿ. ਸਾਈ. ਏ ਨਿਊ ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ ਆਫ਼ ਸਾਈਕਾਲੋਜੀ-ਫ਼ਿਲਿਪ ਲਾਰੈਂਸ ਹੈਰੀਮੈਨ 
ਯੂ. ਐਨ. ਨਿਊ ਯੂਨੀਵਰਸਲ ਐਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ 
ਵ. ਐਨ ਮਾ ਦੀ ਨਿਊ ਵਰਲਡ ਐਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ 
ਕਾ. ਪੰਜਾਬੀ ਕਾਸਟਸ-ਇਬੈਟਸਨ 
ਸਨ. ਸਾ. ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਸਨਮਾਨਿਤ ਸਾਹਿਤਕਾਰ-ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ, ਪੰਜਾਬ 
ਸਾ..ਇ.-ਕੋਹਲੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ-ਡਾ. ਸੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਕੋਹਲੀ 
ਸਾ. ਇ--ਦਰਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ-ਡਾ.' ਗੋਪਾਲ ਸਿੰਘ ਦਰਦੀ 
ਸਾ. ਇ.-ਨਰੂਲਾ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ-ਡਾ. ਸੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨਰੂਲਾ 
ਸਾ. ਇ.-ਪੰਜਾਬ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ-ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ 
ਸਾ. ਇ.-ਪੰਜਾਬੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ-ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ 
ਸਾ. ਇ.-ਭਾ. ਵਿ. ਪੰ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ-ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ ਪੰਜਾਬ 
ਸਾ. ਇ.--ਰਸ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ-ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਰਸ 
ਸਾ. ਕੋ. ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਕੋਸ਼-ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ 
ਸ਼ਾ. ਤਜ਼. ਪੰਜਾਬੀ ਸ਼ਾਇਰਾਂ ਦਾ ਤਜ਼ਕਰਾ-ਮੌਲਾ ਬਖ਼ਸ਼ ਕੁਸ਼ਤਾ 
ਕੋ. ਪੰਜਾਬੀ ਕੋਸ਼ _ 


ਪਲਾਂਟਸ ਆਫ਼ ਦੀ ਪੰਜਾਬ 

ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼-ਗਿ. ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ 

ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਚਰਿੱਤਰ ਕੋਸ਼ 

ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼-ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਭੰਗੂ 

ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਲਿਪੀ ਮਾਲਾ-ਪੰਡਤ ਗੌਰੀ ਸ਼ੰਕਰ ਓਝਾ 
ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲਜ਼ ਆਫ਼ ਇਨਟਰਨਲ ਮੈਡੀਜਨ-ਹੈਰੀਸਨ 
ਪ੍ਰਿਜ਼ਰਵੇਸ਼ਨ ਆਫ਼ ਫ਼ਰੂਟਸ ਐਂਡ ਵੈਜੀਟੇਬਲਜ਼-ਆਈ. ਸੀ. ਏ. ਆਰ. 
ਪੰਜਾਬੀ ਲਿਖਾਰੀ ਕੋਸ਼-ਜੇਗਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਰਾਮਦੇਵ 
ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕਧਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੋਸ਼-ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ 
ਪਾਪੂਲਰ ਹੈਂਡ-ਬੁੱਕ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਅਨ ਬਰਡਜ਼ __ 
ਪੇਟਿੰਗਜ਼ ਆਫ਼ ਦੀ ਸਿੱਖਸ-ਡਬਲਿਊ. ਆਰਚਰ 
ਫਰੰਟੀਅਰ ਆਫ਼ ਐਸਟ੍ਰਾਨੋਮੀ-ਫਰੈੱਡ ਹਾਇਲ 


ਰਸ 


ਲਾ 


44 ਨ ੩ ੭ <੦,ਣਾ 2੬੦੨ “੩ ੩ ੨ % & = &੦ & ੦ ੨੦ &੦ ੦ &੦ ੦ & & :> = ਕੀ ਕੰ ਗੰ ਗੰ ਲਾ 
ਸੋ ਲੋ ਘ 
ਜੋ] ਨੰ ਘ/ 
4 % 


੨ ਤੂ 5 





ਫੰ. ਇ. ਇੰਜ. ਫੰਡਾਮੈਂਟਲਜ਼ ਆਫ਼ ਇਰੀਗੇਸ਼ਨ ਇੰਜਨੀਅਰਿੰਗ-ਭਾਰਤ ਸਿੰਘ 

ਫ. ਸ਼੍ਰ. ਇੰ. ਰਤ ਫਲਾਵਰਿੰਗ ਸ਼੍ਰੱਥਜ਼ ਇਨ ਇੰਡੀਆ-ਐਸ. ਐਲ. ਜਿੰਦਲ 

ਫ਼. ਕ.ਇੰ. ਫ਼ਰੂਟ ਕਲਚਰ ਇਨ ਇੰਡੀਆ-ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ 

ਫ. ਟਰ. ਸ਼੍ਰ. ਇੰ. ਫਲਾਵਰਿੰਗ ਟ੍ਰੀਜ਼ ਐਂਡ ਸ਼੍ਰੱਥਜ਼ ਇਨ ਇੰਡੀਆ 

ਫਾ. ਮੁ. ਐਂਪ. ਫਾਲ ਆਫ਼ ਦੀ ਮੁਗ਼ਲ ਐਂਪਾਇਰ-ਜਾਦੂ ਨਾਥ ਸਰਕਾਰ 

ਫ਼ੈ. ਮੈ. ਡਿ. ਫ਼ੈਮਿਲੀ ਮੈਡੀਕਲ ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ-ਡਾ. ਤ੍ਰਿਪਾਠੀ ਰ 

.ਫ਼ੋਂ. ਸਿ. ਇੰਡ. ਦੀ ਫ਼ੋਰਟੀਫਾਈਡ ਸਿਟੀਜ਼ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ-ਸਿਡਨੀ ਟਾਇ 

ਬ੍ਰਿ. ਰੂ. ਇੰ. ਆਫ਼, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰੂਲ ਇਨ ਇੰਡੀਆ ਐਂਡ ਆਫ਼ਟਰ-ਵੀ. ਡੀ. ਮਹਾਜਨ 

ਬਾ. ਕੈ. ਬਾਇਓ-ਕੈਮਿਸਟਰੀ-ਕਲਾਈਨਰ ਅਤੇ ਆੱਰਟਨ 

ਬੁ.ਇੰ.ਬ. . ਦੀ ਬੁੱਕ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਅਨ ਬਰਡਜ਼-ਸਲੀਮ ਅਲੀ 

ਬੁ. ਪਾ. ਸਾ. ਦੀ ਬੁੱਕ ਆਫ਼ ਪਾਪੂਲਰ ਸਾਇੰਸ 

ਬੇ. ਨੀ. ਵ. ਬੇਸਿਕ ਨੀਡਲ ਵਰਕ-ਵਾਈਨ ਫ਼ਰੀਡ ਐਂਡ ਬੁੱਲ 

ਭਾ. ਭਾਰਤ ਦੇ ਅਜਾਇਬ ਘਰ 

ਭਾ. ਪਹਿ. ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਹਿਲਵਾਨ--ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਕੰਵਲ 

ਭਾ. ਪ੍ਰ. ਵਿ. ਭਾਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਿਗਿਆਨੀ-ਜਗਜੀਤ ਸਿੰਘ 

ਮ. ਕੋ, ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼ _“ ਫ 

ਮਾ. ਮੈ. ਕੌ. ਮਾਡਰਨ ਮੈਡੀਕਲ ਕੌਂਸਲਰ 

ਮੁ. ਐੱਪਾ. ਦੀ ਮੁਗਲ ਐਂਪਾਇਰ-ਡਾ. ਅਸ਼ਿਰਬਾਦੀ ਲਾਲ ਸ੍ਰੀਵਾਸਤਵਾ 

ਮੈ. ਹੈ. ਐਨ. ਮੈਡੀਕਲ ਐਂਡ ਹੈਲਥ ਐਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ 

_ਮੋਕਂ. ਐਨ. ਸਾ. ਟ ਮੈਕਗ੍ਰਾਅ-ਹਿੱਲ ਐਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਾਇੰਸ ਐਂਡ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ 
ਮੈਕ. ਐਨ. ਵ. ਬਾ ਮੈਕਗ੍ਰਾਅ-ਹਿੱਲ ਐਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਵਰਲਡ ਬਾਇਓਗ੍ਰਾਫ਼ੀਜ਼ 
ਮੈਕ. ਮਾ. ਮੈ. ਸਾ ਮੈਕਗ੍ਰਾਅ-ਹਿੱਲ ਮਾਡਰਨ ਮੈਨ ਆਫ਼ ਸਾਇੰਸ 

ਮੈਥ. ਡਿ. ਮੈਥੇਮੈਟਿਕਸ ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ--ਜੇਮਜ਼ ਐਂਡ ਜੇਮਜ਼ 

ਮੈ. ਪ.ਇੰ.ਪਾ ਮੈਡੀਸਿਨਲ ਪਲਾਂਟਸ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ ਐਂਡ ਪਾਕਿਸਤਾਨ 

ਮੈ. ਮੈ. ਮੈਨ ਆਫ਼ ਮੈਥੇਮੈਟਿਕਸ-ਈ. ਟੀਂ. ਬੈੱਲ 

ਯੂਨੀ. ਐਨ ਯੂਨਵਰਸਲ ਐਨਸਾਈਕਲੇਪੀਡੀਆ 

ਰ. ਸਿੰ. ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ-ਸਰ ਲੈਪਲ ਗ੍ਰਿਫਿਨ ਰ ੍ 
ਰਾ. ਸਿ.ਪਾ.ਪੇੰ. -ਰਾਈਜ਼ ਆਫ਼ ਦੀ ਸਿੱਖ ਪਾਵਰ ਇਨ ਦੀ ਪੰਜਾਬ-ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਸੀਤਲ 
ਰਾ. ਫਾ. ਮੁ. ਐਂਪ. ਰਾਈਜ਼ ਐਂਡ ਫਾਲ ਆਫ਼ ਦੀ ਮੁਗ਼ਲ ਐਂਪਾਇਰ-ਆਰ. ਪੀ. ਤ੍ਰਿਪਾਠੀ 
ਲਾ. ਐਨ. ਵਰ. ਲਾਰੌਸ ਐਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਵਰਲਡ-ਪਾਲ ਹੈਮਲਿਨ 

ਲਾਂ. ਡਿ. ਜਗ. ਲਾਂਗਮੈਨ ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ ਆਂਫ਼ ਜੀਓਗ੍ਰਾਫੀ-ਸਰ ਡਡਲੇ ਸਟੈਂਪ 

ਲਿੰ. ਸ. ਇੰਡ. ਲਿੰਗੁਇਸਟਿਕ ਸਰਵੇ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ--ਗ੍ਰੀਅਰਸਨ 

ਲਿਟ. ਹਿ. ਐਰੈ. ਏ' ਲਿਟਰੇਰੀ ਹਿਸਟਰੀ ਆਫ਼ ਦੀ ਐਰੈਬਜ਼-ਨਿਕਲਸਨ 

ਲਿਟ. ਹਿ. ਪਰ. ਰ ਏ ਲਿਟਰੇਰੀ ਹਿਸਟਰੀ ਆਫ਼ ਪਰਸ਼ੀਆ-ਬ੍ਰਾਊਨ 

ਵ.ਹੂ.ਸਾ. ਰ੍ ਵਰਲਡ ਹੂ-ਜ਼ ਹੂ ਇਨ ਸਾਇੰਸ 

ਵ.ਟੈ. ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਟੈਕਨਾਲੋਜ਼ੀ-ਡਬਲਿਊ. ਏ. ਚੈਪਮੈਨ 

ਵ. ਯੂ. ਐਨ. ਰ ਵਰਲਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਐਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ 

ਵਾ. ਨਾ. ਸ. ਐਨ. ਨ ਵਾਨ ਨਾਂਸਟਰਾਂਡ ਸਾਇੰਟਿਫ਼ਿਕ ਐਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ 

ਵੈ. ਜਗ. ਡਿ. ਵੈਬਸਟਰਜ਼ ਜੀਓਗ੍ਰਾਫ਼ੀਕਲ ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ 

ਆਸ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਹਿੰ. ਮਹਾਂ ਰ _ਹਿੰਦੁ ਮਹਾਂਸਾਗਰ 
ਏ. ` ਏਸ਼ੀਆ `__ ਦੋਂ. ਅੰਧ. ਮਹਾਂ. ਦੱਖਣੀ ਅੰਧ ਮਹਾਂਸਾਗਰ 
`ਦੱ. ਅਮ. ਦੱਖਣੀ ਅਮਰੀਕਾ ` 

ਯੂ. ` ਯੂਰਪ ਰ 





ਅ. ਹਿ. ਇੰਡ.-ਸਮਿਥ ਅਰਲੀ ਹਿਸਟਰੀ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ-ਸਮਿਥ 
ਅ. ਹਿ. ਇੰਡ.-ਘੇਸ਼ /__ਅਰਲੀ ਹਿਸਟਰੀ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ=ਘੇਸ਼ 


ਅ_ ਫਿ.--ਰਾਜਮ ਰ ___ਅਟਾਮਿਕ ਫ਼ਿਜ਼ਿਕਸ-ਜੇ. ਬੀ. ਰਾਜਮ 


ਹੋ 
੍ 
ਰੁ 


ਆ. ਕੈ.-ਸੋਨੀ ___ __ ਆਰਗੈਨਿਕ ਕੈਮਿਸਟਰੀ-ਪੀ. ਐਲ. ਸੋਨੀ 


੍ 
੍ 
੍ 
ਹੂ 


ਆ. ਕੈ.-ਮੋਰੀਸਨ-ਬਾਇਡ ਆਰਗੈਨਿਕ ਕੈਮਿਸਟਰੀ-ਮੋਰੀਜਸਨ ਅਤੇ ਬਾਇਡ 

ਦਾ ਐਡਵਾਂਸਡ ਸਟਡੀ ਇਨ ਦੀ ਹਿਸਟਰੀ ਆਫ਼ ਦੀ ਪੰਜਾਬ-ਜੀ. ਐਸ. ਛਾਬੜਾ 
ਐਡਵਾਂਸ ਹਿਸਟਰੀ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ-ਆਰ. ਸੀ. ਮਜੂਮਦਾਰ 
ਐਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡਿਆ ਆਫ਼ ਉਰਦੂ 

ਐਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਅਮੈਰੀਕਾਨਾ 

ਐਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਇਸਲਾਮ 


ਠੰ 2੩ 
ਨਾ 
ਹੈ. 


ਹਠ ਰਤ 


ਨ 
1 
ਤੈ 
। 


੫2੭ & 


3 ਡੇ ਤੇ ਤੂ" ਕਾ ਕਾਕਾ. 
ਕੰ ੩ ਰਹ 
੍ 
ਰੰ 


ਭਨ ਜੂ ਲਕਜਜ ਤਤ ੜੜ ੜੇ ੜੇ ੜੇ ਤੇ ਤੋ ਨੌ 
੩ 2੯ ਨੀ 
ਇੀ 
ਲੀ 
ਨ 
ਜੈਨ 
ਨ 


ਹ੍ਹ 
ਨ੍ਹੀ 

| 

ਤੂ 


ਗਕਾੜਾੜਾੜਾੜ੩ਕਨ੍ਰਗ=% 

੩ ਤੋਂ 

(11 

ਹਥ, ਹੈ 
ਸਿ, 

8 ਤੈ ਰਾ 

:੍ 

ਹੱ 

ਕੰ 

2 


ਭੂ 
੍ 
ਉ 


ਨੂ" 


੨ & 
੫ 21 


੩ 


> 


ਹੇ 


ਨ ੫ >>੬੪ ੨ ੨੪ ਪੰ ਤਾ ਤਾ ਕਾ ੩ ੩ ੨੪ 
੮ 


ਕੰ” ਬੂ 
$ ੩੩ 


ਨ? ੭੩ 
1 


% ੩ ਘੂੰ ਘੂ ਪੰ % % % ੪੭ ੨ ੨੬੬ % & ਟ ਕਾ ਟ8 ਲੀ ਕੌ ਕਾ ਗਾ ੩ ਗਾ ਕਾ ਗਾ ੩ ਕ ਕਾ 


੩ ੩ ਤੂ ਪੁਰ ' 
ਯੂ ਨਕ 
2੩" ਕੈ 


“੧੦ ਤ 
64 2” “੧ 
ਬੋ & 


4 ਕੰ %੬੫ % % % % % ੩ ੬ 
9੭ ੨ ਲੀ ੨ 


ਫਿਰ ਏ. ਬੀ. ਕੀਥ 
ਹਿੰਦੀ ਸਾਹਿਤ ਕਾ ਇਤਿਹਾਸ-ਰਾਮ ਚੰਦਰ ਸ਼ੁਕਲ 

ਹਿੰਦੀ ਸਾਹਿਤ ਕੋਸ਼ 

ਹਿਸਟਰੀ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਸ-ਕਨਿੰਘਮ 

ਹਿਸਟਰੀ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਸ-ਖੁਸ਼ਵੰਤ ਸਿੰਘ 

ਹਿਸਟਰੀ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਸ-ਹਰੀ ਰਾਮ ਗੁਪਤਾ 

ਹਿੰਦੀ ਕਾਸਟਸ ਐਂਡ ਸੈਕਟਸ 

ਹਿਸਟਰੀ ਆਫ਼ ਗੁਪਤਾਜ਼ੰ 

ਹਿਸਟਰੀ ਆਫ਼ ਦੀ ਪੰਜਾਬ-ਮੁਹੰਮਦ ਲਤੀਫ਼ 
ਹਿਸਟਰੀ ਆਫ਼ ਪਰਸ਼ੀਆ-ਸਾਈਕਸ 

ਹਿਸਟਰੀ ਆਫ਼ ਫ਼ਰੀਡਮ ਮੂਵਮੈਂਟ ਇਨ ਇੰਡੀਆ-ਮਜੂਮਦਾਰ 
ਹਿੰਦੂ ਮਿਥਿਹਾਸ ਕੋਸ਼ 

ਇਤਿ ਵਿਚਿ 
ਹਿੰਦੂ ਵਰਲਡ 

ਹਿੰਦੀ ਵਿਸ਼ਵ ਕੋਸ਼ 

ਹੂ-ਜ਼ ਹੂ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਅਨ ਮਾਰਟਰਜ਼ 

ਹੂ-ਜ਼ ਹੂ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਅਨ ਰਾਈਟਰਜ਼ 

ਹੈਂਡਬੁੱਕ ਆਫ਼ ਐਗਰੀਕਲਚਰ-ਆਈ. ਸੀ. ਏ. ਆਰ. 
ਹੈਂਡਬੁੱਕ ਆਫ਼ ਫ਼ਿਜ਼ਿਆਲੋਜੀ ਐਂਡ ਬਾਇਓ-ਕੈਮਿਸਟਰੀ 
ਹੈਮੰਡ ਵਰਲਡ ਐਟਲਸ 

ਕਲਾਸੀਕਲ ਐਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਲਿਟਰੇਚਰ 
ਕਨਟੈਂਪਰੇਰੀ ਸਕੂਲਜ਼ ਆਫ਼ ਸਾਈਕਾਲੋਜੀ-ਰਾਬਰਟ ਵੁਡਵਰਥ 
ਕੰਪਰੀਹੈਨਸਿਵ ਹਿਸਟਰੀ: ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ-ਨੀਲ ਕਾਂਤ ਸ਼ਾਸਤਰੀ 
ਕਾਸਟਸ ਇਨ ਇੰਡੀਆ 


ਕਾਮਨ ਟ੍ਰੀਜ਼-ਡਾ. ਐਚ. ਸੰਤਾਪੂ 


ਕਾਮਨ ਬਰਡਜ਼-ਸਲੀਮ ਅਲੀ ਅਤੇ ਲਾਇਕ ਫ਼ਤਿਹ ਅਲੀ 
ਕੈਂਬਰਿਜ ਹਿਸਟਰੀ ਆਫ਼ ਇਸਲਾਮ 


_ਕੈਂਬਰਿਜ ਹਿਸਟਰੀ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ-ਵੁਲਜ਼ਲੇ ਹੋਗ 


ਗਲਾਸਰੀ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਅਨ ਮੈਡੀਸਨਲ ਪਲਾਂਟਸ 
ਰਿ 


ਗੁਰੂ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰੰਥ-ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ 


ਗੁਰਬਿਲਾਸ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਛੇਵੀਂ 
ਗੁਰਮਤਿ ਮਾਰਤੰਡ ਰ੍ 
ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਦਾ ਜਨਮ ਤੇਂ ਵਿਕਾਸ-ਜੀ. ਬੀ. ਸਿੰਘ 
ਗੁਲਡ ਮੈਡੀਕਲ ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ 


ਤੀ ਦਿ 
`ਚੈਂਬਰਜ਼ ਐਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ 


ਚੋਪੜਾਜ਼ ਇੰਡਿਜਿਨਸ ਡ੍ਰਗਜ਼ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ 
ਦੀ ਜੀਓਗ੍ਰਾਫ਼ੀਕਲ ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ-ਐਨ. ਐਲ. ਡੇ . 


ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ ਆਫ਼ ਏਨਸ਼ੀਐਂਟ ਐਂਡ ਮੈਡਿਈਵਲ ਇੰਡੀਆ 


ਜੀਓਗ੍ਰਾਫ਼ੀਕਲ 
ਜੀਓਗ੍ਰਾਫ਼ੀ ਆਫ਼ ਪਾਕਿਸਤਾਨ (ਤੀਜੀ ਐਡੀਸ਼ਨ)-ਕਾਜ਼ੀ ਅਹਿਮਦ 


0) 
909 


8#3੨"<੩੩੯੯੦=੧੨੩੨੩>੬੩ ਟਨ ਭੇੜ ਜੇ ਤੇ ਕੇ ਰੂੰ 
ਰ ਪਲ ਹੈ 


ਅਰਬ ਸਾਗਰ , 
ਐਡਰਿਆਟਕ ਸਾਗਰ 
ਏਜੀਅਨ ਸਾਗਰ 
ਸਫ਼ੈਦ/ਸਾਗਰ 

ਕਾਲਾ: ਸਾਗਰ 


_ਕੈਸਪੀਅਨ ਸਾਗਰ 


ਕੈਰਿਬੀਅਨ ਸਾਗਰ 


ਕੂ “੫ & 2 %੨ ੨੦ 3 ੨ 
੨ ੨ ਤੇ ੨ = ਤਰ % ਤਰ % ਘ 
੩ ਤੋ 


“੯ 2੪ ਨੀਂ ਟੂ ੧ %& 
ਪੁ ਘ ਤੂ 


ਰੈ 
ਭੂ 
ਟੀ 


& ਤਰੇ ਇੱ“ 
ਨਮ 


੫ 3 
ਕੈ 


=ਜੰ੪ ਤੁ 
=੩ 
ਹਰ 


ਪੂ 


੩੩. 


9825 ੩=੩॥੯੧; 


ਊ ਤੇ 


ਖਾੜੀ ਫ਼ਾਰਸ 


ਜਾਪਾਨ ਸਾਗਰ 
ਦੱਖਣੀ -ਚੀਨ ਸਾਗਰ 


ਪੂਰਬੀ ਚੀਨ ਸਾਗਰ 


ਵੈਸਟ ਇੰਡੀਜ਼` 


ਰਤ 


੨ 


ਹੈ ਹੈਂ & ਹੈ & 
ਦੀ 


ਰੰ 


4 2 %% ੨ 
੨ 2੫੨ 


ਕੰ 


੨੨ 


(0੪੩ % ਗੰ ਗੰ ਪੂ ੨੬ :# ੨੭ ਸ%) 
'ਤ ਇਆ ਮੈਂ 


ਰੂ 


ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ 


ਨਹ 


ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਸੰਘੀ ਧੋਤਰ 


੨ 


ਉੜੀਸਾ 
ਅਰੁਨਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ 
ਆਸਾਮ 

ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ 
ਸਿਕਮ 
ਹਰਿਆਣਾ 
ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ 
ਕਰਨਾਟਕ 

ਕੇਰਲ 

ਗੁਜਰਾਤ 


ਗੋਆ 


ਹ੬ ਨੋ &ਕ ਕੂ.” ਤਰਣਾ 


ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਪਾਂਡੀ 
ਦਮਨ, ਦਿਉ ਲਕ. ਮਿਨੀ 
ਆਮ ਸ਼ਬਦ 
ਅੰਤਿਮ ਅੰਕੜੇ ਜ. 
ਅੰਦਾਜ਼ਨ ਤਾ. ਮਰ 
ਅਨੁਵਾਦ ਨਿ. ਖੇ 
ਆਰਜ਼ੀ ਅੰਕੜੇ ਬਿ: 
ਈਸਵੀ ਮਿਉ' 
ਈਸਵੀ ਪੂਰਵ ਮੰ 
ਸ਼ਹਿਰੀ ਖੇਤਰ ਰਾ.ਕਾ 
ਹਵਾਲਾ ਪੁਸਤਕ ਲ 
ਅੰਕੜੇ 

ਉੱਤਰੀ ਵਿਥਕਾਰ ਪੱ. ਲੰਬ. 
_ ਏਕੜ ਪੂ. ਲੰਬ. 
ਸੈਲਸੀਅਸ ਫ਼ਾ. 
ਸੈਂਟੀਗ੍ਰੇਡ ਮਿਮੀ, 
ਸੈਂਟੀਮੀਟਰ ਮਿਲੀ, 
ਹੈਕਟੇਅਰ ਮੀ. 
(ਕਲੋ ਮੰ 

ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਮੀ 

`_ ਕੈੱਲਵਿਨ ਮੈ. ਖੇ. 
ਗ੍ਰਾਮ _ਵ.ਕਿ.ਮੀ 
ਦੱਖਣੀ ਵਿਥਕਾਰ ਵ. ਮੀ. 


ਗਮਨਣਮੀ% 


ਚਿੜੀਆ-ਘਰ : ਚਿੜੀਆ-ਘਰ ਉਸ ਜਗ੍ਹਾ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ 
ਹਨ ਜਿਥੇ ਜੰਗਲੀ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਨੂੰ (ਕਈ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਪਾਲਤੂ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਨੂੰ 
ਵੀ) ਬੰਦੀ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ 
ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਰਹਿਣ-ਸਹਿਣ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਚੰਗੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ 
ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਹੁਤੇ ਚਿੜੀਆ-ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨੇ ਪ੍ਰਾਣੀ 
ਰੱਖੋ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਪਰ ਅਜੇਕੇ ਕਈ ਚਿੜੀਆ-ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਕੁਝ ਖ਼ਾਸ 
ਗਰੁੱਪਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣੀ ਹੀ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਈਮੇਟ, ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ 
ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਲਜੀਵਸ਼ਾਲਾਵਾਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। 

ਚਿੜੀਆ-ਘਰ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਬੜਾ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਰੇ 
ਪੱਕਾ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਚਿੜੀਆ-ਘਰ ਕਦੋਂ ਬਣੇ ਪਰ 
ਤੋਂ ਹੀ ਇਹ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ। ਕਬੂਤਰ 4500 ਈ. ਪੂ. ਦੌਰਾਨ 
(ਇਰਾਕ ਵਿਚ) ਪਾਲਤੂ ਬਣਾਏ ਗਏ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ 2000 ਸਾਲ 
ਬਾਅਦ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਹਾਥੀ ਅਰਧ-ਪਾਲਤੂ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। 
ਇਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਚੀਨ ਵਿਚ ਈਸਾ ਤੋਂ 1200 ਈ. ਪੂ. ਵਿਚ ਮਿਲਦਾ 
ਹੈ। ਚੀਨ ਦੇ ਚਾਉ ਬੰਸ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸ਼ਾਸਕ ਕੋਲ ਉਸ ਵਕਤ ਬਹੁਤ 
ਸਾਰੇ ਪਸ਼ੂ-ਪੰਛੀ ਸਨ। ਈਸਾ ਦੇ 2000 ਈ. ਪੂ. ਦੇ ਮਿਸਰ ਵਾਸੀਆਂ 
ਦੀਆਂ ਕਬਰਾਂ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ 
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਲੋਕ ਮਨ-ਪਰਚਾਵੇ ਲਈ ਆਪਣੇ 
ਆਸ-ਪਾਸ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। ਰੋਮਨ ਲੋਕ ਵੀ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਪਸ਼ੂ 
ਰੱਖਦੇ ਸਨ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਰੋਮਨਾਂ ਅਤੇ ਯੂਨਾਨੀਆਂ ਕੋਂਲ ਸ਼ੇਰ, ਚੀਤਾ, 
ਬਘਿਆੜ ਆਦਿ ਵੀ ਸਨ। ਪਸ਼ੂ ਰੱਖਣ ਦੀ ਰੁਚੀ ਵਿਚ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ 
ਵਾਧਾ ਹੁੰਦਾ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਅੱਜ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਹਰੇਕ ਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਹਰੇਕ ਵੱਡੇ 
ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਚਿੜੀਆ-ਘਰ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। 

ਚਿੜੀਆ-ਘਰਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਅਤੇ ਮੰਤਵ--ਚਿੜੀਆ-ਘਰਾਂ ਦਾ 
ਮੁੱਖ ਮੰਤਵ (ਜਿਹੜੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸੁਸਾਇਟੀਆਂ ਅਧੀਨ ਆਉਂਦੇ ਹਨ) 
ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਮਨੋਰੰਜਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 
19ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਚਿੜੀਆ-ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਜ਼ਿਆਦਾ ਧਿਆਨ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ 
ਦੇ ਵਰਗੀਕਰਨ, ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਐਨਾਟਮੀ ਅਤੇ ਰੋਗਾਂ ਪੈੱਥਾਲੋਜੀ) ਦੇ 
ਅਧਿਐਨ ਵੱਲ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਇਸ ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਧਿਐਨ 
ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਹੂਲਤਾਂ ਹਾਸਲ ਹਨ ਅਤੇ ਕੁਝ ਕੁ ਸੁਸਾਇਟੀਆਂ ਨੇ ਖਾਸੂ 
ਖੋਜ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। 

ਕਈ ਚਿੜੀਆ-ਘਰ ਆਪਣੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਜਰਨਲ ਜਾਂ ਖੋਜ 


ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪੂਰੀ ਤਕਨੀਕੀ ਅਧਿਐਨ ਤੱਕ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। 
ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰੋਸੀਡਿੰਗਜ਼ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ, 1830 ਈ: ਤੋਂ ਲਗਾਤਾਰ 
ਚਲਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸੰਨ 1960ਤੋਂ ਇਸ ਸੁਸਾਇਟੀ ਨੇ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ 
ਜੂ ਯੀਅਰਬੁੱਕ' ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਹੋਈ-ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਚਿੜੀਆ-ਘਰਾਂ ਬਾਰੇ 
ਸਾਰੇ ਮਸਲਿਆਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪਸ਼ੂ-ਪਾਲਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਣਨ 
ਹੈ। 

ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਕਈ ਚਿੜੀਆ-ਘਰਾਂ ਨੇ ਸਕੂਲਾਂ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ 
ਤੇ ਹੋਰ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਦਿਅਕ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦਿਖਾਉਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ 
ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਕਈ ਚਿੜੀਆ-ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਗਾਈਡ ਵੀ ਰੱਖੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ 
ਅਤੇ ਲੇਬਲ ਵੀ ਲਾਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਭਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਟੇਪਾਂ ਵੀ ਰੱਖੀਆਂ ` 
ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸ਼ਕ ਆਪਣੇ ਆਪ ਚਲਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। 

ਪਿਛਲੇ ਕੁਝ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਕਈ ਚਿੜੀਆ-ਘਰ ਕੁਝ ਖ਼ਾਸ 
ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਜਣਨ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਗਏ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਵਿਚ 
ਲੁਪਤ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ। ਸਤਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ 
ਲਗਭਗ 85ਜਾਤੀਆਂ ਅਤੇ ਕੋਈ 50ਤੋਂ ਵੱਧ ਥਣਧਾਰੀ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੀਆਂ 
ਜਾਤੀਆਂ ਲੁਪਤ ਹੈ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ। ਨੀਲੀ (7੩%੩੧੨॥ ੬੦5੦) ਅਤੇ 
ਯੂਰਪੀ ਬਾਈਸਨ ਜਾਂ ਵੀਜੈੱਨ ਅਜਿਹੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਹਨ ਜਿਹੜੀਆਂ 
ਚਿੜੀਆ-ਘਰਾਂ ਕਰਕੇ ਹੀ ਬਚ ਸਕੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ 
ਪੈਰਡਵੀਡਜ਼ ਹਿਰਨ ਅਤੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਪੰਛੀ ਵੀ 
ਚਿੜੀਆ-ਘਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਬਚਾਏ ਗਏ ਹਨ। 

ਚਿੜੀਆ-ਘਰਾਂ ਦੀ ਇਮਾਰਤ--ਚਿੜੀਆ-ਘਰਾਂ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ, 
ਜ਼ਿਆਦਾ ਭਿੰਨਤਾ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਲਈ ਕੋਈ 
ਮਿਆਰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। 

ਲਗਭਗ 80 ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਤ ਚਿੜੀਆ-ਘਰ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿਚ ਹਨ ਅਤੇ 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਾਣੀ ਕੁਝ ਸੀਮਤ ਘੇਰੇ ਵਿਚ ਹੀ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ 
ਹਨ। ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਭੱਜਣ ਤੋਂ ਰੋਕਣ ਲਈ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ 
ਦੂਰ ਰੱਖਣ ਲਈ ਪਿੰਜਰੇ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਿੰਜਰਿਆਂ ਵਿਚ 


__ਹੀ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਲਈ ਸੁਖਾਵਾਂ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ 


ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ੇਰਾਂ ਅਤੇ ਬੱਬਰ ਸ਼ੇਰਾਂ ਵਾਸਤੇ ਖੁਰਚ ਕੇ ਘੁਰਨੇ 
ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਥਾਵਾਂ ਬਣਾਈਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਬਾਂਦਰਾਂ ਦੇ ਝੂਟਣ 


ਚਿੜੀਆ-ਘਰ 


ਲਈ ਟਹਿਣੀਆਂ, ਚੇਨਾਂ ਜਾਂ ਰੱਸੇ ਲਟਕਾਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ 


ਬਣਾਉਟੀ ਚਟਾਨਾਂ ਅਤੇ ਦਰਖ਼ਤ ਆਦਿ ਵੀ ਲਾਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਇਮਾਰਤਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਹਾਥੀ, ਗੈਂਡੇ, ਦਰਿਆਈ ਘੇੜੇ, ਟੈਪਰ ਆਦਿ ਵੀ 
ਆਦਿ ਵੀ ਬਣਾਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜ਼ਿਰਾਫ਼ ਵਰਗੇ ਲੰਮੀ ਗਰਦਨ ਵਾਲੇ 
ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਲਈ ਉਚਿੱਤ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਕਸਰਤ ਕਰਨ ਲਈ ਖੁੱਲ੍ਹੀਆਂ ਥਾਵਾਂ 
ਦੀ ਲੋੜ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਘੇੜੇ, ਜ਼ੈਬਰਾ, ਉਠ, ਸੂਰ, ਮੱਝਾਂ-ਗਾਂਵਾਂ, ਹਿਰਨਾਂ 
ਆਦਿ ਲਈ ਘਰ ਅਤੇ ਵਾੜੀਆਂ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਿਰਫ਼ ਛੋਟੇ 
ਥਣਧਾਰੀ ਪ੍ਰਾਣੀ ਹੀ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੰਦ ਕਮਰਿਆਂ ਵਿਚ ਰੱਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ 
ਹਨ। 

ਰਾਤਲ ਪ੍ਰਾਣੀ ਵੀ ਕਈ ਚਿੜੀਆ-ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 
ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਪ੍ਰਾਣੀ ਚੁਸਤ ਰਹਿਣ ਅਤੇ ਰਾਤ ਵੇਲੇ 
ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੌਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੇ ਉਹ ਪ੍ਰਾਣੀ ਸੁਸਤ 
ਹੋ ਕੇ ਸੌਂ ਜਾਣ। 

ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਹਿਰੀ ਚਿੜੀਆ-ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਰਹਿਣ ਲਈ 
ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੰਖੇਰੂ-ਘਰ ਵੀ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ 
ਪਿੰਜਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹਰੇਕ ਵਿਚ ਇਕ ਪੰਛੀ ਜਾਂ ਇਕ ਜੋੜਾ ਰੱਖਿਆ 
ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਇਹ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਪਿੰਜਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਆਪਸ 
ਵਿਚ ਮਿਲਦੀਆਂ-ਜੁਲਦੀਆਂ ਕਈ ਜਾਤੀਆਂ ਜਾਂ ਇਕੋ ਜਿਹੇ 
ਨਿਵਾਸ-ਸਥਾਨਾਂ ਤੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਰੱਖੀਆਂ 
ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਿੰਜਰੇ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਤਾਰ ਦੇ ਬਣੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕਈ 
ਵਾਰੀ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਵੀ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਉਸ ਨੂੰ ਅਜਿਹੇ ਕੋਣ 
ਤੇ ਫਿਟ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੇਲੋੜੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਅੰਦਰ ਨਾ ਜਾਵੇ। ਪੰਛੀ 
ਕਈ ਵਾਰ ਅਜਿਹੇ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਰੱਖੇ ਗਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੁਝ 
ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਚਮਕਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਉਜਾਲਾ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ 
ਦਰਸ਼ਕ ਹਨੇਰੇ ਵਾਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚੋਂ ਦੇਖਦੇ ਹਨ। 

ਸੁਤੰਤਰ ਪੰਖੇਰੂ-ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਪੰਛੀਆਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਥਾਂ ਵਿਚ 
ਆਜ਼ਾਦ ਉਡਣ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਕ ਹਵਾ-ਬੰਦ ਕਿਸਮ ਦੇ 
ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਦੇਖਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੇ ਪੰਖੇਰੂ-ਘਰਾਂ ਵਿਚ 
ਬਨਸਪਤੀ ਅਤੇ ਝੀਲਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕੁਦਰਤੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪੈਦਾ ਗੀਤਾ ਹੁੰਦਾ 
ਹੈ। ਜਲ ਪੰਛੀ ਅਤੇ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਪੰਛੀ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਪੰਖੇਰੂ-ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ 
ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਆੜ ਵੀ ਬਣਾਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ 
ਵਧੀਆ ਪੰਖੇਰੂ-ਘਰ ਕੈਲਿਫੋਰਨੀਆ ਦੇ ਸੈਨ ਡੀਏਗੋ ਜ਼ੂ ਵਿਚ ਹੈ। 
ਹਨ। ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਥੋਂ ਦੀ 
ਹਵਾ, ਰੌਸ਼ਨੀ, ਤਾਪਮਾਨ ਅਤੇ ਨਮੀ ਨੂੰ ਉਸ ਜਾਤੀ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਦੇ 
ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਅਨੁਕੂਲਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਮੰਤਵ ਲਈ ਕੇਂਦਰੀ 
ਤਾਪਨ ਪਲਾਂਟ ਅਤੇ ਨਮੀਦਾਇਕ ਯੰਤਰ ਲਗਾਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਪ੍ਰਾਣੀ 
ਕਿਸੇ ਗਰਮ ਜਗ੍ਹਾ ਤੇ ਧੁੱਪ ਸੇਕਣਾ ਅਤੇ -ਠੰਢੀ ਥਾਂ ਤੇ ਚਰਨਾ ਪਸੰਦ 
ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਅਜਿਹੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਇਨਫ਼ਰਾ ਰੈੱਡ ਲੈਂਪ 
ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੇਗਿਸਤਾਨਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਰੀਂਗਣ 
ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਲਈ ਅਲਟ੍ਰਾ-ਵਾਇਲਿਟ ਲੈਂਪਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਕੀਤੀ 
ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 

ਪਿਛਲੇ ਕੁਝ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਪੇਂਡੂ ਵਾਤਾਵਰਣਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਕਈ 
ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਕਿਸਮ ਦੇ ਚਿੜੀਆ-ਘਰ ਬਣਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਿੜੀਆ- 
ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਰੀ ਚਿੜੀਆ-ਘਰਾਂ ਨਾਲੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ 


ਦਰ 


ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਕਿਸਮ ਦਾ ਇਕ ਛੋਟਾ ਚਿੜੀਆ-ਘਰ ਸਭ 
ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜ਼ੂਆਲੋਜੀਕਲ ਸੁਸਾਇਟੀ ਆਫ਼ ਲੰਡਨ ਨੇ 1932 ਈ. ਵਿਚ 
ਬਣਾਇਆ ਸੀ। 
ਪਾਰਕ ਜਾਂ ਸ਼ੇਰ-ਫਾਰਮ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀਆਂ- 
ਵੱਡੀਆਂ ਵਾੜੀਆਂ ਵਿਚ ਰੱਖਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਦਰਸ਼ਕ 
ਆਪਣੀਆਂ ਕਾਰਾਂ ਵਿਚ ਘੁੰਮ-ਫਿਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਖੁੱਲੀ ਕਿਸਮ 
ਦੇ ਚਿੜੀਆ-ਘਰਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਖ-ਭਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਹ 
ਘੱਟ ਮਿਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਜਾਂ ਲੁਪਤ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਲਈ ਪ੍ਰਜਣਨ 
ਸੈਂਟਰ ਬਣ ਸਕਦੇ ਹਨ। 

ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਦੇਖ-ਭਾਲ ਅਤੇ ਵਸੂਲੀ--ਕਿਸੇ ਚੰਗੇ ਅਜੇਕੇ 
ਚਿੜੀਆ-ਘਰ ਵਿਚ ਜੇ 20 ਜਾਨਵਰ ਰੱਖੇ ਗਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ 
ਵਿਚੋਂ ਸਿਰਫ਼ ਪੰਜ ਕੁ ਹੀ ਉਥੇ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹੋਣਗੇ ਤੇ ਬਾਕੀ ਦੇ 
ਜੰਗਲਾਂ ਵਿਚੋਂ ਫੜੇ ਗਏ_ਜਾਂ ਖ਼ਰੀਦੇ ਗਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ 
ਚਿੜੀਆ-ਘਰਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਈ ਜਾਨਵਰ ਭੱਜਣ ਵੇਲੇ 
ਜਾਂ ਕਈ ਅੱਗੋਂ ਵਪਾਰੀਆਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਮਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ 
ਚਿੜੀਆ-ਘਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਧਣ ਦੇ ਨਾਲ ਬਾਕੀ ਬਚਦੀਆਂ ਜੰਗਲੀ 
ਕਿਸਮਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਤਰਾ ਵਧਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਚਿੜੀਆ-ਘਰਾਂ 
ਦੇ ਅੰਦਰ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਜਣਨ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਉਤਸ਼ਾਹ ਮਿਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ 
ਹੈ। 

ਉਹ ਜਾਤੀਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੁਪਤ ਹੋ ਜਾਣ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ 
ਨੂੰ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਯੂਨੀਅਨ ਫ਼ਾਰ ਦੀ ਕੰਨਜ਼ਰਵੇਸ਼ਨ ਆਫ਼ ਨੇਚਰ ਦੇ 
'ਸਰਵਾਈਵਲ ਸਰਵਿਸ ਕਮਿਸ਼ਨ' ਨੇ 'ਰੈਡ ਡੇਟਾ ਬੁੱਕ' ਵਿਚ ਦਰਜ 
ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਫੜਨਾ ਚਾਹੀਦਾ 
ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਇਹ ਤਸੱਲੀ ਨਾ ਹੇ ਜਾਵੇ ਕਿ ਬੰਦੀ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਕਾਇਮ ਰੱਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। 
ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿਚ ਰਹਿਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਠੀਕ ਰੱਖਣ 
ਲਈ ਖ਼ੁਰਾਕ ਵੱਲ ਪੂਰਾ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਚੰਗੇ 
ਚਿੜੀਆ-ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਹਰੇਕ ਗਰੁੱਪ ਲਈ ਇਕ ਆਪਣਾ 
ਵੱਖਰਾ ਖਾਣਾ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦਾ ਕਮਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰੇਕ ਪਿੰਜਰੇ 
ਅਤੇ ਹਰੇਕ ਜਾਨਵਰ ਲਈ ਖਾਸ ਕਿਸਮ ਦਾ ਖਾਣਾ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 


ਚਿੜੀਆ-ਘਰ ਭਾਵੇਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਆਕਾਰ ਦਾ ਹੋਵੇ ਉਸ ਦੀ 
ਮੁੱਢਲੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਚੰਗੇ ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਿ ਅਤੇ_ ਚੰਗੇ 
ਡੰਗਰ-ਡਾਕਟਰ ਹਨ। 

ਜੀ ਰੀ 
ਵਸੀਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਜਾਂ ਕਸਬੇ ਦੇ ਲੇਕਾਂ 
ਤੋਂ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਫੰਡ ਜਾਂ ਦਾਖ਼ਲਾ ਟਿਕਟਾਂ ਰਾਹੀਂ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ 


` ਫੰਡ ਨਾਲ ਚਲਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਆਮਦਨ ਦਾ ਕੋਈ ਹੋਰ ਵਸੀਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 


ਕਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਚਿੜੀਆ-ਘਰ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਜਾਂ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ 
ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ 'ਅਮੈਰੀਕਨ ਐਸੇਸੀਏਸ਼ਨ ਆਫ਼ 
ਜੂਆਲੋਜੀਕਲ ਪਾਰਕਸ ਐਂਡ ਐਕੁਏਰੀਅਮ' ਹੈ ਜਿਹੜੀ 1924 ਵਿਚ 
ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਕੰਮ ਤੱਥਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ 
ਕਰਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਚਿੜੀਆ-ਘਰਾਂ ਅਤੇ 
-ਘਰ ਦਾ ਮਿਆਰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣਾ ਅਤੇ ਉੱਚਾ ਉਠਾਉਣਾ, ਜਾਨਵਰਾਂ 
ਦੀ ਅਦਲਾ-ਬਦਲੀ ਅਤੇ ਦਰਾਮਦ ਨੂੰ ਸਹੂਲਤਾਂ ਦੇਣੀਆਂ ਅਤੇ 'ਜੰਗਲੀ 
ਉਰ 

ਪੁ. - ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮੈ 419: 11602 ਹਿੰ ਵਿ. ਕੋ.8:2 


ਚੀਆਂਗ ਤਾਂਗ : ਚੀਨ ਦੇ ਖੁਦਮੁਖ਼ਤਾਰ ਖੇਤਰ ਤਿੱਬਤ ਦਾ 


ਮੱਤਰੀ ਭਾਗ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਜਾਂਗ ਦਾਂਗ, ਚਾਂਗ ਤਾਂਗ ਹੋਰ ਨਾਂ ਹਨ। 
ਤਹ ਬਹੁਤ ਨੰਢੀ ਜਲਵਾਯੂ ਵਾਲਾ ਚਟਾਨੀ ਮਾਰੂਥਲੀ ਖੇਤਰ ਹੈ। ਇਸ 
ਹੈ ਸਮੁੰਦਰ ਤਲ ਤੋਂ ਔਸਤ ਉਚਾਈ 5,000 ਮੀ. ਤੋਂ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ। 


ਤਸ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਪਹਾੜ ਤੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਤਾਂਗ-ਕੂਲਾ ਅਤੇ ਆਲਿੰਗ ` 


ਲ ਪਹਾੜ ਹਨ। ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਦੱਖਣ ਨੂੰ ਇਹ 480ਕਿ. ਮੀ. ਲੰਬਾ ਹੈ। 
ਛਮ ਤੋਂ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਇਹ ਪਮੀਗ੍ਰੇਨਾਟ ਤੋਂ 1,300ਕਿ. ਮੀ. ਦੂਰ ਪੂਰਬ 
(ਲੇ ਸਾਈਦਾਮ ਮੈਦਾਨਾਂ ਤਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਪੂਰੇ ਪਠਾਰੀ 


[ਦਾਨ ਦਾ ਧਰਾਤਲ ਉੱਘੜ-ਦੁੱਘੜਾ ਤੇ ਨੀਵੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਵਾਲਾ . 


।। ਚਟਾਨਾਂ ਉਪਰ ਤੇਜ਼ ਹਵਾਵਾਂ ਨਾਲ ਕਾਫ਼ੀ ਤੋੜ-ਫੋੜ ਵੀ ਹੋਈ ਹੈ 
ਹਸ ਕਰਕੇ ਕੰਕਰਾਂ, ਪੱਥਰਾਂ ਆਦਿ ਦੇ ਢੇਰ ਆਮ ਵੇਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ 
ਨ। ਇਥੋਂ ਦੀ ਜਲਵਾਯੂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੀਤ ਤੇ ਖੁਸ਼ਕ ਹੈ। ਵਰਖਾ ਬਹੁਤ 
॥ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਸਾਲ ਵਿਚ 100 ਮਿ. ਮੀ. ਤੋਂ. ਵੀ ਘੱਟ 
ਦੀ ਹੈ। ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਦੇ 5,000 ਮੀ. ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਪਹਾੜ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਹੀ 
[ਰਫ਼ ਨਾਲ ਢਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਤੇਜ਼ ਠੰਦੀਆਂ ਹਵਾਵਾਂ ਇਥੋਂ ਦੀ ਸਰਦੀ 
ੈ ਰੁੱਤ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਲੰਬਾ ਕਰ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਗਰਮੀ ਦਾ ਮੌਸਮ 
ਹੁਤ ਹੀ ਥੋੜ੍ਹਾ ਚਿਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੁਲਾਈ ਮਹੀਨੇ ਦਾ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ 
ਪਮਾਨ 10 ਸੈਂ. ਤਕ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਸਰਦੀ ਵਿਚ ਤਾਪਮਾਨ 
ਕਸਰ ਹੀ -35 ਸੈਂ. ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਰਦੀ ਵਿਚ ਉੱਤਰੀ 
ਠਾਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਦਰਿਆ ਅਤੇ ਝੀਲਾਂ ਜੰਮ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਐਪਰ ਦੱਖਣੀ 
ਠਾਰ ਵਿਚ ਉੱਤਰ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਠੰਢ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਇਥੇ 
ੜ੍ੀਆਂ ਬਹੁਤ ਕੰਡੇਦਾਰ ਝਾੜੀਆਂ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। 

ਇਸ ਸਾਰੇ ਪਠਾਰ ਉਪਰ ਅਣਗਿਣਤ ਝੀਲਾਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ 
ਗਣੀ ਹੇਠ ਰਕਬਾ ਦਿਨ ਬਦਿਨ ਘਟਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦਾ 
ਰਾਪਾਣ ਵਧ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਰਕਬੇ ਲਈ ਝੀਲ 
“-ਮੂ-ਹੂ ਹੈ ਜਿਹੜੀ 50 ਮੀਟਰ ਲੰਬੀ ਤੇ 25 ਮੀਟਰ ਚੌੜੀ ਹੈ। ਇਥੋਂ 
ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਢਲਾਣਾਂ ਤੋਂ ਲੂਣ ਅਤੇ ਖਣਿਜੀ ਲੂਣਾਂ ਬੋਰੈਕਸ ਅਤੇ 
ਡਾ) ਦੀਆਂ ਪਰਤਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਸ ਤੋਂ ਇਹ ਸਾਬਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ 
( ਇਹ ਸਾਰਾ ਭੂ-ਭਾਗ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਇਥੋਂ ਦੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਾਗਰ ਟੈਥੀਜ਼ 
ਠਾਂ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਭੂ-ਗਰਭਿਕ ਕਿਰਿਆਵਾਂ 
'ਲ ਉਪਰ ਉਠ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਭੂ-ਭਾਗ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਹੋਇਆ। 
'ਗਰ ਦਾ ਕੁਝ ਹਿੱਸਾ ਝੀਲਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹਾਲੇ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। 


ਇਥੇ ਵਸੋਂ ਬੜੀ ਹੀ ਫਿਰਲੀ ਹੈ। ਸਿਰਫ਼ ਦੱਖਣੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ 
ਝ ਖ਼ਾਨਾਬਦੋਸ਼ ਕਬੀਲੇ ਵਸੇ ਹੋਏ ਹਨ। 

3400' ਉ. ਵਿਥ.; 90200' ਪੂ. ਲੰਬ. 

ਹ.ਪੁ. - ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 2: 823; ਵੈ. ਜਗ. ਡਿ. 

ਚੀਆਂਗ ਰਾਈ : ਪ੍ਰਾਂਤ--ਥਾਈਲੈਂਡ ਦਾ ਧੁਰ ਉੱਤਰ ਵੱਲ 
` ਪ੍ਰਾਂਤ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਕੁੱਲ ਰਕਬਾ 18,803 ਵ. ਕਿ. ਮੀ. ਅਤੇ 
'ਬਾਦੀ 902,969(1980)ਹੈ। ਇਸਦੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਮਿਆਂਮਾਰ 
ਤੇ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਲਾਉਸ ਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਮੇਕਾਂਗ ਦਰਿਆ ਹਨ। 
ਸ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦਾ ਵੱਡਾ'ਸ਼ਹਿਰ ਚੀਆਂਗ ਰਾਈ, ਫਾਯਾਓ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸ਼ਹਿਰ 
ਸੇ ਸਮੇਂ ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੇ ਸਾਮਰਾਜਾਂ ਦੀਆਂ ਰਾਜਧਾਨੀਆਂ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। 
ਜ ਵੀ ਇਸ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਕਈ ਪਾਂਸਿਆਂ ਵੱਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸੜਕਾਂ ਦੇ 
ਕਸ਼ਨ ਅਤੇ ਵਪਾਰਕ ਕੇਂਦਰ ਹਨ। ਸੰਨ 1920 ਵਿਚ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਦੇ 


ਹ-ਰਾਹ ਦੇ ਮੁਕੰਮਲ ਹੋਣ ਨਾਲ ਇਸ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦੀ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਦੀ 


ਬੂਤ ਦਿਸ਼ਾ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਪਰਿਵਰਤਨ ਆਇਆ 
' ਇਥੋਂ ਦੀ ਵਸੋਂ ਉੱਤੇ ਲਾਓ ਅਤੇ ਸ਼ਾਨ ਜਿਹੜੇ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਇਥੇ 
“ਰਾਜ ਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਹੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚੌਲ 


ਚੀਆਵਾਰੀ 


ਅਤੇ ਤਮਾਖੂ ਇਥੋਂ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਫ਼ਸਲਾਂ ਹਨ। ਇਥੇ ਚੌਲ ਛੜਨ ਦੀਆਂ 
ਮਿੱਲਾਂ ਵੀ ਹਨ। 

ਹ. ਪੁ.-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 2: 823 

ਚੀਆਂਗ ਚਾਈ : ਸ਼ਹਿਰ-ਥਾਈਨੈਂਡ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਦੇ 
ਇਸੇ ਨਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦਾ ਸਦਰ-ਮੁਕਾਮ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਮੇਕਾਂਗ ਦਰਿਆ ਦੀ 
ਇਕ ਸ਼ਾਖਾ ਉੱਤੇ ਜੀਆਂਗ-ਰਾਈ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ 144 ਕਿ. ਮੀ. 
ਉੱਤਰ-ਪੁਰਬ ਵੱਲ ਖੁਨ ਤਾਨ ਪਰਬਤੀ ਲੜੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਮੁੰਦਰ ਤਲ 
ਤੋਂ 350ਮੀ. ਦੀ ਉਚਾਈ ਤੇ ਵਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਥੋਂ ਬਰਮਾ ਲਾਉਸ 
ਆਦਿ ਵੱਲ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੜਕਾਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦੇ 
ਆਵਾਜਾਈ ਕੇਂਦਰ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਟੀਕ, ਕਾਫ਼ੀ ਅਤੇ ਚੌਲਾਂ ਦਾ ਵਪਾਰਕ 
ਕੇਂਦਰ ਵੀ ਹੈ। ਇਥੇ ਮੌਸਮ ਸਬੰਧੀ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ ਵੀ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ 


ਨੇੜੇ ਹੀ ਕਲੀ ਦੀ ਖੁਦਾਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਮੁਰਦਾਂ ਨਾਲ ਜੜੀ ਬੁੱਧ ਦੀ 


ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮੂਰਤੀ 1436 ਵਿਚ ਇਸੇ.ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਇਕ ਮੰਦਰ ਵਿਚੋਂ ਲੱਭੀ 
ਗਈ ਸੀ ਜਿਹੜੀ ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਬੈਂਕ ਵਿਚ ਪਈ ਹੈ। 


ਆਬਾਦੀ-33, 362 (1980) 

ਹ. ਪੁ- ਐਨ. ਬ੍ਰਿ ਮਾ. 2: 823; ਵੈ. ਜਗ ਡਿ. : 251 

ਚੀਆਨਾ: ਇਹ ਕੇਂਦਰੀ ਇਟਲੀ ਵਿਚ ਵਹਿਣ ਵਾਲਾ ਦਰਿਆ 
ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਸੋਮਾ ਅਰੈਟਸੋ (4322੦) ਪ੍ਰਾਂਤ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਹੈ। ਇਸ 
ਦਰਿਆ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮਾਰਗ ਆਰਨੋ ਅਤੇ ਤਾਈਬਰ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ 
ਵਿਚਕਾਰ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਸੋਮੇ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕ੍ਰਲਣ ਉਪਰੰਤ ਇਹ 'ਵਾਨ 
ਡੀ-ਚੀਆਨਾ' ਨਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਵਾਦੀ ਵਿਚੋਂ ਦੀ ਵਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਝੀਲ 
ਕਯੂਸੀ (€89)ਵਿਚੋਂ ਦੀ ਗੁਜ਼ਰਦਾ ਹੈ। ਆਰਵੀਏਤੋ (ਕਮਿਊਨ) ਦੇ 
ਨਜ਼ਦੀਕ ਆ ਕੇ ਦਰਿਆ ਪਾਗਲੀਆ (288/)ਇਸ ਵਿਚ ਆ ਮਿਲਦਾ 
ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਰਵੀਏਤੇ ਦੇ 5 ਕੁ. ਕਿ. ਮੀ. ਦੱਖਣ ਵਿਚ 
ਦਰਿਆ ਤਾਈਬਰ ਇਸ ਵਿਚ ਆ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਪੂਰਵ-ਇਤਿਹਾਸਕ 
ਕਾਲ ਵਿਚ ਦਰਿਆ ਆਰਨੋ ਇਸ ਵਾਦੀ ਵਿਚ ਵਹਿੰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ 
ਤਾਈਬਰ ਦਰਿਆ ਵਿਚ ਜਾ ਮਿਲਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਲੋੜ੍ਹ ਦੁਆਰਾ 
ਇਥੇ ਇਕ ਕੁਦਰਤੀ ਬੰਨ੍ਹ ਬਣ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਆਰਨੋੇ ਦਾ ਰੁਖ਼ 
ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਨੂੰ ਬਦਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਚੀਆਨਾ ਦਰਿਆ ਤਾਈਬਰ 
ਵਿਚ ਮਿਲ ਗਿਆ ਪਰ ਕਯੂਸੀ ਵਿਖੇ ਇਕ ਹੋਰ ਬੰਨ੍ਹ ਬਣ ਜਾਣ ਕਾਰਨ 
ਚੀਆਨਾ ਦਰਿਆ ਦਾ ਅਸ਼ਲੀ ਨਿਕਾਸ ਰੁਕ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ 
ਫਲ-ਸਰੂਪ ਮੱਧ-ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ 'ਵਾਲ ਡੀ ਚੀਆਨਾ' ਵਾਦੀ ਜਿਲ੍ਹਣਦਾਰ 
ਅਤੇ ਮਲੇਰੀਆਈ ਬਣ ਗਈ। ਸੰਨ 1788 ਵਿਚ ਇਸ ਦੇ ਸੁਧਾਰ ਲਈ 
ਇੰਜੀਨੀਅਰੀ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ 
ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਕੰਮ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਜਿਹੜਾ 1826 ਤੋਂ 1838 ਤਕ 
ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਲ-ਨਿਖੇੜ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ 
ਗਿਆ ਜਿਸ ਨਾਲ ਵਾਲ ਡੀ-ਚੀਆਨਾ ਵਾਦੀ ਦਾ ਦਰਿਆਈ ਪਾਣੀ ਦੋ 
ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡ ਕੇ ਦਰਿਆ ਆਰਨੋ ਅਤੇ ਤਾਈਬਰ ਵਿਚ ਜਾਣ 
ਲਗਾ। ਇਸ ਨਾਲ ਜਾਰੀ ਦੀ ਸਾਰੀ ਵਾਦੀ ਖੇਤੀ ਦੇ ਯੋਗ ਬਣ ਗਈ। 
ਹੁਣ ਇਹ ਵਾਦੀ ਖੇਤੀ ਲਈ ਜ਼ਰਖੇਜ਼ ਖੇਤਰ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 

ਹ. ਪੁ. - ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 2: 822 

ਚੀਆਵਾਰੀ: ਉੱਤਰੀ ਇਟਲੀ ਦੇ ਜਨੋਆ ਪ੍ਰਾਂਤ ਵਿਚ ਰੇਆਲੋ 
ਖਾੜੀ ਉਪਰ ਸਥਿਤ ਇਕ ਬੰਦਰਗਾਹ ਹੈ। ਇਥੋਂ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਬਹੁਤ ਹੀ 
ਜ਼ਰਖੇਜ਼ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਥੇ ਤਰ੍ਹਾਂ-ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਜਦਾਰ ਫ਼ਲ ਤੇ ਸਬਜ਼ੀਆਂ 
ਉਗਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਚੀਆਵਾਰੀ ਇਸ ਖੇਤਰ 
ਦਾ ਇਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਉਦਯੋਗਕ ਕੇਂਦਰ ਵੀ ਹੈ। ਲਿਲਨ, ਰੇਸ਼ਮ ਅਤੇ ` 
ਵਾਇਲ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਕਾਰਖ਼ਾਨੇ ਹਨ। ਸ਼ਰਾਬ ਅਤੇ ਜੈਤੂਨ ਦਾ ਤੇਲ 
ਵੀ ਇਥੇ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੱਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪਨੀਰ, 


ਚੀਐਨ ਲੰਗ 
ਬੰਦ ਕਰਨ ਦਾ ਕੰਮ ਵੀ ਇਥੇ ਕਾਫ਼ੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਮਾਲ 
ਘਿਰ 
ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 

ਵਗ ਕੀ 
_ ਦੌਰਾਨ ਰੋਮਨਾਂ ਨੇ ਪੇਪ ਇਨੋਸੈਂਟ ਚੌਥੇ ਦੇ ਸਮੇਂ ਇਸ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਕੀਤੀ। 
ਇਕ ਲੱਕੜੀ ਦਾ ਪੁਲ ਜਿਹੜਾ 1810ਵਿਚ ਨੈਪੋਲੀਅਨ ਨੇ ਬਣਵਾਇਆ 
ਸੀ,.ਵ਼ੀ ਦੇਖਣ ਯੋਗ ਹੈ। 

ਹ. ਪੁ.ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 4: 231 

_'ਚੀਐਨ ਲੂੰਗ : ਚੀਨ ਦੇ ਮਾਂਚੂ ਬੰਸ ਦਾ ਇਹ ਚੌਥਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ 

ਹੋਇਆ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ 'ਹੁੰਗ ਲੀ' ਦਾ ਖ਼ਿਤਾਬ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਯੁੰਗ 
ਚੈਂਗ ਦੇ ਇਸ ਚੌਥੇ ਲੜਕੇ ਦਾ ਜਨਮ ਪੀਕਿੰਗ (ਬੀਜਿੰਗ) ਸ਼ਾਹੀ ਮਹਿਲ 
ਵਿਚ 25 ਸਤੰਬਰ, 1711 ਦੇ ਦਿਨ ਹੋਇਆ। ਯੁੰਗਰੈਗ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਇਕ 
ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸਨੂੰ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਤੇ ਪਿੱਛੋਂ 
_ 18 ਅਕਤੂਬਰ, 1736ਦੇ ਦਿਨ ਇਸ ਦੀ ਤਾਜਪੋਸ਼ੀ ਹੋਈ। ਚੀਐਨ ਲੁੰਗ 
ਨੂੰ ਵਿਰਾਸਤ ਵਿਚ ਚੀਨ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਮੌਚੂਰੀਆ, ਮੰਗੋਲੀਆ, ਕੋਕੋਨੋਰ 
ਅਤੇ ਤਿੱਬਤ ਤਕ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਾਮਰਾਜ ਹਾਸਲ ਹੋਇਆ। 





ਚੀਐਨ ਲੁੰਗ 


ਇਸ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦਾ ਰਾਜ-ਕਾਲ ਚੀਨ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਬਹੁਤ 
ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਰਾਜ ਕਰਕੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੇ 63 ਸਾਲ ਤੋਂ 
ਵੀ ਵੱਧ ਸਮਾਂ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਪੂਰੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਪਹਿਲੀ ਵੇਰ ਇੰਨੇ 
ਲੰਬੇ ਰਾਜ-ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਦੇਸ਼ ਨੇ ਬਹੁਤ ਤਰੱਕੀ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਦੀਆਂ 
10 ਸਫ਼ਲ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਵਿਚ ਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਦੂਰ ਦੂਰ ਤਕ ਫੈਲੀਆਂ। 
ਸੰਨ 1755 ਤੋਂ 1765 ਵਿਚ ਈਲੀ ਅਤੇ ਤੁਰਕਿਸਤਾਨ ਖੇਤਰਾਂ ਦੀ ਜਿੱਤ 
ਨਾਲ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਲਗਭਗ 16,00,000ਵ. ਕਿ. ਮੀ. (6,00,000ਵ. ਮੀ.) 
ਦਾ ਖੇਤਰ ਚੀਨ ਨਾਲ ਹੋਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਮੰਗੋਲਾਂ ਅਤੇ ਤੁਰਕਾਂ ਦੇ 
ਹਮਲਿਆਂ ਦਾ ਡਰ ਵੀ ਮੁੱਕ ਗਿਆ। ਫ਼ਾਰਮੂਸਾ, ਬਰਮਾ, ਅਨਾਮ ਵੀ 
ਮੁੜ ਮਾਤਹਿਤ ਕਰ ਲਏ ਗਏ। ਸੰਨ 1790-92 ਵਿਚ ਹਿਮਾਲੀਆ 
ਪਰਬਤਾਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਨੇਪਾਲ ਵੱਲ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰਕੇ ਨੇਪਾਲ ਵੀ ਜਿੱਤ ਲਿਆ। 
ਇਹ ਇਸਦੇ ਰਾਜ ਦੀ ਫ਼ੌਜੀ ਤਾਕਤ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਸੀ। 


ਚੀਐਨ ਲੁੰਗ ਦਾ ਰਾਜ-ਕਾਲ ਚੀਨ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਕਾਫ਼ੀ 
ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਅਤੇ ਵਧੀਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਹਿਲੇ “ਦਹਾਕਿਆਂ 
ਵਿਚ ਨਿਰੰਕੁਸ਼ ਸ਼ਾਸਕ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ ਪਰ ਮਗਰੋਂ ਇਸ 
ਦੇ ਅਸੂਲਾਂ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲੀ ਆ ਗਈ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਇਮਾਰਤ ਉਸਾਰੀ 
ਅਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਪਹਿਲੂਆਂ ਵਿਚ ਤਰੱਕੀ ਹੋਈ। ਕਲਾ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਵੀ 
ਪ੍ਰਫਰੱਲਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਕਈ ਸ਼ਲਾਘਾਂਯੋਗ ਕੰਮ ਕੀਤੇ। _ 
ਕਿਤਾਬਾਂ ਵੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ.ਹੋਈਆਂ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਸੰਪਾਦਕੀ ਦੀ ਮਿਸਾਲ 
36275 ਜਿਲਦਾਂ ਵਿਚ ਸੰਪਾਦਿਤ 'ਸਸੂ ਕੁ ਚੁਆਨਸੂ' ਹੈ। 

ਇਸ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿਚ ਚੀਨ ਦੇ ਯੂਰਪੀਅਨ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਵਪਾਰਕ 
ਸਬੰਧ ਵੀ ਕਾਇਮ ਹੋਏ। ਯੂਰਪੀਅਨ ਵਪਾਰੀ ਕੈਨਟਨ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ 
ਚੀਨ ਦੇ ਹੇਰ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿਚ ਖੁਲ੍ਹੇ ਆਮ ਵਪਾਰ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਭਾਵੇਂ ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਨੂੰ ਵਪਾਰ ਦੀ ਖੁਲ੍ਹ ਸੀ ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਉਪਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਗਰਾਨੀ ਵੀ 
ਰੱਖੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਚੀਨ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਵਪਾਰੀਆਂ ਨੇ ਚੀਐਨ ਲੁੰਗ ਤੋਂ ਹੋਰ 
ਖੁਲ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਜੋ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਕਿ ਉਸਦੇ ਦੇਸ਼ 
ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਘਾਟ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। 


ਚੀਐਨ ਲੁੰਗ ਇਕ ਬਾਦਸ਼ਾਹ, ਯੋਧਾ, ਘੋੜ-ਸਵਾਰ, 
ਤੀਰ-ਅੰਦਾਜ਼ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨ ਵੀ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ 
ਉਸ ਵਿਚ ਇਕ ਗੁਣ ਇਹ ਵੀ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ 
ਰਾਜਸੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਤੋਂ ਸੁਚੇਤ ਸੀ ਤੇ ਰਾਜ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਪੂਰੀ ਰੁਚੀ 
ਰੱਖਦਾ ਸੀ। ਮੰਗੋਲੀ, ਮਾਂਚੂ ਅਤੇ ਤੁਰਕੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਬੇਲ ਲੈਂਦਾ ਸੀ। 
ਵਿਹਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਲੇਖ ਅਤੇ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਰਚਦਾ ਸੀ। ਇਸਨੇ 40,000 
ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਰਚੀਆਂ। 

ਚੀਐਨ ਲੁੰਗ ਦੇ ਰਾਜ ਦੀਆਂ ਸਫ਼ਲਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਖਜ਼ਾਨੇ 
ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਵਾਧੇ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਅਭਿਮਾਨੀ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਦੇ ਦਰਬਾਰ 
ਵਿਚ ਹੋ ਸੈਨ ਨਾਂ ਦਾ ਮੰਤਰੀ ਇਸ ਦੇ ਅਭਿਮਾਨ ਨੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕਰਨਾ 
ਜਾਣਦਾ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਇਸਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ਼ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। 
ਸੋ ਇਹ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਆਪਣਾ ਸਾਰਾ ਰਾਜਸੀ ਕਾਰੋਬਾਰ ਇਸ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ 
ਨਾਲ ਚਲਾਉਂਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਬੇਅਸੂਲੇ ਅਤੇ ਬੇਈਮਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨੇ ਫਜ਼ੂਲ 
ਖ਼ਰਚ ਸ਼ਰੁ ਕਰਕੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀ ਸਰਕਾਰੀ ਧਨ ਰਾਸ਼ੀ ਇਧਰ-ਉਧਰ 
ਖ਼ਰਚ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਜ ਵਿਚ ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜਸੀ 


- ਕਾਰ-ਵਿਹਾਰ ਵਿਚ ਬੇਈਮਾਨੀ ਅਤੇ ਗਿਰਾਵਟ ਆ ਗਈ। ਰਾਜ ਦਾ 


ਪਤਨ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਚੀਐਨ ਲੂੰਗ ਨੇ 82 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ 
ਵੀ ਭਾਵੇਂ ਚੰਗੀ ਸਿਹਤ ਦਾ ਆਨੰਦ ਮਾਣਿਆ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ 1796 
ਵਿਚ ਰਾਜਸੀ ਕਾਰੋਬਾਰ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਆਪਣੇ 15ਵੇਂ ਲੜਕੇ ਯੰਗ-ਯੋਨ 
ਨੂੰ ਸੈਂਪ ਕੇ ਹੋ ਸੈਨ ਮੰਤਰੀ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ 7 ਫ਼ਰਵਰੀ, 1799 
ਤਕ ਪੀਕਿੰਗ ਵਿਚ ਮੌਤ ਹੋਣ ਤਕ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। 

ਹ. ਪੁ.-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ 5: 495; ਕੋਲ. ਐਨ. 4: 671 

ਚੀਹੀ: ਇਹ ਇਕ ਚੀਨੀ ਬੋਧੀ ਭਿਕਸ਼ੂ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਤੇਨਤਾਈ 
ਨਾਂ ਦੀ ਬੋਧੀ ਸੰਪਰਦਾ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ ਹੂਨਾਨ ਰਾਜ 
ਵਿਚ 538 ਈ: ਵਿਚ ਹੋਇਆ। 17 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਇਹ ਯਤੀਮ 
ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਭਿਕਸ਼ੂ ਬਣ ਗਿਆ। ਸੰਨ 560 ਵਿਚ ਇਹ ਮਹਾਨ ਬੋਧੀ 
ਵਿਦਵਾਨ ਹੂਈ-ਸਸੂ ਦਾ ਚੇਲਾ ਬਣ ਗਿਆ। ਚੀਹੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਬੁੱਧ ਧਰਮ 
ਕਈ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਨੇ ਬੜੀ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਨਾਲ 
ਇਕ ਸਾਂਝਾ ਜਿਹਾ ਰਸਤਾ ਕੱਢਿਆ। ਇਹ ਬੁੱਧ ਮਤ ਬਾਰੇ ਸਾਰੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ 
ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸਹੀ ਸਮਝਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਜਦੋਂ 
ਵਿਚਾਰ ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਸਨ। ਚੀਹੀ ਅਨੁਸਾਰ ਬੁੱਧ ਨੇ ਆਪਣੇ 
ਉਪਦੇਸ਼ ਪੰਜ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿਚ ਦਿੱਤੇ। ਪੰਜਵੀਂ ਅਤੇ ਅੰਤਮ ਅਵਸਥਾ 
ਵਿਚ ਬੁੱਧ ਨੇ ਸਧਰਮ ਪੁੰਦਰੀਕ (1.00055008) ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। 


ਮੈਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ ਦਾ ਸਕੂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਧਰਮ-ਗ੍ਰੰਥ 
ਪਿਤ ਕਰਵਾਇਆ। ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧੀ ਸੀ ਜੋ ਕੇਵਲ 
ਹਾਂਤਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵੀ ਵਿਰੋਧੀ 
ਜੋ ਮੂਲ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੀ ਧਰਮ ਨੂੰ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਇਸ 
ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸੀ ਕਿ ਧਰਮ ਸਬੰਧੀ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ 
ਹਐਨ ਅਤੇ ਚਿੰਤਨ ਦੋਵੇਂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਨ। ਇਸ ਨੇ ਚੀਕਿਆਂਗ ਵਿਚ 
: ਤਾਈ ਸ਼ਾਨ ਨਾਂ ਦੇ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਆਪਣੇ ਮਤ ਦੇ ਅਨੁਯਾਈਆਂ 
1 ਇੱਕ ਮਠ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ। ਅੱਠਵੀਂ ਅਤੇ ਨੌਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਚੀਨ 
ਰ ਇਸ ਦੀ ਸੰਪਰਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਗਿਣੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਜਾਪਾਨ ਵਿਚ 
ਇਸ ਦੇ ਬਹੁਤ ਅਨੁਯਾਈ ਸਨ। 

ਹ. ਪੁ.-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ_ ਮਾਂ.2: 835 

ਚੀਕ, ਸਰ ਜਾਨ : ਇਹ ਇਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਕਲਾਸੀਕਲ 
ਟਵਾਨ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿਚ ਯੂਨਾਨੀ ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਅਧਿਐਨ 
ਪੁਨਰ-ਜੀਵਤ ਕਰਨ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰੋਲ ਅਦਾ ਕੀਤਾ। ਇਸ 
ਜਨਮ 16 ਜੂਨ, 1514 ਨੂੰ ਹੇਇਆ। ਕੈਂਬਰਿਜ ਤੋਂ ਵਿਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ 
ਨਨ ਉਪਰੰਤ ਇਹ ਸੇਂਟ ਜਾਨਜ਼ ਕਾਲਜ ਦਾ ਫੈਲੋ ਬਣ ਗਿਆ। ਇਹ 
ਹਰ ਲਹਿਰ ਦਾ ਵੱਡਾ ਸਮਰਥਕ ਸੀ। ਇਹ ਕੈਂਬਰਿਜ ਵਿਚ ਗ੍ਰਕ 
ਮਰ _ ਲਈ ਨ ਰ੍ 
ਨਾਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਪੜ੍ਹਾਈ ਸੀ। ਫੈ 
5 1552 ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਡ 
ਈਟ ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਨਾਲ ਡ 


ਹਾ ਸੀ ਪਰ 1553 ਈ: 
ਚ ਮੈਰੀ ਪਹਿਲੀ ਦੇ ਤਖ਼ਤ ` 
ਤਵੀਆਂ ਖੱਸ ਗਈਆਂ। 
ੜ ਸਮੇਂ ਲਈ ਇਹ ਕੈਦ ' 
ਚ ਰਿਹਾ। ਫਿਰ ਇਹ 
ਤਸ਼ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਸੰਨ 1556 ਵਿਚ ਇਹ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਮਿਲਣ 
ਤੀ ਬ੍ਰਸਲਜ਼ (ਬੈਲਜੀਅਮ) ਗਿਆ ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਕੈਦ ਕਰ ਲਿਆ 
ਆ। ਮੌਤ ਤੋਂ ਡਰਦੇ ਇਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰੋਟੈਸਟੈਂਟ ਮੱਤ ਤਿਆਗਣ 
` ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ। ਇਸੇ ਸ਼ਰਮ ਦੇ ਮਾਰੇ 13 ਸਤੰਬਰ, 1557 ਨੂੰ ਲੰਡਨ 
ਖੇ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। 





`ਸਰ ਜਾਨ ਚੀਕ 


ਲਿਹ 


ਭਾਸੀਕਲ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਇਕ ਅਣਥਕ ਅਨੁਵਾਦਕ ਸੀ 
ਤੇ ਇਸ ਨੇ ਯੂਨਾਨੀ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੇ ਅਨੁਵਾਦ ਵੀ ਕੀਤੇ। ਇਸ ਨੇ 
ਤਾਤਨ ਯੂਨਾਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਸਹੀ ਉਚਾਰਣਾਂ ਦਾ ਪਤਾ ਲਾਇਆ। ਇਸ 
ਨ] 

ਹ. ਪੁ-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 2790 ` 


ਚੀਕਾਮਾਤਸੂ ਮੋਨਜਾਐਮੋਨ : ਇਹ ਜਾਪਾਨ ਦਾ ਮਹਾਨ 
ਟਕਕਾਰ ਸੀ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ ਇਸ 
160 ਨਾਟਕ ਲਿਖੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਵਧੇਰੇ ਕਰਕੇ ਬੁਨਰਾਕੂ ਨਾਂ ਦੇ 
5ਪੁਤਲੀ ਥੀਏਟਰ ਲਈ ਲਿਖੇ ਗਏ ਸਨ। ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ ਸੂਗੀਮੋਰੀ 
ਤੀਮੋਰੀ ਵਿਖੇ 1653 ਈ: ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ, ਨੂੰ 


ਚ਼ੀਚਾ 


ਦੋ ਵਰਗਾਂ ਵਿਚ_ਫਵੰਡਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਭਾਵ ਇਤਿਹਾਸਕ ਰੋਮਾਂਸ 
ਅਤੇ ਘਰੇਗੀ ਦੁਖਾਂਤ। ਆਧੁਨਿਕ ਆਲੋਚਕ ਇਸ ਦੇ ਘਰੋਗੀ ਦੁਖਾਤਾਂ 
ਨਾਟਕ ਦੇ ਆਧੁਨਿਕ ਪੱਛਮੀ ਸੰਕਲਪਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹਨ। 

ਚੀਕਾਮਾਤਸੂ ਦੇ ਘਰੋਗੀ ਦੁਖਾਂਤ ਯਥਾਰਥ ਦੇ ਵਧੇਰੇ ਨੇੜੇ ਇਸ 
ਅਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਹੋਰ ਅਜਿਹੇ ਓਸਾਕਾ ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਪਾਤਰ ਚੁਣਿਆ 


ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਦੁਖਾਂਤ ਵਾਪਰੀਆਂ ਸੱਚੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ 


ਹਨ। “$60026., 60000", 9੮੧0050੧੩', “੨55੬੭”, 50000 


. 188 0049ਗਮ]1 ੩” ਆਦਿ ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਾਟਕ ਹਨ। ਇਸ ਦੀਆਂ 


ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਨੁਵਾਦ ਵੀ ਉਪਲਬਧ ਹਨ। 
ਚੀਕਾਮਾਤਸੂ ਦੀ ਮੌਤ 1724 ਵਿਚ ਹੋਈ। 

_ਹ. ਪੁ-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ 5: 497; ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 2: 836 
___'ਚੀਕਿਮੁਲਾ : ਕੇਂਦਰੀ ਅਮਰੀਕਾ.ਦੇ ਗਵਾਤੇਮਾਂਲਾ ਗਣਰਾਜ 
ਦਾ ਇਕ ਡਿਪਾਰਟਮੈਂਟ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵਿਚ ਹਾਂਡੂਰਸ ਗਣਰਾਜ 
ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਵਿਚ ਐੱਲ ਸੈਲਵੇਡਾਰ ਗਣਰਾਜ ਹੈ। ਇਹ ਡਿਪਾਰਟਮੈਂਟ 


2376 ਵ. ਕਿ. ਮੀ. ਦੇ ਰਕਬੇ ਵਿਚ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ 


ਕੁੱਲ ਵਸੋਂ 2:52,052 (1991) ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਦਾ ਸਾਰਾ ਖੇਤਰ 
ਉਚ-ਭੁਮੀਆਂ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਸੈਨ ਜੋਸ (56 368) ਅਤੇ ਜੋਕੋਤਾਨ 
(306608) ਦਰਿਆ ਇਸ ਡਿਪਾਰਟਮੈਂਟ ਵਿਚ ਵਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਇਸ ਦੀ ਸਿੰਜਾਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਆਈਪਾਲਾ ਅਤੇ 
ਕੈਸ਼ਾਲਥਪੇਕੀ ((20828160006) ਜਵਾਲਾਮੁਖੀ ਵੀ ਚੀਕਿਮੂਲਾ ਖੇਤਰ 
ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਹਨ। ਇਥੋਂ ਦੇ ਬਹੁਤੇ ਵਸਨੀਕ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਹੀ ਕਰਦੇ . 
ਹਨ। ਮੱਕੀ, ਕਣਕ, ਫ਼ਲੀਆਂ ਇਥੋਂ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਫ਼ਸਲਾਂ ਹਨ। ਉੱਚੇ 
ਇਲਾਕਿਆਂ ਦੀਆਂ ਚਰਾਂਗਾਹਾਂ ਵਿਚ ਡੰਗਰ ਪਾਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਨੀਵੀਆਂ 


__'ਉਚਾਈਆਂ ਉਪਰ ਤੰਬਾਕੂ ਤੇ ਚੌਲਾਂ ਦੀ ਕਾਫ਼ੀ ਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ 
ਹੈ। ਇਸ ਡਿਪਾਰਟਮੈਂਟ ਦਾ' ਐਸਕਿਪੂਲਾਸ ਸ਼ਹਿਰ. ਕੇਂਦਰੀ ਅਮਰੀਕਾ _ 


ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਧਾਰਮਿਕ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਸਦਰ-ਮੁਕਾਮ 
'ਚੀਕਿਮੂਲਾ' ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਜੋ ਡਿਪਾਰਟਮੈਂਟ ਦੇ ਬਾਕੀ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਰੇਲ_ 
ਅਤੇ ਸੜਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਡਿਪਾਰਟਸੈਂਟ ਦਾ ਰ 
ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸ਼ਹਿਰ ਵੀ ਹੈ। _ 

ਹ.ਪੁ. -ਐਨ. ਬ੍ਰਿ: ਮਾ. 2866 


_'ਬੀਚਾ : ਇਹ ਤਾਜ਼ਾ ਖ਼ਮੀਰਿਤ, ਕੀ ਗਜ 


ਕਿ ਲਾਤੀਨੀ-ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਕਈ ਇੰਡੀਅਨ ਗਰੁੱਪਾਂ ਦੁਆਰਾ ਮੱਕੀ ਤੋਂ 


ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ €30੬£0), 3503, (5੧8੩੦ ਜਾਂ ` 
(੯820880 ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 

`ਚ਼ੀਚਾ ਦਾ ਰੰਗ ਬੱਦਲਾਂ ਵਰਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਖ਼ੁਸ਼ਬੂ ਅਤੇ ਸੁਆਦ 
ਬੀਅਰ ਨਾਂਲ ਮਿਲਦੇ-ਜੁਲਦੇ ਹਨ। ਲਾਤੀਨੀ-ਅਮਰੀਕਨ ਇੰਡੀਅਨਾਂ 
ਦੁਆਰਾ ਪੀਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸ਼ਰਾਬਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਹ ਇਕ ਹੈ। ਇਹ ਵਪਾਰਕ . 
ਤੌਰ ਤੇ ਨਹੀਂ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ, ਸਗੋਂ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਕੱਢੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ 
ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਉਹ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਰਸਮੀ ਸ਼ਰਾਬ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ 
ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਜਨਮ, ਸ਼ਾਦੀਆਂ ਅਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਖੁਸ਼ੀ ਵਾਲੇ ਮੌਕਿਆਂ 
ਤੋ ਇਸ ਦੀ ਭੋਟਾ ਧਰਤੀ ਟੂ ਇਸ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਈ ਹੈ ਕਿ ਮੱਕੀ ਦੀ 
ਫ਼ਸਲ ਚੰਗੀ ਹੋਵੇ। 


ਇਸ ਨੂੰ ਬਣਾਉਣ ਦੇ. ਦੋ ਢੰਗ ਹਨ। ਪਹਿਲੇ ਵਿਚ ਮੱਕੀ ਦੇ 
ਦਾਣਿਆਂ ਨੂੰ ਪੁੰਗਰਨ (ੁੱਟਣ) ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ,ਨਾਲ ਬਣੇ ਮਾਂਲਟ 
ਵਿਚ ਡਾਇਆਸਟੇਜ਼ ਐੱਨਜ਼ਾਈਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਇਸ ਨੂੰ 
ਰਗੜ ਕੇ ਮੈਦਾ ਬਣਾ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਮਿਲਾ ਕੇ ਮਿਸ਼ਰਨ 


ਚੀਚੇਨ ਈਟਜਾ 
ਨੂੰ ਪਕਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਫਿਰ ਬਰਤਨ ਨੂੰ ਢਕ ਕੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਦਿਨਾਂ ਲਈ 
ਖ਼ਮੀਰਨ ਲਈ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਬੁਲਬੁਲੇ ਬਣਨੇ ਬੰਦ ਹੋ 
ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਖ਼ਮੀਰਨ ਪੂਰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਰਾਬ ਪੀਣ ਯੋਗ 
ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਪਛੜੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਮਾਲਟ ਨਾ ਕੀਤੀ ਮੱਕੀ 
ਨੂੰ ਚੱਬ ਕੇ ਇਕ ਬਰਤਨ ਵਿਚ ਥੁੱਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੈਲਿਵਰੀ ਲੁਆਬ) 
ਐੱਠਨਜ਼ਾਈਮ ਟਾਇਆਲਿਨ, ਮਾਲਟ ਦੇ ਡਾਇਆਸਟੇਜ਼ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਸਤੇ 


ਨੂੰ, ਖੰਡ ਵਿਚ ਬਦਲਣ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬਾਕੀ ਸਾਰੀ ਵਿਧੀ ਪਹਿਲੇ 


ਵਰਗੀ ਹੀ ਹੈ। ਚੀਚਾ ਠੰਡੇ ਜਲਵਾਯੂ ਵਿਚ ਠੀਕ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਪਰੰਤੂ 
ਗਰਮੀ ਵਿਚ ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਖ਼ਰਾਬ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 
ਹ. ਪੁ-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 5: 489 ਰੇ 
ਚੀਚੇਨ ਈਟਜਾ : ਮੈਕਸੀਕੋ ਦੇ ਯੂਕਾਟਾਨ ਰਾਜ ਵਿਚ 
ਮਾਇਆ (%89੩2) ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਢਹਿ ਢੇਰੀ ਹੋਇਆ ਇਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ 
'ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਦਾ ਖੇਤਰ ਬਿਲਕੁਲ ਖੁਸ਼ਕ ਹੈ 
ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਜੂਨੇ-ਪੱਥਰ ਦੇ ਕਿਸਮ ਦੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਮਸ਼ੀਨ ਦਾ ਕੁਝ 


ਹਿੱਸਾ ਨਿੱਘਰ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਖੂਹ ਜਿਹੇ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਇਆ 


ਲੋਕ ਸੀਨੋਟ (੮੬00) ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਖੂਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਪਾਣੀ 
ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਅਜਿਹੇ ਦੋ ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਸੀਨੋਟ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਲੀ 
ਥਾਂ ਤੇ ਵੀ ਬਣੇ ਹੋਏ ਸਨ ਅਤੇ ਖ਼ਿਆਲ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਕਰਕੇ ਹੀਂ ਇਸ 
ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਆਬਾਦ ਕਰਨਾ ਉਚਿਤ ਸਮਝਿਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਇਹ 
ਵਿਲੱਖਣ ਨਾਂ ਵੀ ਇਸੇ ਕਰਕੇਂ ਚੀਚੇਨ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਜਾਪਦਾ ਹੈ। 
ਮਾਇਆ ਬੋਲੀ ਵਿਚ ਚੀਚੇਨ (6%=ਮੂੰਹ- €॥੬॥ =ਖੂਹ) 'ਖੂਹਾਂ ਦੇ 
ਮੂੰਹ' ਅਤੇ 'ਈਟਜਾ' ਇਥੇ ਆ ਕੇ ਵਸਣ ਵਾਲੇ ਕਬੀਲੇ ਦਾ ਨਾਂ ਸੀ। 


ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਇਥੇ ਪਹੁੰਚੇ। ਇਹੋ ਹੀ 
ਕਬੀਲੇ ਸ਼ਾਇਦ 'ਈਟਜਾ' ਅਖਵਾਏ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ 'ਚੀਚੇਨ ਈਟਜਾ' 
ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਨਾਂ ਪਿਆ। ਕਈ ਵਿਦਵਾਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਮਦ ਦਾ ਸਮਾਂ 
200-300 ਸਾਲ ਪਿੱਛੋਂ ਦਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਪਰ ਕੁਝ ਵੀ ਹੋਵੇ ਇਕ ਗੱਲ 
ਤਾਂ ਪੱਕੀ ਹੈ ਕਿ ਇਥੋਂ ਦੀਆਂ ਕਈ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਇਮਾਰਤਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕੈਸਟੀਲੋ, 
ਦੀ ਬਾਲ ਕੋਰਟ, ਉੱਚ-ਪਾਦਰੀ ਸਮਾਧਾਂ, ਸੂਰਬੀਰਾਂ ਦਾ ਮੰਦਰ 
ਬਣਵਾਉਣ ਵਾਲੇ ਇਹ ਧਾੜਵੀ ਹੀ_ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਵਿਚੋਂ 
ਬਹੁਤੀਆਂ 900ਤੋਂ 1200 ਈ. ਦਰਮਿਆਨ ਮੁਕੰਮਲ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਸਨ। 
1200ਤੇਂ 1540 ਈ. ਦੌਰਾਨ ਮਾਇਆਪਾਨ ਸ਼ਹਿਰ ਉਸਰ ਜਾਣ ਕਾਰਨ 
ਚੀਚੇਨ ਦੀ ਤੱਰਕੀ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਧੱਕਾ ਲੱਗਾ ਅਤੇ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਚੀਚੇਨ, 
ਉਜਮਾਨ ਅਤੇ ਮਾਇਆਪਾਨ ਤਿੰਨਾਂ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਨੇ ਮਾਇਆਪਾਨ ਲੀਗ ਦੇ 
ਨਾਂ ਹੇਠ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸੰਘਤਾ ਬਣਾਈ। ਚੀਚੇਨ ਨੇ ਇਸ ਮਾਇਆਪਾਨ 
ਲੀਗ ਦੇ ਸਮੇਂ ਸਾਰੇ ਪਾਸੇ ਹੀ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਇਮਾਰਤ ਉਸਾਰੀ ਵਿਚ 
ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਉੱਨਤੀ ਕੀਤੀ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਚੀਚੇਨ ਦਾ 
ਇਹ ਸੁਨਿਹਰੀ ਯੁੱਗ ਸੀ। 

ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਦੋ ਵੱਡੇ 'ਸੀਨੋਟ' ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉਪਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਜੀਵਨ 
ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਰਭਰ ਸੀ, ਧਾਰਮਿਕ ਪੱਖੋਂ ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਰੱਖਦੇ 
ਸਨ। ਜਵਾਨ ਈਟਜਈ ਲੜਕੀਆਂ ਨੂੰ ਖੂਹਾਂ ਦੇ ਦੇਵਤੇ ਕੋਲ ਬਲੀ 
ਚੜ੍ਹਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਬਲੀ ਚੜ੍ਹਾਉਣ ਸਮੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਕੀਮਤੀ 
ਗਹਿਣੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਕੀਮਤੀ ਸਾਮਾਨ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ 
ਬਲੀ ਵਿਚ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਭਿਆਨਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਲਈ 
ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਲੋਕ ਇੱਕਠੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਇਸਦੇ 


ਇਸ ਧਾਰਮਿਕ ਹੰਗਣ ਵਿਚ ਰੰਗਿਆ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਧਾਰਮਿਕ 

3 ਰਸਮਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਅਤੇ ਜ਼ੁਹਦ ਤਿਪ) ਕਾਰਨ ਚੀਚੇਨ ਕੋਈ 250 ਕੁ ਸੌ 
`.. ._; ਸਾਲ (15ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੱਧ) ਤਕ ਈਟਜਾ ਮਾਇਆ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਮੱਕਾ 
- -._ 1 ਬਣਿਆ ਰਿਹਾ। ਸੰਨ 1400ਦੇ ਨੇੜੇ ਮਾਇਆਪਾਨ ਲੀਗ ਦੀ ਸਿਆਸੀ 


ਮਹੱਤਤਾ ਬਿਲਕੁਲ ਹੀ ਘਟ ਗਈ ਅਤੇ ਇਹ ਮੁੱਖ ਸ਼ਹਿਰ ਵੀ ਅਰਥਹੀਣ 


ਰਸ! ਹੇ ਹੈ ਹ£। ਸੇਦੂਟੀ ਸਦੀ ਤਕ ਮਾਇਆ ਲੋਕ 'ਖਿੰਡਰੇ-ਪੁੰਤਰੇ ਜਿਹੇ 


ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿਚ ਜਾ. ਵਸੇ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਾਕੀ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੇ 


੬ ਨਾਲ ਚੀਚੇਨ ਦੀ ਉੱਜੜ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਇਥੇ ਟਾਵੇਂ-ਟਾਵੇਂ ਲੋਕ ਆਪਣੇ 


&[ ਘਹ ਬਣਾ ਕੇ ਰਹਿ ਹਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ 
ਛੂ ਹਨ। 


20 31 ਉ. ਵਿਥ.; 88 31 ਪੱ. ਲੰਬ. 
ਹ. ਪੁ-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 2:827 


ਚੀਤ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ : ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਬਲੀਆ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ 


੨੮) ਮਹਹ ੨੮ ਦੇ ਕੰਢੇ ਵਾਕਿਆ ਇਕ ਪੁਰਾਣਾ ਨਗਰ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ 


ਲੀ: ਤਾ ਹਾ? = ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਇਹ ਨਗਰ 
_ਕੌਸ਼ਿਕ ਰਾਜਪੂਤਾਂ ਦਾ ਗੜ੍ਹ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇਥੇ ਕੱਚੇ ਮਕਾਨ ਅਤੇ 





ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਇਕ ਪਿਰਾਮਿਡ ਵੀ ਵਿਖਾਈ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ। 


ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ 6ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਲਗਭਗ ਮਾਇਆ 


ਕਬੀਲੇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਰੱਖੀ। ਇਹ ਕਬੀਲਾ ਯੂਕਾਟਾਨ ਪ੍ਰਾਇਦੀਪ ਤੇ ਕੋਈ 


1500 ਈ. ਪੂ. ਦੇ ਲਗਭਗ ਵਸਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਦਸਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ 


ਦੱਖਣੀ ਨੀਵੀਂ ਭੂਮੀ ਵਿਚਲੇ ਮਾਇਆ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੇ ਉੱਜੜ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ` 


ਬਾਹਰਲੇ ਕਬੀਲਿਆਂ ਦੇ ਲੋਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਚੀਚੇਨ ਵਿਚ ਆ ਵੜੇ 
ਅਤੇ ਇਥੇ ਹੀ. ਵਸ ਗਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਬੋਲੀ ਬੇਸ਼ਕ ਮਾਇਆ ਹੀ 


ਸੀ ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਉਪਰ ਕੇਂਦਰੀ ਮੈਕਸੀਕੋ ਦੇ 'ਟਾਲਟੈਕਾ' ਦਾ ਅਸਰ ਸੀ 


ਟੁੱਟੀਆਂ-ਫੁੱਟੀਆਂ ਬੀਹੀਆਂ ਵਾਲਾ ਇਹ ਨਗਰ ਇਥੋਂ ਦੇ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ 
ਤਲਾਬਾਂ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਤਾਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ 
ਵਿਚ ਰਾਜਗੀਰੀ ਦਾ ਉੱਤਮ ਨਮੂਨਾ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਸੀ। ੍ 

2545 ਉ. ਵਿਥ.; 8400' ਪੂ. ਲੰਬ. 

ਹ. ਪੁ. - ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ. 10: 298 ਰ੍ 

ਚੀਤਾ : ਇਸ ਨੂੰ ਚਿੱਤਰਾ, ਬਾਘ ਜਾਂ ਤੇਂਦੂਆ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ` 
ਹਨ। ਇਹ ਫੀਲਿੱਡੀ ਕੁਲ ਦੇ ਬੱਬਰ ਸ਼ੇਰ, ਸ਼ੇਰ ਆਦਿ ਦਾ ਨਜ਼ਦੀਕੀ 
ਸਬੰਧੀ ਥਣਧਾਰੀ ਪ੍ਰਾਣੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਹਾਰਾ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ, ਤਕਰੀਬਨ 
ਸਾਰੇ ਅਫ਼ਰੀਕਾ, ਏਸ਼ੀਆ ਮਾਈਨਰ ਅਤੇ ਸੈਂਟਰਲ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿਚ 
ਮਿਲਦਾ ਹੈ। 


ਚੀਤੇ ਦੇ ਆਕਾਰ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਉਤਲੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਵਿਚ ` 


ਬਹੁਤ ਵਖਰੇਵੇਂ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਔਸਤਨ ਭਾਰ 50-90ਕਿ ਗ੍ਰਾ. 





ਲੰਬਾਈ ਲਗਭਗ 2ਮੀ. (90 ਕੁ. ਸੈਂ. ਮੀ. ਪੂਛ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਵੱਖਰੀ) 
ਅਤੇ ਮੋਢਿਆਂ ਤੱਕ ਉਚਾਈ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ 60-70 ਸੈਂਮੀ. ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 

ਇਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਰੰਗ ਉਪਰੋਂ ਪੀਲਾ ਜਿਹਾ ਅਤੇ ਹੇਠਲੇ ਪਾਸੇ 
ਤੋਂ ਚਿੱਟਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਰੀਰ ਦੇ ਬਹੁਤੇ ਹਿੱਸੇ ਉੱਤੇ ਗੂੜ੍ਹੇ ਰੰਗ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ 
` ਗੁਲਾਬ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਰਗੀ ਤਰਤੀਬ ਵਿਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ 
ਵਿਚਲੀ ਚਮੜੀ ਦਾ ਰੰਗ ਕਈ ਵਾਰ ਗੂੜ੍ਹਾ ਪੀਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ 
ਦਾ ਆਕਾਰ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲੀ ਥਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਬਹੁਤ ਭਿੰਨਤਾ 


ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਖਰੇਵਿਆਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਹੀ ਚੀਤਿਆਂ ਦੀਆਂ 


ਕਈ ਨਸਲਾਂ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। 
ਰਾਤਲ ਪ੍ਰਾਣੀ ਹੈ ਪਰ ਕਦੀ ਕਦਾਈ' ਇਹ ਦਿਨੇ ਧੁੱਪ ਸੇਕਦੇ ਵੀ ਦੇਖੇ 
ਗਏ ਹਨ। ਇਹ ਇਕਾਂਤ ਪਸੰਦ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਹਾਰ ਆਮ ਤੌਰ 
ਤੇ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਹਿਰਨ ਅਤੇ ਬਾਰਾਂਸਿੰਗੇ ਹਨ ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿਆਦਾ 
ਪਸੰਦ ਕੁੱਤੇ ਹਨ। ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਵਿਚ ਇਹ ਬੈਬੂਨ ਮਾਰਦੇ ਹਨ, ਕਦੀ 
ਕਦਾਈਂ ਮਨੁੱਖ ਤੇ ਵੀ ਹਮਲਾ ਕਰ ਇੰਦੇ 
ਹਨ। ਇਹ ਬੜੀ ਫ਼ੁਰਤੀ ਨਾਲ ਦਰਖ਼ਤਾਂ ਤੇ 
ਚੜ੍ਹ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰੱਜ ਜਾਣ ਤੇ ਬਾਕੀ _. 
ਬਚਿਆ ਸ਼ਿਕਾਰ ਦਰਖਤਾਂ ਦੀਆਂ ਟਹਿ- 
ਣੀਆਂ ਤੇ ਟੰਗ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ 
ਮਾਰਨਾ, ਗਰਜਣਾ ਜਾਂ ਘਰ ਘਰ ਦੀਆਂ 
ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਆਦਿ। ਇਹ ਚੰਗੇ ਤੈਰਾਕ ਵੀ 
ਹਨ। 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਖ਼ਾਸ ਪ੍ਰਜਣਨ ਰੁੱਤ 
ਨਹੀਂ। ਮਾਦਾ ਲਗਭਗ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨੇ ਦੇ 
ਗਰਭ-ਕਾਲ ਤੋਂ 2-4 ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਜਨਮ 
ਦਿੰਦੀ ਹੈ। 


ਰ ਇਸ ਦੀ ਇਕ ਕਿਸਮ ਅਜਿਹੀ ਵੀ 
ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਚਮੜੀ ਅਤੇ ਚਮੜੀ ਉਪਰਲੇ 
ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ, ਦੋਨਾਂ ਦਾ ਹੀ ਰੰਗ ਕਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਕਾਲਾ ਚੀਤਾ' 
ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਦੂਰ ਪੂਰਬੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। 

ਹ.,ਪੁ-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 6: 153 


ਚੀਨ 


ਚੀਤਾਕੁਲ : ਇਹ ਕਰਨਾਟਕ ਰਾਜ ਭਾਰਤ) ਦੇ ਉੱਤਰੀ 
ਕਨਾੜਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਇਕ ਨਗਰ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਇਸ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਸਦਰ-ਮੁਕਾਮ 
ਕਾਰਵਾੜ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿਚ 6 ਕਿ. ਮੀ. ਦੀ ਵਿਥ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰੀ. ਤੱਟ 
ਉਪਰ ਵਾਕਿਆ ਹੈ। ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਨਗਰ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਨਹੀਂ 
ਰੱਖਦਾ ਪਰ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ ਚੀਤਾਕੁਲ ਦਾ ਨਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਇਲਾਕੇ 
ਲਈ ਵਰਤਿਆਂ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ 'ਮਸਾਉਦੀ' 
ਨਾਂ ਦੇ ਅਰਬੀ ਯਾਤਰੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਲ. 900 ) ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਆਗਿਲਬੀ 
(08069) ਨਾਮੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਭੂਗੋਲ-ਵਿਗਿਆਨੀ (ਲ. 1660) ਤਕ 
ਕਈਆਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਆਉਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਭਾਰਤ ਵਿਚ 
ਪੁਰਤਗੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਤੇ ਉਤਰਾ-ਚੜ੍ਹਾ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਚੀਤਾਕੁਲ 


ਦਾ ਨਾਂ ਕਾਫ਼ੀ ਮਹੱਤਤਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਇਥੋਂ ਦੇ ਸਥਾਨਕ ਹਵਾਲਿਆਂ 
` : ਅਨੁਸਾਰ ਸੋਡਾ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਦੇ ਮੁਖੀ 'ਬਾਸ ਵਲਿੰਗ' ਨੇ 1715ਈ: ਵਿਚ 
ਇਸ ਨਗਰ ਦਾ ਕਿਲਾ ਬਣਵਾਇਆ ਜਿਹੜਾ 'ਕਾਲੀ ਨਦੀ' ਦੇ ਉੱਤਰੀ 


ਕੰਢੇ ਉਪਰ ਵਾਕਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਕਿਲੇ ਦਾ ਨਾਂ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ 
ਦੇ ਨਾਂ ਉੱਤੇ 'ਸਦਾ ਸ਼ਿਵਗੜ੍ਹ' ਰੱਖਿਆ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਹੀ ਚੀਤਾਕੁਲ 
ਨੂੰ ਨੇੜੇ ਤੇੜੇ ਦੇ ਲੋਕ 'ਸਦਾ ਸ਼ਿਵਗੜ੍ਹ' ਵੀ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ। ਇਹ ਕਿਲਾ 
ਲਗਭਗ 65 ਮੀ. (220ਫੁੱਟ)-ਦੀ ਉਚਾਈ ਤੇ ਇਕ ਪਹਾੜ ਦੀ ਸਮਤਲ 


ਚੋਟੀ ਉਪਰ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸੰਨ 1752 ਵਿਚ ਪੁਰਤਗੇਜ਼ਾਂ ਨੇ 


ਇਸ ਕਿਲੇ ਨੂੰ ਸੋਡਾ ਸਰਦਾਰ ਕੋਲੋਂ ਖੋਹ ਲਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਕਬਜ਼ਾ 
ਕਰ ਲਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ 
ਦੋ ਕੁ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਪਿਛੋਂ ਪੁਰਤਗੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਇਹ ਕਿਲਾ ਫਿਰ ਸੋਡਾ ਸਰਦਾਰ 
ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਹੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ! ਸੰਨ 1763 ਵਿਚ ਹੈਦਰ ਅਲੀ ਦੇ ਜਰਨੈਲ 
ਫ਼ਾਜ਼ਲ-ਉੱਲਾ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਇਸ ਕਿਲੇ ਉਪਰ ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 1783 
ਵਿਚ ਜਰਨੈਲ ਮੋਥਿਉ ਦੀ ਇਕ ਫ਼ੌਜੀ ਟੁਕੜੀ ਨੇ ਸਦਾ ਸ਼ਿਵਗੜ੍ਹ ਤੇ 
ਧਾਵਾ ਬੋਲਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਉਪਰੰਤ 1799 ਵਿਚ ਟੀਪੂ ਸੁਲਤਾਨ ਨੇ 

14551" ਉ. ਵਿਥ.; 74210/ ਪੂ. ਲੰਬ. 

ਹ. ਪੁ.ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ. 10: 288 ` 

ਚੀਨ : ਚੀਨ ਜ਼ਿਸ ਦਾ ਪੂਰਾ ਨਾਂ 'ਪੀਪਲਜ਼ ਰਿਪਬਲਿਕ ਆਫ਼ 
ਚਾਈਨਾ' ਹੈ, ਖੇਤਰਫਲ ਪੱਖੋਂ ਕੈਨੇਡਾ ਤੋਂ ਪਿਛੋਂ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਦੂਜਾ ਵੱਡਾ 
ਦੇਸ਼ ਹੈ ਅਤੇ ਆਬਾਦੀ ਪੱਖੋਂ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦੇਸ਼ ਹੈ। ਸੰਨ 
1990 ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਦੀ ਵਸੋਂ 1,13,3682,501 ਅਤੇ ਖੇਤਰਫ਼ਲ 





ਚ ਚੇਤਰ ਵਿਚ ਬਰ ਉਹ ਸਜਾਵਟ ਭਾਰਦਾਰੀ ਹੈ ਸਦ ਪੇਚ ਦੇ ਮਗ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ੍ 
(1368-1644) ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਤੇਰ੍ਹਾਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹਾਂ ਦੇ ਮਜ਼ਾਰ ਹਨ। 


ਤਾਈਵਾਨ ਸਮੇਤ 9,572,900 ਵੱ. ਕਿ ਮੀ. ਲੀ 
ਫ਼ੀਸਦੀ ਵਸੋਂ ਇਸ ਇੱਕਲੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਖੇਤਰਫ਼ਲ ਤੇ ਵਸੋਂ 
ਪੱਖੋਂ ਯੂਰਪ, (ਰੂਸ ਨੂੰ ਕੱਢ ਕੇ) ਚੀਨ ਨਾਲੋਂ ਅੱਧਾ ਹੈ। ਸਾਧਾਰਣ ਤੌਰ 


ਚੀਨ ਰ ਲਾ 8 


ਤੇ ਚੀਨ ਦੇ ਪ੍ਰਾਂਤਾਂ ਦੀ ਯੂਰਪੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਚੀਨ ਦੀ ਸੱਭਿਅਤਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪੁਰਾਣੀ ਹੈ। ਇਹ ਲਗਭਗ 400 
ਹੈ। ਉਦਾਹਰਣ ਦੇ ਤੌਰ ਤੌਰ ਤੇ ਚੀਨ ਦਾ ਜੀਆਂਗਸੀ (68085) ਪ੍ਰਾਂਤ ਸਾਲ ਪੁਰਾਣੀ ਹੈ। ਇਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕ ਬਹੁਤ'ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੀ ਸਿੱਕੇ 
ਬਣਾਉਣ, ਕਾਗਜ਼ ਬਣਾਉਣ, ਰੇਸ਼ਮੀ 
ਕੱਪੜਾ ਅਤੇ ਚੀਨੀ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ 
ਬਰਤਨ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ 
ਹਨ। 


ਸੰਨ 1912 ਵਿਚ ਇਸ ਦੇ 

ਇਸਦੇ ਕਈ ਨਾਂ ਸਨ। ਇਸਨੂੰ 'ਫੁੱਲਾਂ ਦਾ 
ਸਾਮਰਾਜ' ਮੱਧਵਰਤੀ ਸਾਮਰਾਜ ਆਦਿ 
ਨਾਂਵਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਸੰਨ . 
1949 ਵਿਚ ਕਮਿਊਨਿਸਟਾਂ ਦੀ ਸਰਕਾਰ 

_ ਜਿ __ ਬਣਨ ਤੇ ਇਸ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਵਿਚ 
ਵਰ ਜਲਾ ਦੱ ਦਾ ਦਰ ਦਰੀਆਂ ਜਿਤੀਆਂ ਦਾ ਲਿਕ ਕ੍ਰਿਸ. ਬਹੁਤ ਤਰੱਕੀ ਹੋਈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੀ ਦੇਸ਼ 
ਵਿਚ ਸਮਾਜਕ ਇਨਕਲਾਬ ਲਿਆ ' ਕੇ 

ਸਵੀਡਨ ਦਾ ਇਕ ਫਿਹਾਈ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਸਵੀਡਨ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਆਰਥਿਕ, ਸਮਾਜਿਕ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤਿਕ ਸਾਰਾ ਢਾਂਚਾ ਹੀ ਬਦਲ 





ਨਾਲੋਂ ਤਿਗਣੀ ਹੈ। ਰ ਰ ਦਿੱਤਾ। ਸੰਨ 1979 ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਹੀ 
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੀਨ ਦੇ 22 ਪ੍ਰਾਂਤਾਂ ਵਿਚੋਂ 4 ਪ੍ਰਾਂਤ ਅਤੇ 2 _ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਦੇਸ਼ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ 1971 ਵਿਚ ਇਹ 'ਸੰਯੁਕਤ 
ਖ਼ੁਦਮੁਖ਼ਤਾਰ ਖੇਤਰ ਫ਼ਰਾਂਸ ਨਾਲੋਂ ਵੱਡੇ ਹਨ। _____ _ ਰਾਸ਼ਟਰ ਸੰਘ' ਦਾ ਵੀ ਮੈਂਬਰ ਬਣ ਗਿਆ। ਦੇਸ਼ ਦੀ ਮੌਜੂਦਾ ਰਾਜਧਾਨੀ 


ਭੂਗੋਲਕ ਤੌਰ ਤੇ ਇਹ ਦੇਸ਼ ਬਹੁਤ ਹੀ ਲੰਬੇ-ਚੌੜੇ ਖੇਤਰ ਉੱਤੇ 'ਬੀਜਿੰਗ' ਹੈ। ਇਹ ਸੰਸਰ੍ਤਿਕ, ਵਿੱਦਿਅਕ, ਤਜਾਰਤੀ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗਿਕ 
ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਚੌੜਾਈ 5000 _ ਸਹਿਰ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਮਿਉੱਸਪਲਟੀ ਸ਼ਹਿਰ ਵੀ ਹੈ। 
ਕਿ. ਮੀ. ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਲੰਬਾਈ 5,500 ਕਿਮੀ. ਹੈ। ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦੀ ਸਹੀ ਵਿਵਸਥਾ ਬਣਾਏ ਰੱਖਣ ਲਈ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ 22 
ਲਗਭਗ 12 ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਲਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ` ਪ੍ਰਾਂਤਾਂ ਤਾਈਵਾਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾ), ਪੰਜ ਖ਼ੁਦਮੁਖ਼ਤਾਰ ਖੇਤਰਾਂ ਅਤੇ ਤਿੰਨ 
12 ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਜਾਪਾਨ ਅਤੇ ਫ਼ਿਲਪੀਨ ਵੀ ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਲਗਦੇ ਖਾਸ ਮਿਉਂਸਪਲਟੀਆਂ ਉੰਘਾਈ, ਬੀਜਿੰਗ ਅਤੇ ਤੀਐਨਸਿਨ) ਵਿਚ 
ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਫੈਲੇ ਹੋਏ ਦੀਪ ਸਮੂਹ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਰੂਸ, ਰ ਰ 
ਮੰਗੋਲੀਆ (ਆਊਟਰ); ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਉੱਤਰੀ ਕੋਰੀਆ, ਕੋਰੀਆ ਖਾੜੀ, 
ਪੀਲਾ ਸਾਗਰ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਚੀਨ ਸਾਗਰ ਹਨ। ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਟਾਨਕਿਨ 


ਘਰ ਦੇ ਬਲੀਚੇ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਪਤਲੀ ਨਾਲ ਬੈਠਾ 
ਰ੍ ਚੀਆਂਗ ਕਾਈ ਸੈੱਕ 


ਲੜ ਚ ਵੱ ਦਲ ਬੈਲਟ ਹੋਇਆ ਨ। ਸੰਪ ਦੇਸ ਦੀ ਵੱਡੀ ਬਦਕਰਾਹ ਸੱਨਅਤੀ 





_ਚੀਆਂਗ ਕਾਈ ਸ਼ੈੱਕ 
ਵਿ ਅਤੇ ਤਜਾਰਤੀ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਮੁਕਡੈਨ, 


ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਕਸ਼ਮੀਰ (ਭਾਰਤ ). ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ, ਤਾਜਿਕਸਤਾਨ, _ਵੂ-ਹਾਨ, ਚੁੰਗਕਿੰਗ, ਡਾਈਰੈਨ, ਕੈਨਟਨ, ਹਾਰਬਿਨ, ਨਾਨਕਿੰਗ ਅਤੇ 
_ਕਿਰਗੀਜ਼ੀਆ ਅਤੇ ਕਜ਼ਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਨਾਲ ਲਗਦੀਆਂ ਹਨ। ` ਚਾਂਗਸਾ ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰ ਹਨ। 


ਮਿਉੱਸਪਲਟੀਆਂ-- 
ਬੀਜਿੰਗ (8੬2) 
ਤੀਐਨਸਿਨ (11000) 
ਸ਼ੰਘਾਈ (58000) ? 
ਆਨਹਵੇ (470੪੦) ` 
ਜਜੀਆਂਗ (6੬642) 
ਫੁਕਯੈਨ (9068) 
_ਹੈਨਾਨ (ਸੰਘਗ੩ਸ) 


ਆਬਾਦੀ (1990) 
1,08,19,407 
87,85,402 
1,33,41,896 


ਰਾਜਧਾਨੀ ਆਬਾਦੀ (1990) 


ਹਾ-ਫੇ (39-€1) 5,61,80,813 
ਹਾਂਗ-ਜੋ (ਸ੦0੦0੦੧)4,14,45,930 
ਛੁ-ਜੋ ਜੀ) 3,00,48,224 
ਹਾਈ-ਕਾਉ  (ਸ%-%੦0) 65,57,482 


ਹੇਲੂੰਗਜੀਆਂਗ (ਸ&੧00£ ਹਾਰਬਿਨ (ਸਗ) 3,52,14,873 


ਇ18712) 
ਹੇਨਾਨ (30038) 


ਹੋਪੇ (ਜ00॥) 


ਹੂਨਾਨ (6030) 

ਹੂਪੇ 030੦0 
ਗਾਨਸੂ (3858) _ 
ਜੀਆਂਗਜੀ (64029) 


ਜੀਆਂਗ-ਸੂ (€80280) 
ਕੀਰਿਨ (010) 


ਗਵਾਂਗਡੰਗ 
(ਨ੧੩ਜ2(07) 
ਗਵੇਜੇ (6੧੦1 ੦06%) 
ਲੀਆਉਨਿੰਗ 
(138-090002) 

ਸ਼ਾਂਸੀ (61805) 


ਸ਼ਾਨਡੁੰਗ (61040002) 
ਸੈਂਸੀ (60606) 
ਸੈਚਵਾਨ (92੬੦1%3॥) 
ਚਿੰਗਾਈ (15002081) 
ਯੁਨਾਨ (੧੫90:80) 
ਅੰਦਰੂਨੀ ਮੰਗੋਲੀਆ 


ਜਾਂਗ-ਜੇ (68੬02 600੧) 
8,55,09,535 ਰ 
ਸਿਰਜ਼ੀਆਜਵਾਂਗ (808- 
61086-00302) 6,10,82,439 
ਚਾਂਗਸ਼ਾ (੮॥” 8 508)6,06,59,754 
ਵੂ-ਚਾਂਗ (%0-61%॥2) 5,39,69,210 
ਲਾਨ-ਜੋ (40 ੮900) 223,71,141 


ਨਾਨ ਚਾਂਗ (34੩॥” €904)' 
3,77,10,281 


ਨਾਨਕਿੰਗ (0480-100) 6,70,56,519 


ਚਾਂਗਚੁਨ (60402 €ਸਿਧਸਹੇ ਰ੍ 
2,46,58,721 ਰੋ 


ਕੈਨਟਨ (640੦0) 6,28,29,236 


ਰਾਵੇਯਾਂਗ (%861-9002) 3,23,91,066 
ਮੁਕਡੇਨ (0628) 3,94,59,697 


ਤਾਈਯੁਆਨ (7181-90੩॥) 
2,87,59,014 


ਚੀ-ਨਾਨ (€01-830) 8,43,92,827 
ਸ਼ੀ-ਆਨ ($%0) 3,28,82,403 
ਚੰਗੜੂ (6128(0) 10,72,18,173 
ਸ਼ੀਨਿੰਗ (5102) 44,56,946 
ਕੁਨਮਿੰਗ (%0ਸਗਮਗ) 3,69,72,610 


ਹੁ ਹੈ -ਹਾਟ (ਜ006000) 
2,14,56,798 


9 


ਚੀਨ 
ਗਵਾਂਗਸੀ ਚਵਾਂਗ ____ ਨਾਨਕਿੰਗ (1੫3॥-੬॥£) 4,22,45,765 
(0੧871251 1032) 
ਨਿੰਗਸ਼ੀਆ ਹਵੀ` ਯਿਨ ਚਵਾਨ (੯॥੧ €10੧੩॥) 
(ਖੋਜ ਸੋ) -46,55,451 


ਜ਼ਿਨਜੀਆਂਗ ਵੀਗੁਰ ਉਰਮਚੀ (0700੦) 1,51,55,778 
(5$000392 (02101) ਰ੍ 


ਤਿੱਬਤ (19੧) ਲ੍ਹਾਸਾ (0868) 21,96,010 


ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਵੰਡ ਅਨੁਸਾਰ 1705 ਈ: ਤੋਂ ਹੀ ਇਸ ਦੇ ਦੇ 
ਹਿੱਸੇ ਹਨ-ਮੁੱਖ ਚੀਨ (੮॥0੪700&) ਅਤੇ ਬਾਹਰਲਾ ਚੀਨ ((20(ਇ 
€41103)| 
___ ਮੁੱਖ ਚੀਨ--ਇਹ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਖੇਤਰ ਹੈ। ਸੰਨ 
1705 ਵਿਚ ਇਸ ਵਿਚ 18 ਪ੍ਰਾਂਤ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ ਤੇ ਅੱਜ ਵੀ 
ਇਸ ਵਿਚ 18ਪ੍ਰਾਂਤ ਅਤੇ ਦੋ ਖ਼ੁਦਮੁਖ਼ਤਾਰ ਖੇਤਰ (ਗਵਾਂਗਸੀ ਚਵਾਂਗ, 
ਨਿੰਗਸ਼ੀਆ ਹਵੀ) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਹ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਲਗਭਗ 36.?ਫੀ ਸਦੀ 
ਰਕਬਾ ਤੇ 89 ਫੀ ਸਦੀ ਵਸੋਂ ਵਾਲਾ ਖੇਤਰ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਉੱਤਰੀ 
ਹੱਦ ਚੀਨ ਦੀ ਮਹਾਨ ਦੀਵਾਰ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਹੈ। __ 

ਬਾਹਰਲਾ ਚੀਨ--ਇਸ ਵਿਚ ਮੁੱਖ ਚੀਨ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਦੇ 
ਪ੍ਰਾਂਤ ਕੀਰਿਨ, ਹੇਲੁੰਗਜੀਆਂਗ, ਲੀਆਉਨਿੰਗ, ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਫੈਲੈ ਦੀਪ 
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਤਾਈਵਾਨ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੈ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਮੰਗੋਲੀਆ, 
ਸ਼ਿਨਜੀਆਂਗ ਵੀਗੁਰ ਅਤੇ ਤਿੱਬਤ ਖ਼ੁਦਮੁਖ਼ਤਾਰ ਪੇਤਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। 
ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਦੇ ਪ੍ਰਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਮੰਚੂਰੀਆ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 


ਭੂਗੋਲਿਕ ਅਧਿਐਨ ਪੱਖੋਂ ਤਾਈਵਾਨ ਦੀਪ ਅਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਲਾਗੇ _ 
ਦੇ ਛੋਟੇ-ਵੱਡੇ 3,415 ਦੀਪਾਂ ਨੂੰ.ਵੀ ਚੀਨ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ 
ਹੈ। ਰ 

ਭੂ-ਆਕ੍ਰਿਤੀ-ਵਿਗਿਆਨ ਹੂ -. ਰ 

ਧਰਾਤਲ--ਧਰਾਤਲ ਪੱਖੋਂ ਚੀਨ ਇਕ ਅਜਿਹਾਂ ਦੇਸ਼ ਹੈ ਜਿਸ _ 
ਵਿਚ ਹਰੇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਧਰਾਤਲੀ ਨੁਹਾਰ ਵੇਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ! ਇਸ ਦਾ 
ਲਗਭਗ 60 ਫੀਸਦੀ ਖੇਤਰ ਪਰਬਤੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਉਚਾਈ 1,815ਮੀ. 
(6,000 ਫੁੱਟ) ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਹੈ। ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮੀ ਚੀਨ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ 
ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਉੱਘੜ-ਦੁੱਘੜਾ ਖੇਤਰ ਹੈ। ਪਰਬਤਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਥੇ _ 
ਸੰਸਾਰ ਭਰ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀਆਂ ਸਿਖਰਾਂ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਪਠਾਰ ਤੇ 


ਲੰਬੇ-ਚੌੜੇ ਸਾਹਿਲੀ ਮੈਦਾਨ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਧਰਾਤਲੀ ਨੁਹਾਰ ਦਾ ਹਰੇਕ _ 


ਰੂਪ-ਪਰਬਤ, ਪਠਾਰ, ਪਹਾੜ, ਮੈਦਾਨ ਅਤੇ ਡੈਲਟਾਈ ਖੇਤਰ ਸਪਸ਼ਟ 
ਤੌਰ ਤੇ ਹੀ ਪਛਾਣੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਸਿਖਰ ਰ 
ਚੀਨ-ਨੇਪਾਲ ਸਰਹੱਦ ਤੇ ਮਾਉੱਟ ਐਵਰੈਸਟ (8,848 ਮੀ) ਅਤੇ ਸਭ 
ਤੋਂ ਨੀਵੀਂ ਥਾਂ ਸ਼ਿਨਜ਼ੀਆਗ ਵੀਗੁਰ (6940 ੧੪੧0) ਵਿਚ ਆਇ 
ਤਿੰਗ ਹੂ (43-002-10) ਨਾਂ ਦੀ ਝੀਲ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਹੈ ਜੋ ਸਮੁੰਦਰ ਤਲ 
ਤੋਂ 154 ਮੀ. ਡੂੰਘੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕੋ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਨੀਵੀਂ ਤੇ ਉੱਚੀ 
ਧਰਾਤਲ ਵਿਚ 9,002 ਮੀ. (30,000 ਫੁੱਟ) ਦਾ ਅੰਤਰ ਹੈ। ਧਰਾਤਲ 


ਪੱਖੋਂ ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ 


ਹੀ 
(ਓ) ਮੁੱਖ ਚੀਨ 
(ਅ) ਬਾਹਰਲਾ ਚੀਨ 
( ਤਿੱਬਤ ਦੀ ਪਠਾਰ 


ਮੁੱਖ ਚੀਨ--ਮੁੱਖ ਚੀਨ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਦਰਿਆ ਉੱਤਰੀ, ਕੇਂਦਰੀ ਅਤੇ 
ਦੱਖਣੀ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡਦੇ ਹਨ। 


ਚੀਨ ਰ 10 


ਧੁਰ ਉੱਤਰੀ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਹਵਾਂਗ-ਹੋ ਦਰਿਆ ਵਗਦਾ ਹੈ। 
ਇਹ ਖੇਤਰ ਇਸੈ ਦਰਿਆ ਨਾਲ ਲਿਆਂਦੀ ਮਿੱਟੀ ਜਾਂ ਗਾਦ ਤੋਂ ਬਣਿਆ 
ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਅਸਲ ਵਿਚ ਜਲੋਢੀ ਪੱਖਾ ਜਿਹਾ ਹੀ ਹੈ ਜਿਥੇ 

ਹਵਾਂਗ-ਹੇ ਦਰਿਆ ਨੇ ਮਿੱਟੀ ਜਮ੍ਹਾ ਕਰ ਕਰ ਕੇ ਪੀਲੇ ਸਾਗਰ ਦੀ 
ਪੁਰਾਣੀ ਖਾੜੀ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪੂਰ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਸ਼ਾਨਡੂੰਗ ਟਾਪੂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ 
ਧਰਤੀ ਨਾਲ ਹੀ ਮਿਲਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਨੀਵੇਂ ਮੈਦਾਨੀ ਖੇਤਰ ਦਾ ਰਕਬਾ 
3,20,000 ਵ. ਕਿ. ਮੀ. (1,25,000 ਵ. ਮੀਲ) ਹੈ ਤੇਂ ਇਹ ਦੇਸ਼ ਦਾ 
ਬਹੁਤ ਹੀ ਉਪਜਾਊ ਖੇਤਰ ਹੈ। ਸ਼ਾਨਡੁੰਗ ਅਗਨੀ ਤੇ ਰੂਪਾਂਤਰਤ ਚਟਾਨਾਂ 
ਵਾਲਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਕੱਟਿਆ ਵੱਢਿਆ ਪਹਾੜੀ ਖੇਤਰ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਉਚਾਈ 
845 ਮੀ. (2,800ਫੁੱਟ) ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਦੀਆਂ ਕਈ ਸਿਖਰਾਂ 1,515 ਮੀ. 





ਪੀਕਿੰਗ ਵਿਖੇ 1972 ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਮਹਾਨ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ (ਚੇਅਰਮੈਨ 
_ਮਾਉ-ਜ਼ੇ-ਤੁੰਗ ਅਤੇ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ ਨਿਕਸਨ) ਦੀ ਮਿਲਣੀ ਜਿਸ ਨੇ ਦੋ 
ਮਹਾਨ ਮੁਲਕਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਦੁਜੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਲਿਆਂਦਾ 


(5,000 ਫੁੱਟ) ਤਕ ਉੱਚੀਆਂ ਹਨ। ਹਵਾਂਗ-ਹੋ ਦਰਿਆਈ ਮੈਦਾਨ ਦੇ 


_ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਲੋਅਸ ਪਨਾਰ ਹੈ ਜਿਹੜੀ 99 ਮੀ. (300 ਫੁੱਟ) ਤੋਂ 999 
ਮੀ. (3,000 ਫੁੱਟ) ਮੋਟੀਆਂ ਰੇਤਲੀ ਮਿੱਟੀ ਦੀਆਂ ਪਰਤਾਂ ਦੀ ਬਣੀ 
ਹੋਈ ਹੈ। ਇਸੇ ਪਠਾਰ ਉਪਰੋਂ ਦੀ ਇਹ ਦਰਿਆ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਪੀਲੀ 
ਮਿੱਟੀ ਲਿਆ ਕੇ ਬੇਸਿਨਾਂ ਵਿਚ ਡਿਪਾਜ਼ਿਟ ਕਰਦੇ ਰਹੇ `ਹਨ। 

__ ਮੁੱਖ ਚੀਨ ਦਾ ਦੂਜਾ ਜਾਂ ਕੇਂਦਰੀ ਹਿੱਸਾ ਯੰਗਸੀ ਦਰਿਆਈ 
ਬੇਸਿਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਮੁੱਖ ਚੀਨ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰੀ ਹਿੱਸੇ ਨਾਲੋਂ 


ਵੱਖ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਚਿਨ ਲਿੰਗ ਸ਼ਾਨ (180੩ 140£ 5848) ਪਰਬਤੀ ` 


` ਲੜੀ ਹੈ। ਇਸ ਲੜੀ ਦੇ ਪਰਬਤੀ ਵਧਾਉ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਐਨ ਵਿਚਕਾਰ 
ਅੱਧ ਵਿਚ ਫੈਲੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ . 
ਉੱਤਰੀ ਚੀਨ ਤੇ ਦੱਖਣੀ ਚੀਨ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਭ 
ਜਲਵਾਯੂ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲੋਂ ਬਹੁਤ ਭਿੰਨ ਹੋ ਛੂ 
ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਯੰਗਸੀ ਬੇਸਿਨ ਦੇ ਵੀ ਅੱਗੇ ਤਿੰਨ- 
ਹਿੱਸੇ ਹਨ-ਸੈਚਵਾਨ ਬੇਸਿਨ, ਯੰਗਸੀ ਦੀ 
ਵਾਦੀ ਅਤੇ ਹੇਠਲਾ ਡੈਲਟਾਈ ਖੇਤਰ। ਰ 
ਸੈਚਵਾਨ ਬੇਸਿਨ ਨੂੰ ਰੈੱਡ ਬੇਸਿਨ ਵੀ 
ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਆਪਣੇ 1,92,000 ਵ. 
ਕਿ. ਮੀ. (75,000 ਵ. ਮੀਲ) ਰਕਬੇ ਨਾਲ 
ਆਲੇ-ਦੁਆਲਿਉ' ਪਰਬਤਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ 


ਪਹਾੜੀਆਂ ਉੱਤੇ ਪੌੜੀਆਂ ਬਣਾ ਕੇ ਵਾਹੀ ਯੋਗ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ 
ਹੈ। 


ਯੰਗਸੀ ਦਰਿਆਈ ਬੇਸਿਨ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਚੀਨ 
ਕਿਤ ਦਿ 





ਚਲ -ਏਬੇਚਿਆਦੀ ਗਿਬਣ-ਪਜ਼ਣਤਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕਦ ਹੋਏ | 
_,ਸ਼ਾਨ ਡੂੰਗ ਦੇ ਦੋ ਬੱਚੇ 
ਪਹਾੜ ਹਨ। ਇਸੇ ਬੇਸਿਨ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਡੁੰਗ-ਡਿੰਗ ਹੁ ਝੀਲ 
ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਗਰਮੀਆਂ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਤੇ ਖੁਸ਼ਕ ਮੌਸਮ ਵਿਚ ਛੋਟੀ 
ਜਿਹੀ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬੇਸਿਨ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵਿਚ ਪੋਯਾਂਗ ਝੀਲ ਹੈ। 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇਵੇਂ ਝੀਲਾਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਯੰਗਸੀ ਦਰਿਆ ਵਿਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ 
ਖੇਤਰ ਚੀਨ ਦਾ ਬਹੁਤ ਉਪਜਾਊ ਖੇਤਰ .ਹੈ। 


_ਯੰਗਸੀ ਦਾ ਹੇਠਲਾ ਹਿੱਸਾ ਜਾਂ ਡੈਲਟਾਈ ਖੇਤਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸ਼ਹਿਰ 
ਸ਼ੰਘਾਈ ਦੇ ਠੇੜੇ ਹੈ। ਇਥੇ ਝੀਲਾਂ, ਤਲਾਬਾਂ ਅਤੇ ਨਹਿਰਾਂ ਦੀ ਭਰਮਾਰ 





ਉਆ ਦਿ ਅਤ ਪਤ ਚਲ ਚਆਂ ਵੱਖ ਰਖ ਕਮਾ ਚੇ. ਕੁ ਲਕ ਪੱ ਤੋਂ ਸੱਜੋ-ੋਕਵਨ ਦਾ ਚਕ ਯੀ ਕਾਮ, ਰੀ 


ਵੱਲ ਵਧੇਰੇ ਉੱਚੇ ਹਨ। ਬੇਸਿਨ ਦੇ ਪੂਰਬ 
ਵੱਲ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ ਮੋੜਦਾਰ ਪਰਬਤ 
ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਡੂੰਘੀਆਂ ਖੱਡਾਂ ਤੇ ਪਹਾੜੀ ਲੜੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ 


ਇਕ ਸਾਨੀ ਔਰਤ, ਗਵਾਂਗਸੀ ਦੀ ਇਕ ਚੂਐਂਗ ਮੁਟਿਆਰ ਅਤੇ ਸ਼ਾਨ ਡੁੰਗ ਦਾ ਇਕ ਫਾਰਮ ਮਕੈਨਿਕ ` 


ਹੈ। ਇਹ ਇਕ ਨੀਵਾਂ ਤੇਂ ਪੱਧਰਾ ਜਿਹਾ ਤੇ 45ਮੀ. (15ਫੁੱਟ) ਤਕ ਹੀ 
ਉੱਚਾ ਖੇਤਰ ਹੈ। 


11 


ਮੁੱਖ ਚੀਨ ਦਾ ਦੱਖਣੀ ਖੇਤਰ ਸ਼ੀ ਜੀਆਂਗ ਦਰਿਆ ਦਾ ਬੇਸਿਨ 
ਹੈ। ਇਹ ਖੇਤਰ ਉੱਤਰ ਨਾਲੋਂ ਬਹੁਤ ਉੱਘੜ-ਦੁੱਘੜਾ ਹੈ। ਮਸ਼ਹੂਰ 
ਬੰਦਰਗਾਹ ਕੈਨਟਨ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇਹ ਸਾਰਾ ਭੈਲਟਾਈ ਮੈਦਾਨ ਹੈ। ਇਸ 


ਦੇ ਨੇੜੇ ਦੇ ਸਾਗਰ ਵਿਚ ਕੇਮਾਏ, ਹਾਂਗ ਕਾਂਗ, ਮਾਟਸੂ ਅਤੇ ਹਾਈਨਾਨ ` 


ਵੱਡੇ ਦੀਪ ਹਨ। 


ਸ਼ੀ-ਜੀਆਗ ਬੋਸਿਨ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਯੂਲਾਨ ਅਤੇ ਗਵੇਜ ਦੇ 
ਪਠਾਰ ਹਨ। ਇਸ ਪਠਾਰ ਦੀ ਉਚਾਈ ਵੀ 1,815 
ਮੀ. (6,000 ਫੁੱਟ) ਹੈ। ਇਸੇ ਪਠਾਰ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ 
ਤੀਹ-ਚਿਆਂਗ ਸ਼ਾਨ (180-61038£ 5920) 
ਪਰਬਤ 3,682ਮੀ. ਉੱਚੇ ਹਨ। ਇਸ ਪ੍ਰਰਬਤ ਉੱਤੇ 
ਵੱਡੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ 'ਵਹਿਣਾਂ ਕਾਰਨ ਬਹੁਤ ਹੀ 

ਡੰਘੀਆਂ ਜਿਹੀਆਂ ਘਾਟੀਆਂ ਬਣ ਗਈਆਂ ਹਨ। 
ਰਤ 
ਹੈ। 


`_ 2. ਬਾਹਰਲਾ ਚੀਨ--ਇਸ ਵਿਚ ਮੰਜ਼ੂਰੀਆਂ,' 
ਅੰਦਰੁਨੀ ਮੰਗੋਲੀਆ ਅਤੇ ਸ਼ਿਨਜ਼ੀਆਂਗ ਵੀਗੁਰ 
ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਮੰਚੂਰੀਆ ਵੀ ਚੀਨ ਦੇ ਹੋਰਨਾਂ ਖੇਤਰਾਂ 
ਵਾਂਗ ਆਲੇ-ਦੁਆਲਿਉ' ਪਰਬਤਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ` 
ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਸੁੰਗਾਰੀ ਦਰਿਆ 
ਤੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਲੀਅਉ ਹੂ ਦਰਿਆ ਵਗਦੇ ਹਨ। 


ਰਿ 

ਪਹਾੜ ਮੰਗੋਲੀਆ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪਠਾਰ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵਿਚ ਫੈਲੇ ਹੋਏ ਹਨ। 
ਰ ਮੁੱਖ ਚੀਨ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਉੱਚੇ ਪਰਬਤ ਪਠਾਰ 
ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਕਈ ਬੇਸਿਨ ਹੰਨ। ਇਸੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਪਰਬਤਾਂ 
ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਬਿੰਦੂ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਪਾਮੀਰ ਨਾਟ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ 
ਨੂੰ ਕਈ ਵੇਰ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਛੱਤ ਵੀ ਕਹਿ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਾਮੀਰ ਨਾਟ ਤੋਂ 
ਪਰਬਤੀ ਲੜੀਆਂ ਰੂਸ, ਚੀਨ, ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਅਤੇ 
_ਭਾਰਤ ਵੱਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਇਹ ਪਰਬਤੀ ਲੜੀਆਂ 
ਸ਼ਿਨਜ਼ੀਆਂਗ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸੇ ਬੇਸਿਨ ਦੇ 
ਅੱਗੋਂ ਜੁੰਗਾਰੀਆ ਅਤੇ ਡਾਰੀਮ ਦਰਿਆਂਈ ਬੇਸਿਨ ਦੇ ਦੋ ਹਿੱਸੇ ਹਨ। 
ਜੁੰਗਾਰੀਆ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਅਲਤਾਈ ਪਰਬਤ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ 
ਤੀਐਨ ਸ਼ਾਨ ਹਨ।`ਤਾਰੀਮ ਬੇਸਿਨ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਤੀਐਨ ਸ਼ਾਨ ਅਤੇ 
ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਕੁਨਲੁਨ 7,000 ਮੀ. (23,000 ਫੁੱਟ) ਤਕ ਉੱਚੇ ਪਰਬਤ 


____ਹਨ। ਕੁਨਲੁਨ ਦੀ ਇਕ ਹੋਰ ਸ਼ਾਖਾ ਅਲਤਾਈਨ ਤਾਂਗ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ 


ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਅਗੋਂ ਇਹ ਪਰਬਤ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਨਾਨਸ਼ਾਨ 
ਤੇ ਅੱਗੇ ਚਿਨ-ਲਿੰਗ ਸ਼ਾਨ ਨਾਲ ਰਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 


3. ਤਿੱਬਤ ਦੀ ਪਠਾਰ -- ਚੀਨੀ ਦਖਲ ਰੀਡਰ ਵਿੰਚ 
ਇਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪਨਾਰ ਹੈ। ਇਹ ਲਗਭਗ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਇਕ ਚੌਥਾਈ ਖੇਤਰ 
ਉੱਪਰ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਕੁਨਲੁਨ ਪਰਬਤੀ. ਸਿਲਸਿਲਾ ਅਤੇ 
ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਹਿਮਾਲਾ ਪਰਬਤ ਹਨ। ਇਸ ਪਨਾਰ ਦੀ ਔਸਤ ਉਚਾਈ 
4,000 ਮੀ. ਤੋਂ 4545 ਮੀ. ਤਕ ਹੈ। ਇਸੇ ਪਠਾਰ ਉੱਤੇ ਸਾਈਦਾਮ 


ਬੇਸਿਨ ਹੈ। ਇਸੇ ਬੇਸਿਨ ਉੱਤੇ ਖਾਰੇ ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਝੀਲਾਂ ਅਤੇ ਮਾਰੁਥਲ 


ਵੀ ਹਨ। ਇਸੇ ਪਠਾਰ ਉੱਤੋਂ ਚੀਨ ਦੇ ਕਈ ਵੱਡੇ ਦਰਿਆ ਯੰਗਸ਼ੀ, 
ਹਵਾਂਗ ਹੋ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਏਸ਼ੀਆ ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ ਮੇਕਾਂਗ, 
ਸਾਲਵੀਨ, ਦਰਿਆ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਹਿੰਦ-ਚੀਨ 
ਵਿਚ ਵਗਦੇ ਹੋਏ ਹਿੰਦ ਮਹਾਂ-ਸਾਗਰ ਵਿਚ ਜਾ ਡਿਗਦੇ ਹਨ। 
ਜਲ-ਪ੍ਰਵਾਹ--ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਜਲ ਨਿਕਾਸ ਤਿੰਨ ਵੱਡੇ 
ਦਰਿਆ--ਹਵਾਂਗ ਹੋ, ਯੰਗਸੀ ਅਤੇ ਸ਼ੀਜੀਆਂਗ ਜਾਂ ਸਿਕਿਆਂਗ ਦਰਿਆ 


ਚੀਨ 
ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋ ਲੰਬਾ ਦਰਿਆ ਯੰਗਸੀ ਹੈ 
ਜਿਹੜਾ ਤਿੱਬਤ ਦੇ ਉੱਚੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲਦਾ ਹੋਇਆ ਮੱਧਵਰਤੀ 
ਚੀਨ ਵਿਚ ਵਹਿੰਦਾ ਹੈ ਜਿਥੇ ਇਸ ਵਿਚ ਕਈ ਸਹਾਇਕ ਦਰਿਆ ਆ 
ਕੇ ਨਾਲ ਰਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਦਰਿਆ ਵਿਚਲੇ ਵਹਿਣ ਵਿਚ ਬਹੁਤ 
ਚੌੜਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਮਿਨ, ਕਿਆਲਿੰਗ ਹਾਨ, ਵੁ, ਡੁੰਗ ਤਿੰਗ 
ਹੁ ਅਤੇ ਪੇਯਾਂਗ ਝੀਲਾਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਵੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਲਰਬਗ 





ਆਪਣੇ ਰਵਾਇਤੀ ਬੁਰਕੇ ਵਿਚੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਚੀਨ ਦੀ ਇਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਔਰਤ 


18,90,000 ਵ. ਕਿ. ਮੀ.(7,56,000ਵ. ਮੀਲ) ਰਕਬੇ ਦਾ ਜਲ ਨਿਕਾਸ 
ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਲਾਗੇ 64 ਕਿ. ਮੀ. ਚੌੜਾ ਡੈਲਟਾਈ ਖੇਤਰ 
ਵਿਚ ਜਾ ਡਿਗਦਾ ਹੈ। ਰ 

ਦੱਖਣੀ ਚੀਨ ਦਾ ਦਰਿਆ ਸ਼ੀ-ਜੀਆਂਗ 1,920 ਕਿ.ਮੀ. ਦੇ 
ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਵਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਡੈਲਟੇ ਦੇ ਲਾਗੇ ਕਈ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਵਿਚ 
ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ. ਦੀ ਇਕ ਸ਼ਾਖਾ ਪਰਲ ਦਰਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਤੇ 
ਕੈਨਟਨ ਸ਼ਹਿਰ ਵਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉੱਤਰੀ ਚੀਨ ਦਾ ਹਵਾਂਗ-ਹੋ 
ਜਾਂ ਪੀਲਾ ਵੱਡਾ ਦਰਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਦਰਿਆ ਕੁਨਲੁਨ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿਚੋਂ 
ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ ਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਤੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਵਿੰਗ ਵਲੇਵੇਂ ਖਾਂਦਾ ਹੋਇਆ 
ਉੱਤਰੀ ਚੀਨ ਸਾਗਰ ਵਿਚ ਜਾ ਡਿਗਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਦਰਿਆਵਾਂ 
ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ 5,000ਤੋਂ ਵੱਧ ਦਰਿਆ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਹਰੇਕ 
ਦਰਿਆ ਔਸਤਨ 102 ਵ. ਕਿ. ਮੀ. ਰਕਬੇ ਦਾ ਜਲ ਨਿਕਾਸ ਕਰਦਾ 
ਹੈ। ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਦੇ ਮੰਜੂਰੀਆ ਦੇ ਆਮੁਰ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਸਹਾਇਕ 
ਦਰਿਆ ਪਾਈ, ਹਵਾਈ, ਮਿਨ ਹੋਰ ਵਰਣਨਯੋਗ ਦਰਿਆ ਹਨ। 
ਦਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਵਹਿਣ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਪੱਛਮ ਤੋਂ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਹੀ ਹੈ। 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਰਿਆਵਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਏਸ਼ੀਆ ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ ਕਈ ਦਰਿਆ 
ਜਿਵੇਂ ਬ੍ਰਹਮਪੁੱਤਰ, ਸਾਲਵੀਨ, ਮੇਕਾਂਗ, ਸਿੰਧ ਨਿਕਲਦੇ ਤਾਂ ਚੀਨ ਵਿਚੋਂ 
ਹਨ ਪਜ਼ ਵਹਿੰਦੇ ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਹਿੰਦ 
ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਦੀਆਂ ਖਾੜੀਆਂ ਵਿਚ ਡਿਗਦੇ ਹਨ। 

ਦਰਿਆਵਾਂ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਵਰਖਾ ਨਾਲ ਜਾਂ ਬਰਫ਼ ਪਿਘਲਣ ਨਾਲ 
ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਦੇਸ਼ ਦੇ ਕਈ ਹਿੱਸਿਆਂ ਜਿੱਥੇ ਵਰਖਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਦਰਿਆਵਾਂ 
ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਮਹੀਨੇ ਹੀ ਆਉਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਬਰਫ਼ ਨਾਲ 
ਢਕੇ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਬਰਫ਼ ਪਿਘਲਣ ਤੇ ਹੀ ਆਉਂਦਾ 
ਹੈ। ਚੀਨ ਦੇ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਦੇ ਤਾਈਵਾਨ ਅਤੇ ਹੈਨਾਨ ਟਾਪੂਆਂ 
ਉੱਤੇ ਔਸਤ ਸਾਲਾਨਾ ਵਰਖਾ 150 ਸੈਂ. ਮੀ. ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ 
ਉਥੇ ਇਸ ਪਾਣੀ ਦਾ ਦੋ-ਤਿਹਾਈ ਪਾਣੀ ਦਰਿਆ ਬਣ ਕੇ ਵਹਿਣ ਲਗ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੇਸ਼ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜਲ-ਪ੍ਰਵਾਹ ਇਸੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ 


ਜੈਨ 


12 


ਹੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਸਭ ਤੋਂ ਘਟ ਮਾਰੂਥਲਾਂ ਤੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਡਾਰੀਮ ਤੇ _ਯਾਂਗਸੀ ਵਾਦੀ ਵਿਚ ਇਹ ਸਰਦੀ ਤੇ ਬਸੰਤ ਰੁੱਤੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। 
ਤੇੱਤਰ-ਪੁਰਬੀ ਗਾਨਸੁ ਤੇ ਵੀ ਵਰਖਾ ਦੀ ਘਾਟ ਕਰਕੇ ਦਰਿਆ ਬਹੁਤ ਜੁਲਾਈ-ਅਗਸਤ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿਚ ਇਹ ਉੱਤਰੀ ਚੀਨ ਨੂੰ ਲੰਘ ਜਾਂਦੇ 
ਡੋਟੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੇ ਸਿਰਫ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਧੈਰਾਂ ਤਕ ਹੀ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ ਤੇ ਨ 


ਤੇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਇਹ ਧਰਤੀ ਹੇਠਾਂ ਹੀ ਵਿਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।. ਤਿੱਬਤ 
ਤੀ ਪਠਾਰ ਦਾ ਉੱਤਰੀ ਹਿੱਸਾ ਨੰਢਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਪਾਣੀ 


ਹੂ ਬਰਫ਼ ਵਿਚ ਬਦਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਬਰਫ਼ ਪਿਘਲਣ ` 


ਹੋ ਝੀਲਾਂ ਜਿਹੀਆਂ ਬਣ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਝੀਲਾਂ ਵੀ 
ਇਥੇ ਹੀ ਹਨ। 

ਚੀਨ ਦੇ ਵੱਡੇ ਦਰਿਆ ਪੱਛਮ ਵੱਲੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਅੱਗੇ ਵਹਿੰਦੇ 
।ਏ ਪੁਰਬ ਵੱਲ ਸਾਗਰਾਂ ਵਿਚ ਜਾ ਡਿਗਦੇ ਹਨ ਪਰ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਘਣੀ 
ਟਸੋਂ ਵਾਲੇ ਇਲਾਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵਿਚ ਹਨ। ਇਸੇ ਲਈ 
ਟਨ੍ਹਾਂ ਦਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਨਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਉੱਤਰ 
ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਦੇ ਆਵਾਜਾਈ ਮਾਰਗਾਂ ਵਿਚ ਬਦਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। 
ਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਤੇ ਵੱਡਾ ਜਲ-ਮਾਰਗ 'ਗ੍ਰਂਡ ਕੈਨਾਲ' ਵਾਲਾ ਹੈ ਜਿਹੜਾ 
ਭੈਜਿੰਗ ਨੂੰ ਚਾਂਗ-ਜੋ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। 


ਚੀਨ ਵਿਚ ਝੀਲਾਂ ਤਾਂ ਭਾਵੇਂ ਅਣਗਿਣਤ ਹਨ ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ` 


ਗਣੀ ਹੇਠ ਰਕਬੈਂ ਪੱਖੋਂ ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸੋਮਿਆਂ ਪੱਖੋਂ ਡੂੰਗ-ਤਿੰਗ-ਹੁ 
[ਯਾਂਗ ਹੁ, ਤਾਈ ਅਤੇ ਹੰਗ-ਟਸੀ-ਹੂ ਹੀ ਵਰਣਨ ਯੋਗ ਹਨ। 


ਜਲਵਾਯੂ--ਚੀਨ ਲਗਭਗ ਸ਼ੀਤ-ਊਸ਼ਣ ਖੰਡ ਵਿਚ ਫੈਲਿਆਂ 


ਇਆ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਦੀ ਜਲਵਾਯੂ ਹੋਰ ਸ਼ੀਤ ਊਸ਼ਣ ਖੰਡੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ 
[ਕਾਬਲੇ ਬਹੁਤ ਠੰਢਾ ਹੈ। ਇੰਨੀ ਠੰਢ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਇਹ ਸ਼ੀਤ-ਉਸ਼ਣ 


ਡੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਤੇ ਪੱਛਮ ਯੂਰਪੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ 
।[ਕਾਬਲਤਨ ਘੱਟ ਠੰਢਾ ਹੈ। 


_ ਚੀਨ ਦੀ ਜਲਵਾਯੂ ਉੱਤੇ ' ਇਸ ਦੀ ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ ਐਨ ਪੂਰਬ 
'ਲ ਦੀ ਸਥਿਤੀ, ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਧਰਤੀ ਵੱਲ ਚੱਲਣ ਵਾਲ੍ਹੀਆਂ ਸਥਾਨਕ 
ਵਾਵਾਂ ਜਾਂ ਮਾਨਸੂਨ ਹਵਾਵਾਂ, ਚੱਕਰਵਾਤ ਅਤੇ ਉਸ਼ਣ ਖੰਡੀ ਟਾਈਫੂਨ 
7 ਵਾਵਰੋਲਿਆਂ ਦਾ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਸਰਦੀ ਤੇ ਗਰਮੀ ਦੋਵਾਂ 
ਸਮਾਂ ਵਿਚ ਚੀਨ ਦੇ ਨੇੜੇ.ਉੱਚ-ਦਾਬ ਹਵਾ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਬਣਦੇ ਹਨ। 
ਨ੍ਹਾਂ ਉੱਚ-ਦਾਬ ਕੇਂਦਰਾਂ ਵਲੋਂ ਘੱਟ ਦਾਬ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵੱਲ ਹਵਾਵਾਂ 
ਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਰਦੀਆਂ/ਵਿਚ ਸਾਈਬੇਰੀਆ ਵਿਚ ਉੱਚ-ਦਾਬ ਹਵਾ 
 ਕੈਂਦਰ ਬਣਨ ਕਾਰਨ ਉਥੋਂ ਠੰਢੀਆਂ ਖੁਸ਼ਕ ਹਵਾਵਾ ਚੀਨ ਵਿਚ ਆ 
'ਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਉੱਤਰ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਚੀਨ ਵਿਚ ਮੌਸਮ ਸਾਫ਼ 
ਪ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਦੱਖਣੀ ਚੀਨ ਅਤੇ ਯਾਂਗਸੀ ਵਾਦੀ ਵਿਚ ਕਾਫ਼ੀ 
ਦਲਾ ਜਿਹਾ ਬੱਦਲਵਾਈ ਵਾਲਾ. ਮੌਸਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗਰਮੀਆਂ _ਵਿਚ 
“ਚ਼-ਦਾਬ ਹਵਾ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਂਤ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਉੱਤੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ 
ਖ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਤਾਪਮਾਨ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਤੇ ਤਾਪਮਾਨ 
ਤਤੀ. ਦੇ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਥੋੜ੍ਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਇਸ ਲਈ ਉਥੇ ਹਵਾ ਦਾ 
ਬਾਉ ਬਹੁਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹਵਾਵਾਂ ਬਹੁਤੇ ਦਬਾਉ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰਾਂ ਤੋਂ ਘੱਟ 
ਭਾਉ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵੱਲ ਚਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਸ਼ਾਂਤ ਮਹਾਂਸਾਗਰ 
ਕੈ ਚੀਨ ਮੁੱਖ ਧਰਤੀ ਵੱਲ ਹਵਾਵਾਂ ਚੱਲਣ ਲਗ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ 
ਹੈ-ਭਰਪੂਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਉੱਪਰ ਉਠ 
ਠੰਢੀਆਂ ਹੋ ਕੇ ਖੂਬ ਵਰਖਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਗਰਮੀ ਤੇ ਸਰਦੀ 
ਭਰਮਾਂ ਵਿਚ ਚੱਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਹਵਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਨਾਨਕਿੰਗ ਵਿਚ 1930-31 
ਚ ਤਜਰਬੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਹ ਸਾਬਤ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿ ਇਹ 
ਟੇ ਮੌਸਮਾਂ ਦੀਆਂ ਹਵਾਵਾਂ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਸਿਰਫ 1512ਮੀ. 
ਉਪਰ ਉਠਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇੰਨੀ ਕੁ ਉਚਾਈ ਤੀਕ ਹੀ ਇਹ 
ਖਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਇਸ ਤੋਂ ਉੱਚੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਪੱਛਮੀ 
ਹੰ ਚਲਦੀਆਂ ਹਨ। 
__ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੌਸਮੀ ਹਵਾਵਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਥੇ ਚੱਕਰਵਾਤ ਜਾਂ ਵਾਵਰੋਲੇ 
ਆਉਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪੱਛਮ ਤੋਂ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਆਉਦੇ ਹਨ। 
੧ ਵਾਵਰੋਲੇ ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆ ਤੋਂ ਅਤੇ ਕਈ ਯੂਰਪ ਵੱਲੋਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। 





ਦੀ ਝਲਕ ਵਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਤਸਵੀਰ ਵਿਚ ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਵਿਅਕਤੀ 
ਵਿਖਾਈ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ। _ 


ਹਨ। ਪੱਛਮ ਵੱਲੋਂ ਆਉਂਦੇ ਇਹ ਵਾਵਰੋਲੇ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵੱਲੋਂ 
ਆਉਂਦੀਆਂ ਮੌਸੰਮੀ ਹਵਾਵਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ ਹੰਨ। ਇਹ ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲੋਂ 
ਆਉਂਦੀਆਂ ਨਮੀ ਵਾਲੀਆਂ ਹਵਾਵਾਂ ਉੱਪਰ ਉੱਠ ਕੇ ਠੰਢੀਆਂ ਹੋ ਕੇ 
ਵਰਖਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਰਦੀਆਂ ਵਿਚ ਇਹ ਵਾਵਰੇਲੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ 
ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲੋਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਖੁਸ਼ਕ ਹਵਾਵਾਂ ਨਾਲ _ਮਿਲਦੇ ਹਨ। 
ਰਿ 
ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 


ਸਿ 
ਟਾਈਫੂਨ ਹਰ ਸਾਲ ਚੀਨ ਮੁੱਖ ਧਰਤੀ ਵੱਲ ਵਧਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ` 
ਬਹੁਤ ਮਾਰਸੈਲ ਅਤੇ ਕੋਰੋਲਇਨਾ ਟਾਪੂਆਂ ਦੇ ਲਾਗੇ ਬਣਦੇ ਹਨ। 
ਮਈ ਮਹੀਨੇ ਵਿਚ ਇਹ ਗਵਾਂਗਡੂੰਗ ਵਿਚ ਅਤੇ ਜੁਲਾਈ-ਅਗਸਤ 
ਵਿਚ ਚੀਨ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਤਟ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਕਤੂਬਰ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ 
ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਹਵਾਵਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਟਾਈਫੂਨਾਂ ਨੂੰ ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲ ਧੱਕ 
ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਟਾਈਫੂਨਾਂ ਨਾਲ ਤੇਜ਼ ਤੂਫ਼ਾਨ, ਹਨੇਰ੍ਹੀਆਂ, ਵਰਖਾ 
ਵਾਲਾ ਮੌਸਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਜਾਨੀ ਤੇ ਮਾਲੀ ਨੁਕਸਾਨ ਬਹੁਤ 
ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 

ਵਰਖਾ--ਚੀਨ ਵਿਚ ਵਰਖਾ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ 
ਵੱਲ ਘਟਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸਮੁੰਦਰ ਨੇੜੇ ਦੀ ਸਥਿਤੀ 
ਕਰਕੇ ਹੈ। ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਦੇ ਸਾਹਿਲੀ ਖੇਤਰਾਂ ਤੇ ਵਰਖਾ ਬਹੁਤੀ ਤੇ 
ਧੁਰ ਅੰਦਰੂਨੀ ਮੰਗੋਲੀਆ ਵੱਲ ਘਟਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਹਵਾਵਾਂ 
ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲੋਂ ਚਲਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ`ਮਾਰੂਥਲਾਂ ਜਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਦੂਰ ਦੇ 
ਖੇਤਰਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਨਮੀ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਸਤ 
ਸਾਲਾਨਾ ਵਰਖਾ ਦੀ ਵੰਡ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ। ਦੱਖਣੀ-ਪੂਰਬੀ ਸਾਹਿਲੀ 
ਖੋਤਰਾਂ ਤੇ ਅਸਤ ਸਾਲਾਨਾ ਵਰਖਾ 200 ਸੈਂ. ਮੀ., ਯਾਂਗਸੀ ਵਾਦੀ ਵਿਚ ` 
100 ਸੈਂ. ਮੀ., ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਹਵਾਈ ਹੂ ਵਾਦੀ ਵਿਚ 75 ਸੈਂ. ਮੀ. ਅਤੇ _ 
ਹਵਾਂਗ ਹੋ ਦੀਆਂ ਹੇਠਲੀਆਂ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਦੇ ਲਾਗੇ 50 ਸੈਂ. ਮੀ. ਹੀ ਰਹਿਂ 


13 


ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਲੋਐਸ ਪਠਾਰ ਦੇ ਉੱਤਰ ਤਕ ਵਰਖਾ ਹੋਰ ਵੀ ਘੱਟ ਜਾਂਦੀ 
ਹੈ। ਇਥੇ ਇਹ 30ਸੈਂ. ਮੀ. ਤੋਂ 50ਸੈਂ. ਮੀ. ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪੱਛਮੀ ਅੰਦਰੂਨੀ 
ਮੰਗੋਲੀਆ, ਗਾਨਸੂ ਲਾਂਘੇ ਅਤੇ ਡਾਰੀਮ ਬੇਸਿਨ ਵਿਚ ਵਰਖਾ 10 ਸੈਂ. 
ਮੀ. ਤੋਂ ਵੀ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਇਥੋਂ ਦੇ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਅਸਲੀ 
ਮਾਰੂਥਲੀ ਖੇਤਰ ਹਨ ਜਿਥੈ ਕਈ ਕਈ ਸਾਲ ਵਰਖਾ ਦੀ ਬੂੰਦ ਵੀ ਨਹੀਂ 
ਇਹ ਦ ਿ ਿਿਿਿਿਰ 
| 
ਤਾਪਮਾਨ--ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਔਸਤ ਸਾਲਾਨਾ ਤਾਪ-ਅੰਤਰ 
ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਔਸਤ ਸਾਲਾਨਾ ਤਾਪ-ਅੰਤਰ ਦੱਖਣ ਤੋਂ 
ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਘਟਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਥਾਵਾਂ ਦੇ ਤਾਪਮਾਨਾਂ 
ਦੇ ਵੇਰਵੇ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਪਰਲ ਵਾਦੀ ਵਿਚ 200, ਸੈਂ. ਯਾਂਗਸੀ 
ਵਾਦੀ ਦੀਆਂ ਮਧਵਰਤੀ ਤੇ ਹੇਠਲੀਆਂ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਦੇ ਆਸਪਾਸ 15 ਤੋਂ 
20 ਸੈਂ. ਉੱਤਰੀ ਚੀਨ ਤੇ ਜ਼ਿਨ-ਜੀਆਂਗ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵਲ 10 ਸੈਂ., 
ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਦੇ ਧੁਰ ਦੱਖਣ ਵੱਲ 5' ਸੈ. ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਇਕ ਥਾਵਾਂ 
ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਸਮੁੱਚੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਜਨਵਰੀ ਸਭ ਤੋਂ ਠੰਢਾ ਤੇ ਜੁਲਾਈ ਸਭ 
ਤੋਂ ਗਰਮ ਮਹੀਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਰਦੀਆਂ ਵਿਚ ਉੱਤਰੀ ਤੇ ਦੱਖਣੀ ਖੇਤਰਾਂ 
ਦੇ ਤਾਪਮਾਨਾਂ ਵਿਚ 50' ਸੈਂ. ਦਾ ਅੰਤਰ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। 
_ ਅਪਰੈਲ ਮਹੀਨੇ ਵਿਚ ਹੀਲੁੰਗਜ਼ਿਆਂਗ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਤਾਪਮਾਨ 
0 ਸੈਂ. ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸੇ ਮਹੀਨੇ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਮੇਦਾਨਾਂ ਦਾ 
2 ਤੋਂ 8' ਬੀਜਿੰਗ ਤੇ ਸ਼ਿੰਘਾਈ ਵਿਚਲੇ ਮੈਦਾਨਾਂ ਦਾ 12 ਤੋਂ 15 ਅਤੇ 
ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਦਾ 20 ਸੈਂ. ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗਰਮੀਆਂ ਵਿਚ ਉੱਤਰੀ 
ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਚੀਨ ਦੇ ਤਾਪਮਾਨ ਦਾ ਬਹੁਤ ਫ਼ਰਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜੁਲਾਈ 
ਵਿਚ ਕੈਨਟਨ ਤੇ ਬੀਜਿੰਗ ਦੇ ਤਾਪਮਾਨ ਵਿਚ 3 ਸੈਂ. ਦਾ ਹੀ ਅੰਤਰ 
ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਮਹੀਨੇ ਯਾਂਗਸੀ ਅਤੇ ਇਸਦੀਆਂ ਮਧਵਰਤੀ ਤੇ 
ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਣ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਨਾਨਚਾਂਗ ਅਤੇ ਚਾਂਗਸ਼ਾ ਦਾ ਅਸਤ 
ਤਾਪਮਾਨ 29 ਸੈਂ. ਤੋਂ ਵੱਧ. ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 
ਉੱਤਰੀ ਚੀਨ ਵਿਚ ਪਤਝੜ ਦਾ ਮੌਸਮ ਬਸੰਤ ਨਾਲੋਂ ਠੰਢਾ 
ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਦੱਖਣੀ ਚੀਨ ਵਿਚ ਇਹ ਇਸਦੇ ਉਲਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉੱਤਰੀ 
ਹੀਲੰਗਜ਼ਿਆਂਗ ਵਿਚ ਗਰਮੀ ਨਾਂ-ਮਾਤਰ ਤੇ ਦੱਖਣੀ ਗਵਾਂਗਡੁੰਗ ਵਿਚ 
ਸਰਦੀ ਨਾਂ-ਮਾਤਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਯੂਨਾਨ ਪਠਾਰ ਤੇ ਸਾਰਾ ਸਾਲ ਹੀ ਮੌਸਮ 
ਵਧੀਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਸਰਦੀ ਦੋ ਮਹੀਨੇ ਤੋਂ ਵੀ ਘੱਟ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਇਥੇ 
ਬਸੰਤ ਤੇ ਪਤਝੜ ਦਾ ਮੌਸਮ 310 ਦਿਨਾਂ ਤਕ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। 
` ਬਨਸਪਤੀ ਅਤੇ ਜੀਵ-ਜੰਤੂ--ਚੀਨ ਦੀ ਬਨਸਪਤੀ ਵਿਚ 
ਬਹੁਤ ਹੀ ਭਿੰਨਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਥੇ ਉਸ਼ਣ-ਖੰਡੀ ਤੇ ਸ਼ੀਤ ਉਸ਼ਣ 
ਖੰਡੀ ਵਾਵਰੋਲਿਆਂ ਦੇ ਚੱਲਣ ਨਾਲ ਉੱਤਰੀ ਤੇ ਦੱਖਣੀ ਚੀਨ ਦੀ 
ਜੌਲਵਾਯੂ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਵੱਖਰੀ ਜਿਹੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਥੇ 
ਉੱਤਰੀ ਚੀਨ ਦੇ ਹੀਲੁੰਗਜ਼ਿਆਗ ਪ੍ਰਾਂਤ ਵਿਚ ਆਰਕਟਿਕ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ 
ਬਨਸਪਤੀ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਉਥੇ ਦੱਖਣੀ ਚੀਨ ਦੇ .ਗਵਾਂਗਡੰਗ 
ਪ੍ਰਾਂਤ ਵਿਚ ਊਸ਼ਣ-ਖੰਡੀ ਬਨਸਪਤੀ ਦੀ ਕਿਸਮ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਪੁਰੇ ਦੇਸ਼ 
ਵਿਚ ਸਿਰਫ ਧਰੁਵੀ ਬਨਸਪਤੀ ਦੀ ਕਿਸਮ ਨੂੰ ਛੱਡ ਸ਼ੀਤ-ਊਸ਼ਣ ਤੇ 
ਉਸ਼ਣ ਖੰਡੀ ਹਰੇਕ ਕਿਸਮ ਦੀ ਬਨਸਪਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਚੀਨੀ 
ਉਸ਼ਣ-ਖੰਡੀ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਭੂ-ਮਧ ਰੇਖਾ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵਲ ਦੇ ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆ 
ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ਿਆਈ ਮੁਲਕਾਂ ਵਾਲੀ ਬਨਸਪਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। 
ਦੱਖਣੀ ਚੀਨ ਸਾਗਰ ਦੇ ਨਾਲ ਲਗਦੇ ਤੱਟੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਮੈਂਗ੍ਰੋਵ ਦਰਖ਼ਤ 
ਮਿਲਦੇ ਹਨੰ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਜੰਗਲ 
ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਥੇ ਬੀਜਾਂ ਵਾਲੇ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀਆਂ 30,000 ਕਿਸਮਾਂ 
ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਹੜੀਆਂ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਮਿਲਣ ਵਾਲੀਆਂ 2700 ਮੁੱਖ 
ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਨਿਰੂਪਣ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੰਗਲਾਂ ਦੀ ਲੱਕੜੀ ਵਿਚ ਵੀ 
2500ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ। ਇਥੋਂ ਦੇ ਜੰਗਲਾਂ ਦੀ ਲੱਕੜੀ ਆਰਥਿਕ ਪੱਖੋਂ ਬਹੁਤ 
ਹੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਇਮਾਰਤੀ ਲੱਕੜੀ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਤੱਟ ਤੇ 


ਚੀਨ 

ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮੀ ਮੰਜੂਰੀਆ ਦੇ ਜੰਗਲਾਂ ਤੋਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਮਾਰਤੀ ਲੱਕੜੀ 
ਵਿਚ ਚੀਲ, ਸਪਰੂਸ, ਲਾਰਚ, ਐਲਮ, ਬਰਚ, ਬਲੂਤ ਅਤੇ ਫਰ ਦੇ 
ਦਰਖ਼ਤ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਚਨਾਰ, ਦਿਉਦਾਰ, ਬੈਂਤ, ਭੋਜ-ਪੱਤਰ, 
ਐਸ਼-ਰੁੱਖ, ਮੈਪਲ, ਜਿੰਗੇ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਚੀਨ ਵਿਚ ਸਾਗੇ-ਪਾਮ, ਕਿੱਕਰ, 
ਬੇੜ੍ਹ ਅਤੇ ਫ਼ਲਦਾਰ ਦਰਖ਼ਤ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਫ਼ਲਦਾਰ ਦਰਖ਼ਤਾਂ ਦੀ ਵੀ 
ਭਰਮਾਰ ਹੈ। ਇਥੇ ਸ਼ੀਤ-ਉਸ਼ਣ ਤੇ ਉਪ-ਊਸ਼ਣ ਖੰਡੀ ਫ਼ਲਾਂ ਦੀਆਂ 
ਦੋਨੋਂ ਕਿਸਮਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਥੇ ਆੜ੍ਹ, ਖੁਰਮਾਣੀ, ਚੈਰੀ, ਨਾਸ਼ਪਾਤੀ, 
ਨਿੰਬੂ, ਵੱਡੇ ਨਿੰਬੂ, ਅਨਾਰ, ਅੰਬ, ਅੰਜੀਰ, ਕੇਲੇ, ਲੀਚੀ, ਜੈਤੂਨ -ਅਤੇ 
ਲਕਾਠ ਫ਼ਲਾਂ ਵਾਲੇ ਦਰਖ਼ਤ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਥੋਂ ਸੇਬਾਂ 
ਦੀਆਂ ਵੀ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ ਪਰ ਇਹ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ 
ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਸੇਬਾਂ ਤੋਂ ਖਾਣ ਵਿਚ ਘੱਟ ਸਵਾਦੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਖਰੋਟ 
ਤੇ ਪਿਸਤੇ ਦੇ ਬੂਟੇ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਦਰਖ਼ਤਾਂ ਦੇ ਦੁੱਧ ਤੋਂ 
ਦਵਾਈਆਂ ਵੀ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ। ਸ਼ੀਸ਼ਮ ਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਟੰਗ ਆਇਲ 
ਵਰਗੇ ਦਰਖ਼ਤਾਂ ਦੇ ਫ਼ਲਾਂ ਦੇ ਬੀਜਾਂ ਵਿਚੋਂ ਤੇਲ ਕੱਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ 
ਪੇਂਟ ਤੇ ਵਾਰਨਸ਼ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਕੰਮ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। 

ਬਨਸਪਤੀ ਤੇ ਧਰਾਤਲ ਦੇ ਵਖਰੇਵੇਂ ਕਰਕੇ ਇਥੇ ਜੀਵ-ਜੰਤੂਆਂ 
ਦੀਆਂ ਵੀ ਅਨੇਕਾਂ ਹੀ ਕਿਸਮਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਸੰਸਾਰ-ਭਰ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ 
ਹੀ ਦੁਰਲੱਭ ਜੀਵ-ਜੰਤੂ ਇਥੋਂ ਦੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਥੇ 
ਸ਼ੀਤ-ਊਸ਼ਣ, ਉਸ਼ਣ-ਖੰਡੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪੇਲੀਆਰਕਟਿਕ ਖੇਤਰਾਂ 
(ਯੂਰਪ, ਏਸ਼ੀਆ, ਉੱਤਰੀ ਅਰਬ, ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਦੇ ਸਹਾਰਾ ਦੇ ਉੱਤਰ 
ਵੱਲ ਦੇ ਖੇਤਰ) ਵਾਲੇ ਜੀਵ-ਜੰਤੂ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਜੁਲਦੇ ਹਨ। ਉੱਤਰ- 
ਪੂਰਬੀ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਸਾਇਬੇਰੀਅਨ ਨਸਲਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ ਜਾਨਵਰ 
ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਸਲਾਂ ਦੇ ਜੀਵ-ਜੰਤੂ ਪਹਾੜੀ ਲੜੀਆਂ 
ਉੱਤੇ ਅਤੇ ਤਿੱਬਤ ਦੀ ਹੱਦ ਦੇ ਨਾਲ ਲਗਦੀਆਂ ਵਾਦੀਆਂ ਦੇ ਜੰਗਲਾਂ 
ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਹਿਰਨਾਂ ਦੀਆਂ ਵੀ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਵੇਖੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ 
ਹਨ ਪਰ ਉੱਤਰੀ ਸ਼ਾਂਸੀ ਤੇ ਮੰਗੋਲੀਆ ਦੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ 
ਕਈ ਤਾਂ ਸ਼ਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਮਾਰ ਮੁਕਾਈਆਂ ਹਨ। ਉੱਤਰੀ ਚੀਨ ਤੇ 
ਮੰਚੂਰੀਆ ਵਿਚ ਫਰ ਵਾਲੇ ਜਾਨਵਰ ਬਹੁਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ 
ਬਿੱਜੂ, ਸੇਬਲ (ਨਿਉਲੇ ਵਰਗਾ ਜੀਵ), ਅਬਾਬੀਲ, ਉਦ-ਬਲਾਵ 
ਲਕੜਬੱਗਾ, ਲੂੰਬੜੀ, ਗਾਲੜ੍ਹ ਵਰਣਨ ਯੋਗ ਹਨ। ਬਾਂਦਰਾਂ ਦੀਆਂ ਵੀ 
ਕਈ ਨਸਲਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਥਣਧਾਰੀ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਅੱਧੇ ਤਾਂ ਕੁਤਰਣ 
ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉੱਤਰੀ-ਚੀਨ ਵਿਚ ਕੀੜੇ-ਪਤੰਗੇ' ਥੋੜ੍ਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। _ 
ਰੇਂਗਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ਨੀਅਰ ਸੱਪ ਤੇ ਕੱਛੂਕੁੰਮੇ ਮਿਲਦੇ 
ਹਨ। ਇਥੇ ਪੰਛੀ ਵੀ ਬਹੁਤ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਤਿੱਤਰਾਂ ਦੀਆਂ 
ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਬਾਜ਼, ਸ਼ਿਕ, ਗਰੁੜ ਅਤੇ ਕਈ ਗਾਉਣ ਵਾਲੇ ਪੰਛੀਆਂ . 
ਵਿਚ ਮੈਨਾ, ਬੁਲਬੁਲ ਤੇ ਲਾਰਕ ਅਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਪੰਛੀ ਜਿਵੇਂ ਕਬੁਤਰ, 
ਵੁਡਪੈਕਰ (ਲੰਬੀ ਚੁੰਝ ਵਾਲੇ ਪੰਛੀ), ਗਿਰਗਟ, ਚਮਗਿੱਦੜ, ਕਾਲਾ ਕਾਂ, 
ਅਬਾਬੀਲ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਚਿੜੀਆਂ ਓਰੀਓਲ, ਬੰਟਿੰਗ ਅਤੇ ਸੁਰੀਲੀ 
ਆਵਾਜ਼ ਵਾਲਾ 'ਰੈਨ' ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਥੋਂ ਦੇ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਕਈ 
ਜਲ ਕਾਂ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। _ 
ਪੂਰੇ ਚੀਨ ਵਿਚ ਉੱਚੇ ਪਹਾੜਾਂ ਉੱਤੇ ਆਰਕਟਿਕ ਜਾਨਵਰ ਤੇ 
ਪੂਰਬੀ ਚੀਨ ਵਿਚ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਦੇ ਉਸ਼ਣ-ਖੰਡੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨਾਲੋਂ ਤੇ 
ਪੇਲੀਆਰਕਟਿਕ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖਰੀ ਕਿਸਮ ਦੇ ਤੇ ਧੁਰ ਦੱਖਣੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ 
ਉਸ਼ਣ ਖੰਡੀ ਜਾਨਵਰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਥਣਧਾਰੀ, ਜਲ-ਥਲ 
ਪ੍ਰਾਣੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਧੁਰ ਉੱਤਰ ਵਲ ਸਾਇਬੇਰੀਆਈ ਨਸਲਾਂ ਨਾਲ 
ਮਿਲਦੀਆਂ-ਜੁਲਦੀਆਂ ਨਸਲਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। 

ਇਤਿਹਾਸ 

ਚੀਨ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਬੜਾ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ। ਸੰਨ 1927ਵਿਚ ਪੀਕਿੰਗ 
ਤੋਂ 48 ਕਿਮੀ. ਦੂਰ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਇਕ ਗੁਫ਼ਾ ਵਿਚੋਂ ਮਿਲੀ 
ਜਾਣਕਾਰੀ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ 350,000 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਇੱਥੇ 


ਚੀਨ 


ਵਸੋਂ ਸੀ। ਚੀਨੀ ਸੱਭਿਅਤਾ ਹਵਾਂਗ ਹੋ ਦਰਿਆ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਹੋਈ। ਇਥੇ 
ਹੋਈ ਖੁਦਾਈ ਤੋਂ ਇਹ ਗੱਲ ਵੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅੱਜ ਦੇ ਹੋਨਾਨ 
ਸ਼ਾਨਡੂੰਗ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਸੀ ਪ੍ਰਾਂਤਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਚੀਨੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਮੁੱਢ 
ਬੱਝਾ।_ ਚ ਰ੍ 
2000ਤੋਂ 1800 ਈ. ਪੂ. ਦੌਰਾਨ ਇਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕ ਨਿਰਮਾਣ ਕਲਾ 
ਵਿਚ. ਕਾਫ਼ੀ ਉੱਨਤ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਲਿਪੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ 
ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਤੇ ਪਜ਼ੂ ਪਾਲਣਾ ਇਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਧੰਦਾ 
ਸੀ। ਇਸੇ ਕਾਲ ਵਿਚ ਆਨਯਾਂਗ ਅਤੇ ਹੋਨਾਨ ਦੇ ਆਸਪਾਸ ਸ਼ਾਂਗ 
ਬੰਸੀ ਰਾਜੇ ਰਾਜ ਕਰਦੇ ਸਨ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤਿੰਨ ਸਦੀਆਂ ਦੇ ਕਰੀਬ 
ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ ਕਾਂਸੀ ਦੀਆਂ ਬਟੀਆਂ ਸੁੰਦਰ 
ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਹੋਇਆ। ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਕਲੰਡਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ 
ਹੋਈ। 

ਸ਼ਾਂਗ ਬੰਸੀ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਗਿਰਾਵਟ ਮਗਰੋਂ 1122ਈ. ਪੂ. ਤੱ 
ਚਾਓ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਰਾਜ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਾਫੀ. ਲੰਬੇ ਸਮ 221 
ਈ. ਪੂ. ਤਕ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਅਨੁਮਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਰਾਜੇ 
ਸ਼ਾਂਗ ਬੰਸੀ ਰਾਜਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਸੱਭਿਅ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼ੀਆਨ ਨੇੜੇ 
ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਹ ਲਗਭਗ 500 ਸਾਲ ਤਕ ਛੋਟੇ 
ਛੋਟੇ ਰਾਜਾਂ ਤੇ ਰਾਜ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। 

__ 221 ਈ. ਪੂ. ਵਿਚ ਚਿੰਨ ਬੰਜ ਦਾ ਰਾਜ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਸੀ 
ਹਵਾਂਗ ਤੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾ ਖ਼ੁਦਮੁਖ਼ਤਿਆਰ ਰਾਜਾ ਹੋਣ 
ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ। ਇਸਨੇ ਜਾਗੀਰਦਾਰੀ ਢਾਂਚੇ ਦਾ ਅੰਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 
ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਚੀਨ ਦੀ 'ਮਹਾਨ ਦੀਵਾਰ' ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਹੋਇਆ। 
ਇਸ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਕਾਫੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ 
ਕਲਾ ਵਿਚ ਸ਼ਲਾਘਾਯੋਗ ਉੱਨਤੀ ਹੋਈ। ਦੇਸ਼ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਗਾਂ ਨੂੰ 
ਜੋੜਨ ਲਈ ਸੜਕ ਮਾਰਗ ਵੀ ਬਣਵਾਏ ਗਏ, ਸਿੰਜਾਈ ਯੋਜਨਾਵਾਂ 
ਬਣੀਆਂ। ਕੇਂਦਰੀ ਸਰਕਾਰ ਅਧੀਨ ਜਾਂ ਰਾਜੇ ਦੇ ਦਰਬਾਰੀਆਂ ਅਧੀਨ 
ਹੀ ਸਾਰਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਇਸੇ ਬੰਸ ਦੇ ਨਾਉਂ ਤੇ ਚੀਨ ਦਾ 
ਲਾਉ ਪਿਆ। 

206 ਈ. ਪੂ. ਵਿਚ ਚੀਨ ਉਪਰ ਹਾਨ ਬੰਸ ਦਾ ਰਾਜ ਆਰੰਭ 
ਹੋਇਆ। ਲਿਉਪੇਂਗ ਇਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਰਾਜਾ ਸੀ। ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੀ 
ਜੋਗਤਾ, ਸਿਆਣਪ ਤੇ ਕਾਬਲੀਅਤ ਨਾਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 
ਕੀਤੀ। ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਵਿਚ ਰਾਜਧਾਨੀ ਵੀ ਬਣਾਈ। ਇਸੇ ਬੰਸ ਦੇ 
ਭਾਜੇ ਨੇ 140-87 ਈ. ਪੂ. ਦੌਰਾਨ ਬਦੇਸ਼ੀ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਦਾ ਡੱਟ ਕੇ 
ਭਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਸੰਬੰਧ 
ਡੀ ਬਣਾਏ। ਹਾਨ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਮੱਧ-ਏਸ਼ੀਆ, ਕੋਰੀਆ, ਹਿੰਦ-ਚੀਨ 


ਰੱਲ ਵੀ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਵਧਾ ਲਿਆ ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਕਾਗਜ਼ ਅਤੇ 


ਹੈਸਮੇਗ੍ਰਾਫ਼ ਯੰਤਰ ਨੂੰ ਈਜਾਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਸੰਨ 9 ਵਿਚ ਹਾਨਾਂ ਦਾ 
ਮਜ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਕਾਫ਼ੀ ਸਮੇਂ ਤਕ ਅਰਾਜਕਤਾ ਫੈਲੀ 
ਹੀ। ਇਸੇ ਸਮੱ ਵਿਚ ਭਾਰਤ ਵਲੋਂ ਬੁੱਧ ਮਤ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰਕ,ਇਥੇ ਆਏ। 

581ਈ. ਵਿਚ ਯਾਂਗ ਚਯੇਨ ਨੇ ਅਰਾਜਕਤਾ ਖ਼ਤਮ ਕਰਕੇ ਸੂਈ 
ਸਿ ਦਾ ਰਾਜ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਇਸਨੇ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਇਕ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ 


14 


960 ਵਿਚ ਸੁੰਗ ਬੰਸ ਦੇ ਚਾਓ ਕੁਆਂਗ ਯਿਨ ਨੇ ਆਪਣਾ ਰਾਜ 
ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਅਮਨ ਅਤੇ ਏਕਤਾ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀ। ਇਸ 
ਬੰਸ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਵੀ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਮਾਣ ਵਧਾਇਆ ਪਰ ਉੱਤਰ 
ਵਿਚ ਜੂਚੈਨ ਦੇ ਹਮਲੇ ਕਾਰਨ ਇਸ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਰਾਜਧਾਨੀ 
ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਣੀ ਪਈ। ਯੰਗਸੀ ਦਰਿਆ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ 1279 
ਈ. ਤਕ ਇਸ ਬੰਸ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਇਸੇ ਸਾਲ ਹੀ ਮੰਗੋਲ 
ਹਮਲਾਵਰ ਜ਼ੰਗੇਜ਼ ਖ਼ਾਂ ਨੇ ਸੁੰਗ ਸਾਮਰਾਜ ਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ 
ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਪੋਤੇ ਕੁਬਲਾ ਖ਼ਾਂ ਦਾ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਸਮਰਾਟ ਹੋਣ ਦਾ 
ਐਲਾਨ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਇਸਨੇ ਖ਼ਾਨਬਾਲੀਕ (ਹੁਣ ਬੀਜਿੰਗ) ਨੂੰ ਆਂਪਣੀ 
ਸਰਦੀਆਂ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣਾਇਆ। ਚੀਨ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਪ੍ਰਾਂਤਾਂ ਤੇ ਮੰਗੋਲਾਂ 
ਨੇ ਬੜੀ ਅਖਿਆਈ ਨਾਲ ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤਾ। ਸੰਨ 1368 ਵਿਚ ਚੀਨ ਦੀ 
ਸੈਨਾ ਨੇ ਰਾਜਧਾਨੀ ਖ਼ਾਨਬਾਲੀਕ ਤੇ ਆਪਣਾ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਤੇ 
ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਮੰਗੋਲਾਂ ਨੂੰ ਮੰਚੂਰੀਆ, ਯੂਨਾਨ ਤੇ ਗਰਮੀਆਂ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ 
ਖੰਜਰੇਬ ਵਿਚੋਂ ਵੀ ਭੱਜਣਾ ਪਿਆ। ਸੰਨ 1368 ਵਿਚ ਜੂ ਯੁਆਨ ਜਾਂਗ 
ਨੇ ਮਿੰਗ ਬੰਸ ਅਧੀਨ ਚੀਨੀ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਵਾਗਡੋਰ ਸੰਭਾਲੀ! ਇਸ _. 
ਬੰਸ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਨਵੇਂ ਸ਼ਹਿਰ ਉਸਾਰੇ, ਉਤਪਾਦਨ ਵਿਚ ਵਾਧਾ 
ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਜਲ-ਮਾਰਗਾਂ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਜ਼ਮਾਨੇ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵ 
ਕੋਸ਼ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਗਏ। 


`ਮਾਂਚੂਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਖ਼ੂਬ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਬਣਾ ਕੇ ਚੀਨ 
ਤੇ ਉਦੋਂ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਜਦੋਂ ਇਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕ ਆਪੋ-ਵਿਚ ਵੰਡੇ ਹੋਏ ਸਨ। 
ਸੰਨ 1659 ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਿੰਗ ਬੰਸ ਦੇ ਕਠਪੁਤਲੀਏ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ 
ਗੱਦੀਉ' ਲਾਹ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਲਗਭਗ 100ਸਾਲ ਤਕ ਇਥੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਕਾਇਮ 
ਰੱਖੀ। ਸੰਨ 1899ਵਿਚ ਚੀਨੀਆਂ ਦੇ ਗੁਪਤ ਸੰਗਠਨਾਂ ਨੇ ਮਾਂਜੂ ਰਾਜਿਆਂ 
`ਦਾ ਤਖ਼ਤਾ ਪਲਟਣਾ ਆਰੰਭ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ 1911 ਵਿਚ ਮਾਂਚੂ ਰਾਜ 
ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 

ਇਤਿਹਾਸ : 

10 ਅਕਤੂਬਰ, 1911 ਨੂੰ ਚੀਨ ਵਿਚ ਭਾਰੀ ਇਨਕਲਾਬ ਆਇਆ 
ਜਿਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਸਤੰਬਰ ਵਿਚ ਰੇਲਵੇ ਲਾਈਨਾਂ ਵਿਛਾਉਣ ਦੀ 
ਯੋਜਨਾ ਸੀ ਜਿਸਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿਚ ਲੋਕ ਭੜਕ ਪਏ ਜਨ। ਇਕ ਆਜ਼ਾਦ 
ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਲਈ ਪੀਕਿੰਗ ਵਿਖੇ ਇਕ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਰਿਸ਼ਦ ਦੀ ` 
ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਅਤੇ 12ਫ਼ਰਵਰੀ, 1912ਨੂੰ ਚੀਨ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ 
ਸ਼ੁਆਨ ਤੁੰਗ ਨੇ ਸਿੰਘਾਸਨ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਨਾਲ ਚੀਨ ਉੱਤੇ 2,000 
ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਚਲੀ ਆ ਰਹੀ ਰਜਵਾੜਾ ਸ਼ਾਹੀ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ 


_ ਸੁਨ-ਯਾਤ-ਸੈਨ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਸੰਵਿਧਾਨ ਅਧੀਨ ਗਣਰਾਜ ਦਾ ਨਵਾਂ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ 


[ਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਸਗੋਂ ਇਸ ਵਿਚ ਹੋਰ ਨਵੇਂ ਇਲਾਕੇ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੇ। 


ਹਨ੍ਹਾਂ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਮੰਗੋਲੀਆ ਦੇ ਤੁਰਕ ਸਾਮੰਤਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ.ਅਧੀਨ 
'ਰ ਲਿਆ, ਪੂਰਬੀ ਦੀਪ-ਸਮੂਹਾਂ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ। ਸੰਨ 
18 ਵਿਚ ਲੀਸੀਹ ਮਿਨ ਤੇ ਉਸਦੇ ਪੁੱਤਰ ਲੀ ਯੁਆਨ ਨੇ ਤੁੰਗ ਬੰਸ 
7 ਰਾਜ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਸਾਮਰਾਜ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਂਤਾਂ ਵਿਚ 
ਖਿਆ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ, ਸਿੰਜਾਈ ਲਈ-ਨਹਿਰਾਂ ਦੀ ਖੁਦਾਈ ਅਤੇ ਬਾਹਰਲੇ 
ਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਮਿੱਤਰਤਾ ਪੂਰਨ ਸਬੰਧ ਕਾਇਮ ਕਰਨ ਵਰਗੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ 
ਮ ਕੀਤੇ। ਇਸ ਬੰਸ ਦੇ ਅੰਤ ਸਮੇਂ 907-960ਦੌਰਾਨ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਫ਼ੌਜੀ 
ਕੂਮਤ ਅਤੇ ਲੜਾਈਆਂ ਦਾ ਹੀ ਦੌਰ ਜਾਰੀ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਵਿਚ 
ਪਾਈ ਦਾ ਕੰਮ ਜ਼ੋਰਾਂ ਤੇ ਸੀ ਤੇ ਕਈ ਗ੍ਰੰਥ ਵੀ ਛਾਪੇ ਗਏ। 


ਚੁਣ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਸੰਨ 1920 ਵਿਚ ਜੀਆਂਗ ਕਾਈਸ਼ੈਕ ਦੀ 
ਰਹਿਨੁਮਾਈ ਹੇਠ ਚੀਨੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟਾਂ ਨੇ ਰੂਸ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ _ 
ਚੀਨ ਵਿਚ ਪੱਕਾ ਰਾਜ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਜਤਨ ਕੀਤਾ। ਪਰ ਛੇਤੀ 
ਹੀ ਜੀਆਂਗ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ 
ਆਪਣੀ ਵੱਖਰੀ ਫ਼ੌਜ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਬਣਾ ਲਈ। ਸੰਨ 1932 ਵਿਚ 
ਜਾਪਾਨ ਨੇ ਮੰਜੂਰੀਆ ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ 1937 ਵਿਚ ਚੀਨ 
ਦੀ ਜਾਪਾਨ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਚੀਨ ਦੀ 
ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਹਾਸਲ ਕਰ 
ਲਈ ਅਤੇ ਪਾਰਟੀ ਮਕਬੂਲ ਹੇ ਗਈ। ਮਾਓ-ਸੀ-ਤੁੰਗ ਇਸ ਪਾਰਟੀ 
ਦਾ ਨੇਤਾ ਅਤੇ ਚਾਓ ਐਨ ਲਾਈ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਮਝੌਤਾਕਾਰ ਬਣਾਇਆ 
ਗਿਆ। ` 

ਵਿਸ਼ਵ ਦੀ ਦੂਜੀ ਵੱਡੀ ਜੰਗ ਵਿਚ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਨੇ 
ਜੀਆਂਗ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਅਤੇ ਦੂਜੀਆਂ ਇਤਿਹਾਦੀ ਤਾਕਤਾਂ ਦੀ ਜਾਪਾਨ 
ਵਿਰੁੱਧ ਪੂਰੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਪਰ ਜਾਪਾਨ ਦੀ ਹਾਰ ਉਪਰੰਤ ਕਮਿਊਨਿਸਟਾਂ 
ਨੈ ਜੀਆਂਗ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ! ਕਮਿਊਨਿਸਟਾਂ ਨੇ 
ਉੱਤਰੀ ਚੀਨ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਇਲਾਕਿਆਂ ਉਤੇ ਆਪਣਾ ਕਬਜ਼ਾ ਨਿਰੰਤਰ 


15 


ਜਮਾਈ ਰੱਖਿਆ। ਛੇਤੀ ਹੀ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਨੈਸ਼ਨਲਿਸਟਾਂ ਅਤੇ ਕਮਿਊਨਿਸਟਾਂ 
ਵਿਚਕਾਰ ਯੁੱਧ ਛਿੜ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਨੈਸ਼ਨਲਿਸਟਾਂ ਦੀਆਂ 
ਅੰਦਰੂਨੀ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਹੋਰ ਗੰਭੀਰ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਗਈਆਂ। ਦੂਜੇ 
ਪਾਸੇ ਕਮਿਊਨਿਸਟਾਂ ਨੇ ਇਸ ਮੌਕੇ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਬੋਲਬਾਲਾ ਸਥਾਪਿਤ 
ਕਰਨ ਹਿੱਤ ਵਰਤੋਂ ਵਿਚ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਸੋਚਿਆ। ਸੰਨ 1947 ਵਿਚ 
ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ ਟਰੂਮੈਨ ਨੇ ਚੀਨ ਵਿਚ ਅਮਨ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਦੋਹਾਂ 
ਧਿਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਲੋਕਤੰਤਰੀ ਅਸੂਲਾਂ ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਕੁਲੀਸ਼ਨ ਸਰਕਾਰ 
ਕਾਇਮ ਕਰਨ ਲਈ ਮਾਰਸ਼ਲ ਮਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਚੀਨ ਭੇਜਿਆ। ਨੈਸ਼ਨਲਿਸਟ 
ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਕ ਨਵਾਂ ਸੰਵਿਧਾਨ ਜਾਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ 


ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਸ਼ਾਤੀ ਕਾਇਮ ਨਾ ਹੋ ਸਕੀ 
ਅਤੇ ਘਰੇਲੂ ਯੁੱਧ ਫਿਰ ਛਿੜ ਪਿਆ। ਸੰਨ 1949ਦੌਰਾਨ ਸਾਰਾ ਮਹਾਂਦੀਪੀ 
ਚੀਨ ਕਮਿਊਨਿਸਟਾਂ ਅਧੀਨ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਨੈਸ਼ਨਲਿਸਟ ਸਰਕਾਰ ਦਾ 
ਮੁੱਖੀ ਜੀਆਂਗ ਕਾਈ ਸੈਕ ਤਾਈਵਾਨ ਨੂੰ ਭੱਜ ਗਿਆ। 

1 ਅਕਤੂਬਰ, 1949 ਨੂੰ ਮਾਓ-ਸੀ-ਤੁੰਗ ਨੇ ਪੀਕਿੰਗ ਵਿਚ 
ਪੀਪਲਜ਼ ਰੀਪਬਲਿਕ ਆਫ਼ ਚਾਈਨਾ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ। 
ਚੀਨ ਵਿਚ ਇਕ ਨਵੇਂ ਯੁੱਗ ਦਾ ਆਰੰਭ ਹੋਇਆ। ਮਾਓ-ਸੀ-ਤੰਗ ਚੀਨ 
ਗਣਰਾਜ ਦਾ ਮੁੱਖੀ ਅਤੇ ਚਾਓ-ਐੱਨ-ਲਾਈ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ 
ਬਣਿਆ। ਸੰਨ 1949-53 ਦੌਰਾਨ ਨਵੀਂ ਹਕੂਮਤ ਨੇ ਸਰਬ-ਸੱਤਾਧਾਰੀ 
ਕੰਟਰੋਲ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕਦਮ ਉਠਾਏ। ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਵਿਚ 
ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਲੈਨਿਨਵਾਦੀ-ਮਾਓਵਾਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਭਰਨ ਲਈ ਇਕ 
ਵਿਸ਼ਾਲ ਉਪਰਾਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 

ਅਕਤੂਬਰ, 1950 ਵਿਚ ਚੀਨ ਨੇ ਤਿੱਬਤ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ 
ਲਿਆ। ਸੰਨ 1950-53 ਦੌਰਾਨ ਚੀਨ ਕੋਰੀਆਈ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਰੁਝਿਆ 
ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਇਸ ਯੁੱਧ ਦਾ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਕਮਜੋਰ ਹੋਈ 
ਆਰਥਿਕਤਾ ਉਤੇ ਕਾਫ਼ੀ ਬੇਝ ਪਿਆ। ਸੰਨ 1954 ਵਿਚ ਇਕ ਸੰਵਿਧਾਨ 
-ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਸੰਭਵ ਤੌਰ ਤੇ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਅੰਗ 
“ਪੀਪਲਜ਼ ਕਾਂਗਰਸ'' ਸੀ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਸਾਰੀ ਤਾਕਤ ਕਮਿਊਨਿਸਟ 
__ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਕ੍ਰੇਂਦਿਤ ਰਹੀ। 

ਸੰਨ 1953-54 ਉਪਰੰਤ ਹਕੂਮਤ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ 
ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਸੋਵੀਅਤ ਨਮੂਨੇ ਤੇ ਹੀ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਉਦਯੋਗਿਕ ਵਿਕਾਸ ਕਰਨ 
ਤੇ ਲਾ ਦਿੱਤੀਆ। ਸੰਨ 1955 ਦੇ ਅਖ਼ੀਰ ਤੱਕ ਮਾਓ ਸਮੁੱਚੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ 
ਦਾ ਸਹਿਕਾਰੀਕਰਣ ਕਰਨ ਸਬੰਧੀ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਆਰੰਭ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ 
ਹੋ ਗਿਆ। ਸੰਨ 1958ਵਿਚ ਚੀਨ ਦੇ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਨੇਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਮਾਓ 
ਨੇ ਚੀਨ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਦੇ ਆਧੁਨਿਕੀਕਰਣ ਨੂੰ ਹੋਰ ਤੇਜ਼ ਕਰਨ 
ਲਈ ਇਕ ਗ੍ਰੇਟ ਲੀਪ ਫਾਰਵਰਡ ਨਾਂ ਦਾ ਉਤਸ਼ਾਹਪੂਰਣ ਉਪਰਾਲਾ 
ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਇਹ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਅਸਫ਼ਲ ਹੀ ਰਿਹਾ ਅਤੇ 
ਤਤ ਹਿਤ 
ਵਿ ਦਿ 


ਸੰਨ 1966 ਵਿਚ ਗਰਮਦਲੀਆਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ 
ਹਕ ਆ 
_ ਕਲਚਰਲ ਰੈਵੇਲੂਸ਼ਨ'' ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਦੇ ਫਲਸਰੂਪ ਦੇਸ਼ 
ਵਿਚ ਧੁੰਦੂਕਾਰ ਫੈਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਹਿੰਸਕ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਨੇ ਗਰਮਦਲੀਆਂ 
ਨੂੰ ਬਦਨਾਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸੰਨ 1976 ਵਿਚ ਚਾਰ ਗਰਮਦਲੀਆਂ ਦੀ 
ਜੁੰਡਲੀ (ਗੈਂਗ ਆਫ਼ ਫੋਰ) ਜਿਸਦੀ ਆਗੂ ਮਾਓ ਦੀ ਵਿਧਵਾ ਸੀ, ਨੂੰ 


ਚਲਾਇਆ ਗਿਆ। ਕਲਚਰਲ ਰੈਵੋਲੂਸ਼ਨ ਨੂੰ ਇਕ ਗ਼ਲਤੀ ਕਰਾਰ ਦਿੱਤਾ 
ਗਿਆ। ਚਾਰਾਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਗਰਮਦਲੀਆਂ ਨੂੰ 1981 ਵਿਚ ਰਾਜ ਧਰੋਹ ਕਰਨ 
ਲਈ ਸਜਾ ਹੋਈ। ਸੰਨ 1982 ਵਿਚ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਨੇ ਵਾਈਸ 


ਚੀਨ 


ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ ਡੈਂਗ ਜ਼ਿਆਓਪਿੰਗ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਇਕ ਨਵੇਂ 
ਸੰਵਿਧਾਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਇਹ ਸੰਵਿਧਾਨ ਮਾਓ ਦੇ 
ਰੈਡੀਕਲਵਾਦ ਨਾਲੋਂ ਮੁਕੰਮਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੀ ਵੱਖਰਾ ਸੀ। ਨਵੰਬਰ 1987 
ਵਿਚ ਡੈਂਗ ਜ਼ਿਆਓਪਿੰਗ ਨੇ ਪੋਲਿਟਬਿਊਰੇ ਤੋਂ ਅਤੇ ਨਵੰਬਰ 1989 
ਵਿਚ ਮਿਲਟਰੀ ਕਮਿਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਤੋਂ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। 
15 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1989 ਨੂੰ ਕੰਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਜਨਰਲ __ 
ਸੈਕਟਰੀ, ਹੂ ਯਾਓਬੈਂਗ ਦੇ ਜਨਾਜ਼ੇ ਸਮੇਂ ਬੀਜਿੰਗ ਵਿਚ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ 
ਵਲੋਂ ਵਿਆਪਕ ਮੁਜ਼ਾਹਰੇ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਇਹੀ ਮੁਜ਼ਾਹਰੇ ਬੜੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ 
ਇਕ ਲੋਕ-ਪ੍ਰਿਯ ਲੋਕਤੰਤਰ ਪੱਖੀ ਲਹਿਰ'' ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਗਏ। 
ਸ਼ੰਘਾਈ ਅਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਪ੍ਰਾਂਤਿਕ ਕੇਂਦਰਾਂ ਨੇ ਵੀ ਸੁਧਾਰ ਲਿਆਉਣ ਦੀ 
ਮੰਗ ਕੀਤੀ। ਸੋਵੀਅਤ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀੈਂਟ ਗੋਰਬਾਚੋਵ ਦੇ ਸਿਖਰ ਸੰਮੇਲਨ (15-17 


ਮਈ) ਦੇ ਦੌਰੇ ਦੌਰਾਨ, ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਅਪੀਲ ਕਰਨ ਦੇ ਰ 


ਬਾਵਜੂਦ ਮੁਜ਼ਾਹਰੇ ਹੋਰ ਤਾਕਤ ਫੜ ਗਏ ਅਤੇ ਅਖ਼ੀਰ ਨੂੰ ਇਹ ਮੁਜ਼ਾਹਰੇ 
ਬੀਜਿੰਗ ਦੇ ਤਾਇਆਨੈਨਮਨ ਸੁਕੇਅਰ ਅੱਗੇ ਇਕ ਧਰਨੇ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ 
ਗਏ। ਇਸ ਧਰਨੇ ਦਾ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਾਮ਼ਣਾ 
ਕੀਤਾ ਪਰ 4 ਜੂਨ, 1989 ਨੂੰ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਦਸਤਿਆਂ ਨੇ ਮੁਜ਼ਾਹਰਾਕਾਰਾਂ 
ਉੱਤੇ ਗੋਲੀ ਚਲਾ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ 200ਤੋਂ ਵੱਧ ਮੁਜ਼ਾਹਰਾਕਾਰ ਅਤੇ ਕਈ 
ਦਰਜਨਾਂ ਸਿਪਾਹੀ ਮਾਰੇ ਗਏ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਇਕ 
ਬਹੁਤ ਹੀ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਧੜੇ ਨੇ ਪਾਰਟੀ ਪੋਲਿਟਬਿਉਰੋ ਦਾ ਕੰਟਰੋਲ 
ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਲੈ ਲਿਆਂ ਅਤੇ ਜ਼ਿਆਂਗ ਜੈਮਿਨ ਨੂੰ ਜਨਰਲ ਸੈਕਟਰੀ 
ਨਿਯੁਕਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਮਈ 1980ਤੋਂ ਜਨਵਰੀ 1990 ਤੱਕ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ 
ਮਾਰਸ਼ਲ ਲਾਅ ਲਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕਈ ਨਾਮਵਰ ਮੁਜ਼ਾਹਰਾਕਾਰਾਂ 
ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਲਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 


ਆਰਥਿਕਤਾ ਰ 

ਖ਼ਣਿਜ--ਚੀਨ ਵਿਚ ਖਾਣ-ਖੁਦਾਈ ਦਾ ਕੰਮ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਹੀ 
ਹੁੰਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। 

ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਚੀਨੀ ਲੋਕ ਸਿੱਕਾ, ਚਾਂਦੀ, ਜਿਸਤ, ਤਾਂਬੇ 
ਅਤੇ ਖਣਿਜੀ ਧਾਤਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਆ ਰਹੇ ਹਨ। ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਹੀ 
ਇਹ ਲੋਹਾ ਢਾਲਦੇ ਆ ਰਹੇ ਹਨ ਪਰ ਖਾਣ ਖੁਦਾਈ ਵਿਚ ਵਰਤੀ 
ਜਾਂਦੀ ਮਸ਼ੀਨਰੀ ਅਤੇ ਔਜ਼ਾਰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪੁਰਾਣੇ ਹਨ। ਸੰਨ 1949 ਤੋਂ 
ਪਿਛੋਂ ਕਮਿਊਨਿਸਟਾਂ ਦੇ ਸੱਤਾ ਵਿਚ ਆਉਣ ਉਪਰੰਤ ਇਥੋਂ ਦੇ ਖਣਿਜਾਂ 
ਦੀ ਭਾਲ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਬਾਰੇ ਖ਼ਾਸ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ। ਇੰਜ ਨਵੇਂ 
ਖਣਿਜਾਂ ਦੀ ਵੀ ਖੋਜ ਹੋਈ। ਛੋਟੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ ਖਾਣਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਵੱਡੀਆਂ 
ਖਾਣਾਂ ਨੇ ਮੱਲ ਲਈ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਆਧੁਨਿਕ ਮਸ਼ੀਨਰੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ 
ਕੀਤੀ ਜਾਣ ਲੱਗੀ। 

ਚੀਨ ਦਾ ਖਣਿਜਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਖਣਿਜ ਕੋਲਾ 


`_ ਹੈ। ਕੋਲਾ ਲਗਭਗ ਸਾਰਿਆਂ ਪ੍ਰਾਂਤਾਂ ਵਿਚ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ 737,190 


ਮਿਲੀ. ਟਨ ਕੋਲੇ ਦੇ ਭੰਡਾਰ ਹਨ। ਇਥੋਂ ਸਾਲ 1985 ਵਿਚ 850 ਮਿਲੀ 
ਟਨ ਕੋਲਾ ਕੱਢਿਆ ਗਿਆ। ਇਥੋਂ ਦੇ ਬਹੁਤੇ ਭੰਡਾਰ ਬਿਟੂਮੀਨਸ ਤੇ 
ਲਿਗਨਾਈਟ ਕੋਲੇ ਦੇ ਹੀ ਹਨ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਥ੍ਾਵਾਂ ਤੇ ਐਂਥਰੇਸਾਈਟ 
ਕੋਲਾ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਥੋੜ੍ਹਾ ਬਹੁਤ ਕੋਲਾ ਤਾਂ ਹਰੇਕ ਪ੍ਰਾਂਤ ਵਿਚੋਂ ਕੱਢਿਆ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੰਨ 1958 ਤੋਂ ਪਿਛੋਂ ਕੋਲੈ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਵਾਧਾ 
ਹੋਇਆ। ਸੰਨ 1966-69 ਦੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਤੋਂ ਪਿਛੋਂ ਹਰੇਕ ਪ੍ਰਾਂਤ ਵਿਚ ਹੀ 
ਆਪਣੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਖਾਤਰ ਕੋਲੇ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 
ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਕੋਲੇ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨਾਂ ਵਿਚ ਲਗਾਤਾਰ ਵਾਧਾ ਹੈ ਰਿਹਾ ਹੈ। 
ਕੋਲੇ ਦੇ ਮੁੱਖ ਉਤਪਾਦਨ ਖੇਤਰ ਚੀਨ ਵਿਚ ਹਨ। ਦੇਸ਼ ਦੇ ਵੱਡੇ ਢੋ 
ਉਤਪਾਦਨ ਖੇਤਰ ਫੁ ਸ਼ਨ ਤੇ ਫੁ ਸ਼ਿਨ ਦੋਵੇਂ ਲੀਆਉਨਿੰਗ ਵਿਖੇ ਹਨ। 


_ਕੋਲੇ ਦੇ ਮੁੱਖ ਉਤਪਾਦਕ ਪ੍ਰਾਂਤ ਹਨ। 


ਚੀਨ 

ਇਥੋਂ ਦਾ ਦੂਜਾ ਮੁੱਖ ਖਣਿਜ ਪੈਟਰੋਲ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਦਾ 2ਫ਼ੀ 
ਸਦੀ ਪੈਟਰੋਲ ਇਥੋਂ ਹੀ ਕੱਢਿਆਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੈਟਰੇਲੀਅਮ ਖੇਤਰ ਗਾਨਸੂ 
ਪ੍ਰਾਂਤ ਵਿਚ ਯੂਮੈਨ ਤੇ ਸ਼ਿਨ ਕੀਆਂਗ ਵਿਚ ਅਤੇ ਚਿੰਗਹਾਈ ਦੇ ਸਾਈਦਾਮ 
ਬੇਸਿਨ ਵਿਚ ਹਨ। ਇਹ ਖੇਤਰ ਹਾਲੇ ਵੀ ਪਛੜੇ ਹੋਏ ਹੀ ਹਨ। ਚੀਨ 
ਕੱਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਥੋਂ ਨਿਕਲਿਆ ਪੈਟਰੋਲ ਦੇਸ਼ ਦੀ 1/3 ਮੰਗ ਨੂੰ 
ਹੀ ਪੂਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬਾਕੀ ਰੇਮਾਨੀਆ ਤੇ ਹੋਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਮੰਗਵਾਇਆ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਲ 1986 ਵਿਚ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿਚੋਂ 1296 ਮਿਲੀ. ਟਨ ਤੇਲ 
ਕੱਢਿਆ ਗਿਆ। 

ਚੀਨ ਵਿਚ ਲੋਹੇ ਦੇ ਵੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਭੰਡਾਰ ਹਨ ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ 
ਘਟੀਆ ਕਿਸਮ ਦਾ ਲੋਹਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਥੋਂ ਦੇ ਸਾਲਾਨਾ ਉਤਪਾਦਨ 
40,000,000 ਤੋਂ 60,000,000ਟਨ ਤੱਕ ਦੇ ਹਨ। ਕੋਲੇ ਦੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ 
ਖਾਣਾਂ ਲੀਆਉਨਿੰਗ ਆਨਹਵੇ ਤੇ ਹੂਪੇ ਪ੍ਰਾਂਤਾਂ ਵਿਚ ਹਨ। ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ 
ਹੂਪੇ ਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਮੰਗੋਲੀਆ ਦੀਆਂ ਖਾਣਾਂ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਕਿਸਮ ਦਾ 
ਲੋਹਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। 

ਚੀਨ ਵਿਚ ਮੈਂਗਨੀਜ਼ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਸਾਲਾਨਾ 
ਉਤਪਾਦਨ 2 ਮਿਲੀ. ਟਨ ਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਬਹੁਤਾ ਹਿੱਸਾ ਹੂਨਾਨ ਦੇ 
ਚਾਂਗਸ਼ਾ ਖੇਤਰ, ਗਵਾਂਗਸੀ ਤੇ ਹੂਪੇ ਵਿਚੋਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਪਰ ਕਾਫ਼ੀ ਹਿੱਸਾ 
ਗਵਾਂਗਡੂੰਗ, ਗਵੇਜੋ ਤੇ ਹੂਪੇ ਵਿਚੋਂ ਵੀ ਕੱਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 

ਇਥੇ ਜਿਸਤ, ਸਿੱਕਾ, ਤਾਂਬਾ ਆਦਿ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ ਬਹੁਤਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। 


ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਇਥੋਂ ਐਂਟੀਮਨੀ ਖਣਿਜ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ 
ਉਤਪਾਦਨ ਸਾਲ 1984 ਵਿਚ 9000 ਟਨ ਸੀ। ਟੰਗਜਟਨ, ਸਲਫ਼ਰ, 


ਬਾਕਸਾਈਟ, ਐਸਬੈਸਟਾੱਸ ਖਣਿਜ ਵੀ ਕੱਢੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਮਾਤਰਾ _ 


ਬਡੇਨਮ ਅਤੇ ਚਾਂਦੀ ਖਣਿਜ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। 

ਖੇਤੀਬਾੜੀ--ਚੀਨ ਮੁੱਢ ਤੋਂ ਹੀ ਖੇਤੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਦੇਸ਼ ਰਿਹਾ ਹੈ। 
ਇਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਕਾਂਸੀ ਯੁਗ ਦੇ ਮਿਲੇ ਥੇਹਾਂ ਦੀ ਖੁਦਾਈ ਤੋਂ ਵੀ ਇਥੇ 
ਖੇਤੀ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਦੇ ਸਬੂਤ ਮਿਲੇ ਹਨ। ਅੱਜ ਵੀ ਇਥੋਂ ਦੀ 60ਤੋਂ 70 
ਫ਼ੀਸਦੀ ਵਸੋਂ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਕਿੱਤਿਆਂ ਵਿਚ ਲੱਗੀ 
ਹੋਈ ਹੈ। ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਾਰੇ ਉਤਪਾਦਨਾਂ ਵਿਚ 30 ਤੋਂ 50ਫ਼ੀ ਸਦੀ ਹਿੱਸਾ 
ਜ਼ਰਾਇਤੀ ਉਤਪਾਦਨਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਥੇ ਰਾਜਿਆਂ ਅਧੀਨ ਸਾਮਰਾਜੀ 
ਚੀਨ ਵਿਚ ਵੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨੂੰ ਅਹਿਮ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਇਥੋਂ 
ਤੱਕ ਕਿ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਆਮ ਸ਼ਹਿਰੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਉੱਚਾ ਦਰਜਾ ਹਾਸਲ 
ਸੀ। ਇਹ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਦੂਜੇ ਦਰਜੇ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਹੋਇਆ ਕਰਦੇ 
ਸਨ। ਰਾਜੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਕਈ ਰਸਮਾਂ ਵਿਚ 
ਆਪ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਕਰਦੇ ਸਨ ਤੇ ਪ੍ਰਾਂਤਾਂ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨੁਮਾਇੰਦੇ 
ਅਗੋਂ ਆਪ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਸਮਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਇਆ ਕਰਦੇ ਸਨ। 

ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਚੀਨ ਦੀ ਵਜੋਂ ਦੇ ਵਾਧੇ ਕਾਰਨ ਹਰ ਸੰਭਵ ਵਾਹੀਯੋਗ 
ਭੂਮੀ ਨੂੰ ਵਾਹ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਢਲਾਣਾਂ 
ਤੇ ਵੀ ਪੌੜੀਨਮਾ ਖੇਤ ਬਣਾ ਕੇ ਫ਼ਸਲਾਂ ਉਗਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। 

`_ ਸੈਚਵਾਨ ਬੇਸਿਨ ਵਿਚ ਸਾਰੀਆਂ ਪਹਾੜੀ ਢਲਾਣਾਂ ਤੇ ਖੇਤੀ 

ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦੱਖਣੀ ਚੀਨ ਵਿਚ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਢਲਾਣਾਂ ਤੇ ਦਰਖ਼ਤ, 
ਬਾਗ਼ ਅਤੇ ਇਮਾਰਤੀ ਲੱਕੜੀ ਵਾਲੇ ਵਣਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਬਾਕੀ ਖੇਤਰ ਤੇ 
ਆਪਣੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਅਨਾਜੀ ਫ਼ਸਲਾਂ ਉਗਾਈਆਂ 
ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਰ੍ 


ਪਨੀਰੀ 
ਤੇ ਕਈ ਕਈ ਫ਼ਸਲਾਂ ਉਗਾ ਲਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਥੋਂ ਦਾ ਕਿਸਾਨ 
ਮੁੱਢ ਤੋਂ ਹੀ ਸੰਘਣੀ ਖੇਤੀ ਕਰਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਕਮਿਊਨਿਸਟਾਂ ਦੇ 
ਭੂਮੀ ਸਬੰਧੀ ਕੀਤੇ ਸੁਧਾਰਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਖੇਤਾਂ ਦਾ ਆਕਾਰ ਬਹੁਤ ਹੀ 


16 


ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਸੀ। ਇਹ ਇਕ ਹੈਕਟੇਅਰ ਜਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਘੱਟ ਹੁੰਦਾ 
ਸੀ। ਸੰਨ 1950-52 ਵਿਚ ਇਥੋਂ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਭੂਮੀ ਸਬੰਧੀ ਕਈ 
ਸੁਧਾਰ ਕੀਤੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਰੇ ਮੁਲਕ ਦੀ ਵਾਹੀਯੋਗ ਭੂਮੀ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ 
ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਵੰਡਿਆ ਤੇ 'ਸਹਿਕਾਰੀ ਖੇਤੀ' ਜਾਂ ਸਰਕਾਰ ਅਧੀਨ ਫ਼ਾਰਮ 
ਬਣਾ ਦਿੱਤੇ। ਸੰਨ 1956 ਤੱਕ ਚੀਨ ਦੇ 90ਫ਼ੀਸਦੀ ਕਿਸਾਨ ਪਰਿਵਾਰਾਂ 
ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਹਿਕਾਰੀ ਖੇਤੀ ਦਾ ਮੱਬਰ ਬਣਾ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਸੰਨ 1958 
ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਕੋਆਪਰੇਟਿਵ ਸੁਸਾਇਟੀਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲਾ ਕੇ 
ਪੀਪਲਜ਼ ਕਮਿਊਨਜ਼' ਬਣਾ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਿਸ ਵਿਚ ਸਾਰੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ 
ਨਿੱਜੀ ਜਾਇਦਾਦ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ ਲਈ ਗਈ। ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਇਹ ਕਮਿਉਨਾਂ 
ਹੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਜਾਂ ਅਧੀਨ ਕਾਮਿਆਂ ਦੀ ਦੇਖ 
ਰੇਖ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਮਿਉਨਾਂ ਦੇ ਆਗੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਿਸਾਨਾਂ ਵਿਚੋਂ 
ਹੀ ਚੁਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹੋ ਹੀ ਪੂੰਜੀ ਲਗਾਉੱਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਸਾਰੇ 
ਉਤਪਾਦਨਾਂ ਨੂੰ ਕੰਟਰੋਲ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਆਪਣੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਜਾਂ 
ਅਧੀਨ ਕਿਸਾਨ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਲਈ ਵਿੱਦਿਅਕ, ਸਿਹਤ, 

ਸਮਾਜ ਭਲਾਈ ਆਦਿ ਸਭ ਸਹੂਲਤਾਂ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ 
ਕਈ ਛੋਟੇ ਮੋਟੇ ਉਦਯੋਗ ਵੀ ਖੇਲ੍ਹਦੀਆਂ-ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ 
ਹੋਰ ਲਾਭ ਹੋ ਸਕੇ ਜਾਂ ਕਮਿਊਨਾਂ ਦੇ ਕੁੱਲ ਉਤਪਾਦਨ ਵਧ ਸਕਣ। 
ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਇਸ ਸਮੇਂ 60,000 ਤੋਂ 74,000 ਕਮਿਊਨਾਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ 
ਕਈ ਤਾਂ ਛੋਟੀ ਪੱਧਰ ਦੀਆਂ ਹਨ ਪਰ ਕਈ ਵੱਡੀਆਂ ਵੀ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ 
ਵਿਚ 10,000ਕਿਸਾਨ ਹਨ ਤੇ 25,000ਏਕੜ ਭੂਮੀ ਤੇ ਕਾਸ਼ਤ ਕਰਦੀਆਂ 
ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵੱਡੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ ਕਮਿਊਨਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਥੇ ਕਈ 'ਸਟੇਟ 
ਫ਼ਾਰਮ' ਵੀ ਹਨ। ਸੰਨ 1960 ਵਿਚ 2,500 ਸਟੇਟ ਫ਼ਾਰਮ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ 
ਵਿਚ 2,800,000 ਵਿਅਕਤੀ 13,000,000 ਏਕੜ ਭੂਮੀ ਤੇ ਖੇਤੀ ਕਰਦੇ 
ਸਨ। ਸੰਨ 1990 ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਫ਼ਾਰਮਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 2,335 ਹੋ ਗਈ। 


ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਮਿਊਨਾਂ ਤੇ ਸਟੇਟ ਫ਼ਾਰਮਾਂ ਦੇ ਬਣਨ ਨਾਲ ਖੇਤੀਬਾੜੀ 
ਤੇ ਮਾੜਾ ਅਸਰ ਪਿਆ। ਉਤਪਾਦਨ ਪਹਿਲਾਂ ਜਿੰਨੇ ਨਾ ਰਹੇ ਪਰ ਫਿਰ 
1966-69 ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਇਹੋ ਜਿਹੀਆਂ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ 
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਉਤਪਾਦਨਾਂ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ। ਇਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ 
ਅਨਾਜਾਂ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ 1971 ਵਿਚ 246,000,000 ਟਨ ਹੋ ਗਏ ਜੋ 
ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਰੈਕਾਰਡ ਉਤਪਾਦਨ ਸਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਵੀ ਜ਼ਰਾਇਤੀ 
ਉਤਪਾਦਨ ਵਧਦੇ ਰਹੇ। ਸਾਲ 1984 ਵਿਚ ਹੋਏ ਸਾਰੇ ਜ਼ਰਾਇਤੀ 


_ਉਤਪਾਦਨਾਂ ਦਾ ਮੁੱਲ 375, 500 ਮਿਲੀਅਨ ਯੁਆਨ ਸੀ। 


ਚੀਨ ਵਿਚ ਸੰਘਣੀ ਖੇਤੀ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਇਹ ਆਧੁਨਿਕ 
ਨਹੀਂ ਹੈ। ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਮਸ਼ੀਨਰੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਆਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਾਲ 1985 
ਵਿਚ ਛੋਟੇ ਵੱਡੇ ਟੈੈਕਟਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 853,914 ਅਤੇ ਫ਼ਸਲਾਂ ਕੱਟਣ 
ਦੀਆਂ ਕੰਬਾਈਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 35, 861 ਸੀ। 

___ ਖੇਤੀ ਲਈ ਵਧੀਆ ਖਾਦਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਵੀ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
ਵਧੀਆ ਬੀਜਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਉਤਪਾਦਨਾਂ ਵਿਚ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। 
ਸਿੰਜਾਈ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਇਥੋਂ ਦੀ 100,000,000 ਤੋਂ 110,000,000 
ਏਕੜ ਭੂਮੀ ਸੇਂਜੂ ਹੋ ਗਈ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਭੂਮੀ ਦਾ 
50 ਫ਼ੀਸਦੀ ਤੋਂ ਵੀ ਘੱਟ ਹੈ। ਰ੍ 


ਚੀਨ ਦੀ ਮੁੱਖ ਫ਼ਸਲ ਝੋਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾਂ ਕਣਕ, ਆਲੂ, 
ਚਕੰਦਰ, ਤਿਲਹਨ, ਕਪਾਹ, ਚਾਹ, ਤਮਾਖੂ ਉਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਨਾਜੀ 
ਫ਼ਸਲਾਂ ਦੀ ਬਰਾਮਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 

ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ--ਇਥੇ ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ ਦਾ ਧੰਦਾ ਵੀ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਹੈ। 
ਘੋੜੇ, ਗਉਆਂ, ਭੇਡਾਂ, ਬੱਕਰੀਆਂ, ਸੂਰ ਆਦਿ ਪਾਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਾਲ 


1984 ਵਿਚ ਜਾਨਵਰਾਂ ਤੋਂ ਕੁੱਲ 1541 ਮਿਲੀ, ਟਨ ਮਾਸ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ 
ਗਿਆ ਹੈ। ` ਰ 


ਮੱਛੀ-ਪਾਲਣ-ਸੰਨ 1985 ਵਿਚ ਰਿ ਟਨ ਮੱਛੀਆਂ 
ਫੜੀਆਂ ਗਈਆਂ। 


ਉਦਯੋਗ-- ਸੰਨ 1949 ਵਿਚ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਸੱਤਾ 
ਵਿਚ ਆਉਣ ਪਿੱਛੋਂ ਤਾਂ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਉਦਯੋਗਿਕ ਉੱਨਤੀ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ੀ 
ਨਾਲ ਹੋਈ। ਸੰਨ 1950 ਤੋਂ 1958 ਦੌਰਾਨ ਸੱਨਅਤੀ ਉਤਪਾਦਨ ਨਾਂਹ 
ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੀ ਸੀ ਪਰ 1970 ਈ: ਵਿਚ ਸਿਖਰ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। 
ਗ਼ੈਰ-ਸਰਕਾਰੀ ਸੂਤਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਇੰਨੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ 
ਇਸ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿਚ 320ਫੀ ਸਦੀ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ। ਸੰਨ 1959-1960 


17 


ਵਿਚ ਇਹ ਉਤਪਾਦਨ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧ ਰਹੇ ਸਨ ਪਰ 1961 ਈ. ਵਿਚ ` 


ਸੋਵੀਅਤ ਸੰਘ ਨੇ ਚੀਨ ਨੂੰ ਮਾਲੀ ਸਹਾਇਤਾ ਦੇਣੀ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀ 
ਜਿਸ ਦਾ ਅਸਰ ਉਦਯੋਗਾਂ ਦੀ ਉੱਨਤੀ ਤੇ ਮਾੜਾ ਪਿਆ। ਸੰਨ 1961 
ਵਿਚ ਉਤਪਾਦਨ ਵਧਣ ਦੀ ਬਜਾਇ ਘੱਟ ਕੇ 1957 ਦੇ ਸਾਲਾਨਾ 
ਉਤਪਾਦਨਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੋ ਗਏ। ਇਸ ਪਿੱਛੋਂ ਫਿਰ ਉਤਪਾਦਨ ਵਧੇ 
ਤੇ ਸਾਲ 1966 ਵਿਚ ਇਸ ਪੱਖੋਂ ਵਰਣਨਯੋਗ ਸਾਲ ਗਿਣਿਆ ਗਿਆ। 
ਇਸ ਵਿਚ ਇਹ ਉਤਪਾਦਨ ਬਹੁਤ ਵਧੇ। ਇਸ ਪਿੱਛੋਂ ਇਕ ਵੇਰ ਫਿਰ 
ਮੰਦਾ ਹੋਇਆ ਕਿ 1967-68 ਦੌਰਾਨ ਸਮਾਜਕ ਇਨਕਲਾਬੀ ਲਹਿਰ 
ਜ਼ੋਰਾਂ ਤੇ ਸੀ। ਸੱਨਅਤੀ -ਅਦਾਰਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਤਜਰਬੇਕਾਰ ਅਹੁਦੇਦਾਰਾਂ 
ਦੀ ਨੌਕਰੀਉਂ-ਬਰਖ਼ਾਸਤੀ, ਕਾਮਿਆਂ ਦੀ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ, 
ਮਸ਼ੀਨਰੀ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਆਦਿ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਉਤਪਾਦਨ ਇੰਨੇ ਘਟੇ 
ਕਿ ਇਹ 1966 ਦੇ ਉਤਪਾਦਨਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੀ 30-35ਫ਼ੀ ਸਦੀ ਘੱਟ ਗਏ। 
ਸੰਨ 1967 ਤੋਂ 1971 ਈ. ਤੱਕ ਲਗਾਤਾਰ ਵਾਧਾ ਹੁੰਦਾ ਗਿਆ। ਸਾਲ 
1971 ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ 1966 ਦੇ ਉਤਪਾਦਨਾਂ ਨਾਲੋਂ 35ਫ਼ੀ ਸਦੀ ਵਧ 
ਰਹੇ। 


ਸੰਨ 1950 ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਆਰਥਿਕ ਤੇ ਸੱਨਅਤਾਂ 
ਸਬੰਧੀ ਨੀਤੀਆਂ ਵਿਚ ਕਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਈਆਂ ਸਨ। ਸਾਲ 1953-57 
ਦੀਆਂ ਆਰਥਿਕ ਨੀਤੀਆਂ ਵਿਚ ਭਾਰੀ ਸੱਨਅਤਾਂ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟਾਂ 
ਵਿਚ ਵਰਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਮਸ਼ੀਨਰੀ ਬਣਾਉਣ ਤੇ ਹੀ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ 
ਸੀ। ਇਹ ਸਭ ਅਦਾਰੇ ਸੋਵੀਅਤ ਸੰਘ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਪੂੰਜੀ ਤੇ ਹੀ 
ਨਿਰਭਰ ਸਨ। ਸੰਨ 1958 ਦੌਰਾਨ ਕਾਰਖਾਨਿਆਂ ਵਿਚ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਪਣੀ 
ਪੂੰਜੀ ਲਗਾਈ ਗਈ ਤੇ ਇਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਰੋਜ਼ਗਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 
ਜਾਣ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਸੀ। ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਇਹ ਲਾਹੇਵੰਦ ਸਾਬਤ ਹੋਈਆਂ 
ਪਰ 1966 ਵਿਚ ਇਹ ਸਿੱਟਾ ਕੱਢਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ 
ਬਣਿਆ ਮਾਲ ਇੰਨਾ ਵਧੀਆ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਉੱਤੇ ਲਾਗਤ ਵੀ ਬਹੁਤੀ 
ਆਈ ਹੈ। ਕਈ ਸੱਨਅਤੀ ਅਦਾਰੇ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਸੰਨ 1963-64 
ਵਿਚ ਉਦਯੋਗਾਂ ਵਿਚ ਲਾਈ ਜਾਂਦੀ ਪੂੰਜੀ ਵਿਚ ਵਾਧਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 
ਸਮਾਜ਼ਕ ਕਰਾਂਤੀ ਵਾਲੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਛੋਟੇ ਕਾਰਖ਼ਾਨੇ ਹੇਰ ਲਾਏ ਗਏ ਤਾਂ 
ਕਿ'ਨਿਤ ਵਰਤੋਂ ਦੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ-ਮੋਠੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਹੀ ਬਣਨ। 
ਤਿਆਰ ਹੋਣ ਲਗਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਵਿਚੋਂ ਸਾਰਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਜੋਰ 
ਲੋਹੇ-ਇਸਪਾਤ ਉਦਯੋਗ ਤੇ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਜਾਪਾਨੀਆਂ ਦੇ ਅੰਕੜਿਆਂ 
ਅਨੁਸਾਂਰ ਚੀਨ ਵਿਚ ਸੰਨ 1972 ਵਿਚ 23,000,000 ਟਨ ਇਸਪਾਤ 
ਤਿਆਰ ਹੋਇਆ। ਸਟੀਲ ਦੀਆਂ ਬਣੀਆਂ ਜ਼ੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਕਿਸਮ ਵੀ ਵਧੀਆ 
ਸੀ ਪਰ ਹੋਰ ਵਧੀਆ ਇਸਪਾਤ ਚਾਦਰਾਂ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਯੂਰਪੀ ਦੇਸ਼ਾਂ 
ਤੇ ਜਾਪਾਨ ਤੋਂ ਮੰਗਵਾਇਆ ਗਿਆ। ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਲੋਹੇ-ਇਸਪਾਤ ਦਾ 
__ਉਤਪਾਦਨ ਲੀਆਉਨਿੰਗ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦੇ ਆਨਸ਼ਾਨ, ਹੂਪੇ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦੇ ਫੂਹਾਨ, 


ਰ੍ _ਚੀਨ 

ਰੇਸ਼ੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੱਪੜੇ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿਚ ਇਹ ਸੰਸਾਰ 

ਵਿਚ ਪਹਿਲੇ ਨੰਬਰ ਤੇ ਹੈ। ਸੰਨ 1985ਵਿਚ ਸਾਰੇ ਸੱਠਅਤੀ ਉਤਪਾਦਨਾਂ 
ਦੀ ਕੀਮਤ 875,960 ਲੱਖ ਯੁਆਨ ਸੀ। _' 

ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਕਾਰਖਾਨਿਆਂ ਨੂੰ ਊਰਜਾ ਕੋਲੇ ਤੋਂ ਹੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ 


ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕੋਲੇ ਤੋਂ ਉਰਜਾ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਵੀ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਲਾਂਟ 
ਲਗਾਏ ਗਏ ਹਨ। 


ਆਵਾਜਾਈ ਦੇ ਸਾਧਨ--ਇਸ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਆਵਾਜਾਈ ਦੇ 
ਸਾਧਨ ਕਾਫ਼ੀ ਉੱਨਤ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿਚ ਆਵਾਜਾਈ ਅਤੇ 
ਢੋਆ-ਢੁਆਈ ਦਾ ਕੰਮ ਰੇਲਾਂ, ਸੜਕਾਂ ਅਤੇ ਦਰਿਆਈ ਮਾਰਗਾਂ.ਨਾਲ 
ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰੇਲਾਂ ਦੀ ਸਾਰੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਆਵਾਜਾਈ ਮੰਤਰਾਲੇ 
ਉਪਰ ਹੈ। ਸੰਨ 1990 ਮੁਤਾਬਕ ਇਥੇ 53,378 ਕਿ. ਮੀ. ਲੰਬੀ ਰੇਲ 
ਪਟੜੀ ਸੀ। ਇਸ ਵਿਚੋਂ 6900 ਕਿ. ਮੀ. ਬਿਜਲੀ ਨਾਲ ਚਲਦੀ ਸੀ। 
ਵਿਚ ਜੋੜਦੀਆਂ ਹਨ। ਸੰਨ 1991 ਵਿਚ ਸ਼ਿਨਜ਼ਿਆਂਗ ਤੋਂ ਕਜ਼ਾਕਿਸਤਾਨ 
ਤੱਕ ਰੇਲ ਲਾਈਨ ਵਛਾਈ ਗਈ। ਇਸ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਸੜਕਾਂ ਦਾ ਵੀ 
ਜਾਲ ਵਿਛਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਸੜਕਾਂ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਦੇ 90ਫ਼ੀ ਸਦੀ 
ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪੇ ਵਿਚ ਜੋੜਦੀਆਂ ਹਨ। ਸੰਨ 1990 ਵਿਚ ਇਥੇ 
10,28,348 ਕਿ ਮੀ. ਲੰਬੀਆਂ ਸੜਕਾਂ ਸਨ। ਅੰਦਰੂਨੀ ਜਲ ਮਾਰਗ ਵੀ 
ਢੋਆ-ਢੁਆਈ ਦਾ ਵੱਡਾ ਸਾਧਨ ਹਨ। ਸਾਰੇ ਦਰਿਆਈ ਮਾਰਗਾਂ ਦੀ 
ਲੰਬਾਈਂ 109, 300 ਕਿ. ਮੀ. ਦੇ ਲਗਭਗ ਹੈ। ਇਸਦੇ 80 ਫ਼ੀ ਸਦੀ 


_ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਛੋਟੇ ਜਹਾਜ਼ ਅਤੇ ਕਿਸ਼ਤੀਆਂ ਚਲਦੇ ਹਨ। ਡਾਈਰੈਨ, 


ਸ਼ੀਗਾਂਗ, ਵੱਡੀਆਂ ਦਰਿਆਈ ਬੰਦਰਗਾਹਾਂ ਹਨ। ਸੰਨ 1980ਵਿਚ ਇਸ 
ਦੇਸ਼ ਵਿਚ 1,100 ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਦਾ ਵਪਾਰੀ ਜਹਾਜ਼ੀ ਬੇੜਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। 
ਹਵਾਈ ਉੜਾਨਾਂ ਲਈ ਅੰਤਰ-ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਹਵਾਈ ਅੱਡਾ ਸਿਰਫ਼ ਬੀਜਿੰਗ 
ਹੈ। ਅੰਦਰੂਨੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਆਵਾਜਾਈ ਲਈ ਹਰੇਕ ਪ੍ਰਾਂਤ ਅਤੇ 
ਖ਼ੁਦਮੁਖਤਾਰ ਖੰਡ ਵਿਚ ਹਵਾਈ ਅੱਡੇ ਹਨ। 

ਸੰਨ 1990 ਵਿਚ ਤੇਲ ਅਤੇ ਗੈਸ ਦੀ ਢੇਆ-ਢੁਆਈ ਲਈ 
15,900 ਕਿ. ਮੀ. ਲੰਬੀ ਪਾਈਪ ਲਾਈਨ ਵਿਛੀ ਹੋਈ ਸੀ। ' 

ਸੰਚਾਰ ਦੇ ਸਾਧਨ--ਸੰਚਾਰ ਦੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਵਿਚ ਡਾਕ, ਤਾਰ 
ਅਤੇ ਟੈਲੀਫੋਨ ਸੇਵਾਵਾਂ ਹਨ। ਸੰਨ 1950 ਵਿਚ ਇਹ ਮੰਤਰਾਲਾ ਹੋਂਦ 
ਵਿਚ ਆਇਆ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਸਾਰੀਆਂ ਕਾਉਂਟੀਆਂ ਮਿਉਂਸਪਲਟੀਆਂ ਤੇ 


ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਖੋਲ੍ਹੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਸੰਨ 1970ਵਿਚ ਇਸ 


ਸ਼ੰਘਾਈ, ਬੈਠ-ਚੀ ਤੋਂ ਅਤੇ ਸੈਚਵਾਨ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦੇ ਚੰਗਕਿੰਗ ਵਿਚ ਹੁੰਦਾ 


ਹੈ। 

ਪਹਿਲ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਛੋਟੀਆਂ-ਮੋਟੀਆਂ ਵਰਕਸ਼ਾਪਾਂ 
ਤੇ ਕਾਰਖ਼ਾਨੇ ਲਾਏ ਗਏ ਹਨ ਪਰ ਵੱਡੀਆਂ ਸੱਨਅਤਾਂ, ਸ਼ੰਘਾਈ, ਹਾਰਬਿਨ 
ਲੇਯਾਂਗ, ਕੈਨਟਨ ਅਤੇ ਤੀਐਨਸ਼ਿਨ ਵਿਖੇ ਹਨ। 


ਵਿਭਾਗ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਕਾਫ਼ੀ ਵੱਧ ਗਈ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ 24 ਘੰਟਿਆਂ 
ਵਿਚ 19,000,000 ਮੈਗਜੀਨ ਤੇ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਅਤੇ 5,500,000 ਚਿੱਠੀਆਂ 
ਇਕ ਥਾਂ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਥਾਂ ਪਹੁੰਚਾਈਆਂ ਜਾਣ ਲੱਗੀਆਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੀਜਿੰਗ 
ਦਾ ਛਪਿਆ ਅਖ਼ਬਾਰ ਲਗਭਗ ਅੱਧੇ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਾਂਤਾਂ ਵਿਚ ਉਸੇ ਦਿਨ 
ਪਹੁੰਚਣ ਲੱਗਾ। ਸੰਨ 1990ਵਿਚ ਕੁਲ ਡਾਕ ਘਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 53,600 
ਸੀ। ਸੰਨ 1990ਵਿਚ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿਚ 68,50,300ਟੈਲੀਫੋਨ ਅਤੇ 3,826 
ਫੈਕਸ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਸਨ। 


ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਦਾ_ਕੰਮ ਦੂਰਦਰਸ਼ਨ, ਰੇਡੀਉ ਆਦਿ ਰਾਹੀਂ ਹੁੰਦਾ 
ਸੀ। ਸੰਨ 1991 ਵਿਚ ਇਥੇ 121,211, 690ਰੇਡੀਓ ਅਤੇ 126 ਮਿਲੀਅਨ 
ਟੈਲੀਵੀਜ਼ਨ ਸੈੱਟ ਸਨ। 


ਮਨੋਰੰਜਨ ਦਾ ਵੱਡਾ ਸਾਧਨ ਸਿਨੇਮਾ ਘਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸੰਨ 1990 


_ ਵਿਚ ਇਥੇ 14,561 ਸਿਨੇਮਾ ਘਰ ਬਣੇ ਹੋਏ ਸਨ। 


ਲੋਕ 

ਚੀਨ ਤਰ੍ਹਾਂ-ਤਰ੍ਹਾਂ `ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਤਰ੍ਹਾਂ-ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ 
ਬੋਲਣ_ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਦੇਸ਼ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮੰਗੋਲ ਨਸਲ ਦੀ 
ਸੰਤਾਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਚੀਨੀ ਹੀ 


ਚੀਨ 


ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੂਲ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤਾ ਪਤਾ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਹੈ 
ਪਰ ਇੰਨਾ ਜ਼ਰੂਰ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਲੋਕ ਹਵਾਂਗ ਹੋ ਦੀ ਹੇਠਲੀ ਘਾਟੀ ਵਿਚ 
ਰਹਿੰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਹ ਕਿਧਰੋਂ ਆਏ, ਇਹ ਵੀ ਪਤਾ ਨਹੀਂ। ਤਾਂਬੇ ਅਤੇ 
ਪੱਥਰ ਯੁਗ ਵਿਚ ਇਹ ਇਥੇ ਵੱਸੇ ਹੇਏ ਸਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਿਛਲੀਆਂ 
ਸਦੀਆਂ ਵਿਚ ਇਹ ਲੋਕ ਦੱਖਣੀ ਚੀਨ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਚੀਨ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ 


18 


ਰਹੇ। ਉਧਰ ਜਾ ਕੇ ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ-ਜੁਲ ਗਏ। ਇਸ ਸਮੇਂ 


ਤੋਂ ਪਿਛਲੀਆਂ ਕਈ ਸਦੀਆਂ ਤੱਕ ਉੱਤਰ 'ਅਤੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਵੱਲੋਂ 
ਦੀ ਹਮਲਾਵਰ ਆਉਂਦੇ ਰਹੇ। ਬਾਹਰੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚ ਤੁਰਕ, 
ਮੰਗੋਲ, ਤੁੰਗਸ, ਮਾਂਚੂ ਅਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਨਸਲਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਵੀ ਸਨ। ਇਥੇ 
ਤਿੱਬਤੀ-ਬਰਮੀ ਅਤੇ ਥਾਈ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਜਿਸ 


ਤੋਂ ਥਾਈ ਅਤੇ ਬਰਮੀਆਂ ਦੇ ਵੀ ਇਧਰ ਆਉਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦਾ - 


ਹੈ। ਇਕ ਸਮੇਂ ਤੇ ਥਾਈ ਲੋਕ ਚੀਨ ਦੇ `ਦੱਖਣੀ ਹਿੱਸਿਆ ਵਿਚ 
ਇਧਰ-ਉਧਰ ਕਾਫ਼ੀ.ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਵੱਸੇ ਹੋਏ ਸਨ। __ 

ਮੋਟੇ ਤੌਰ ਤੇ ਚੀਨੀ, ਮੰਗੋਲ ਨਸਲ ਵਿਚੋਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦਿਖ 
ਬਣਤਰ ਇਕੋ ਜਿਹੀ ਹੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਾਲੇ ਵਾਲ, ਪੀਲਾ ਰੰਗ, 
ਤਿਰਛੀਆਂ ਅੱਖਾਂ,-ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਠੋਡੀ ਤੇ ਦਾੜ੍ਹੀ ਹੇਣਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ 
ਹੈ ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਇਕਸਾਰਤਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਦੇ ਲੋਕ ਉੱਤਰ 
ਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖਰੇ ਜਾਪਦੇ ਹਨ। ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਦੇ ਲੋਕ ਲੰਬੇ ਕੱਦ 
ਦੇ, ਮੋਟੇ ਅਤੇ ਸੁਸਤ ਹਨ। ਚੀਨ ਦੇ ਦੱਖਣ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ-ਪੱਛਮੀ 
ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਗ਼ੈਰ-ਚੀਨੀ ਲੋਕ ਵਧੇਰੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੋਲੀ ਅਤੇ 
ਸਭਿਆਚਾਰ ਆਮ ਚੀਨੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਵੱਖਰਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ 


ਮਿਆਓ ਯਾਓ, ਯੀ, ਕੁਆਂਗ, ਪੁਈ ਅਤੇ ਨੈਗ ਵਰਣਨਯੋਗ ਕਬੀਲੇ - 


ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਵੱਖਰੀ ਹੋਂਦ ਬਣਾ ਰੱਖੀ ਹੈ। ਚੁਆਂਗ 
ਕਬੀਲੇ ਦੇ ਲੋਕ ਗਵਾਂਗਸੀ ਚੁਆਂਗ, ਯੂਨਾਨ ਅਤੇ ਗਵਾਂਗਡੁੰਗ ਵਿਚ 
ਆਬਾਦ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਚੀਨੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖਰੇ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿਚ 
ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ। ਪੁਈ ਲੋਕ ਦੱਖਣੀ ਗਵੇਜ਼ੋ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖ਼ੁਦਮੁਖ਼ਤਾਰ ਖੰਡ ਵਿਚ ਮਿਆਓ ਲੋਕ ਵੀ ਹਨ। ਤੁੰਗ ਸਮੂਹ 
ਦੇ ਲੋਕ ਗਫ਼ਾਂਗਸੀ ਅਤੇ ਗਵੇਜ਼ੋ ਵਿਚ ਹਨ। ਤਿੱਥਤ ਵਿਚ ਤਿੱਬਤੀ ਹਨ 
ਜਿਹੜੇ ਚੀਨੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖਰੇ ਹਨ। ਇਹ ਬੁੱਧ ਦੇ ਲਾਮਾ ਮੱਤ ਦੇ 
ਅਨੁਯਾਈ ਹਨ। ਵੱਖਰੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਕਾਰਨ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖਰੇ 
ਭੂਗੋਲਿਕ ਖੰਡ ਵਿਚ ਕੁਝ ਖ਼ੁਦਮੁਖ਼ਤਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਚੀਨੀਆਂ ਨਾਲੋਂ 
ਵੱਖਰੇ ਸਮੂਹ ਦੇ ਲੋਕ ਜਿਥੇ ਕਿਤੇ ਬਹੁ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਵਸਦੇ ਹਨ ਉਥੇ 


ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਆਮ ਚੀਨੀਆਂ ਵਾਲੇ ਹੱਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹਨ। 
ਇਹੇ ਜਿਹੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ 55 ਸਮੂਹ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ 60ਫੀ ਸਦੀ ਰਕਬੇ 
ਉਪਰ ਆਬਾਦ ਹਨ। ਵੈਸੇ ਇਹ ਕੁਝ ਵਸੋਂ ਦਾ ਸਿਰਫ 6ਫ਼ੀ ਸਦੀ ਹੀ 
ਹਨ। ਬਾਕੀ ਲੋਕ ਚੀਨੀ ਜਾਂ ਹਾਨ ਨਸਲ ਦੇ ਹਨ। 

ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੂਲ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਥੇ 
ਬਿਲਕੁਲ ਹੀ ਵੱਖਰੀ ਨਸਲ ਦੇ ਲੋਕ ਵੀ ਆਬਾਦ ਹਨ। ਇਹੋ ਜਿਹੇ 
ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਗੁਰ ਅਤੇ ਕਾਜ਼ਾਕ ਸਮੂਹ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਸ਼ਿਨਜੀਆਂਗ 
ਵੀਗੁਰ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਮਾਂਚੂ ਅਤੇ ਹੁਈ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਹਨ। 


ਆਬਾਦੀ ਅਤੇ ਆਬਾਦੀ ਦੀ ਵੰਡ--ਸੰਨ 1990 ਵਿਚ ਦੇਸ਼ 
ਦੀ ਵਸੋਂ 1, 13,36,82,501 ਸੀ। ਭੂਗੋਲਿਕ ਵਖਰੇਵਿਆਂ ਕਾਰਨ ਦੇਸ਼ 
ਵਿਚ ਵਸੋਂ ਇਕਸਾਰ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਪੂਰਬੀ ਚੀਨ, ਪੱਛਮੀ ਚੀਨ ਅਤੇ 
ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਚੀਨ ਵਿਚ ਵਸੋਂ ਦੀ ਵੰਡ ਦਾ ਕਾਫ਼ੀ ਫ਼ਰਕ ਹੈ। ਨਦੀਆਂ 
ਦੇ ਡੈਲਟੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਯੰਗਸੀ ਡੈਲਟਾ ਅਤੇ ਸੈਂਚਵਾਨ ਬੇਸਿਨ ਵੀ 
ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਵੱਧ ਵਸੋਂ ਵਾਲੇ ਇਲਾਕੇ ਹਨ। 

ਆਬਾਦੀ ਦੇ ਵਾਧੇ ਦੀ ਦਰ-ਜਨਮ ਅਤੇ ਮੋਤ ਆਦਿ--ਚੀਨ 
ਦੀ ਵਸੋਂ ਮੁੱਢ ਤੋਂ ਹੀ ਹੋਰਨਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਜਿਆਦਾ ਰਹੀ ਹੈ। 


ਇਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ 800 ਈ. ਪੂ. ਵਿਚ ਇਥੋਂ ਦੀ ਆਬਾਦੀ 13, 700,000 
ਸੀ। ਦੂਜੀ ਸਦੀ ਵਿਚ ਆਬਾਦੀ 59,600,000 ਸੀ। 12ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ 
ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਉਨਤੀ ਹੋਣ ਨਾਲ ਵਸੋਂ ਹੋਰ ਵੀ ਵਧਣ 
ਲਗੀ। ਪਿਛੋਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਗੜਬੜ, ਬਾਹਰਲੇ ਹਮਲਿਆਂ ਨੇ ਇਹ ਵਾਧਾ 
ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ। ਸੰਨ 1381 ਵਿਚ ਇਥੇ- 59, 900,000ਲੋਕ ਸਨ। ਪੰਦਰ੍ਹਵੀ 
ਸਦੀ ਵਿਚ ਫਿਰ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ। ਸਤਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਲੜਾਈਆਂ 
ਕਾਰਨ ਆਬਾਦੀ ਘਟ ਗਈ। 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਫਿਰ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਦਾ ਸਮਾਂ 
ਸੀ। ਇਸ ਪਿੱਛੋਂ 1834 ਵਿਚ ਇਹ ਆਬਾਦੀ 401,000,000 ਹੋ ਗਈ। 
19 ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਫਿਰ ਮੰਦਹਾਲੀ ਫੈਲ-ਗਈ। ਇਹ ਸਦੀ ਰਾਜਸੀ 
ਗੜਬੜਾਂ ਤੇ ਖ਼ਾਨਾਜੰਗੀ ਵਾਲੀ ਸੀ। ਪੱਛਮੀ ਅਤੇ ਸਰਹੱਦੀ ਖੇਤਰ ਦਾ 
ਰਕਬਾ ਕਾਫ਼ੀ ਹੈ ਪਰ ਵਸੋਂ ਵਿਰਲੀ ਹੈ। ਉੱਤਰੀ ਖੇਤਰ ਵੀ ਘੱਟ ਵਸੋਂ 
ਵਾਲੇ ਹਨ। ਉੱਚੇ ਪਰਬਤੀ ਖੇਤਰ ਜਿਵੇਂ ਤਿੱਬਤ, ਕੇਂਦਰੀ ਜੁੰਸਾਰੀਆ 
ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਹਿੱਸੇ, ਲੋਪ ਨੌਰ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਹਿੱਸੇ ਵੀ ਘੱਟ ਵਸੋਂ ਵਾਲੇ ਹਨ। 
ਸੰਨ 1960ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਸਰਹੱਦੀ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨ 
ਖਾਤਰ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਜਾਉਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ 
ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਰੇਲ-ਸੜਕ ਮਾਰਗ ਬਣਾ ਕੇ, ਸੱਨਅਤੀ 
ਸ਼ਹਿਰ ਉਸਾਰ ਕੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਹੂਲਤਾਂ ਦੇ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਰਹਿਣ ਲਈ _ 
ਪ੍ਰੇਰਿਆ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਯਤਨਾਂ ਸਦਕਾ ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਇਹ ਖੇਤਰ ਆਬਾਦ 
ਹੋਏ ਹਨ। ਮੰਚੂਰੀਆ ਵਿਚ 1923ਈ. ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਬਹੁਤ ਲੋਕ ਬਾਹਰੋਂ ਆ 
ਕੇ ਵਸਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਥੇ ਸ਼ਹਿਰ ਬਣਨ ਨਾਲ ਨਵੀਆਂ ਸੱਨਅਤਾਂ ਦੇ 
ਵਿਕਾਸ ਨਾਲ ਲੋਕ ਮੰਜ਼ੂਰੀਆ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵੱਲ ਖਿੱਚੇ ਆਏ 
ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਅੱਜ ਇਹ ਵੱਡਾ ਸੱਨਅਤੀ ਖੇਤਰ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। 

ਸੰਨ 1949 ਵਿਚ ਕਮਿਊਨਿਸਟਾਂ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਵਾਗਡੋਰ ਸੰਭਾਲੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਅਧੀਨ ਡਾਕਟਰੀ ਸਹੂਲਤਾਂ ਉੱਤੇ ਵਧੇਰੇ ਜ਼ੋਰ ਸੀ। ਸਿਹਤ ਭਲਾਈ 
ਸਕੀਮਾਂ ਵਧੇਰੇ ਸਨ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਮੌਤ ਦਰ ਘਟੀ ਪਰ ਜਨਮ ਦਰ ਉਵੇਂ 
ਹੀ ਰਹੀ। ਸੰਨ 1955-58 ਦੌਰਾਨ ਵਸੋਂ ਦੇ ਵਾਧੇ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਜਨਮ 
ਦਰ ਘਟਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਈ। ਇਸ ਲਈ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਨਵੇਂ 
ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਬਣਾਏ। ਵਿਆਹ ਦੀ ਉਮਰ ਵਧਾ ਕੇ ਲੜਕੀਆਂ ਲਈ 25 
ਤੋਂ 27 ਅਤੇ ਆਦਮੀਆਂ ਦੀ 25 ਤੋਂ 29 ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਤਿੰਨ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ 
ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਪਰਿਵਾਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਣ ਲਗਾ। ਜੱਚਾ-ਬੱਚਾ ਦੇਖ 
ਭਾਲ, ਗਰਭਪਾਤ ਸਬੰਧੀ ਨਿਯਮ ਹੋਰ ਵੀ ਆਸਾਨ ਬਣਾ ਕੇ ਵਧਦੀ 
ਆਬਾਦੀ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਪਾਉਣ ਦੀ ਹਰ ਸੰਭਵ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਸ 
ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਨ 1990 ਵਿਚ ਜਨਮ ਦੀ ਦਰ 1000 ਪਿੱਛੇ 21.06 ਅਤੇ ਮੌਤ 
ਦੀ ਦਰ 6.67ਪ੍ਰਤੀ ਹਜ਼ਾਰ ਹੋ ਗਈ। ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਇਸ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਇਕ 
ਬੱਚਾ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਲੋਕਪ੍ਰਿਅ ਕਰਨ ਖਾਤਰ ਸਰਕਾਰ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ 
ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਮੈਡੀਕਲ, ਸਮਾਜ ਭਲਾਈ, 
ਮਕਾਨ ਆਦਿ ਦੇਣ ਸਮੇਂ ਸਰਕਾਰੀ ਤੌਰ ਤੇ ਪਹਿਲ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 


ਧਰਮ--ਚੀਨ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਕਈ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਹੇਰ ਧਾਰਮਿਕ 
ਰਿਵਾਜ ਹਨ। ਧਰਮ ਪ੍ਰਤੀ ਇਹ ਲੋਕ ਬੜੇ ਉਦਾਂਰ ਹਨ। ਸ਼ਾਇਦ ਇਸੇ 
ਕਰਕੇ ਹੋਰਨਾਂ ਧਰਮਾਂ ਨੂੰ ਛੇਤੀ ਅਪਣਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਅਨੇਕਾਂ 
ਦੇਵੀ-ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਚੰਗੀਆਂ ਮਾੜੀਆਂ ਰੂਹਾਂ, 
ਭੂਤਾਂ, ਪ੍ਰੇਤਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੁਖਾਂ ਤਕਲੀਫ਼ਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਇਹ ਕਈ 
ਸਾਧਨ ਅਪਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਇਕ ਪਰਮਾਤਮਾ 
ਦੀ ਹੋਂਦ ਵੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਬਾਦਸ਼ਾਹਾਂ ਦੇ ਰਾਜ ਵੇਲੇ ਇਹ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ 


ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਦਰਜਾਂ ਦਿੰਦੇ ਸਨ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ ਦਾ 


ਪਾਲਣਹਾਰ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਚੀਨ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਜੀਵਾਤਮਵਾਦੀ ਹੋਣ ਤੋਂ 
ਇਲਾਵਾ ਵੀ ਇਥੇ ਪੰਜ ਧਰਮਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਧੇਰੇ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਧਰਮ ਹਨ। ਤੀਜੀ ਸਦੀ ਤੋਂ ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਤੱਕ 


ਕਨਫਿਊਸ਼ਸ ਮੱਤ ਇਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਵੱਡਾ ਧਰਮ ਸੀ। ਇਸਨੂੰ ਰਾਜਿਆਂ 
ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸੀ। ਤਾਓ ਮੱਤ ਵੀ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਰਿਹਾ 
-ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਉੱਤੇ ਭਾਰਤ ਵੱਲੋਂ ਆਏ ਬੁੱਧ ਮੱਤ ਦਾ ਰੰਗ ਵੀ ਚੜ੍ਹਿਆ। 
ਤਾਓ ਅਤੇ ਬੇਧੀਆਂ ਦੇ ਇਥੇ ਮੱਠ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਚੀਨ 
ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਅੰਗ ਬਣ ਚੁਕਿਆ ਹੈ। ਤਿੱਬਤੀ ਵੀ ਬੇਧੀਆਂ 
ਦੇ ਲਾਮਾ ਫ਼ਿਰਕੇ ਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਇਥੇ ਕਈ ਮੱਠ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ। 
ਤਿੱਬਤੀਆਂ ਦਾ ਧਾਰਮਿਕ ਆਗੂ ਦਲਾਈ ਲਾਮਾ ਹੈ। ਮੁਸਲਮਾਨ ਚੀਨ 
ਦੇ ਲਗਭਗ ਹਰੇਕ ਪ੍ਰਾਂਤ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਇਹ ਲੋਕ 
7ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਇਸਲਾਮ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ ਆਏ ਚੀਨੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਹੀ 
ਹਨ ਨਾ ਕਿ ਇਹ ਕੋਈ ਹੋਰ ਮੁਸਲਮਾਨ ਹਨ। ਵੈਸੇ ਇਹ ਚੀਨੀਆਂ 
ਰੀ 
ਲੱਖ ਸੀ। 


ਅੱਜ ਤੋਂ 3 ਸਦੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਈਸਾਈ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਵੀ ਇਧਰ 
ਆਏ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ ਆਏ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਕੈਥੋਲਿਕ ਅਤੇ 
ਪ੍ਰੋਟੈਸਟੈਂਟ ਮੱਤ ਕਬੂਲ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਅਜਿਹੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 
ਸਿਰਫ 1ਫ਼ੀ ਸਦੀ ਹੈ। ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਕਮਿਊਨਿਸਟਾਂ ਨੇ ਈਸਾਈ 
`ਫ਼ੈਲ ਨਾ ਸਕਿਆ। ਚੀਨ ਵਿਚ ਬੋਧੀਆਂ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਮੱਠ ਅਤੇ ਪੈਗੋਡੇ 
ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ। 


19 


71,000,000ਹੋ ਗਈ। ਸੰਨ 1960 ਵਿਚ ਇਹ 100,000,000ਹੋ ਗਈ। 
ਇਥੋਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਬਾਰੇ ਆਮ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖਰੀ ਗੱਲ 
ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਥੇ ਮੁੱਢਲੀ ਜਾਂ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ` 
ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੀ ਹੈ ਪਰ ਉਚੇਰੀ ਵਿਦਿਆ ਕੋਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸੰਨ 
1950 ਵਿਚ ਇਥੇ ਦਿਨ ਵਿਚ ਅੱਧਾ ਵਕਤ ਪੜ੍ਹਾਈ ਤੇ ਅੱਧਾ ਵਕਤ 
ਕੰਮ ਵਾਲੇ ਸਕੂਲ ਖੋਲ੍ਹੇ ਗਏ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 1960ਤੱਕ ਕਾਫ਼ੀ 
ਵਧ ਗਈ ਤੇ ਇਹ ਕੰਮ ਤੇ ਪੜ੍ਹਾਈ ਵਾਲਾ ਤਜਰਬਾ ਠੀਕ ਸਾਬਤ 
ਹੋਇਆ। ਹਰੇਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਲਈ ਸਕੂਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ 
ਖੇਤਾਂ, ਫੈਕਟਰੀਆਂ ਵਿਚ ਜਾਂ ਕੋਈ ਹੋਰ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਕੀਤਾ 
ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸੰਨ 1966 ਦੇ ਸਮਾਜਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਵੇਲੇ ਸੈਂਟਰਲ ਕਮੇਟੀ ਨੇ 
ਮਿਡਲ ਸਕੂਲ ਤੇ ਉੱਚੀ ਵਿੱਦਿਆ ਦੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਬੰਦ ਕਰ ਦੇਣ 
ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਕਿ ਸਿੱਖਿਆ ਸਬੰਧੀ ਸਿਲੇਬਸ ਦਾਖ਼ਲੇ ਦੇ ਨਿਯਮ, 


` ਇਮਤਿਹਾਨਾਂ ਆਦਿ ਵਿਚ ਨਵੇਂ ਸਿਸਟਮ ਲਾਗੂ ਕਰ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਕੂਲਾਂ 


ਨੂੰ ਫਿਰ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਜਾਵੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੱਢੇ ਗਏ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੇ 
'ਰੈੱਡ ਗਾਰਡ' ਫ਼ੌਜ ਵਿਚ ਵੱਧ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਸੰਨ 1967ਵਿਚ . 


, ਇਹ ਸਕੂਲ ਮੁੜ ਖੋਲ੍ਹੇ ਗਏ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਮਾਓ ਦੇ ਸਾਮਵਾਦੀ ਸਿਧਾਂਤਾਂ 


ਭਾਸ਼ਾ--ਦੇਸ਼ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਥੇ ਵੱਖਰੇ ਭਾਸ਼ਾਈ - 


ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦਾ ਵੀ ਬੋਲਬਾਲਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੇ ਚੀਨੀ-ਤਿੱਬਤੀ ਅਲਤਾਈ, 
ਇੰਡੋਯੂਰਪੀਅਨ ਅਤੇ ਆਸਟੋ-ਏਸ਼ਿਆਟਿਕ ਭਾਸ਼ਾਈ ਪਰਿਵਾਰ ਹਨ। 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਚੀਨੀ-ਤਿੱਬਤੀ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਹਾਨ-ਚੀਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਸਭ ਤੋਂ 
ਵੱਧ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। 
ਹਾਨ ਚੀਨੀ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲਹਿਜਿਆਂ ਨਾਲ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ 
ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਬੋਲੀ ਮੰਡਾਰਿਨ ਹੈ। ਇਹੋ ਦੇਸ਼ ਦੀ 
ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਇਸੇ ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ ਜੁਲਦੇ ਲਹਿਜੇ 
ਵਾਲ਼ੀ ਕੇਂਦਰੀ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਹੁਨਾਨ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। 
ਸਿਹਤ--ਸਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ ਵਿਚ ਸਿਹਤ ਭਲਾਈ ਅਤੇ 
ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਸੁਥਰਾ ਬਣਾਏ ਰੱਖਣ ਤੇ ਕਾਫ਼ੀ ਜੋਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ 
_ ਹੈ। ਜਿਥੇ ਇਹ ਦੇਸ਼ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਾਲੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਬਹੁਤ 
ਗੰਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਉਥੇ ਇਹ ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਸਾਫ਼ ਸੁਥਰਾ ਵਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। 
ਇਹੋ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਇਥੇ ਛੂਤ ਦੀਆਂ ਬੀਮਾਰੀਆਂ ਕਾਫ਼ੀ ਹੱਦ ਤੱਕ 
ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਚੀਨ ਦੀਆਂ ਸਿਹਤ ਭਲਾਈ ਨੀਤੀਆਂ ਅਨੁਸਾਰ 
ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਮੈਡੀਕਲ ਟੀਮਾਂ ਤੇ ਡਾਕਟਰ ਪਿੰਡਾਂ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕਰਦੇ 
ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਥੇ 5,000 ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਲਈ ਇਕ 
ਡਾਕਟਰ ਹੈ। ਮੈਡੀਕਲ ਦੇ ਸਟਾਫ਼ ਤੋਂ ਛੁੱਟ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਵੀ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ 
ਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਜਨਤਾ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਲਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੰਨ 1949 ਤੋਂ 
ਪਿੱਛੋਂ ਚਿਕਿਤਸਾ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿਚ ਇਸ ਦੇਸ਼ ਨੈ ਬਹੁਤ ਤਰੱਕੀ ਕੀਤੀ 
ਹੈ। ਇਥੇ ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਇਲਾਜ ਦਾ ਇਕ ਹੋਰ ਤਰੀਕਾ ਸੂਈ 
ਛੇਦਨ ਵੀ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਬੋਲੇ ਤੇ ਗੁੰਗੇਪਨ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕਈ 
ਹੇਰ ਮਾਰੂ ਬੀਮਾਰੀਆਂ ਦਾ ਸਫ਼ਲਤਾਪੂਰਵਕ ਇਲਾਜ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
ਸਿਹਤ ਦੀਆਂ ਵਧੀਆ ਸਹੂਲਤਾਂ ਕਾਰਨ ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਇਥੋਂ ਦੇ 
ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਅਸਤ ਆਯੂ 60 ਦੀ ਥਾਂ 70 ਸਾਲ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। 
ਸਿੱਖਿਆ--ਪਹਿਲੀ ਪੰਜ ਸਾਲਾ ਯੋਜਨਾ (1953ਈ. ਤੋਂ 1957 
ਈ ਵਥ ਪ੍ਰੂਲ ਕਣ ਗੁਲਿਆਂ “ਦੀ ਗਿਣਚੀ 56000 ਤੇ 


ਨੂੰ ਹੀ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਬਦਲੇ ਹੋਏ ਸਿਧਾਂਤਾਂ, 
ਸਿਲੇਬਸਾਂ, ਨਵੀਆਂ ਲਿਖੀਆਂ ਪਾਠ ਪੁਸਤਕਾਂ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਨਾ ਕਰਨ ਲਈ 
ਬਹੁਤ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਵਿਦਰੇਹ ਤਾਂ ਹੋਏ ਪਰ ਵਿਦਰੋਹੀ ਕੁਚਲ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। 
ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਸਕੂਲਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸਰਕਾਰ ਹੇਠ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। 
ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ੇਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਬਾਹਰਲੇ 
ਮੁਲਕਾਂ ਵਿਚ ਸੋਵੀਅਤ ਸੰਘ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਜਾ ਕੇ ਸਿੱਖਿਆ 
ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਉੱਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਮਵਾਦੀਆਂ 
ਅਧੀਨ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲੇ ਦੇ ਵੀ ਨਵੇਂ ਕਾਨੂੰਨ ਬਣਾਏ ਗਏ ਜਿਸ 
ਤੇ ਕੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜਾਂ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਵਾਸਤੇ ਕੀ ਕਰ 
ਦਿਖਾਇਆ ਹੈ, ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ। ਉਸਨੂੰ ਦਾਖ਼ਲਾ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ 
ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ਾਂ ਤੇ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਨਾਂ ਕਿ ਉਸਦੀ ਵਿਦਿਅਕ ਯੋਗਤਾ ਤੇ 
ਜੋ ਉਹ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਇਥੋਂ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤਾ ਸਮਾਂ 
ਪੜ੍ਹਾਈ-ਲਿਖਾਈ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੰਮ-ਧੰਦਿਆਂ ਵਿਚ ਲਾਉਣਾਂ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। 
ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਿਖਿਆ ਵਿਚ ਤਾਂ'ਵਾਧਾ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ ਪਰ 
ਉਚੇਰੀ ਵਿਦਿਆ ਲਈ ਬਹੁਤ ਹੀ ਘੱਟ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਰੁਚੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। 
ਸੰਨ 1992ਦੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਥੋਂ ਦੀ 23.5ਫ਼ੀ ਸਦੀ ਆਬਾਦੀ ` 
ਪੜ੍ਹੀ-ਲਿਖੀ, ਸੀ। ਸਿੱਖਿਆ ਵਿਚ ਕਾਫੀ ਸੁਧਾਰ ਲਿਆਂਦੇ ਗਏ ਹਨ। . 
ਸੰਨ 1989 ਵਿਚ ਇਥੋਂ ਦੇ 97 ਫ਼ੀ ਸਦੀ ਬੱਚੇ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿਚ ਮੁੱਢਲੀ 
ਸਿੱਖਿਆ ਲੈਣ ਲਈ ਗਏ। _ 


ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਉੱਚੀ ਵਿਦਿਆ ਲਈ ਕਈ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਹਨ 
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਬੀਜਿੰਗ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ। 

ਰਾਜ-ਪ੍ਰਬੰਧ 

ਚੀ ਹਿਥ ਗਿਣੀ 
ਦਾ ਸਰਕਾਂਰੀ, ਆਰਥਿਕ, ਸਮਾਜਿਕ ਸਭ ਸੰਸਥਾਵਾਂ.ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ ਹੈ। 


ਚੀਨ ਦੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ 1921ਈ: ਵਿਚ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਈ ਸੀ. 


ਅਤੇ 1 ਅਕਤੂਬਰ, 1948 ਵਿਚ ਸੱਤਾ ਵਿਚ ਆ ਗਈ। ਸੰਨ 1921 
ਤੋਂ 1935 ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਇਸ ਪਾਰਟੀ ਵਿਚ ਆਪਸੀ ਮੱਤਭੇਦ 


ਸੀ। ਗ਼ੈਰ-ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਬਾਰੇ 


ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਪਸ ਵਿਚ ਕਾਫ਼ੀ ਮਤਭੇਦ ਸੀ। ਅਖ਼ੀਰ ਗਵੇਜੋ ਵਿਚਲੀ 


_ 1935 ਦੀ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਬੈਠਕ ਵਿਚ ਮਾਓ-ਜ਼ੇ-ਤੁੰਗ ਨੂੰ ਪਾਰਟੀ ਦਾ 


ਪ੍ਰਧਾਨ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਜਿਹੜਾ 1976 ਈ: ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੱਕ 
(ਨ ਦਿ ਰ 


ਇਹ ਪਾਰਟੀ ਮਾਰਕਸ-ਲੈਨਿਨ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਸਮਰਥਕ ਸੀ। 





ਖ਼ਾਤਮਾ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਇਸ ਰਿ 
ਲਿਆਂਦੀ। ਮਾਓ ਨੇ 196669ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਇਸੋ ਧਾਰਟੀ ਦਾ ਸਾਰਾ 
ਰੱਤਾ। ਸੰਨ 1967-69 ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਸਾਲਾਂ 
' ਗਈਆਂ। ਪੀ ਐਲ.ਏ. ਦੀਆਂ 
| ਗਈਆਂ। ਅੱਜ ਵੀ ਇਹੋ ਪਾਰਟੀ ਦੇਸ਼ 
ਇਸ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਇਕ ਸੈਂਟਰਲ ਕਮੇਟੀ 
ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ 300ਮੈਂਬਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ 7 ਮੈਂਬਰੀ ਸਟੈਂਡਿੰਗ ਕਮੇਟੀ 
ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਫ਼ੈਸਲੇ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। 
ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਅਹੁਦੇਦਾਰਾਂ ਪਾਸ ਹੀ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਹੁਦੇ 
ਹੁੰਦੇ ਹਨ। 
ਰ੍ ਸੰਵਿਧਾਨ--ਸਾਲ 1949 ਵਿਚ ਇਹ ਦੇਸ਼ ਕਮਿਊਨਿਸਟਾਂ 
ਅਧੀਨ ਆਇਆ। ਇਸ ਸਮੇਂ-ਦੇਸ਼ ਦਾ ਸੰਵਿਧਾਨ ਘੜਿਆ ਗਿਆ ਜਿਸ 
ਨੂੰ ਸੰਨ 1954,1975 ਅਤੇ 1978 ਮੁੜ ਤਰਮੀਮ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਬਣਾਇਆ 
ਗਿਆ। ਦੇਸ਼ ਦੀ ਪੰਜਵੀਂ ਨੈਸ਼ਨਲ ਪੀਪਲਜ਼ ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ 1982 ਦਾ 
ਨਵਾਂ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਸੰਵਿਧਾਨ ਅਪਣਾਇਆ। ਇਸ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੀ ਇਕ 
ਭੂਮਿਕਾ ਹੈ ਅਤੇ 138 ਧਾਰਾਵਾਂ ਹਨ। ਇਸ ਨੂੰ 4 ਕਾਂਡਾਂ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ 
_ ਹੋਇਆ ਹੈ। 


ਭੂਮਿਕਾ ਵਿਚ ਚੀਨ ਦੇ ਮਾਰਕਸ, ਲੈਨਿਨ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਉੱਤੇ 
ਮਾਓ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਹੇਠ ਇਸ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਬਾਰੇ ਦਸਿਆ 
ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਕਾਂਡ ਦੀਆਂ 1 ਤੋਂ 32ਧਾਰਾਵਾਂ ਵਿਚ ਇਸ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਕਾਮਿਆਂ 
ਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਰਾਜ ਹੇਠ ਦਸਿਆ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਕਾਂਡ ਵਿਚ 33 ਤੋਂ 56 
ਧਾਰਾਵਾਂ ਸਾਰੇ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰ ਦੇ ਹੱਕ ਦਿਵਾਉਣ ਸਬੰਧੀ ਹੈ। 
ਇਸ ਵਿਚ ਕਾਨੂੰਨ ਮੁਤਾਬਕ ਸਾਰੇ ਨਾਗਰਿਕ ਬਰਾਬਰ ਹਨ। ਤੀਜੇ ਕਾਂਡ 
ਦੀਆਂ 57 ਤੋਂ 137 ਧਾਰਾਵਾਂ ਰਾਜ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਢਾਂਚੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ 






ਹਨ। ਇਸ ਅਨੁਸਾਰ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਢਾਂਚਾ ਵਿਉੱਤਬੱਧ ਕੀਤਾ 


ਗਿਆ ਹੈ। ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਸੰਸਥਾ 'ਨੈਸ਼ਨਲ ਪੀਪਲਜ਼ 
ਕਾਂਗਰਸ' ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਇਕ ਸਟੈਂਡਿੰਗ ਕਮੇਟੀ ਹੈ। ਸਥਾਨਕ ਸਰਕਾਰਾਂ 
ਸਥਾਨਕ ਪ੍ਰਬੰਧ ਚਲਾਉ'ਦੀਆਂ ਹਨ। ਚੌਥੇ ਕਾਂਡ ਦੀਆਂ 136-138 
ਸਬੰਧਤ ਹਨ। ਇਸ ਸੰਵਿਧਾਨ ਮੁਤਾਬਕ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਕਾਂਗਰਸ ਨੂੰ ਸੰਵਿਧਾਨ 
ਸੋਧਣ ਦੀ ਤਾਕਤ ਵੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਇਸ ਸੰਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਦੇਸ਼ 
ਦੇ ਮੁਖੀ ਦਾ ਅਹੁਦਾ ਜਿਹੜਾ ਪਹਿਲਾਂ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, 
ਫਿਰ ਬਹਾਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਮੁਖੀ ਨੂੰ ਅਹੁਦਿਓਂ 
ਬਰਖ਼ਾਸਤ ਵੀ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਨ 


ਇਥੋਂ ਦੇ ਹਰੇਕ ਨਾਗਰਿਕ ਨੂੰ 18 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਵੋਟ 


ਪਾਉਣ ਦਾ ਹੱਕ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸਾਲ 1978 ਦੇ ਸੰਵਿਧਾਨ 
ਅਨੁਸਾਰ ਨੈਸ਼ਨਲ ਪੀਪਲਜ਼ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ 
ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਸਭਾ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਾਂਤਾਂ, ਖ਼ੁਦਮੁਖ਼ਤਾਰ ਖੰਡਾਂ, ਸਥਾਨਕ 
ਸਰਕਾਰਾਂ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਇਕੋ ਹੀ ਵੱਡੀ ਕਾਰਜਕਾਰੀ 
ਸੰਸਥਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ 1983 ਈ. ਵਿਚ 300 ਮੈਂਬਰ ਸਨ। ਇਸ ਕਮੇਟੀ 


ਦੇ ਡਿਪਟੀ 5 ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਚੁਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਹੇਠਲੇ ੭ 


ਪੱਧਰ ਤੇ ਮਿਉਂਸਪਲਟੀਆਂ, ਖ਼ੁਦਮੁਖ਼ਤਾਰ ਖੰਡਾਂ ਅਤੇ ਪੀ ਐੱਲ ਏ. ਦੇ 
_ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਦੇਸ਼ ਦੀ 6ਵੀਂ ਕਾਂਗਰਸ ਵਿਚ ਕਾਮੇ, ਕਿਰਤੀ 
ਅਤੇ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਨੂੰ ਬਹੁਮੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਕੁੱਲ ਡਿਪਟੀਆਂ ਵਿਚੋਂ 25 


20 


ਫ਼ੀ ਸਦੀ ਡਿਪਟੀ. ਔਰਤਾਂ ਹਨ। ਤਾਈਵਾਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ 
ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਡਿਪਟੀ ਵੀ ਇਸ ਕਾਂਗਰਸ 
ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਸ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਸੰਸਥਾ ਕੋਲ ਕਾਨੂੰਨ ਬਣਾਉਣ, 
ਆਰਥਿਕ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਬਣਾਉਣ ਆਦਿ ਵਰਗੀਆਂ ਕਈ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਹਨ। 
ਇਸ ਸੰਸਥਾ ਦੀ ਇਕ ਸਹਾਇਕ ਸੰਸਥਾ ਸਟੈਂਡਿੰਗ ਕਮੇਟੀ ਹੈ। ਇਹ 
ਸੈਸ਼ਨ ਵਾਲੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਥਾਂ ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸੈਸ਼ਨ 
ਵਾਲੇ ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ ਬਗ਼ੈਰ ਵੀ ਇਹ ਕਈ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਮਹੀਨੇ 
ਵਿਚ ਇਕ ਵਾਰੀ ਜ਼ਰੂਰ- ਬੈਠਦੀ ਹੈ ਤੇ ਕਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਨੀਤੀਆਂ ` 
ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹੋ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ, ਉਪ-ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ, 


ਮੰਤਰੀ ਅਤੇ ਕਮਿਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਕਰਦੀ ਹੈ। 


ਸਟੇਟ ਕੌਂਸਲ--ਦੇਸ਼ ਦੀ ਇਕ ਹੋਰ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਸੰਸਥਾ ਸਟੇਟ 
ਕੌਂਸਲ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੈ। ਇਹ ਮੰਤਰਾਲਿਆਂ ਦੇ 
ਅਤੇ ਕਮਿਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਉਪਰ ਨਿਗਰਾਨੀ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। 

ਸਮਾਜਿਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਅਧੀਨ 90 ਮੰਤਰਾਲੇ ਅਤੇ 
ਕਮਿਸ਼ਨ ਸਨ ਪਰ ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਘਟਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। 
ਸੰਨ 1987 ਵਿਚ ਸਟੇਟ ਕੰਸਲ ਅਧੀਨ 32ਮਮੌਤਰਾਲੇ ਅਤੇ 10 ਕਮਿਸ਼ਨ 
ਸਨ। ਜੂ-ਐਨ-ਲਾਈ ਇਸ ਕੌਂਸਲ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਤੋਂ ਮੌਤ (1976) ਤੱਕ 
ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਕਈ 
ਵਾਰੀ ਸਥਿਤੀ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾ ਕੇ ਨੀਤੀਆਂ ਲਾਗੂ ਕਰਦੀ ਰਹੀ ਹੈ 


ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਫ਼ੌਜ ਇਥੋਂ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਢਾਂਚੇ ਦਾ ਅਟੁੱਟ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਰਹੀ 


ਹੈ। 


ਸਥਾਨਕ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ--ਇਹੇ ਜਿਹੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਲਈ ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ 
22 ਪ੍ਰਾਂਤਾਂ, 5ਖ਼ੁਦਮੁਖ਼ਤਾਰ ਖੰਡਾਂ, ਤਿੰਨ ਮਿਉਂਸਪਲਟੀਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ 
ਹੋਇਆ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਂਤ ਅਗੋਂ ਪ੍ਰੀਫੈਕਚਰਾਂ ਅਤੇ ਖ਼ੁਦਮੁਖ਼ਤਾਰ ਪ੍ਰੀਫੈਕਚਰਾਂ 
ਵਿਚ ਵੰਡੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅਗੋਂ ਕਾਉਂਟੀਆਂ ਹਨ। ਕਾਉਂਟੀ 
ਪੱਧਰ ਤੱਕ ਦੀਆਂ ਕਾਂਗਰਸਾਂ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀ ਚੇਣ ਆਮ ਚੋਣਾਂ ਰਾਹੀਂ 
ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਪ੍ਰਾਂਤ, ਖ਼ੁਦਮੁਖ਼ਤਾਰ ਖੰਡ ਅਤੇ ਮਿਉੱਂਸਪਲਟੀ ਸਰਕਾਰ 
ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਅਧੀਨ ਹਨ। ਹਰੇਕ ਪੱਧਰ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਾਂਗਰਸਾਂ ਅਤੇ 
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਟੈਂਡਿੰਗ ਕਮੇਟੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਆਪਣੇ ਪੱਧਰ ਤੇ ਆਪਣੇ 
ਖੇਤਰ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਚਲਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਥਾਨਕ ਆਰਥਿਕ ਯੋਜਨਾਵਾਂ 
ਬਜਟ ਅਤੇ ਲੇਖੇ ਜੋਖੇ ਸਬੰਧੀ ਕੰਮ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਣ 

ਫ਼ੌਜ-ਦੇਸ਼ ਦੀ ਫ਼ੌਜ 'ਪੀਐਲ.ਏ.' ਪੀਪਲਜ਼ ਲਿਬਰੇਸ਼ਨ 
ਆਰਮੀ) ਵਿਚ ਜਲ-ਥਲ ਤੇ ਵਾਯੂ ਤਿੰਨੇ ਸੇਵਾਵਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਸੰਨ 
1934ਈ. ਤੱਕ ਇਸਨੂੰ ਰੈੱਡ ਆਰਮੀ' ਅਤੇ ਚੀਂਨ-ਜਾਪਾਨ ਜੰਗਾਂ ਵੇਲੇ 
ਅੱਠਵੀਂ 'ਰੂਟ ਆਰਮੀ' ਅਤੇ 'ਨਿਊ ਫੋਰਥ ਆਰਮੀ' ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਇਸ 
ਦਾ ਮੌਜੂਦਾ ਨਾਂ 'ਪੀਪਲਜ਼ ਲਿਬਰੇਸ਼ਨ ਆਰਮੀ' 1946 ਈ: ਦੀ 
ਖ਼ਾਨਾਜੰਗੀ ਵੇਲੇ ਪਿਆ। ਪੀ.ਐਲ.ਏ. ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ 1 ਅਗਸਤ, 1927 
ਨੂੰ ਸਥਾਪਨਾ ਦਿਵਸ ਵਜੋਂ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸੰਨ 1936 ਤੋਂ 
1938 ਦੌਰਾਨ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਲਹਿਰ ਦੇ ਆਗੂ ਮਾਓ ਦੇ ਲੈਕਚਰਾਂ ਤੇ . 
ਲਿਖਤਾਂ ਨੇ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਤੇ ਡੂੰਘਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਇਆ ਜਿਸ ਤੋਂ ਉਹ 
ਮਾਓ ਪੱਖੀ ਹੇ ਗਏ। 


30ਜੁਲਾਈ, 1955ਦੇ ਕਾਨੂੰਨ ਅਨੁਸਾਰ ਚੀਨ ਦੇ ਹਰੇਕ ਆਦਮੀ 
ਨੂੰ ਜਿਸ ਦਿਨ ਉਹ 18 ਸਾਲ ਦਾ ਹੈ ਜਾਵੇ, ਫ਼ੌਜੀ ਭਰਤੀ ਲਈ ਨੀਂ 
ਦਰਜ ਕਰਵਾਉਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਭਰਤੀ ਹੋਣ ਉਪਰੰਤ 2ਤੋਂ 6 ਸਾਲ ਦੀ 
ਫ਼ੌਜੀ ਜੇਵਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ ਤੇ ਇਹ ਸਮਾਂ ਵਧਾਇਆ ਵੀ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। 


21 


ਆੀਰਤਾਂ ਵੀ ਕੰਮ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਸੰਨ 1954 ਵਿਚ ਰੱਖਿਆ ਮੰਤਰਾਲਾ 
ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਰੱਖਿਆ ਮੰਤਰੀ ਪੈਗ-ਤੀ-ਹੁਆਏ ਦੀ ਅਗਵਾਈ 
ਹੇਠ ਪੀ.ਐੱਲ.ਏ. ਨੂੰ ਸੋਵੀਅਤ ਸੰਘ ਵਾਂਗ ਹੀ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿਤੀ ਜਾਣ 
ਲੱਗੀ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਰੇ ਇਹ ਵੀ ਖਿਆਲ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਮਾਓ ਪੱਖੀ 
ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਲਈ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਆਧੁਨਿਕ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿਵਾ 
ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ 1959 ਈ. ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਇਸ ਅਹੁਦੇ ਤੋਂ 
ਬਰਖ਼ਾਸਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਿਛੋਂ ਲਿਨ ਪਿਆਓ ਨਵਾਂ 
ਰੱਖਿਆ ਮੰਤਰੀ ਬਣਿਆ ਜਿਸਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਫ਼ੌਜ ਵਿਚ ਫ਼ੌਜੀ ਸਿਖਲਾਈ 
ਥੋੜ੍ਹੀ ਤੇ ਸਿਆਸੀ ਕੰਮ ਬਹੁਤਾ ਲਿਆ। 1965 ਈ. ਵਿਚ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਦੇ 
ਸਾਰੇ ਅਹੁਦੇ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਰੱਖਿਆ ਮੰਤਰੀ ਨੇ ਮਾਓ ਦੇ 
ਅਸੂਲਾਂ ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ 'ਲਾਂਗ ਲਿਵ ਦਾ ਵਿਕਟਰੀ ਆਫ਼ ਪੀਪਲਜ਼ 
ਵਾਰਸ' ਕਿਤਾਬ ਵੀ ਲਿਖੀ ਜਿਸ ਤੋਂ ਪੀ. ਐੱਲ. ਏ. ਦੀ ਮਾਓ ਪ੍ਰਤੀ 
ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਦਾ ਹੋਰ ਸਬੂਤ ਮਿਲਿਆ। ਇਸੇ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਮਾਓ ਦੀ ਅਗਵਾਈ 
ਹੇਠ ਸਮਾਜਿਕ ਇਨਕਲਾਬ ਲਿਆਉਣ ਵਿਚ ਅਹਿਮ ਰੇਲ ਅਦਾ ਕੀਤਾ। 
ਸਮਾਜਿਕ ਇਨਕਲਾਬ ਵੇਲੇ ਜਿਹੜੇ ਅਫ਼ਸਰ, ਮਾਰਸ਼ਲ, ਕਮਾਂਡਰ ਮਾਓ 
ਪੱਖੀ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਅਹੁਦਿਉ' ਬਰਖ਼ਾਸਤ ਕਰ ਦਿਤੇ ਗਏ। ਕਈ ਹੋਰ 
ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਖੀ ਐੱਲ.ਏ. ਨੇ ਹੀ ਨੀਤੀਆਂ ਬਣਾਈਆਂ ਜਿਹੜੀਆਂ 
ਨਿਰਦੇਸ਼ ਹੀ ਬਣ ਗਈਆਂ। ਪੀ ਐਲ.ਏ. ਪੀਪਲਜ਼ ਲਿਬਰੇਸ਼ਨ ਆਰਮੀ) 
ਨੂੰ ਮੇਨ ਜਾਂ ਵੱਡੀ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਜਾਂ ਛੋਟੀ ਇਕਾਈ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ 
ਹੋਇਆ ਹੈ। ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਮਿਲਟਰੀ ਜ਼ੋਨਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ 
ਸਮੇਂ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਕੁਲ 7ਜ਼ੋਨ ਹਨ। ਮੁੱਖ ਫੌਜ ਹਰੇਕ ਜ਼ੋਨ ਵਿਚ ਤਾਇਨਾਤ 


ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਰੱਖਿਆ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਥਾਨਕ ਫ਼ੌਜ ਸਿਰਫ਼ 


ਆਪਣੇ ਖੇਤਰ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੀ ਹੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੈ। ਪੀ.ਐੱਲ.ਏ. 
ਦੀਆਂ 24 ਇੰਟੈਗਰੇਟਡ ਗਰੂਪ ਆਰਮੀਜ਼ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ 10 
ਬਕਤਰਬੰਦ ਦਸਤੇ, 84 ਪਿਆਦਾ ਫ਼ੌਜੀ ਦਲ 7 ਤੋਪਖ਼ਾਨਾ ਡਿਵੀਜ਼ਨਾਂ 
ਅਤੇ 50 ਇੰਜੀਨੀਅਰੀ ਰੈਜਮੈਂਟ ਹਨ। ਸੰਨ 1992 ਵਿਚ ਪੀ.ਐੱਲ.ਏ. 
ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ 2.3 ਮਿਲੀਅਨ ਸੀ। ਪੁਲਿਸ ਵਿਚ 30,000ਸਿਪਾਹੀ 
ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਕ ਹੋਰ ਸੈਨਾ 'ਪੀਪਲਜ਼ ਮਿਲੀਸ਼ੀਆ' 
ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ 6ਲੱਖ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਜਵਾਨ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ 
ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਹੀ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਥੋੜ੍ਹੀ ਬਹੁਤ ਫ਼ੌਜੀ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ ਗਈ 
ਹੈ। ਹੋਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਾਂਗ ਇਥੋਂ ਦੀ ਸੈਨਾ ਦੇ ਵੀ ਜਲ-ਥਲ ਅਤੇ ਹਵਾਈ 
ਤਿੰਨ ਅੰਗ ਹਨ। ਸਾਲ 1987 ਵਿਚ ਨੇਵੀ ਵਿਚ ਕੁਲ 298,000 ਅਫ਼ਸਰ 
ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਹੁਦੇਦਾਰ ਸਨ। ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਇਸ ਵਿਚ ਪਣਡੁੱਬੀਆਂ, ਦੂਰ 
ਤਕ ਮਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਮਿਸਾਈਲ, ਜੰਗੀ ਜਹਾਜ਼ ਅਤੇ ਕਿਸ਼ਤੀਆਂ 
ਹਨ। 

ਹੀ ਨ ਵਿ ਵੀ00 ਉਜੀ ਹਨ। ਅੱਜਕਲੂ ਇਹ 
ਦੇਸ਼ ਨਿਊਕਲੀ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਉੱਤੇ ਵੀ ਪੂਰਾ ਜ਼ੋਰ ਲਾ ਰਿਹਾ 
ਹੈ। ਸੰਨ 1964 ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਇਸ ਨੇ 27 ਅਜਿਹੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਇਸ 
ਦੇਸ਼ ਕੋਲ ਇਸ ਵੇਲੇ 4 ਅੰਤਰ ਮਹਾਂਦੀਪੀ ਮਿਸਾਈਲਾਂ, 60 ਦਰਮਿਆਨੀ 
ਦੂਰੀ ਤੇ ਮਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਅਤੇ 50 ਹੇਰ ਮਿਸਾਈਲਾਂ ਹਨ। ਇਹ 
ਸਭ ਪੀ.ਐੱਲ.ਏ. ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਹਨ। . 
ਰੰ ਮਾਪ-ਤੋਲ-ਪ੍ਰਣਾਲੀ--ਇਥੇ ਮੀਟ੍ਰਿਕ ਸਿਸਟਮ ਲਾਗੂ ਹੈ ਪਰ 
ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਪੁਰਾਣੇ ਮਾਪ-ਤੋਲ ਦੇ ਢੰਗ ਵੀ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਹਨ। 

ਕਰੰਸੀ--ਇਸ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਕਰੰਸੀ ਰੈਨਮਿਨਬੀ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ 


ਪੀਪਲਜ਼ ਬੈਂਕ ਡਾਲਰ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ 
'ਯੁਆਂਨ' ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਅਗੋਂ 100 ਫੈਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇਕ ਯੁਆਨ 
ਵਿਚ 30 ਜਿਆਓ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇਕ ਜਿਆਓ 10 ਫੈਨ ਦੇ ਬਰਾਬਰ 
ਹੈ। 1,2,5ਫੈਨ ਦੇ ਸਿੱਕੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਬਾਕੀ ਜਿਆਓ ਨੋਟਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਲ 
ਵਿਚ. ਹੁੰਦੇ ਹਨ। 


ਚੀਨ ਸਾਗਰ 

ਝੰਡਾ--ਚੀਨ ਦੇ ਝੰਡੇ ਦਾ ਰੰਗ ਲਾਲ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਪਰ 
ਵੱਲ ਝੰਡੇ ਦੇ ਨਾਲ ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਦਾ ਵੱਡਾ ਸਿਤਾਰਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਸੱਜੇ 
ਪਾਸੇ ਚਾਰ ਹੋਰ ਛੋਟੇ ਸਿਤਾਰੇ ਅਰਧ-ਚਕਰ ਜਿਹੇ ਵਿਚ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹ਼ਨ। 
ਹ. ਪੁ. -ਸਟੇ. ਯੀ. ਬੁ. 1987, 1993-94; ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮੈ. 6 : 31; ਕੋਲ. 
ਐਨ. 4: 705 ਰ 

ਚੀਠ ਸਾਗਰ : ਪੱਛਮੀ ਸ਼ਾਂਤ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਦਾ ਇਕ ਹਿੱਸਾ 
ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਚੀਨ, ਹਿੰਦ-ਚੀਨ ਅਤੇ ਮਲਾਇਆ ਦੇ ਤੱਟਾਂ ਤੇ ਜਾਪਾਨ ਦੇ 
ਦੱਖਣੀ ਸਿਰੇ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਮਲਾਇਆ ਪ੍ਰਾਇਦੀਪ ਤਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ 
ਹੈ। ਤਾਈਵਾਨ ਟਾਪੂ ਨੇੜੇ ਫਾਰਮੂਸਾ ਜਲ-ਡਮਰੂ ਇਸਨੂੰ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ 
ਵਿਚ ਵੰਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਪਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਪੂਰਬੀ ਚੀਨ ਸਾਗਰ ਤੇ ਹੇਠਲੇ 
ਨੂੰ ਦੱਖਣੀ ਚੀਨ ਸਾਗਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 

ਪੂਰਬੀ ਚੀਨ ਸਾਗਰ 

ਇਸਨੂੰ ਪੂਰਬੀ ਸਾਗਰ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਚੀਨੀ ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ 
ਡੰਗ ਹਾਈ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਉਪਰ ਪੀਲਾ ਸਾਗਰ, ਪੂਰਬ ਵੱਲ 


ਜਾਂਪਾਨ ਦੇ ਰੀਉਕੁ ਅਤੇ ਕਯੂਸ਼ੂ ਟਾਪੂ, 'ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਦੱਖਣੀ 


ਕੋਰੀਆ ਦਾ ਚੇਜੁ ਦੋ ਟਾਪੂ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਚੀਨ ਦੀ ਮੁੱਖ ਭੂਮੀ ਹੈ। 


ਧਰਾਤਲ---ਪੂਰਬੀ ਚੀਨ ਸਾਗਰ ਦਾ ਖੇਤਰਫ਼ਲ 752,000 ਵ. 
ਮੀ_ ਹੈ। ਸਾਗਰ ਦੀ ਔਸਤਨ ਡੂੰਘਾਈ 347 ਮੀ. (1145 ਫੁੱਟ) ਹੈ। 
ਸਾਗਰ ਦਾ 71ਫ਼ੀਸਦੀ ਹਿੱਸਾ 197 ਮੀ. (650ਫੁੱਟ) ਤੋਂ ਘੱਟ ਡੂੰਘਾ ਹੈ। 
ਹੈ ਤੇ ਇਥੇ 2,717ਮੀ. ਤਕ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਡੂੰਘਾਈ 2,765 


ਮੀ. 9,126 ਫੁੱਟ) ਹੈ। 


ਇਸ ਸਾਗਰ ਦੀ ਦੂਜੀ ਮੁੱਖ ਧਰਾਤਲੀ ਨੁਹਾਰ ਮਹਾਂਦੀਪੀ ਸ਼ੈਲਫ਼ 
ਹੈ। ਇਹ ਦੱਖਣੀ ਚੀਨ ਸਾਗਰ ਵੱਲੋਂ ਪੀਲੇ ਸਾਗਰ ਵੱਲ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਹੈ। 
ਇਸੇ ਸ਼ੈਲਫ ਉੱਤੇ ਯੰਗਸੀ ਅਤੇ ਕਈ ਹੇਰ ਦਰਿਆ ਆਪਣੇ ਨਾਲ 
ਲਿਆਂਦੀ ਮਿੱਟੀ ਵਿਛਾਉਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। 

ਚੀਨ ਦੀ ਮੁੱਖ ਭੂਮੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਅਤੇ ਪੂਰਬ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਇਸ 
ਵਿਚ ਕਈ ਟਾਪੂ ਅਤੇ ਬ੍ਰੇਤੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਜਵਾਲਾਮੁਖੀ ਟਾਪੂ 
ਵੀ ਹਨ। 


__ ਜਲਵਾਯੂ--ਏਸ਼ੀਆ ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਫੈਲਿਆ ਹੋਣ 
ਕਾਰਨ ਇਹ ਵੀ ਮਾਨਸੂਨ ਪੌਣਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ ਹੈ। ਗਰਮੀਆਂ ਵਿਚ 
ਵਿਚ ਚਲਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਥੇ ਗਰਮੀਆਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਦਾ ਮੌਸਮ 
ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਰੁੱਤ ਵਿਚ ਇਥੇ ਝੱਖੜ, ਹਨੇਰੀਆਂ ਆਦਿ 
ਵੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਸਰਦੀਆਂ ਵਿਚ ਮੌਸਮ ਇਸ ਤੋਂ ਉਲਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 
ਪੌਣਾਂ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਉੱਤਰ ਵੱਲੋਂ ਸਾਗਰ ਵੱਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 

ਗਰਮੀਆਂ ਵਿਚ ਇਸ ਦਾ ਸਤਹੀ ਤਾਪਮਾਨ ਦੱਖਣ ਵਿਚ 305 
ਸੈਂ. ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਉੱਤਰ ਵਿਚ 76” ਸੈਂ. ਵਿਚਕਾਰ ਰਹਿੰਦਾਂ ਹੈ। ਸਰਦੀਆਂ. 
ਵਿਚ ਤੱਟੀ ਰੌਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ ਤਾਪਮਾਨ ਉੱਤਰ ਵਿਚ 5”ਸੈਂ. ਅਤੇ 
ਦੱਖਣ ਵਿਚ 23 ਸੈਂ. ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰ੍ 

ਜਵਾਬ ਸਵਾਰੀ ਤਰੀ ਹੀ 
ਅਤੇ ਲਹਿਰਾਂ ਆਦਿ ਤੇ ਚੌਖਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਮੌਸਮ ਵਿੰਚ 
ਉੱਤਰੀ ਭੂ-ਮੱਧ ਰੇਖੀ ਰੌ ਦੀ ਸ਼ਾਖਾ ਕਿਊਰੋਸ਼ੀਓ ਦਾ-ਪਾਣੀ ਪੂਰਬ 
ਵੱਲ ਤੇ ਅਗੋਂ ਜਾਪਾਨ ਤਕ ਵੱਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਵਹਾਓ ਵੀ ਬੜਾ 
ਤੇਜ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਰਦੀਆਂ ਵਿਚ ਹਵਾਵਾਂ ਦੀ ਰਫਤਾਰ ਘਟਣ ਨਾਲ 


ਰੌੰ ਦੀ ਗਤੀ ਅਤੇ ਵਿਸਥਾਰ ਵੀ ਘੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ 
ਸਰਦੀਆਂ ਵਿਚ ਤਟਵਰਤੀ ਰੋਆਂ ਦਾ ਵੇਗ ਵੱਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 

ਨਾਲ ਲੰਗਦੇ .ਪੀਲੇ ਸਾਗਰ ਦੇ ਸੰਗੜਦੇ ਜਿਹੇ ਤਟ ਅਤੇ ਮੁੱਖ 
ਭੂਮੀ ਦੇ ਕੱਟੇ ਵੱਢੇ ਤੱਟ ਕਾਰਨ ਚੀਨ ਦੇ ਤੱਟ ਦੇ ਨਾਲ ਉੱਚੇ-ਉੱਚੇ 
ਜਵਾਰ ਭਾਟਾ ਉਠਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਗਰਮੀਆਂ ਅਤੇ ਸਰਦੀਆਂ ਵਿਚ 
ਸੈਨ ਸ਼ਾ ਖਾੜੀ ਉੱਤੇ 23 ਫੁੱਟ ਅਤੇ ਹੈਗੇਚਾਉ ਖਾੜੀ ਉੱਤੇ 36 ਫੁੱਟ 
ਉੱਚੀ ਜਵਾਰ ਭਾਟਾ ਉਨਦੀ ਹੈ। 


ਕੁਦਰਤੀ ਜ਼ਖ਼ੀਰੇ=--ਸਾਗਰ ਹੇਠਲੇ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਬਨਸਪਤੀ ਤੇ 
ਜੀਵ-ਜੰਤੂਆਂ ਦੀ ਭਰਮਾਰ ਹੈ। ਚੀਨ, ਜਾਪਾਨ, ਤਾਈਵਾਨ, ਉੱਤਰੀ 
ਜ਼ਿੰਪ, ਸਾਰਡੀਨ, ਮਿਲਕਫਿਸ਼ ਮੱਛੀਆਂ, 'ਸਿੱਪ ਵਾਲੇ ਜੀਵ, ਟਰੈ'_ ਟਰੈਂ 
__ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕ੍ਰਾਕਰ ਆਦਿ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। 
ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 


ਦੱਖਣੀ ਚੀਨ ਸਾਗਰ 


ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਚੀਨ ਨਾਲ ਲਗਵਾਂ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਚੀਨੀ ਸਾਗਰ ਦੇ ਨਾਂ 
ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਗਰ ਏਸ਼ੀਆ ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ ਪੂਰਬ 
ਬੋਰਨੀਓ ਟਾਪੂਆਂ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਪੱਛਮੀ ਸ਼ਾਂਤ 
ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਵਿਚ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਤਟਵਰਤੀ ਸਾਗਰ ਹੈ ਇਸ ਦਾ 
ਖੇਤਰਫਲ 21,71,904ਵ ਕਿ. ਮੀ. (8,48,400ਵ. ਮੀਲ) ਅਤੇ ਔਸਤਨ 
ਡੂੰਘਾਈ 1133 ਮੀ. (3, 740 ਫੁੱਟ) ਹੈ। 


ਧਰਾਤਲ=-ਸਾਗਰ ਹੇਠਲੇ ਬੇਸਿਨ ਦੀ ਖਾਸ ਧਰਾਤਲੀ ਨੁਹਾਰ 
ਪੂਰਬੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਹੇਠਲੀ ਚੌਰਸ ਜਿਹੀ ਡੂੰਘਾਣ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ 
ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਡੂੰਘਾਈ 4, 985 ਮੀ. (16, 52ਫੁੱਟ) ਹੈ। ਚੀਨ ਸਾਗਰ 
ਬੈਸਿਨ ਤੇ ਹੈ ਅਤੇ ਅਤੇ ਬੇਸਿਨ ਦੀ ਡੂੰਘਾਈ 4,242 ਮੀ. (14,100 
ਫੁੱਟ) ਹੈ। ਦੱਖਣ ਅਤੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਇਸ ਡੂੰਘਾਣ ਉੱਤੇ 
ਕਈ ਬ੍ਰੇਤੀਆਂ ਅਤੇ ਟਾਪੂ ਹਨ। 

`ਸਾਗਰ ਹੇਠਲੀ ਮਹਾਂਦੀਪੀ ਸੈਲਫ ਚੀਨੀ ਬੇਸਿਨ ਦੇ ਉੱਤਰ- 
ਪੱਛਮੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ 240ਕਿ. ਮੀ. ਚੌੜੀ ਹੈ। ਇਸ ਸੈਲਫ ਉੱਤੇ ਟਾਨਕਿਨ 
ਖਾੜੀ ਅਤੇ ਫਾਰਮੂਸਾ ਜਲ-ਡਮਰੂ ਹਨ। ਇਸੇ ਸ਼ੈਲਫ਼ ਉੱਤੇ ਤਾਈਵਾਨ 
ਅਤੇ ਹਾਈਨਾਨ ਦੋ ਟਾਪੂ ਵੀ ਹਨ। ਦੱਖਣ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਸੈਲਫ ਦੀ 
ਚੌੜਾਈ ਘੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਅੱਗੇ ਜਾ ਕੇ ਇਹ ਸੁੰਡਾ ਸੈਲਫ ਨਾਲ ਜੁੜ 
ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 


ਹਦ ਰਿ 


ਕਈ ਸਾਗਰੀ ਮਾਰਗ ਵੀ ਹਨ। ਇਹ ਇਸ ਸਾਗਰ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਮਹਾਂਸਾਗਰ, 
ਹਿੰਦ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਨਾਲ_ਜੋੜਦੀਆਂ ਹਨ। 


ਜਲਵਾਯੂ--ਪੂਰਬੀ ਚੀਨ ਸਾਗਰ ਵਾਂਗ ਇਸ ਉੱਤੇ ਵੀ 
ਮਾਨਸੂਨ ਪੌਣਾਂ ਚਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਗਰਮੀਆਂ ਵਿਚ ਇਹ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ 
ਵੱਲੋਂ ਅਤੇ ਸਰਦੀਆਂ ਵਿਚ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵੱਲੋਂ ਚਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ 
_ਉੱਤੇ 370 ਸੈਂ. ਮੀ. ਔਸਤ ਸਾਲਾਨਾ ਵਰਖਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਗਰਮੀਆਂ ਵਿਚ 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਤੇਜ਼ ਤੂਫ਼ਾਨ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਰੋਆਂ ਦਾ ਵਹਾਅ ਵੀ ਮੌਸਮ 
ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗਰਮੀਆਂ ਵਿਚ ਚੀਨੀ ਮੁੱਖ ਭੂਮੀ ਨੇੜੇ ਸਾਗਰ 
ਹੇਠਲਾ ਪਾਣੀ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵੱਲੋਂ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ਼ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
ਫਰਵਰੀ ਵਿਚ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹ। ਰ 


ਇਸ ਸਾਗਰ ਵਿਚ ਸ਼ੀ ਜੀਆਂਗ, ਹੈੱਡ ਅਤੇ ਮੋਕਾਂਗ ਦਰਿਆਵਾਂ 


ਦਾ ਪਾਣੀ ਡਿਗਦਾ ਹੈ। 


ਗਦਰੀ ਵਰ ਜਿ ਗਰ 
ਮੱਛੀਆਂ ਦੀ ਭਰਮਾਰ ਹੈ। ਟਿਉਨਾ, ਮੈਕਰੇਲ, ਕਰਾਕਰ, ਐਚਵੀ ਮੱਛੀ, 
ਸ਼ਿੰਪ, ਸਿੱਪ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਆਦਿ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿਚੋਂ 636,000 
ਟਨ ਮੱਛੀਆਂ ਫੜੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜਦੋਂ ਕਿ 765,000ਤੋਂ 850,000 
ਟਨ ਦੇ ਭੰਡਾਰਾਂ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਹੈ। 


ਭਵਿੱਖ--ਪਿਛਲੇ ਦਹਾਕੇ ਤੋਂ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਚੀਨ ਸਾਗਰ ਦਾ 
ਖੇਤਰ ਕਾਫ਼ੀ ਉੱਨਤੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਤੱਟੀ ਆਬਾਦੀ ਵੱਧ ਜਾਣ ਕਾਰਨ 


`ਮੱਛੀ ਫੜਨ ਦਾ ਕਾਰੋਬਾਰ ਬਹੁਤ ਵੱਧ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪੀਲਾ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ 


ਚੀਨ ਦੋਵੇਂ ਸਾਗਰ ਰਲ ਕੇ 4,27,000 ਟਨ ਮੱਛੀ ਸਾਲਾਨਾ ਸਪਲਾਈ 
ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ 5,53,000ਤੋਂ 6,84,000ਟਨ 
ਮੱਛੀ ਸਾਲਾਨਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਖਣੀ ਚੀਨ ਸਾਗਰ 
636,000 ਟਨ ਸਾਲਾਨਾ ਮੱਛੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਚਾਹੇ ਤਾਂ ਇਹ 
850,000 ਟਨ ਮੱਛੀ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। 

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਹੇਠਲੇ ਤੇਲ ਅਤੇ ਗੈਸ ਦੇ ਭੰਡਾਰ ਵੀ ਇਥੇ 
ਮੌਜੂਦ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕਰਕੇ ਭਵਿੱਖ ਵਿਚ ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੀ ਤਰੱਕੀ ਲਈ 
ਚੰਗਾ ਮੌਕਾ ਹੈ। 

ਹ. ਪੁ. -ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮੈ. 4: 405; ਐਨ. ਅਸੈ. 6: 562; ਵੈ. ਜਗ. ਡਿ. 

ਚੀਨ ਕੁਲੀਜ਼ ਮਿਰਜ਼ਾ : ਇਹ ਕੁਲੀਜ਼ ਮੁਹੰਮਦ ਖ਼ਾਂ ਦਾ 
ਪੱਤਰ ਸੀ। ਇਹ ਆਜ਼ਾਦ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ, ਹੌਸਲੇ ਵਾਲਾ ਅਤੇ _ 
ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨ ਸੀ। ਇਸਨੇ ਜੌਨਪੁਰ ਅਤੇ ਬਨਾਰਸ ਵਿਚ 
ਫ਼ੌਜਦਾਰ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਤੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ 
ਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਮਿਰਜ਼ਾ ਲਾਹੌਰੀ ਨੇ ਅਕਬਰ ਦੇ ਰਾਜਕਾਲ ਵਿਚ ਵਿਦਰੋਹ 
ਅਤੇ ਉਪੱਦਰ ਕਰਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿਤੇ। ਜੌਨਪੁਰ ਦੇ ਨੇੜੇ-ਤੇੜੇ ਵੀ ਇਸਨੇ 
ਲੁੱਟਮਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਚੀਨ ਕੁਲੀਜ਼ ਮਿਰਜ਼ਾ ਦਾ ਅੰਤ 
ਹੋਗਿਆ। 

ਹ. ਪੁ. - ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ.4: 244 

ਚੀਨ ਦੀ ਮਹਾਨ ਦੀਵਾਰ : ਚੀਨ ਦੀ ਇਹ ਦੀਵਾਰ 
ਮਨੁੱਖੀ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਸਾਜ਼ੀ ਦੇ ਅੱਜ ਤਕ ਦੇ 
ਸਾਰੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸ਼ਾਇਦ ਜਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕੰਮ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਦਾ 
ਰੱਖਿਆ ਪੱਖੋਂ ਕੀਤਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਉਪਰਾਲਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲਗਭਗ 
2400 ਕਿ. ਮੀ. (1500 ਮੀਲ) ਵਿਚ ਫੈਲੀ ਇਸ ਦੀਵਾਰ ਬਾਰੇ ਇਹ 
ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਮਨੁੱਖ ਚੰਦ ਤੇ ਖੜੋ ਕੇ ਧਰਤੀ ਵੱਲ 
ਚੀਨ ਦੀ ਵੱਡੀ ਦੀਵਾਰ ਹੋਵੇਗੀ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਸਮੇਤ ਇਸ 
ਦੀ ਲੰਬਾਈ 3200 ਕਿ. ਮੀ. (2000ਮੀਲ) ਹੈ। ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਪੱਛਮ ਦਿਸ਼ਾ 
ਵਿਚ ਬਣਾਈ ਇਹ ਦੀਵਾਰ ਪੀਲੇ ਸਾਗਰ ਦੀ ਚੀਲੀ ਦੀ ਖਾੜੀ ਬੋ 
ਹੀ) ਦੇ ਸ਼ਾਨ ਹੀ ਗਵਾਨ ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਚੀਨ ਦੀ ਉੱਤਰੀ 
ਸਰਹੱਦ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਪੱਛਮੀ ਚੀਨ -ਦੇ ਗਾਨਸੂ ਰਾਜ ਵਿਚ 
ਜੀਆਯੂਗਵਾਨ (€103੧00੮ਧ3॥) ਦੇ ਸਥਾਨ ਤਕ ਬਣਾਈ ਹੋਈ ਹੈ। 


ਰਾਜਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਦੀਵਾਰਾਂ ਬਣਾ ਕੇ ਪੱਕੀਆਂ ਸਰਹੱਦਾਂ ਬਣਾਉਣ 
ਦਾਂ ਰਿਵਾਜ ਚੀਨ ਵਿਚ ਘਟੋ- ਘੱਟ ਚੌਥੀ ਈ. ਪੂ. ਤੋਂ ਹੀ ਸੀ। ਤੀਜੀ 
ਈ. ਪੂ. ਵਿਚ ਚੀਨ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਚਿਨ ਸ਼ੀ ਹਵਾਂਗ ਤੀ ਨੇ 
ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਾਜਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਰਾਜ ਵਿਚ ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ 
ਰਾਜਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਬਣੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਵਾਰਾਂ ਦੇ ਵਿਚ ਹੋਰ 


ਦੀਵਾਰਾਂ ਬਣਵਾ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿਚ ਜੋੜ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ 


ਚੀਨ ਦੀ ਇਹ ਵੱਡੀ ਦੀਵਾਰ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਈ। ਇਹ ਦੀਵਾਰ ਉੱਤਰ 


ਮਰ ੨. ਇਆ ਉ 
₹ ੧ 6 ਮਨ -00908.2ਕ2੨<4੨੨' ਪ 


ਕਦ ਚ ਖਾ 


ਵੱਲੋ ਰਨ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਮੰਗੋਲੀਆਂ ਦੇ 


ਕਤਾਰ ਤੋਂ ਰੀ ਦੇ ਬਚਾਉ ਲਈ ਬਣਾਈ ਗਈ 


ਸੀ। ਵੱ 
ਤੀਜੀ ਈ. ਪੂ. (204ਈ. ਪੂ) ਵਿਚ ਇਹ 
ਦੀਵਾਰ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਪੱਥਰਾਂ ਦੀ ਬਣਾਈ 
ਗਈ ਸੀ। ਕੇਵਲ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਲਾਂਆਂ ਤੇ ਇੱਟਾਂ 
ਲਗਾਈਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ ਪਰ ਅਗਲੀਆਂ ਕਈ 
ਸਦੀਆਂ ਵਿਚ ਚੀਨ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਾਜ ਘਰਾਣਿਆਂ 
ਗਈਆਂ। ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਪੰਦਰ੍ਹਵੀਂ ਅਤੇ `ਸੋਲ੍ਹਵੀਂ 
ਸਦੀਆਂ ਵਿਚ ਬਣਾਏ ਗਏ ਦੀਵਾਰ ਦੇ ਹਿੱਸਿਆਂ 
ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਦੀਵਾਰ ਦੀ 
ਚੌੜਾਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੈ। ਦੀਵਾਰ 
ਦੀ ਬੇਸ ਤੇ ਇਸ.ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਲ. 45 ਮੀ. (15 
ਫੁੱਟ) ਤੋਂ 120 ਮੀ. (40 ਫੁੱਟ) ਤਕ' ਅਤੇ ਦੀਵਾਰ 
ਦੇ ਸਿਖਰ ਤੇ ਜਾ ਕੇ ਇਸ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਲ. 4ਮੀ. 
(12ਫੁੱਟ) ਤੋਂ ਲ. 11 ਮੀ. (35ਫੁੱਟ) ਤਕ ਹੈ। ਇਸੇ 
ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਵਾਰ ਦੀ ਉਚਾਈ ਵੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਵਾਂ ਤੇ 
6 ਮੀ. (20 ਫੁੱਟ) ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 15 ਮੀ. 50ਫੁੱਟ) ਦੇ 
ਵਿਚਕਾਰ ਹੈ। ਸਾਰੀ ਦੀਵਾਰ ਵਿਚ ਇਕ ਸਾਰ ਦੂਰੀ 
` ਛੱਡ-ਛੱਡ ਕੇ ਲਗਭਗ ਹਰ 200 ਗਜ਼ ਤੋਂ ਬਾਅਦ) 
ਬੁਰਜ ਚੌਕੀਆਂ ਬਣਾਈਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ 


ਸਿਖ਼ਰ ਤੇ ਵੀ ਇੰਨੀ ਚੌੜਾਈ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ 


ਵਿਚ ਫ਼ੌਜੀ ਗਸ਼ਤੀ/ਟੁਕੜੀਆਂ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਠਹਿਰ 
ਸਕਦੀਆਂ ਸਨ। 

ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲਗਭਗ 5 ਲੱਖ 
ਮਜ਼ਦੂਰ ਕੰਮ ਤੇ ਲੱਗੇ ਹੋਣਗੇ। ਇਸ ਦੇ ਬਣਾਉਣ 
ਤੋਂ ਲਗਭਗ 20 ਸਦੀਆਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਇਹ ਕਾਫ਼ੀ 
ਚੰਗੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਸਾਂਭੀ ਹੋਈ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਮੰਗੋਲੀਆ 
ਵਿਚਲੇ ਖੇਤਰ ਦਾ ਇਸ ਦਾ ਪੂਰਾ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ 








ਚੀਨਨਾਮਪੇ 


ਲਭਿਆ ਜਾ ਸਕਿਆ। ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਪੱਛਮ ਵੱਲ 
ਇਸ ਦੇ ਚਾਰ ਮੁੱਖ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਹਨ- ਸ਼ਾਨ ਹੀ 


ਕਿ 


ਪੁ.-- ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 5:449; ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 
5: ਨ 6: 592; ਦੀ ਬੁਕ ਆਫ ਨਾਲੇਜ 
2: 388; ਚਾਈਨਾ ਐਂਡ ਹਰ ਸੈਂਡੋ; ਵੈ. ਜਗ. ਡਿ. 


ਚੀਨਨਾਮਪੋ : ਉੱਤਰੀ ਕੋਰੀਆ 
ਵਿਚ ਪੱਛਮੀ ਤਟ ਉੱਤੇ ਪੀਆਂਗਯਾਗ ਤੋਂ 
50 ਕਿ. ਮੀ. ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਟਾਈਡੂੰਗ 
ਦਰਿਆ ਦੇ ਮੁਹਾਣੇ ਉੱਤੇ ਇਕ ਬੰਦਰਗਾਹ 
ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ 1947 ਈ. ਤੋਂ ਪਿਛੋਂ 
ਨਾਮਪੋ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲੋਂ-ਪਹਿਲ 
ਇਹ ਮੱਛੀ ਫੜਨ ਦਾ ਪਿੰਡ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਜਿਹੜਾ 
1897ਈ. ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਬੰਦਰਗਾਹ ਵਜੋਂ ਉੱਨਤ 


ਵਿਦ ਪਤ 


9 ਇਨ 0 
ਿ ੯ 44044 2 


`ਚੀਨੀ ਤੇ ਬਦੇਸ਼ੀ ਸੈਲਾਨੀ ਚੀਨ ਦੀ ਮਹਾਨ ਦੀਵਾਰ ਤੇ ਚੜ੍ਹਦੇ ਹੋਏ 


ਚੀਨੀ : ਵੇਖੋ, ਸ਼ੱਕਰ ਰ 2 
ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਸੱਨਅਤਾਂ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਜਹਾਜ਼ ਬਣਾਉਣ, 


ਚੌਲ ਛੜਾਈ, ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਤਿਆਰ ਕਰਨ, ਬਿਜਲੀ ਦਾ ਸਾਮਾਨ ਆਦਿ 
ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦਾ ਕੌਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿਚ ਸਮੁੰਦਰੀ 
ਲੂਣ ਦੀਆਂ ਪਰਤਾਂ ਹਨ। ਇਸੇ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ 12ਕੁ ਕਿ. ਮੀ. ਦੂਰ ਲੋਹੇ 
ਅਤੇਂ ਇਸਪਾਤ ਦੇ ਕਾਰਖ਼ਾਨੇ ਹਨ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਸੇਬਾਂ ਦੀ ਖ਼ਾਸ ਕਿਸਮਾਂ 
ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਲਈ ਜਾਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 


-ਆਬਾਦੀ-6,9 284 (1989) 
38”45' ਉ. ਵਿਥ.; 125 23/ ਪੂ. ਲੰਬ. 
ਹ. ਪੁ. -ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 7: 176; ਵੈ. ਜਗ. ਡਿ.: 807 


ਚੀਨੀ : ਵੇਖੇ, ਸ਼ੱਕਰ 


ਚੀਨੀ ਉਸਾਰੀ ਕਲਾ : : ਚੀਨੀ ਇਮਾਰਤਾਂ ਦਾ ਯੂਰਪ ਦੀਆਂ 
ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਇਮਾਰਤਾਂ ਨਾਲ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ 
ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਸਥਾਨਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਾਵਿਆਤਮਕ ਸਨ ਨਾ ਕਿ 
ਪਦਾਰਥਕ। ਭਵਨ ਉਸਾਰੀ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਦਾ 
ਲਖਾਇਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾਂ ਹੈ। ਚੀਨੀ ਉਸਾਰੀ ਕਲਾ ਬਾਹਰੀ 
ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਚੀ ਰਹੀ। ਇਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਬੁਧ ਧਰਮ ਦੇ ਪਸਾਰ 
ਦਾ ਵੀ ਇਸ ਤੇ ਕੋਈ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾ ਪਿਆ। 


19 ਵੀਂ ਸਦੀ ਅਤੇ 20 ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਲੋਹਾ, ਸਟੀਲ ਅਤੇ 
ਕੰਕਰੀਟ ਦੇ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆ ਜਾਣ ਨਾਲ ਚੀਨ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਕੁ ਬੰਦਰਗਾਹਾਂ 
ਅਤੇ ਹੇਰ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਹੱਤਤਾ ਵਾਲੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਪੱਛਮੀ ਪ੍ਰਭਾਵ 
ਦਾ ਕੁਝ ਅਸਰ ਪਿਆ। ਬਿਲਡਿੰਗ ਦੇ ਡੀਜ਼ਾਈਨ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਿਸਮ 
ਦੇ ਬਣਨ ਲੱਗੇ। ਚੀਨੀ ਭਵਨ ਉਸਾਰੀ ਤੇ ਹੁਣ ਦੂਜੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ 
ਪੈਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ। ਰੂਸੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਮਲੀ ਤੌਰ ਤੇ ਵੱਧੇਰੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ 
ਸੀ। 

ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਈਆਂ--ਚੀਨੀ ਭਵਨ-ਉਸਾਰੀ ਵਿਚ ਬਹੁਤਾ 
_ ਜ਼ੋਰ ਸਮਰੂਪਤਾ ਅਤੇ ਖਿਤਿਜੀ ਸੰਰਚਨਾਵਾਂ ਤੇ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਬਹੁਤ 
ਸਾਰੀਆਂ. ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਇਮਾਰਤਾਂ ਵਿਚ ਪਹਿਲੀ ਛੱਤ ਉੱਤੇ ਇਕ ਵਾਧੂ 
ਮੰਜ਼ਿਲ ਉਸਾਰੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਇਹ ਇਕ ਚੌੜੇ ਛੱਜੇ ਵਾਂਗ ਖਿਤਿਜੀ ਪ੍ਰਭਾਵ 
ਨੂੰ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਦੀ ਸੀ। ਕਈ ਵਾਰੀ, ਕਈ ਵੱਖਰੀਆਂ-ਵਖਰੀਆਂ 
ਇਮਾਰਤਾਂ ਨੰ ਇਕ ਸਾਂਝੇ ਬਗਲ ਵਿਚ ਹੀ ਉਸਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। 


ਇਮਾਰਤੀ ਸਮਾਨ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਲੱਕੜ ਅਤੇ ਇੱਟਾਂ ਸਨ। ਛੋਟੀਆਂ 


ਭੂਰੀਆਂ ਇੱਟਾਂ ਅਤੇ ਟਾਈਲਾਂ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਅਕਸਰ ਇਮਾਰਤਾਂ ਦਾ 
ਮੁੰਹ ਮੱਥਾ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ. ਸੀ। ਕੁਝ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ 


ਬਿਲਡਿੰਗਾਂ ਵਿਚ ਲਾਲ ਪੱਥਰ ਜਾਂ ਚੂਨੇ ਦੇ ਪੱਥਰ ਨੂੰ ਸੰਗਮਰਮਰ ਨਾਲ 


ਮਿਲਾ ਕੇ ਜੰਗਲੇ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵੀ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। 
ਚੀਨੀ ਭਵਨ ਉਸਾਰੀ ਵਿਚ ਥਮ੍ਹਲੇ ਅਕਸਰ ਦਿਆਰ ਦੀ ਲੱਕੜ ਦੌ 


ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰਨ ਦਾ ਵੀ ਢੰਗ 


ਯੂਰਪ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ। ਉਪਰ ਵੱਲ ਮੁੜੇ ਹੋਏ ਛੱਜੇ ਵਾਲੀਆਂ ਛੱਤਾਂ 
ਬਣਾਉਣਾ ਰਸਮੀ ਚੀਨੀ ਉਸਾਰੀ ਕਲਾ ਦਾ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ 
ਗੁਣ ਸੀ। ਤਿਕੋਠੀਆਂ ਤੇ ਕਾਠੀਦਾਰ ਛੱਤਾਂ ਚੀਨ ਤੇ ਜਾਪਾਨ ਵਿਚੇ ਵਧੇਰੇ 
ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸਨ। 

ਰੰਗ ਭਵਨ ਉਸਾਰੀ ਕਲਾ ਦਾ ਇਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ 
ਹਿੱਸਾ ਸੀ। ਸ਼ਾਹੀ ਇਮਾਰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਛੱਤਾਂ ਉੱਤੇ ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਦੀਆਂ ਜਦੋਂ 
ਕਿ ਮੰਦਰਿਨ ਇਮਾਰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਛੱਤਾਂ ਉੱਤੇ ਲਾਲ ਰੰਗ ਦੀਆਂ ਚਮਕਦਾਰ 
ਟਾਇਲਾਂ ਲਗਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਥਮ੍ਹਲੇ ਅਕਸਰ ਸੰਧੂਰੀ ਰੰਗ ਦੀ 
ਝਲਕ ਮਾਰਦੇ ਸਨ। ਛੱਜਿਆਂ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਲਗੇ ਸ਼ਤੀਰੇ ਨੀਲੇ ਰੰਗ ਦੇ ਫ਼ੁੱਲਾਂ 


ਨਾਲ ਜਿਹੜੇ ਕਿ ਚਿੱਟੇ ਰੰਗ ਲਾਲ ਉਲੀਕੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਸਜਾਏ ਹੁੰਦੇ 
ਸਨ। ਸੁਨਹਿਰੀ ਭਾਅ ਮਾਰਦੀਆਂ ਲੋਹੇ ਦੀਆਂ ਖੁਲ੍ਹੀਆਂ ਪੱਤੀਆਂ 
ਖਿੜਕੀਆਂ, ਕਿੰਗਰੇ ਤੇ ਜੰਗਲਿਆਂ ਲਈ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। 
ਸਨ। 

ਬਣਤਰ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ--ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਗ਼ੈਰ-ਧਾਰਮਿਕ 


ਇਮਾਰਤਾਂ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਅੰਤਰ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਕਾਰ ਤੋਂ ਹੀ 


ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਬਹੁਤੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਚਾਰਦੀਵਾਰੀ ਦੇ ਅੰਦਰਵਾਰ ਹੀ 
ਉਸਾਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੇਦਰੀ ਫੇਖਾ ਉੱਤਰ-ਦੱਖਣ ਵੱਲ 
ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮੁੱਖ ਸੰਰਚਨਾ ਇਕ ਆਇਤਾਕਾਰ ਹਾਲ ਜਾਂ 'ਟੀਐਨ' 
ਕਮਰਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਸੰਰਚਨਾ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਦੀ ਸਤ੍ਹਾ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਚੁੱਕ ਕੇ 
ਬਣਾਉਣਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਤਾਂ ੧ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ।ਇਕ ਪੌੜੀ ਰੂਪੀ 
ਨੀਂਹ ਉੱਤੇ ਉਸਾਰਿਆ ਦੇ ਮੰਜ਼ਲਾ ਕਮਰਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ ਢੁਕਵੀਂ 
ਉਦਾਹਰਣ ਫਾਰਬਿਡਨ ਸਿਟੀ, ਬੀਜਿੰਗ (ਪੀਕਿੰਗ) ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ 
ਹਨ। ਵੱਡੀਆਂ ਅਤੇ ਕਈ ਮੰਜ਼ਲੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਆਮ ਕਰਕੇ 100 
ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਪਾਡਾ ਨੂੰ ੧੪ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੋ ਜਾਂ ਦੋ ਤੋਂ' ਵੱਧ 
ਮੰਜ਼ਲਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ॥੦ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ 
ਖੁੱਲ੍ਹੇ-ਛੋਟੇ ਇਮਾਰਤਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਭਾਗ ਜਾਂ ਦਰਸ਼ਕ ਮੰਡਪਾਂ ਨੂੰ 002 
ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵੱਡੀਆਂ-ਵੱਡੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਨ ਵਾਲੇ 
ਬਰਾਮਦਿਆਂ ਨੂੰ 10 ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 

ਮੰਦਰ, ਮਹਿਲ ਅਤੇ ਘਰ=--ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮੰਦਰਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ 
02 ਕਿਸਮ ਦੀ ਸੀ ਜਿਹੜੇ ਕਿ ਘਰਾਂ ਨਾਲੋਂ ਕੇਵਲ ਆਕਾਰ ਕਰਕੇ 
ਵੱਖਰੇ ਸਨ। ਸਾਧਾਰਣ ਕਿਸਮ ਵਿਚ ਤਿੰਨ ਖੁਲ੍ਹੇ ਦਰਸ਼ਕ ਮੰਡਪ ਬਣੇ 
ਬਣੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਇਸ ਦੀ ਉਦਾਹਰਣ ਟੈਂਪਲ ਆਫ਼ ਹੈਵਨ ਅਤੇ 
ਹਾਲ ਆਫ਼ ਐਨੂਅਲ ਪ੍ਰੇਅਰਜ਼ (1420) ਸਮੇਤ ਫਾਰਬਿਡਨ ਸਿਟੀ ਦਾ 
ਗਰੁੱਪ ਹੈ। 

ਸ਼ਾਹੀ ਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਇਮਾਰਤਾਂ ਵੀ ਇਕ-ਮੰਜ਼ਲੇ ਦਰਸ਼ਕ ਮੰਡਪਾਂ 
ਦਾ ਸੰਗ੍ਰੀਹ ਹਨ। ਇਹ ਵੀ ਵਾਸਤਵਿਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਮੰਦਰਾਂ ਨਾਲ 
ਰਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੀਕਿੰਗ ਦੇ ਸ਼ਾਹੀ ਮਹੱਲਾਂ ਵਿਚ ਇਕੋ ਜਿੰਨੇ ਆਕਾਰ 


_ਅਤੇ ਸਜਾਵਟ ਵਾਲੇ ਤਿੰਨ ਹਾਲ ਹਨ। ਮੁੱਖ ਇਮਾਰਤ (0£181-00-18. 


ਜਾਂ ਹਾਲ ਆਫ਼ ਹਾਈਐਸਟ ਪੀਸ ਨੂੰ ਗਿਰਜੇ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਭਾਗ ਅਤੇ . 
ਲਾਂਆਂ ਜਾਂ ਰਸਤਿਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹੀ ਚਬੂਤਰਾ 


ਇਸਦੀ ਲੀਗ ਅਧ ਵਿਚਕੀਰ ਹੈ। 


ਦੇ ਆਕਾਰ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਥਮ੍ਰਲਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਅਕਤੀਗਤ 


ਅਹੁਦਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਬਾਦਸ਼ਾਹਾਂ ਦੇ ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਮਕਾਨਾਂ 
ਦੇ ਨੌਂ, ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਦੇ ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਮਕਾਨ ਵਿਚ ਸੱਤ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਮੰਦਰਿਨਾਂ 
ਦੇ ਮਕਾਨਾਂ ਵਿਚ ਪੰਜ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਕਾਲਾਂ ਵਿਚ 
ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤੀ ਹੁੰਦੀ 
ਸੀ। ਦੂਜੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘਰੇਲੂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਦਾ 
ਵੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗੁਣ ਬਾਗ਼ਵਾਨੀ ਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਨਜ਼ਾਰੇ ਹਨ 
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ ਚੀਨੀਆਂ ਦੇ ਮੁਕੰਮਲ ਹੁਨਰ ਦੀ ਸੂਚਕ ਹੈ। 
ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਇਮਾਰਤਾਂ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਬਾਗਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀਆਂ. 
ਹੋਈਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਡੀਜ਼ਾਈਨ ਅਕਸਰ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਭਾਗ 
ਵਿੰਚ! ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਪਹਿਲਾਂ ਗਲੀ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਦਰਬਾਨ ਲਈ _ 
ਰਿਹਾਇਸ਼, ਦੂਜਾ ਸਰੋਤਾ ਜਾਂ ਦਰਸ਼ਕ ਹਾਲ ਜਿਸ ਦੇ ਨਾਲ ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ 


25 


ਕਮਰੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਤੀਜਾ ਮਗਰਲੇ ਪਾਸੇ ਰਸੇਈ ਘਰ ਅਤੇ ਨੌਕਰਾਂ 
ਦੇ ਕੁਆਟਰ ਆਦਿ। ਸਮਾਯੋਜਨੀ ਵੰਡ ਦੇ ਨਾਲ ਅੰਦਰੂਨੀ ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ 
ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਸੀ। ਚਿਮਨੀਆਂ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਨਹੀਂ 
ਹੋਇਆ ਸੀ। ਲੱਕੜ ਦੇ ਕੋਲੇ ਨੂੰ ਸੀਖਾਂ ਵਾਲੇ ਚੁੱਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਬਾਲ ਕੇ ਕੰਮ 
ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਧੁੰਆ ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਕਮਰਿਆਂ ਵਿਚ ਦੀ ਹੀ 
ਨਿਕਲੋਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। 

ਹੋਰ ਕਿਸਮਾਂ--ਪਾਗੋਡਾ ਜਾਂ ਛੋਟੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਇਮਾਰਤਾਂ ਦੀ 
ਨਕਲ ਹਨ ਅਤੇ ਮੰਦਰਾਂ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਦਾ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਭਾਗ 
ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਕੁ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਬਾਕੀ ਸ਼ਾਰੇ ਮੰਦਰ 9ਤੋਂ 13 ਮੰਜ਼ਲੇ ਹੁੰਦੇ 
ਹਨ, ਬਹੁਤੇ 9 ਮੰਜ਼ਲੇ ਹੀ ਹਨ। ਆਂਰੰਭ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ 
ਮਹੱਤਤਾ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਪ੍ਰੰਤੂ ਮਗਰੋਂ ਵਿਵਹਾਰਕ ਜਾਂ ਦੁਨੀਆਦਾਰੀ ਵਿਚ 
ਬਦਲ ਗਏ। 

1੪੧-1੦0 ਗਲੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਜਿਹੜੇ ਕਿ 
ਚਾਰਦੀਵਾਰੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜਾਣ ਦਾ ਰਸਤਾ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ 
ਆਦਮੀਆਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਜ਼ ਘਟਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ 
ਕਰਕੇ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। 1੪1੦੪ ਲਈ ਲੱਕੜ ਦੀ ਸੰਰਚਨਾ ਹੋਣੀ 


ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਮੁੱਢਲੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੱਥਰਾਂ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ . 


ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਭਵਨ ਉਸਾਰੀ ਕਲਾ ਦੇ ਪੱਖੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹੱਤਤਾ 
ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਚੀਨੀ ਰਸਮੀ ਡੀਜਾਈਨ ਦੇ ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗੁਣ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ 
ਮੌਜੂਦ ਹਨ। 
ਗੋਲ ਜਾਂ ਪੰਜ-ਭੂਜੀ ਦਿੱਖ ਵਾਲੇ ਦਰਸ਼ਕ ਮੰਡਪ ਜਿਹੜੇ ਕਿ 
ਕਈ ਵਾਰੀ ਦੋ ਮੰਜ਼ਲੇ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਦੇ ਨਾਲ ਚੀਨੀ ਬਾਗ਼ ਦਾ ਹੋਣਾ 
ਆਰੰਭਕ ਕਾਲ ਤੋਂ ਹੀ ਚਲਿਆ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਰਸਮੀ ਸਟਾਈਲ 
ਦੀ ਇਕ ਜਿਉਂਦੀ ਜਾਗਦੀ ਉਦਾਹਰਣ ਹੈ। 
ਬਣਾਉਣਾ ਇਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਗੁਣ ਸੀ। ਸ਼ੁਰੂ-ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਸਾਰੀ 
ਲੱਕੜ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਡਾਟਦਾਰ ਅਤੇ ਫਾਨੇਦਾਰ ਸੰਰਚਨਾ ਦੀ 
ਖੰਡਰਾਂ ਵਿਚ ਬਦਲ ਗਏ ਹਨ। ਪੀਕਿੰਗ ਦੇ ਬਾਹਰਵਾਰ ਸਮਰ ਮਹਿਲ 
ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੰਗਮਰਮਰੀ ਪੁਲ, ਪੂਰਨ ਡਾਟਦਾਰ ਸੰਰਚਨਾ ਦੇ ਆਧਾਰ 
ਉੱਤੇ ਉਸਾਰਿਆ ਹੈ। 

ਦੀਵਾਰਾਂ ਹਰ ਇਕ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਦਾ ਮੁੱਖ ਹਿੱਸਾ ਹਨ 
ਜਿਹੜੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਕਈ 
ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਰਸਮੀ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਤੀਕ 
ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਗ੍ਰੇਟ ਵਾਲ ਆਫ਼ ਚਾਈਨਾ ਚੀਨੀਆਂ ਦੇ ਦੀਵਾਰਾਂ ਰਾਹੀ 
ਸੁੱਰਖਿਆ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। 
ਮੁਰਦਿਆਂ ਅਤੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਦੀ ਸਥਾਈ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਲਈ ਬਣਾਏ 
ਗੁੰਬਦ ਪੁਰਾਤਨ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਇਮਾਰਤਾਂ ਦੇ ਬਚੇ ਹੋਏ ਨਮੂਨੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਦੀ ਭਵਨ ਉਸਾਰੀ ਕਲਾ ਦੇ ਪੱਖੋਂ ਕੋਈ ਖ਼ਾਸ ਮਹੱਤਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਪ੍ਰੰਤੂ 
ਹਾਨ ਸਾਮਰਾਜ ਬੁੱਤਾਂ ਲਈ ਵਧੇਰੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਪਹਾੜੀ ਇਲਾਕਿਆਂ 
ਵਿਚ ਕਈ ਮੋਰਚੇ, ਪਹਾੜਾਂ ਨੂੰ ਖੁਰਚ ਕੇ ਜਾਂ ਕੱਟ ਕੇ ਘੋੜੇ ਦੇ ਪੈਰ ਦੇ 
ਆਕਾਰ ਦੇ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। 

ਹ. ਪੁ. -ਚੈੱਬ. ਐਨ. 3: 443 

ਚੀਨੀ ਸਾਹਿਤ : ਚੀਨੀ ਸਾਹਿਤ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਅਮੀਰ ਵਿਰਸੇ 
ਵਾਲੇ ਸਾਹਿਤਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਹੈ। ਇਹ ਲਗਭਗ 3000ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਨਿਰੁੰਤਰ 
ਵਿਕਸਿਤ ਹੁੰਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੇ ਕੋਰੀਆ, ਜਾਪਾਨ ਅਤੇ 
ਵੀਅਤਨਾਮ ਆਦਿ ਦੇ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ 


ਚੀਨੀ ਸਾਹਿਤ 


ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਸਿਰਫ਼ ਚੀਨੀ ਲਿਪੀ ਨੂੰ ਹੀ ਨਹੀਂ ਅਪਣਾਇਆ ਗਿਆ, 
ਸਗੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਕਈ ਸਾਹਿਤਾਕਾਰਾਂ ਨੇ ਚੀਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਵੀ 
ਸਾਹਿਤ ਸਿਰਜਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। 

ਮੁੱਢਲਾ ਸਾਹਿਤ--ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਚੀਨੀ ਲਿਖਤਾਂ ਦੇ ਨਮੂਨੇ ਹੱਡੀਆਂ 
ਅਤੇ ਕੱਛੂ ਦੇ ਖੋਲ ਉੱਤੇ ਉਕਰੇ ਹੋਏ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸੈਂਗ ਖ਼ਾਨਦਾਨ 
ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਸਦੀਆਂ (ਲਗਭਗ 1400-1200 ਈ. ਪੂ) ਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਵਿਚ ਰਾਜਧਾਨੀ ਵਿਖੇ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਦੇਵੀ ਕਰਮ-ਕਾਂਡਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ। 
ਇਸੇ ਕਾਲ ਦੇ ਅਖ਼ੀਰ ਵਿਚ ਪਿੱਤਲ ਦੇ ਭਾਂਡਿਆਂ ਤੇ ਉੱਕਰੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ 
ਵੀ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਬੜੀਆਂ ਸੰਖੇਪ 
ਅਤੇ ਤੱਥਮਈ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਹਿਤ ਨਹੀਂ ਆਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਪਰ 
ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਪੱਖੋਂ ਇਹ ਵੱਡਮੁਲੀਆਂ ਹਨ। 

ਕਵਿਤਾ--ਚੀਨੀ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ 'ਸ਼ੀਹ ਚਿੰਗ' 
ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਧਾਰਮਕ, ਦਰਬਾਰੀ ਤੇ ਲੋਕ ਗੀਤ ਹਨ। ਇਹ ਸੰਗ੍ਰਹਿ - 
ਕਨਫਿਊਸ਼ੀਅਸ (551-479ਈ. ਪੂ) ਦੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਹੈ! ਇਸ ਦੇ 305 
ਗੀਤ ਚਾਉ ਖ਼ਾਨਦਾਨ (ਲਗਭਗ 1122ਈ. ਪੂ) ਦੇ ਆਰੰਭ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 
ਲਗਭਗ 585 ਈ: ਪੂ : ਤਕ ਮਿਤੀਵਾਰ ਰਖੇ ਗਏ ਹਨ। ਮੁੱਢ ਵਿਚ 
ਇਹ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰ ਕੇ 
ਕੁਝ ਧਾਰਮਕ ਗੀਤਾਂ ਨਾਲ ਤਾਂ ਨਾਚ ਵੀ ਕੀਤਾ .ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਚੀਨੀ 
ਸਹਿਤ ਹਾਸਰਸ ਚ ਦਿਤੀ ਮਧ 
ਦਾ ਬੜਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਰਿਹਾ ਹੈ। 


'ਸ਼ੀਹ ਚਿੰਗ' ਨੂੰ ਕਨਫਿਊਸ਼ੀਅਸ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਕਲਾਸਕੀ 
ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਤੀਜੇ ਨੰਬਰ ਤੇ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਾਕੀ ਚਾਰ 'ਆਈ 


`ਚਿੰਗ' 'ਸ਼ੂ ਚਿੰਗ', 'ਲੀ ਚਿੰਗ' ਅਤੇ 'ਚੁਨ ਚਿਊ' ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਂ 


ਕਲਾਸਕੀ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਚੀਨੀ ਵਿਦਵਾਨ 136 ਈ. ਪੂ: ਤੋਂ ਬੜਾ ਸਤਿਕਾਰ 
ਦਿੰਦੇ ਆ' ਰਹੇ ਹਨ। 

'ਸ਼ੀਹ ਚਿੰਗ' ਰੀ ਇਨ ਦਿ 
ਵਧੇਰੇ ਕਰਕੇ ਫ਼ੌਜੀ ਨੌਕਰੀ ਦੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਜਾਂ ਰੁੱਤੀ ਤਿਉਹਾਰ, 
ਜਾਂ ਉਦਾਸੀਆਂ ਜਾਂ ਫਿਰ ਨਿੱਘਰ ਰਹੀ ਅਮੀਰਸ਼ਾਹੀ ਨਾਂਲ ਸਬੰਧਤ ਹੈ। 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਲੋਕ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਉੱਚੀ 
ਗਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ। _ 

'ਸ਼ੀਹ ਚਿੰਗ' ਵਿਚ ਕੁਝ ਲੰਮੀਆਂ ਬਿਰਤਾਂਤਕ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਹਨ 
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਹੀ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਦੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੇ ਵੀਰਤਾ ਵਾਲੇ ਕਾਰਨਾਮੇ 
ਦਰਜ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੁਝ ਹੱਦ ਤਕ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਆਖਿਆ _ 
ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਵਰਣਿਤ ਘਟਨਾਵਾਂ 1000 ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੀ 
ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ 402 ਸਤਰਾਂ ਵਿਚੇ ਹੀ ਸਮੇਟੀ ਬੈਠੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ 


ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਇਕ ਹੇਰ ਕਿਸਮ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦੱਖਣ 
ਵਿਚ ਯੰਗਸੀ ਦਰਿਆ ਦੀ ਘਾਟੀ ਵਿਚ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਈ। ਇਸ ਲਈ 
ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ਵੀ 'ਜੂ ਜੂ ਪੈ ਗਿਆ। ਇਸ ਦੇ ਆਰੰਭ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਪਤਾ 
ਨਹੀਂ ਕਿਉਂ ਜੋ ਮੁਢਲੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਚੀਨ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੇ ਕਵੀ 
ਜੂ ਯੂਵਾਨ (343-277ਈ. ਪੂ ) ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਤਿਭਾਸ਼ਾਲੀ ਰਚਨਾਵਾਂ ਸਾਹਮਣੇ 
ਧੁੰਦਲੀਆਂ ਪੈ ਗਈਆਂ। ਚੂ ਯੂਵਾਨ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ 25 ਮਰਸੀਆਂ ਵਿਚੋਂ 
'14$3੦'ਸਤ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤੇ ਲੰਮਾ ਹੈ। ਇਹ ਇਕ ਰਾਜਨੀਤਕ-ਸਿੰਗਾਰਕ 
ਗੀਤ-ਕਾਵਿ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਖ਼ੂਬਸੂਰੜ਼ ਤਫ਼ਸੀਲ ਦੁਆਰਾ ਕਵੀ ਦੀ 


ਚੀਨੀ ਸਾਹਿਤ 


ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਚੂ ਯੂਵਾਨ ਨੇ ਮਾਇਲੋ ਦਰਿਆ 
ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਕੇ ਆਤਮਘਾਤ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਕਵੀ ਦਾ ਚੀਨੀ 
_ਸਾਹਿਤ ਉੱਤੇ ਬਹੁਤ ਡੂੰਘਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੈ। 


ਵਾਰਤਕ--6ਵੀਂ ਸਦੀ ਈ. ਪੂ. ਵਿਚ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ਰਾਂ ਦੀ ਉੱਨਤੀ 
ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਸੰਖੇਪ ਵਾਰਤਕ ਲਿਖਤਾਂ 
ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਮਿਲਦੇ ਹੱਨ ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਿਰਫ਼ ਦੋ ਸੰਗ੍ਰਹਿ 'ਸੂ ਚਿੰਗ' 
(ਵੱਖਰੀ ਵੱਖਰੀ ਕਿਸਮ ਦੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼) ਅਤੇ 'ਯੀ' ਜਾਂ 'ਆਈ ਚਿੰਗ' 
(ਕਿਸਮਤ ਦੱਸਣ ਸਬੰਧੀ ਮੈਨੂਅਲ) ਹੀ ਉਪਲੱਬਧ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਹਿਤਕ 
ਕਿਰਤਾਂ ਨਹੀਂ ਹਨ ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 2000 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਚੀਨੀ 
`ਲੇਖਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। 

ਮੁੱਢਲੀਆਂ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਲਾਓ ਜੂ ਦੀ 
'ਲਾਓ-ਜੂ ਜਾਂ _'ਤਾਓ _ਤੇ-ਚਿੰਗ' ਅਤੇ _'ਕਨਫਿਊਸ਼ੀਅਸ ਦੀ 
ਐਨਾਲੈਕਟਸ' ਲਨ ਯੂ) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਲਾਓ-ਜੂ ਬਾਰੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦਾ 
ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸ਼ਾਇਦ ਸਮਕਾਲੀ ਹੋਵੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਫਿਲਾਸਫ਼ਰਾਂ 
ਦੇ ਵਿਚਾਚਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚੇਲਿਆਂ ਨੇ ਸੰਖੇਪ ਰੂਪ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ। 
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ 'ਲਾਓ-ਜੂ' ਵਿਚ ਲਾਓ ਜੂ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਰੂਪ 
ਵਿਚ ਕਵਿਤਾ. ਤੇ ਵਾਰਤਕ ਵਿਚ ਅੰਕਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਵੇਂ ਹੀ 
'ਐਨਾਲੈਕਟਸ' ਵਿਚ ਕਨਫਿਊਸ਼ੀਅਸ ਦੇ ਬਚਨ ਅੰਕਿਤ ਹਨ ਜੋ ਉਸ 
ਨੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਉੱਤਰਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਵਿਚ ਜਾਂ ਗੋਸ਼ਟਾਂ ਵਿਚ ਉਚਾਰੇ ਸਨ। 
ਲੇਖਣ-ਸਮਗਰੀ ਮਹਿੰਗੀ ਸੀ ਤੇ ਜਲਦੀ ਉਪਲਬਧ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ 
ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਸੰਖੇਪ ਵਿਚ ਹੀ ਸੰਤਾਂ ਦੇ ਬਚਨ ਅੰਕਿਤ ਕਰ ਲਏ 
ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਦੇ ਪੂਰੇ ਵੇਰਵੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, 
ਜਿਸ ਕਰ ਕੇ ਸਿਆਣਪ ਭਰੇ ਕਥਨ ਬੱਝਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਜਾਂਪਦੇ। 


400ਈ. ਪੂ: ਤਕ ਲੇਖਣ-ਸਮਗਰੀ ਵਿਚ ਸੁਧਾਰ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਰ 
ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਵਾਰਤਕ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿਚ ਪਰਿਵਰਤਨ ਹੋਇਆ। ਗੋਸ਼ਟਾਂ ਨੂੰ 


ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਵਿਚਾਰ- ਵਟਾਂਦਰੇ-ਵਿਚ 
ਕਹਾਣੀਆਂ, ਚੁਟਕਲੇ, ਉਦੇਸ਼ਾਤਮਕ ਕਥਾਵਾਂ ਆਦਿ ਲਿਖੀਆਂ ਜਾਣ 
ਲੱਗੀਆਂ! ਇਸ ਦੇ ਫਲਸਰੂਪ ਮੈਨਸੀਅਸ ਦੀ ਸਿਖਿਆ ਹਰੀ 
ਕਨਫਿਊਸ਼ੀਅਸ ਦੀ`'ਐਨਾਲੈਕਟਸ' ਨਾਲੋਂ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਵੱਡੀ ਅਤੇ 
_ਸਿਲਸਿਲੇਵਾਰ ਹੈ ਪਰ ਅਸਲੀ ਵਿਕਸਿਤ ਨਿਬੰਧ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਉਦਾਹਰਣ 
ਮੋ ਤੀ ਜਾਂ ਮੋ ਜ਼ੂ ਦੀ ਲਿਖੀ ਹੋਈ 'ਮੋ-ਜ਼ੂ' ਹੈ। ਮਗਰੋਂ ਹਸੂਨ-ਜ਼ੂ ਅਤੇ 
ਉਸ ਦੇ ਚੇਲੇ ਹਾਨ ਫਈ-ਜ਼ੂ ਵਰਗੇ ਫਿਲਾਸਫ਼ਰ ਨਿਬੰਧਕਾਰਾਂ ਨੇ ਵਾਰਤਕ 
ਸੈਲੀ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸਾ ਪਾਇਆ। ਵਾਰਤਕ ਦੇ 
ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਸਿਖਰ 'ਲੁ-ਸ਼ੀਹ-ਚੁਨ ਚਿਊ' ਲ ਦੀ ਬਹਾਰ ਅਤੇ ਪਤਝੜ) 
ਪੁਸਤਕ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਲੂ ਪੂ-ਵੇਈ (290-235ਈ: ਪੂ) ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ 
ਅਨੁਸਾਰ 240ਈ: ਪੂ: ਵਿਚ ਸੰਪੂਰਨ ਹੋਈ। ਇਸ ਵਿਚ 60ਨਿਬੰਧ 26 
ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਸ ਵਿਚ ਕਈ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਸੰਪ੍ਰਦਾਵਾਂ 
ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਸੰਖੇਪ ਵਿਚ ਅੰਕਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਚੀਨ 
ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦੇ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਸੰਕਲਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ 
ਹੈ। 


'ਚ ਇਨ ਅਤੇ ਹਾਨ ਰਾਜ-ਘਰਾਣੇ 
` ਕਵਿਤਾ--'ਚ' ਇਨ ਖ਼ਾਨਦਾਨ (221-207 ਈ. ਪੂ) ਦੇ ਰਾਜ 
ਵਿਚ ਅਤੇ ਮਗਰੋਂ ਹਾਨ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿਚ ਸਾਹਿਤਕ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਨਵੀਆਂ 
ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵੱਲ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਹੋਈਆਂ। ਜਗੀਰਦਾਰੀ ਦਰਬਾਰਾਂ ਵਿਚ ਫੂ ਕਾਵਿ 
ਰੂਪ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਜੇ ਲੰਮੀ ਬਿਰਤਾਂਤਿਕ ਕਵਿਤਾ ਸੀ। 


26 


ਸਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਨਵੇਂ ਰਾਜ ਦੇ ਗੁਣ ਵੀ ਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਵਿਚ ਰਾਜਧਾਨੀਆਂ ਦੀ ਸ਼ਾਨ-ਸ਼ੌਕਤ ਵੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। 
ਲਿਖਣ ਵਾਲੇ ਕਵੀਆਂ ਵਿਚ ਮੇਈਂ ਸ਼ੇਗ (200-140 ਈ. ਪੂ) ਸਸੂ-ਮਾ 
ਹਸਿਆਂਗ-ਜ਼ੂ (179-118 ਈ. ਪੂ) ਤੇ ਯਾਂਗ ਹਸਿਉਗ (53 ਈ. ਪੂ. 
-18ਈ ਪੂ) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। 'ਫੂ' ਕਾਵਿ ਰੂਪ ਵਿਚ ਲਗਭਗ ਇਕ ਹਜ਼ਾਰ 
ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਉਪਲੱਬਧ ਹਨ। 

ਹਾਨ ਸਰਕਾਰ ਨੇ 125 ਈ. ਪੂ. ਵਿਚ ਸੰਗੀਤ ਬਿਓਰੇ ਨੂੰ ਮੁੜ 
ਸੁਰਜੀਤ ਕੀਤਾ, ਜਿਹੜੀ ਕਿ ਲਗਭਗ ਇਕ ਸਦੀ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਂਦ ਵਿਚ 
ਆਈ ਸੀ। ਇਸ ਨਾਲ ਸਾਹਿਤ ਸਿਰਜਣਾ ਨੂੰ ਹੁਲਾਰਾ ਮਿਲਿਆ। ਇਸ 
ਵਿਭਾਗ ਨੇ ਧਾਰਮਿਕ ਤੇ ਦਰਬਾਰੀ ਗੀਤਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ 


_ਲੋਕ-ਪ੍ਰਿਅ ਗੀਤ ਵੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕੀਤੇ ਜੋ ਆਮ ਲੋਕ ਗਾਉਂਦੇ ਸਨ। 


ਇਸ ਕਾਵਿ ਦੀ ਕਿਸਮ ਨੂੰ ਬਿਓਰੋ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ “੫੦੪ ੪" ਆਖਿਆ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਗੀਤਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਕਥਾ ਕਾਵਿ ਵੀ ਹਨ। 
ਵਾਰਤਕ--ਗੱਦ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਵੀ ਹੋਰ ਵਿਕਾਸ. ਹੋਇਆ। 
ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਤੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਸਾਹਿਤ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਹਾਨ ਰਾਜ ਕਾਲ 
ਵਿਚ ਯਾਦਗਾਰੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਰਚਨਾ ਰਚੀ ਗਈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਸੂ 
ਮਾ ਚੀਨ ਦਾ ਜਾਟ. 'ਤੀਹ ਚੀ' ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਲਿਖਣ ਲਈ 
18 ਸਾਲ ਲੱਗੇ। ਇਸ ਵਿਚ 2000 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਲੇਖਕ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤਕ 
ਉੱਘੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਤੇ ਉੱਘੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੇ ਹਾਲ ਦਰਜ ਹਨ। 


_ਇਸ ਦੇ 130 ਅਧਿਆਇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 
ਕਵੀ-ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ-ਸਿਪਾਹੀ ਪਾਨ ਕੂ ਨੇ 'ਹਾਨ ਸੂ' ਨਾਂ ਦਾਂ ਵੀ 
ਵੱਡ-ਆਕਾਰੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਗ੍ਰੰਥ ਲਿਖਿਆ। 


ਸੂਈ ਕਾਲ ਦੇ ਛੇ ਖ਼ਾਨਦਾਨ--ਹਾਨ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਦੇ ਪਤਨ 


ਮਗਰੋਂ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਵੰਡ ਦਾ ਸਮਾਂ (221-589 ਈ) ਕਾਫ਼ੀ ਲੰਮਾ ਹੈ। 


ਸਮਾਜਿਕ ਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਰੌਲੇ-ਰੱਪੇ ਅਤੇ ਫ਼ੌਜੀ ਨੁਕਸਾਨ ਦੇ ਹੁੰਦਿਆਂ 
ਵੀ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਕਾਸ ਹੁੰਦਾ ਰਿਹਾ। ਸਾਹਿਤ ਤੇ ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੇ 
ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ, ਉੱਤਰੀ ਕਬੀਲਿਆਂ 
ਦੇ ਹਮਲੇ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਤੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਵੰਡ 
ਕਾਫ਼ੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਾਰਨ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਵਖਰੇਵੇਂ ਵਧਦੇ 


'ਗਏ। . 


ਕਵਿਤਾ--ਉੱਤਰੀ ਤੇ ਦੱਖਣੀ ਦੋਹਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਲੋਕ-ਗੀਤ 
ਖ਼ੂਬ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੀਤਾਂ ਨੇ ਆਲੋਚਕਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਆਪਣੇ 
ਵੱਲ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ। ਉੱਤਰ ਦੇ ਮਿਆਰੀ ਗੀਤਾਂ ਵਿਚ ਬਹਾਦਰੀ 
ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੈ ਜਿਵੇਂ 'ਮੂ ਲਾਨ' ਕਥਾ-ਕਾਵਿ ਵਿਚ ਉਸ ਕੁੜੀ ਦੀ ਗਾਥਾ ਹੈ 
ਜੇ ਭੇਸ ਬਦਲ ਕੇ ਰਣਖੇਤਰ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਜੌਹਰ ਵਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ। 
ਸਾਹਿਤਕ ਕਵਿਤਾ ਲਿਖਣ ਵਾਲੇ ਕਵੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਵਾਧਾ 
ਹੋਇਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਦੇ ਕਵੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧਿਆਨ ਮੰਗਦੇ ਹਨ। ਤਸਾਓ 
ਚੀਹ (192-232) ਅਤੇ ਤਾਓ-ਚ ਇਨ (365-427) ਚੀਨ ਦੇ ਮੁੱਖ 
ਕਵੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਵੀਆਂ ਨੇ ਭਾਵੇਂ ਹੋਰ ਕਈ ਕਾਂਵਿ ਰੂਪਾਂ 
ਤੇ ਕਲਮ ਚਲਾਈ ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੀਤ ਅਤਿਅੰਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ। 

ਵਾਰਤਕ--ਇਸ ਕਾਲ ਵਿਚ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਆਤਮ-ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ 
ਨੂੰ ਪਹਿਲ ਦੇਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਕਾਲ ਦੇ ਕਵੀ ਤੇ ਆਲੋਚਕ 
ਲੁ ਚੀ (261-303) ਨੇ ਮੌਲਿਕ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੇ ਮਹੱਤਵ ਤੇ ਜੋਰ ਦਿੱਤਾ 
ਤੇ ਮਹਾਨ ਸਾਹਿਤਕਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੀ ਨਕਲ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਚਲਤ 
ਰਵਾਇਤ ਨੂੰ ਖ਼ੂਬ ਭੰਡਿਆ। ਤਾਓਵਾਦੀ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ਰ 'ਕੋ_ ਹੁੰਗ' 


ਨੀ 


(254-334) ਨੇ ਇਸ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਨੈਤਿਕ ਪੂਰਨਤਾ ਦੇ 
ਨਾਲ-ਨਾਲ ਤਕਨੀਕ ਦੀ ਵੀ ਕੋਈ ਘੱਟ ਮਹੱਤਤਾ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਕਾਲ 
ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਚਨਾ 'ਸ਼ੀਹ ਸ਼ਓ' ਵਿਚ ਲੀਉ.ਯੀ-ਚਿੰਗ (403-444ਈ) 
ਗਈਆਂ ਹਨ। 

ਭਾਰਤੀ ਬੋਧੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਚੀਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਕੀਤੇ ਗਏ ਬੇਸ਼ੁਮਾਰ 
ਅਨੁਵਾਦਾਂ ਨੇ ਵੀ ਚੀਨੀ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ। ਵਾਰਤਕ 
ਕਾਵਿ-ਮਈ ਢੰਗ ਦੀ ਵੀ ਲਿਖੀ ਜਾਂਦੀ ਰਹੀ ਪਰ ਨਵੀਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ 
ਵਾਰਤਕ ਧਾਰਮਿਕ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਤੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਝਗੜਿਆਂ ਨਾਲ 
ਸੰਬੰਧਤ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿਚ ਦੇਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਾਰਤਕ ਨੂੰ ਸਮਾਨਾਂਤਰ 
ਵਾਰਤਕ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। 6ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਦੋ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੇਖਕ ਯਾਂਗ 
ਹਸੀਐਨ-ਚੀਹ (ਕਰਤਾ 'ਲੋਯਾਂਗ ਚੀਆ-ਲਾਨ ਦੀ) ਅਤੇ ਲੀ ਤਾਓ- 
ਯੁਆਨ ਕਿਰਤਾ ਸੂਈ ਚਿੰਗ ਚੂ) ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। 

`'ਤਾਂਗ ਖ਼ਾਨਢਾਨ--ਤਾਂਗ ਖ਼ਾਨਦਾਨ (618-806 ਈ.) ਦੇ ਰਾਜ 
ਦੌਰਾਨ ਕਾਫ਼ੀ ਸਾਹਿਤ ਸਿਰਜਣਾ ਹੋਈ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇਸ ਨੂੰ ਚੀਨੀ 
ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਸੁਨਹਿਰੀ ਕਾਲ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। 


ਕਵਿਤਾ--ਇਸ ਕਾਲ ਵਿਚ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਹਰ ਰੂਪ ਨੇ ਬਹੁਤ 
ਤਰੱਕੀ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਕਾਲ ਵਿਚ ਲੂ-ਸ਼ੀਹ ਕਾਵਿ ਰੂਪ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦਿੱਤੀ 
ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਸੇਨ ਚੁਆਨ-ਚੀ ਕਵੀ ਨੇ ਇਸ ਕਾਵਿ ਰੂਪ ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ। 
ਇਕ ਹੋਰ ਕਾਵਿ ਰੂਪ 'ਜ਼ੂਐਹ-ਜੂ' ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਲੀ ਪੇ ਨੇ ਅਪਣਾਇਆ, 
ਕੁਝ ਕਵੀਆਂ ਨੇ ਕੂ-ਸ਼ੀਹ ਕਾਵਿ ਰੂਪ ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ। ਇਸ ਵਿਚ 

ਛੰਦਾ-ਬੰਦੀ ਦੇ ਕਰੜੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦੇ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਸੇਧ ਲੈ 
ਕੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਵਿਅਕਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂ ਸਕਦੇ ਹਨ। 

ਤਾਂਗ ਕਾਲ ਦੇ 200 ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਵੀਆਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ 
ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਮੇਗ ਹਾਓ-ਜਾਨ (691-740 ਈ.) ਵਾਂਗ 
ਵੇਈ (699-759ਈ.) ਲੀ ਪੋ ਅਤੇ ਤੂ ਫੂ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। ਲੀ ਪੇ 
ਨੇ ਪਲਾਇਨਵਾਦੀ ਰਾਹ ਅਪਣਾ ਕੇ ਸ਼ਰਾਬ ਤੇ ਦੋਸਤੀ ਦੇ ਤਰਾਨੇ ਗਾਏ। 
ਤੂ ਫੂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਚਾਰ 


ਪੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਅਨਿਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਆਵਾਜ ਉਨਾਈ। ਇਸ ਨੇ ਕਾਵਿ ਦੇ ਕਲਾ . 


ਪੱਖ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਉੱਤਮ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਲਿਖੀਆਂ। ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ 


` ਕਾਲ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੋਈ ਪਰ ਇਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਰਿਹਾ। 


ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਕ ਕਵੀ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਪੇ ਚੁ-ਈ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ 
ਸਮਾਜਕ. ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਲਗਾਉ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਆਪ ਵੀ 
ਲੋਕ-ਗੀਤ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਲਿਖੀਆਂ। 
॥ ਵਾਰਤਕ--ਇਸ ਕਾਲ ਵਿਚ ਵਾਰਤਕ ਵਿਚ ਮੁੱਖ ਸੁਧਾਰ 
ਲਿਆਉਣ ਵਾਲਾ ਲੇਖਕ ਹਾਨ-ਯੂ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਲਗਭਗ ਇਕ ਹਜ਼ਾਰ 
ਸਾਲ ਤੋਂ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਬਨਾਵਟੀ ਸਮਾਨਾਂਤਰ ਵਾਰਤਕ ਸੈਲੀ ਦਾ ਡੱਟ ਕੇ 
ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਚਾਉ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ਰਾਂ ਤੇ ਮੁੱਢਲੇ ਹਾਨ ਸਾਹਿਤਕਾਰਾਂ 
ਨੂੰ ਨਮੂਨਾ ਬਣਾ ਕੇ ਲਿਖਣ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ 
ਲਿਉ ਤਸੁੰਗ-ਯੂਵਾਨ (773-819ਈ) ਨੇ ਜੇ ਹਾਨ ਯੂ ਦਾ ਸਹਿਯੋਗੀ 
ਸੀ, ਇਸ ਕਾਲ ਵਿਚ ਵਧੀਆ ਵਾਰਤਕ ਰਚਨਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ। 

ਤਜੂ (20) ਦਾ ਵਿਕਾਸ--ਇਸ ਕਾਲ ਦੇ ਅਖ਼ੀਰ ਵਿਚ ਲੋਕ 
ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਵੀ ਨਵੇਂ ਰੂਪ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਧਿਆਨ 
_ਯੋਗ ਸਾਹਿਤ ਰੂਪ ਸਮਾਨਾਂਤਰ ਵਾਰਤਕ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਬੁੱਧ ਦੀ ਜੀਵਨ 


ਚੀਨੀ ਸਾਹਿਤ 


ਜੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਗ਼ੈਰ-ਬੋਧੀ ਕਹਾਣੀਆਂ ਤੇ ਚੀਨੀ ਇਤਿਹਾਸ 
ਅਤੇ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਵੀ ਇਸ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਇਸ ਸਾਹਿਤ 
ਰੂਪ ਨੂੰ ਤਜੂ ਆਖਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਇਸ ਨੂੰ ਜਨ-ਸਾਧਾਰਣ ਗਾਉਂਦੇ 
ਸਨ ਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਕਵੀਆਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਆਪਣੇ ਵੱਲ 
ਖਿਚਿਆ। ਇਸ ਕਾਲ ਦੇ ਤਜੂ ਕਵੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਲੀ ਯੂ (937-978 ਈ.) 
ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਸੀ। 


ਸੁੰਗ ਖ਼ਾਨਦਾਨ--ਇਸ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਦੇ ਸਮੇਂ (960-1229 ਈ.) 
ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਕਾਸ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਮਿਲਟਰੀ ਪੱਖੋਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ . 
ਆਈਆਂ। ਇਸ ਕਾਲ ਵਿਚ ਕਾਫ਼ੀ ਸਾਰਾ ਸਾਹਿਤ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ, 
ਕਿਉਂਕਿ ਅੱਠਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਛਪਾਈ ਵਿਚ ਸੁਧਾਰ ਹੋਇਆ ਅਤੇ 1044 
ਮਗਰੋਂ ਸਾਰੀ ਸਲਤਨਤ ਵਿਚ ਸਰਕਾਰੀ ਸਕੂਲ ਖੋਲ੍ਹੇ ਗਏ। ਹਰ ਕਾਵਿ 
ਹੋਈਆਂ ਕਈ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਤੋਰਿਆ ਗਿਆ। 

ਵਾਰਤਕ--ਵਾਰਤਕ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਹਾਨ ਯੂ ਵੱਲੋਂ ਕੁ-ਵੇਨ 
(੦-੧੮੦॥) ਨਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿਚ ਲਿਆਂਦੇ ਗਏ ਸੁਧਾਰਾਂ ਉੱਤੇ 
ਹੋਰ ਜੋਰ ਦੇ ਕੇ ਆਉ-ਯਾਂਗ ਹਸੀਯੂ (1007-72ਈ.) ਅਤੇ ਸੂ ਤੁੰਗ-ਪੇ 
ਵਰਗੇ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਖ਼ੂਬ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਸ਼ੈਲੀ ਦਾ ਅਨੁਸਰਣ 
ਸਸੂ-ਮਾ ਕੁਆਂਗ (1019-1086 ਈ.) ਅਤੇ ਜੂ ਹਸੀ ਆਦਿ ਵਿਦਵਾਨਾਂ 
ਨੇ ਵੀ ਕੀਤਾ। ਰ ਰ 

ਸ਼ੀਹ ਕਵਿਤਾ--ਸ਼ੀਹ ਨਾਂ ਦੀ ਰੂੜ੍ਹੀਵਾਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵੀ ਇਸ 
ਕਾਲ ਵਿਚ ਲਿਖੀ ਜਾਂਦੀ ਰਹੀ। ਇਸ ਸੁੰਗ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਦੇ ਸ਼ੀਹ ਕਵੀਆਂ 
ਵਿਚੋਂ ਲੂ ਯੂ (1125-1210 ਈ.) ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਕਵੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ 
20,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਲਿਖੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ 9,200 ਸੁਰੱਖਿਅਤ 
ਹਨ। 


ਤਜੂ ਕਵਿਤਾ--ਇਸ ਕਾਲ ਵਿਚ ਤਜੂ ਕਾਵਿ ਰੂਪ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ 
ਹੋਇਆ। ਇਸ ਕਾਵਿ ਰੂਪ ਦੇ ਗੀਤਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸਤਰੀਆਂ 
ਗਾਉਂਦੀਆਂ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੇ ਲੇਖਕਾਂ, ਨੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਤੇ 
ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਲਈ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਇਸ ਕਾਵਿ ਰੂਪ ਤੇ ਹੱਥ 
ਰਿ ਤਰ 
ਹਸਿਨ ਚੀ-ਚੀ ਹਨ। 


ਯੂਆਨ ਖ਼ਾਨਦਾਨ--ਚਿਨ ਤਾਤਾਰੀਆਂ ਤੋਂ ਡਰ ਕੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 
1126 ਈ. ਵਿਚ ਸੁੰਗ ਰਾਜਧਾਨੀ ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ, ਸੰਗ 
ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਦੇ ਲੋਕ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਭੱਜ ਗਏ। ਲਗਭਗ 150 ਸਾਲਾਂ ਤਕ 


-ਚੀਨ ਵੰਡਿਆ ਰਿਹਾ। ਯੂਆਨ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਦੇ ਬਾਨੀ ਕੁਬਲਾ ਖ਼ਾਂ ਨੇ ਭਾਵੇਂ 
ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਏਕੀਕਰਣ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਪਰ ਸਭਿਆਜ਼ਾਰਕ ਪਾੜ 


ਕਾਇਮ ਰਿਹਾ। ਪਰਵਾਸ ਕਾਰਨ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਸਲਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ 
ਆਪਸੀ ਮੋਲ-ਜੋਲ ਕਾਰਨ ਇਕ ਨਵੀਂ ਭਾਸ਼ਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ, ਜੋ ਬਾਅਦ 
ਵਿਚ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣੀ। ਪਰੰਪਰਾਵਾਦੀ ਸਭਿਆਚਾਰ 
ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਬਦਲਣ ਕਾਰਨ ਉੱਤਰ ਵਿਚ ਪੁਰਾਤਨ ਸਾਹਿਤ 
ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਜੇਤੂਆਂ ਦੀ ਨਿਗਾਹ ਵਿਚ ਘਟਣਾ ਸ਼ੁਰੁ ਹੇ 
ਗਿਆ। ਇਸ ਲਈ ਦੱਖਣ ਦੇ ਟਾਕਰੇ ਤੇ ਉੱਤਰੀ ਚੀਨ ਵਿਚ ਮੰਗੋਲਾਂ 
ਦੇ ਯੂਆਨ ਖ਼ਾਨਦਾਨ (1290-1368ਈ.) ਅਧੀਨ ਨਵੀਆਂ ਗ਼ੈਰ-ਰੂੜ੍ਹੀ- 
ਵਾਦੀ ਸਾਹਿਤਕ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਲਈ ਕਮਾਲ ਦਾ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪੈਦਾ ਹੋ 
ਗਿਆ। 


ਨਾਟਕ--ਇਸ ਕਾਲੁ ਵਿਚ ਕਾਫ਼ੀ ਸਾਰਾ ਨਾਟਕ ਸਾਹਿਤ 
ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ। ਭਾਰਤੀ ਤੇ ਈਰਾਨੀ ਨਮੂਨੇ ਵੀ ਨਾਟਕ ਦੀ ਪ੍ਰਗਤੀ 


ਚੀਨੀ ਸਾਹਿਤ 
ਲਈ ਕਾਰਨ ਬਣੇ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਚੀਨੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਇਸ ਪਰਾਈ 
ਸਰਕਾਰ ਨਾਲ ਨਾਮਿਲਵਰਤਣ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਹ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਤੇ ਲਿਖਣ 


ਵਿਚ ਰੁੱਝੇ ਰਹੇ। ਇਕ ਨਵੀਂ ਸਾਹਿਤਕ ਵਿਧੀ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਈ। ਚਾਰ 


ਪੰਜ ਐਕਟਾਂ ਵਿਚ ਨਾਟਕ ਲਿਖਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ 
ਲੋਕ-ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਬਹੁਤ ਨੇੜੇ ਸੀ ਤੇ ਇਸ ਵਿਚ ਗੀਤ ਨੀ ਨਗੀਨਿਆਂ 
ਵਾਂਗ ਜੜੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਿਦਵਾਨ ਨਾਟਕ ਲਿਖਣ ਲੱਗੇ। 
1234 ਤੋਂ 1368 ਈ. ਦੇ ਦੌਰਾਨ 600 ਨਾਟਕ ਲਿਖੇ ਤੇ ਖੇਂਡੇ ਗਏ। ਸੌ 
ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਾਟਕਕਾਰਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੂਆਂ 
ਹਾਨ-ਚਿੰਗ (1230-1307 ਈ.) ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। 

ਦੇਸੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਗਲਪ--ਦੇਸ਼ੀ ਤਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਗਲਪ 
ਵੀ ਲਿਖੀ ਜਾਣੀ ਆਰੰਭ ਹੋਈ। ਕਹਾਣੀ ਕਹਿਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਜ਼ਬਾਨੀ 
ਸੁਣਾਉਣ ਦੀ ਥਾਂ ਲਿਖਣਾ ਆਰੰਭ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਰਚਨਾਵਾਂ ਬਹੁਤੀਆਂ 
ਰਚਨਾਵਾਂ ਭੈੜੀ ਜਿਹੀ ਛਪਾਈ ਵਿਚ ਬੇਨਾਮ ਜਾਂ ਨਕਲੀ ਨਾਂਵਾਂ ਅਧੀਨ 
ਰਿ 
ਕੂਆਂ-ਚੁੰਗ (1330-1400 ਈਂ) ਸੀ। 


ਰ ਮਿੰਗ ਖ਼ਾਨਦਾਨ--ਯੂਆਨ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਵੱਲੋਂ ਏ੍‌ਕੀਕਰਨ ਕੀਤੀ 
ਗਈ ਸਲਤਨਤ ਨੂੰ ਮਿੰਗ ਖ਼ਾਨਦਾਨ (1368-1644ਈ) ਨੇ ਅੱਗੇ ਜਾਰੀ 
ਰੱਖਿਆ। ਇਸ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਅਧੀਨ ਦੱਖਣ ਦੇ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਮੁੜ 
ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੇ ਗਏ। ਪਰੰਪਰਾਵਾਦੀ ਸਾਹਿਤ ਰਚਣ ਵਾਲੇ ਲਗਭਗ 
ਸਾਰੇ ਮੁੱਖ ਕਵੀ ਤੇ ਗੱਦ ਲੇਖਕ ਦੱਖਣ ਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ 
ਸਾਹਿਤ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਨਮੂਨੇ ਬਣਾ ਕੇ ਲਿਖਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹ ਸਹਿਤ ਪ੍ਰਚਾਰ 
ਕੀਤਾ। ਮਿੰਗ ਕਵੀਆਂ ਨੇ ਭਾਵੇਂ ਸ਼ੀਹ ਤੇ ਤਜੂ ਦੋਵੇਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਢੇਰ 
ਸਗੋਂ ਅਨੁਕਰਣ ਹੀ ਸਨ। ਅਤੀਤ ਦੇ ਮਹਾਂਕਵੀਆਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ 
ਦੇ ਅਨੁਕਰਣ ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ -ਗਿਆ ਭਾਵੇਂ ਕੁਝ ਕਵੀਆਂ ਨੇ ਕੁਝ 
ਵਡਮੁੱਲੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਵੀ ਕੀਤੀਆਂ। 
ਦੇਸੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਇਸ ਕਾਲ ਦੇ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ 
ਵਾਸਤਵਿਕ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। ਨਾਟਕ ਜੋ ਪਹਿਲੇ ਕਾਲਾਂ ਵਿਚ ਵੀ 
- ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਮੁੜ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਦੱਖਣੀ 
ਨਾਟਕ 'ਚੁਆਨ ਚੀ' ਵਿਚ ਕਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗੱਲਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਇਸ 
ਵਿਚ 40 ਤੋਂ 50 ਦ੍ਰਿਸ਼ ਪਰਿਵਰਤਨ ਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਗਾਉਣ ਲਈ ਨਾਇਕ 
ਨਾਇਕਾ ਦੇ ਨਾਲ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਐਕਟਰ ਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਨਾਟਕਾਂ ਦੇ 
ਪਲਾਟ ਇਤਿਹਾਸ ਜਾਂ ਲੋਕ-ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਥਾਂ ਸਮਕਾਲੀ ਜੀਵਨ ਵਿਚੋਂ 
ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਦੱਖਣੀ ਰੰਗਮੰਚ ਲਹਿਰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਜ਼ੋਰ ਫੜਦੀ 
ਗਈ। ਅਖ਼ੀਰ ਕਵੀ ਤੇ ਗਾਇਕ ਲਿਆੰਗ ਚਐਨ-ਯੂ (1510-80 ਈ.) 
ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਮਿੱਤਰ ਐਕਟਰ ਵੇਈ ਲਿਆਂਗਫੂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਇਕ 
ਸੰਪ੍ਰਦਾਇ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਗਈ, ਜੋ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖ਼ੀਰ ਤਕੇ ਛਾਈ 
ਰਹੀ। ਨਾਟਕ ਅਤੇ ਨਾਟਕੀ ਗੀਤਾਂ 'ਤਾ-ਚੁੰੱ' ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਇਸ ਕਾਲ 


ਵਿਚ ਗਲਪ ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ, ਜਿਸ ਨੇ 16ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ 


ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਗਤੀ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਤਿੰਨ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਨਾਵਲ ਹੋਂਦ ਵਿਚ 
ਆਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਫੂ ਚਐਂਗ-ਐੱਨ (1500-80ਈਂ.)ਦੇ ਨਾਵਲ 'ਹਸੀ 
ਯੂ ਚੀ' ਵਿਚ ਚੀਨੀ ਸਾਧੂ ਹਿਊਨ ਸਾਂਗ ਦੀ ?ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਭਾਰਤ 
ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਲੋ-ਮਾਓ ਤੇਂਗ ਦਾ 'ਹਸੀ 
ਯਾਂਗ ਚੀ' ਅਤੇ ਇਕ ਅਗਿਆਤ ਲੇਖਕ.ਦਾ 'ਚਿਨ ਪਿੰਗ ਮੇਈ' ਹੋਰ 
ਦੋ ਨਾਵਲ ਹਨ। 


ਚਇੰਗ ਖ਼ਾਨਦਾਨ--ਮੈਨਕਸ ਨੇ ਚੀਨ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਚਇੰਗ 


ਖ਼ਾਨਦਾਨ (1644-1912 ਈ.) ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤਬਦੀਲੀ ਨਾਲ _ 


ਪਰੰਪਰਾਵਾਦੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਚਲਦੀਆਂ ਆ ਰਹੀਆਂ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਵਿਚ 
ਕੋਈ ਅੰਤਰ ਨਹੀਂ ਆਇਆ। ਇਸ ਕਾਲ ਵਿਚ ਪੁਰਾਤਨਵਾਦੀ 
ਮਹਾਂਕਵੀਆਂ ਦੀਆਂ ਰਨਚਾਵਾਂ ਦੇ ਅਨੁਕਰਣ ਤੇ ਵਧੀਆ ਕਵਿਤਾ ਅਤੇ 
ਵਾਰਤਕ ਲਿਖੀ ਜਾਂਦੀ ਰਹੀ। ਕਈ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਮੌਲਿਕਤਾ ਤੇ ਸੁਹਜ 
ਦੀ ਝਲਕ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। 


ਗਲਪ-ਪੂਸੁੰਗਲਿੰਗ (1640-1715 ਈ.) ਨੇ ਰੋਮਾਂਟਿਕ ਗਲਪ 
ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਜਾਰੀ ਰਖਦਿਆਂ 431 ਕਹਾਣੀਆਂ ਲੀਆਓ-ਚਾਈ-ਚੀਹ-ਈ 
ਨਾਂ ਅਧੀਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੀਆਂ। ਵੂ ਚਿੰਗ-ਤਜੂ (1701-54 ਈ.) ਨੇ 
ਆਪਣੇ 'ਜੂ-ਲਿਨ ਵਾਈ-ਸ਼ੀਹ' ਨਾਂ ਦੇ ਸ਼ਾਹਕਾਰ ਵਿਚ ਆਪਣੇ 
ਸਮਕਾਲੀ ਲੇਖਕਾਂ ਦਾ ਚੰਗਾ ਮਖੌਲ ਉਡਾਇਆ ਹੈ। ਤਸਾਓ ਜਾਂ ਦਾ 
ਨਾਵਲ 'ਹੁੰਗ ਲਾਉ ਮੈਗ' ਬਹੁਤ ਲੋਕਪ੍ਰਿਅ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਪਿਆਰ 
ਤਿਕੋਣ ਤੇ ਇਕ ਮਹਾਨ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਦੇ ਪਤਨ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ, ਜੋ ਦੁਖਾਂਤ 
ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਖ਼ਤਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। __ 

ਨਾਟਕ--ਇਸ' ਕਾਲ ਵਿਚ ਵੀ ਮਿੰਗ ਸਮੇਂ ਦੀ ਨਾਟਕ ਦੀ 
'ਚੁਆਨ ਚੀ' ਪਰੰਪਜਾ ਨੰ ਬੜੀ ਸਫ਼ਲਤਾ ਨਾਲ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ 
ਪਰ ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ ਤੇ ਇਹ ਨਾਟਕੀ ਰਚਨਾਵਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮੋਹ ਨਹੀਂ ਸਕੀਆਂ। 
18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖ਼ੀਰ ਵਿਚ ਲੋਕ-ਨਾਟਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ .ਹੇਣ 
ਲੱਗੀ। ਰ ਵਾ ਰ 

ਪੱਛਮੀ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੇ ਅਨੁਵਾਦ--19ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਪੱਛਮੀ 
ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਚੀਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਆਰੰਭ ਹੋ ਗਿਆ। ਯੈਨ ਫ਼ੂ 


ਜੋ ਗ੍ਰੇਟ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਿਆ ਸੀ, ਇਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਨੁਵਾਦਕ ਸੀ। ਉਸ 


ਨੇ ਪੱਛਮੀ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਕਲਾਸੀਕਲ ਚੀਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ 


ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ। ਇਕ ਹੋਰ ਉੱਘੇ ਅਨੁਵਾਦਕ ਲਿਨ ਸੂ (1852-1924 


ਈ.) ਨੇ 170 ਪੱਛਮੀ ਨਾਵਲਾਂ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਚੀਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਕੀਤਾ। 


ਦੀ ਜ਼ਬਾਨੀ ਸਾਰਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। . 
ਲੇਖਕਾਂ ਤੇ ਪੱਛਮੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਿਆ। ਲੀਓ ਈ (1857-1909ਈ.) ਰਚਿਤ 
'ਲਾਓ ਤਸਾਨ ਯੂ ਚੀ' ਇਕ ਚੰਗੀ ਉਦਾਹਰਣ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਸਮਕਾਲੀ 
ਚੀਨੀ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਚਿਤਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। 

ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਹੂਆਂਗ ਤਸੁਨ-ਹਸੀਐਨ (1845-1905 
ਈ.) ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਵੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਨਵੇਂ 
ਵਿਸ਼ੇ, ਨਵੀਂ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਤੇ ਨਵੇਂ ਛੰਦ ਵਰਤੇ। ਇਸ ਦੇ ਮਿੱਤਰ ਲਿਆਂਗ 
ਚੀ-ਚਾਂਓ (1873-1929ਈ.)ਨੇ ਵੀ ਨਵੀਂ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਪ੍ਰਗਤੀ ਕਰਦਿਆਂ 


ਗਦ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਇਸ ਦਾ _ 


ਲੋਕਾਂ ਤੇ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸੀ। 


ਸਾਹਿਤਕ ਵਿਦਰੋਹ ਤੇ ਮਗਰੋਂ--ਚੀਨੀ ਸਾਹਿਤਕ ਵਿਦਰੋਹ 
ਦਾ ਮਨੋਰਥ ਚੀਨੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਸਾਰੇ ਪੱਖਾਂ ਵਿਚ ਆਧੁਨਿਕਤਾ 
ਲਿਆਉਣਾ ਸੀ।-ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਹਿਊ ਸ਼ੀਹ ਸ਼ੀ ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ 
ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਚੀਨੀ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ 


ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ 1917ਈ. ਮਗਰੋਂ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ 'ਹਸਿਨ 


ਅਮੀਰਸ਼ਾਹੀ ਤੇ ਪ੍ਰਤਿਗਾਮੀ ਪੁਰਾਤਨ ਚੀਨੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਵਿਰੇਧ ਕਰਨਾ 
_`ਸੀ। ਇਸ ਵਿਦਰੋਹ ਦੀ ਇਕ ਵੱਡੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹਿਊ ਸ਼ੀਹ ਚੀ 'ਚੁੰਗ-ਕੂਓ 
ਚੇ-ਹਸੁਐਹ ਸ਼ੀਹ ਤਾ-ਕਾਂਗ' ਹੈ, ਜੋ ਦੇਸੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਲਿਖੀ ਗਈ 
ਸੀ। ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀ 'ਮੇ ਫੋਰਥ' ਲਹਿਰ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਦੇਸੀ ਭਾਸ਼ਾ 
ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਤੇ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਦੇਸੀ ਭਾਸ਼ਾ 
ਵਿਚ ਨਿਕਲੇ। ਸੰਨ 1921 ਵਿਚ ਦੇਸੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰੀ ਪਰਵਾਨਗੀ 
ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਸਾਹਿਤ ਵਿਦਰੋਹ ਦੇ ਪੈਰ ਪੱਕੇ ਹੋ 
ਗਏ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੇਖਕਾਂ ਵਿਚ ਚਾਉ ਸੂ-ਜੈਨ ਜੋ ਲੂ ਹਸੁਨ 
ਨਾਂ ਹੇਠਾਂ ਲਿਖਦਾ ਸੀ (4883-1936 ਈ.) ਤੇ ਚਾਉ ਤਸੇ-ਜੈਨ (1885 
ਈ.) ਦੋ ਭਰਾਂ ਸਨ। ਲੂ ਹਸੁਨ ਨੇ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਕਹਾਣੀਆਂ ਤੇ ਨਿਬੰਧ 
ਲਿਖੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸਮਾਜਿਕ ਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਕਮਜ਼ੇਕੀਆਂ ਤੇ ਵਿਅੰਗ 
ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 

ਪੱਛਮੀ ਨਾਟਕ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਧੀਨ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਨਾਟਕ ਲਿਖੇ 
ਗਏ ਹਨ। ਕਵਿਤਾ ਨਾਲੋਂ ਗਲਪ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵਧੇਰੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। 
ਫਿਰ ਵੀ ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਚੀਨੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਹਰ ਖੇਤਰ ਵਿਚ 
ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। _ 

ਹ. ਪੁ-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 5:634 . ਰ 

ਚੀਨੀ ਕਾਂਸੀ : ਚੀਨੀ ਵਿਚ ਕਾਂਸੀ ਦੀ ਢਲਾਈ ਦਾ ਕੰਮ 
ਲਗਭਗ 3500 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਹੁੰਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ 1500 ਤੋਂ 
300 ਈ. ਪੂ. ਦੇ ਕਾਲ ਨੂੰ ਚੀਨੀ ਕਾਂਸੀ ਯੁੱਗ ਦਾ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ 
ਹੈ। ਇਸ ਕਾਲ ਦੇ ਕਾਂਸੀ ਦੇ ਬਹੁਤ ਬਰਤਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੱਡੇ-ਵਡੇਰਿਆਂ 
ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਅਕਸਰ ਉਨ੍ਹਾਂ 
ਉੱਤੇ ਉਕਰਿਆ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਕੁਝ ਬਰਤਨਾਂ ਦੀ ਢਲਾਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ 
ਸੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਉਕਰੇ ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ 
ਮਹੱਤਤਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਰਤਨਾਂ ਨੂੰ ਜੱਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ 
ਅਤੇ ਹਰ ਉਂਕਰਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲਿਖਿਆ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, 'ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਪੋਤਰੇ 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲੱਖਾਂ ਸਾਲਾਂ ਤਕ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਤੇ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖਣ।' 
ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਸ਼ਾਇਦ ਹੀ ਫਿਰ ਕਦੇ ਬਣਾਏ ਹੋਣ ਅਤੇ ਇਹ 
ਨਮੂਨੇ ਆਧੁਨਿਕ ਯੁਗ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਧਾੜੂ ਕਲਾ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧਤਾ ਕਰਦੇ 
ਹਨ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਚੀਨੀ ਕਾਂਸੀ ਦੇ ਬਰਤਨਾਂ ਦੀ ਸਹੀ ਗਿਣਤੀ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ 
ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ ਪਰੰਤੂ ਇਹ ਲਗਭਗ 12,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 
ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਚੀਨੀ ਵਿਦਵਾਨ ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਂਸੀ ਦੇ ਬਰਤਨਾਂ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਤਿੰਨ 
ਰਾਜਕਾਲਾਂ ਨਾਲ-ਜੋੜਦੇ ਹਨ। ਹਸੀਆ ਦੇ ਰਾਜਕਾਲ ਦੀ ਸਿਰਫ਼ 
ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਹੱਤਤਾ ਹੈ। ਪੁਰਾਤੱਤਵੀ ਪੱਖੋਂ ਇਹ ਬਹੁਤ ਪਛੜੀ ਹੋਈ 
ਸੀ। ਦੂਜੇ ਰਾਜਕਾਲ, ਸ਼ਾਂਗ-ਯਿਨ ਸਾਂਗ, ਜਾਂ ਯਿਨ ਨੂੰ ਉੱਤਰੀ ਚੀਨ 
ਵਿਚ ਹੋਨਾਨ ਪ੍ਰਾਂਤ ਵਿਚੋਂ ਮਿਲੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦਾ ਭੰਡਾਰ ਮੰਨਿਆ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤੀਜੇ ਰਾਜਕਾਲ, ਚਾਊ ਨੂੰ ਵੀ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨੂੰ ਰਹਿੰਦ- ਖੂੰਦ 
ਰ੍ ਕਰਕੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 


ਕਾਂਸੀ ਢਲਾਈ ਦੇ ਪਦਾਰਬ--ਪ੍ਰਾਰੀਨ ਚੀਨੀ ਕਾਂਸੀ ਢਲਾਈ 
ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਸਬੰਧੀ ਕਈ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਵਰਤੇ 
ਗਏ ਸਨ। ਸ਼ਾਂਗ-ਯਿਨ ਕਾਂਸੀ ਲਈ ਨਿਮਨ ਲਿਖਤ ਸੰਘਟਤ ਵਰਤੇ 
ਗਏ ਸਨ। ਤਾਂਬਾ 82. 39%; ਕਲੌਂਈ ਜਾਂ ਟਿਨ 15.42; ਸਿੱਕਾ 0.45%; 


ਰ 29 
ਚਿੰਗ-ਨਾਈਨ' ਮਾਸਕ ਪੱਤਰ ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਵਾਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸਾਰ 


ਚੀਨੀ ਕਾਂਸੀ 


ਸੋਨਾ 0.38%; ਲੋਹਾ 0.09% ਗੰੰਧਕ 0.115% ਬਕਾਇਆ 1.20%। 


ਪੱਛਮ ਵਿਚ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਚੀਨੀ ਕਾਂਸੀ ਮਿਸ਼ਰਿਤ ਧਾਤ ਵਿਚ 


ਸਿੱਕਾ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਮਿਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭੂ-ਮੱਧ ਸਾਗਰੀ ਕਾਂਸੀ ਵਿਚ 


ਇਸ ਦੀ ਮਾਤਰਾ 3-11% ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ 
ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਇਹ 25%ਵੀ ਮਿਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੁੱਢਲੇ ਚਾਉ ਕਾਲ 
ਤੋਂ ਸਿੱਕੇ ਦੀ ਮਿਕਦਾਰ 20% ਤਕ ਵੀ ਰਖੀ ਗਈ ਹੈ। 

ਐਨ-ਯਾਂਗ ਅਤੇ ਏਰਹ-ਲੀ-ਕਾਂਗ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈਆਂ ਅਨੇਕਾਂ 
ਢਲਾਂਈ ਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਵਿਚ ਮੈਲੇਕਾਈਟ, ਲੱਕੜ ਦੇ ਕੋਲੇ ਦੀ ਰਾਖ, 
ਸਾਂਚੇ ਅਤੇ ਕੁਠਾਲੀਆਂ ਵੱਡੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿਚ ਲੱਭੀਆਂ ਹਨ। ਅੱਜਕਲ੍ਹ 
ਇਸਤੇਮਾਲ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਤਾਂਬੇ ਅਤੇ ਕਲੱਈ ਦੀਆਂ ਕੱਚੀਆਂ ਧਾਤਾਂ 
ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ- ਦੱਖਣੀ-ਪੱਛਮੀ ਚੀਨ ਤੋਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। 

ਕਾਂਸੀ ਢਲਾਈ ਦੇ ਢੰਗ--ਹਥਿਆਰਾਂ ਅਤੇ ਸੰਦਾਂ ਵਰਗੀਆਂ 
ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਪ੍ਰੰਤੂ ਖੇਖਲੇ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਝੀਰੀਆਂ ਵਾਲੇ ਬਰਤਨਾਂ 
ਦੀ ਢਲਾਈ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਢੰਗ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਾਇਬ 


ਪਰਡਿਊ ਜਾਂ ਲਾਸਟ ਵੈਕਸ ਢੰਗ ਮੁੱਖ ਸਨ। 


ਵਰਗੀਕਰਨ ਅਤੇ ਨਾਮਕਰਨ-ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਂਸੀ ਦੇ ਬਰਤਨ ਦਾ 
ਪਹਿਲਾ ਸਿਲਸਿਲੇਵਾਰ ਵਰਗੀਕਰਨ ਸੁੰਗ ਸਲਤਨਤ (960-1279ਈ) 
ਰਿ ਦਬ ਦਿ 1929 ਈ: ਵਿਚ 25 





ਰਾ ਚ =੪>੬੦੦= ੬੮੮ 
ਪਿਆਲਾ, ਜਿਹੜਾ ਤਕਰੀਬਨ 21 ਸੈਂ. ਮੀ. ਉੱਚਾ ਹੈ (ਸੈਲਿਗਮ ਕੁਲੈਕਸ਼ਨ __ 


ਵੱਖੋ-ਵਖਰੇ ਬਰਤਨਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਛੁਪਵਾਈ ਸੀ। ਅਜਾਇਬ ਘਰਾਂ ਵਿਚ 


ਪਈਆਂ ਲੱਭਤਾਂ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿਆਂ ਦੇ ਜਾਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਫੋਟੋਆਂ ਦੇ 


ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 21 ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ 
ਅਤੇ ਪਾਂਣੀ ਵਾਲੇ ਬਰਤਨ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀਆਂ ਵੀ ਅੱਗੋਂ 
ਵਾਲੇ ਬਰਤਨ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਰਾਬ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਬਰਤਨ ਕਈ 
ਆਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਕਲਾਂ ਵਿਚ ਮਿਲੇ ਹਨ। ਕਈ ਤਾਂ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀਆਂ 
ਸ਼ਕਲਾਂ ਦੇ ਵੀ ਹਨ। ਪਾਣੀ ਵਾਲੇ ਬਰਤਨਾਂ ਵਿਚ ਤਸਲੇ, ਘੜੇ, ਕੁੰਡ 
ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਹ ਵੀ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਲਿਹਾਜ਼ ਨਾਲ ਕਈ ਰੂਪਾਂ ਦੇ 


: _ ਆਕਾਰ ਵਿਚ ਮਿਲੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਬਰਤਨਾਂ ਵਿਚ ਕਈਆਂ ਦਾ 


ਚੀਨੀ ਕਾਂਸੀ _- 30 


ਨਿਰਮਾਣ ਤਿੰਨ- ਫ਼ੇਜ਼ਾਂ ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਪਹਿਲਾ, ਦੂਜਾ ਤੇ ਤੀਜਾ ਫ਼ੇਜ਼ 
ਅਤੇ ਹਰੇਕ ਫ਼ੇਜ਼ ਵਿਚ ਆਕਾਰ ਵਿਚ ਕੁਝ ਤਬਦੀਲੀ ਆਈ ਹੈ। ਤੀਜੇ 
ਫ਼ੇਜ਼ ਵਿਚ ਲਾਈ ਫਾਲੇ ਬਰਤਨ ਬਣੇ ਹਨ। 


ਨ, 
੧(॥੦੭੪-₹੭ ਲ 


( 
ਹਰ 


- ੦ 


€... 


-ਜ ਦੇ ਦੇ ਦ==- <<= 
(੨੮੮ “ਕਲ 0. =ਲ ਤਲ-“<ਵ੪==ਲ & 


ਮੁੱਢਲੇ ਚਾਉ ਕਾਲ ਦਾ ਕੁਏਈ ਭੋਜਨ ਬਰਤਨ ਜਿਹੜਾ 20 ਸੈਂ.ਮੀ. ਉੱਚਾ 
ਅਤੇ ਕਰੀਬ 41 ਸੈਂ.ਮੀ.`ਚੋੜਾ ਹੈ (ਡੂਗਾਲਡ ਮੈਲਕੋਲਮ ਕੁਲੈਕਸ਼ਨ, ਲੰਡਨ)। 





ਹਾਨ ਸਲਤਨਤ 202 ਈ: ਪੂ: ਤੋਂ 221 ਈ: ਸਮੇਂ ਦਾ ਗਿਲਟ-ਬਰੋਜ਼ ਢਾ ਰੂ 
(80) ਜਾਂ ਸ਼ਰਾਬ ਦਾ ਜਾਰ (ਲੂਸੀ ਮਾਊਡ ਬੁਕਿੰਘਮ ਕੁਲੈਕੱਸ਼ਨ ਦੀ 
ਆਰਟ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਸ਼ਿਕਾਗੋ) 








ਬੁੱਧ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅਹਿਲਕਾਰ ਦੀ ਗਿਲਟ-ਬਰੋਜ਼ ਦੀ ਬਣੀ 
ਹੋਈ, ਛੇਵੀਂ ਸਲਤਨਤ ਵੇਲੇ ਦੀ ਮੂਰਤੀ 221-589 ਈ: 


ਰੂ ਸ਼ਰਾਬ ਦਾ ਬਰਤਨ (10ਵੀਂ 7 ਵੀਂ ਸਦੀ ਈ. ਪੂ) ਜਿਸ ਦੀ ਉਚਾਈ 
45 ਸੈਂ. ਮੀ. ਹੈ (ਡੈਨਿਸ ਕੋਹੈਨ ਕੁਲੈਕਸ਼ਨ, ਲੰਡਨ) 





31 


ਹੋਰ ਕਾਂਸੀ ਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ--ਹੋਰ ਦੂਜੇ ਸੰਸਕਾਰਕ ਬਰਤਨਾਂ 
ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਘੰਟੀਆਂ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ। ਸ਼ਾਇਦ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ 
ਘੰਟੀ 1॥% ਹੈ, ਜਿਹੜੀ ਕਿ ਖੜਕਾਈ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਇਹ ਐਨ-ਯਾਂਗ ਦੇ 
ਕਾਂਸੀ ਦੇ ਬਰਤਨਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। 





ਫੁ ਢੱਕਣ ਵਾਲਾ ਭੋਜਨ ਦਾ ਬਰਤਨ (5ਵੀਂ-ਤੀਜੀ ਸਦੀ ਈ. ਪੂ) (ਲੂਸੀ 
ਮਾਉਡ ਬੁਕਿੰਘਮ ਕੁਲੈੱਕਸ਼ਨ, ਦੀ ਆਰਟ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਸ਼ਿਕਾਗੋ) 


“1092 ਲਟਕਾਈਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਘੰਟੀਆਂ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ 
ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ 8ਜਾਂ 8ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੇ ਗਰੁਪ ਵਿਚ ਇਕੋ ਸਮੇਂ ਢਲਾਈ 
ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। 6800 ਅਤੇ ॥੦ ਕਿਸਮ -ਦਦੇ ਹਥਿਆਰ, ਛੋਟੀਆਂ 
ਤਲਵਾਰਾਂ, ਛੁਰੇ ਆਦਿ ਸਨ। ਕਾਂਸੀ ਦੇਂ ਤੀਰ ਕਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਤਣਾਉ ਦੇਣ 
ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। 
____ਕਾਰਲਗਰੇਨ ਦੇ ਕੁਝ ਦਰਪਣਾਂ ਜਿਹੜੇ ਕਿ ਹਾਨ ਯੁੱਗ ਦੇ ਆਰੰਭ 
ਵਿਚ ਅਲੋਪ ਹੋ ਗਏ ਸਨ, ਉੱਥੇ ਤੀਜੇ ਫ਼ੇਜ਼ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ 
ਹੈ। ਇਹ ਇਕ ਮਿਸ਼ਰਤ ਪੱਖ ਵੀ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਸ ਨੂੰ 
ਕਾਰਲਗਰੇਨ ਨੇ ਬਰਡ ਡਰੈਗੱਠ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਕਾਰਲਗਰੇਨ ਦੀ ਸ ਕਿਸਮ 
ਦੂਜੀ ਈ. ਪੂ. ਵਿਚ ਵੇਖੀ ਗਈ ਹੈ। ਲਗਭਗ 100 ਈ. ਪੂ. ਦੇ ਚਾਰ 
ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਾਨਵਰ, ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀ 11% ਕਿਸਮ ਦੇ ਦਰਪਣਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ 
ਦੇ ਫਰੇਮ 171-% ਅੱਖਰਾਂ ਵਰਗੇ ਸਨ, ਉੱਤੇ ਵੇਖੇ ਗਏ। ਇਹ ਦਰਪਣ 
ਆਮ ਕਰਕੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪੇਚੀਦਾ ਡੀਜ਼ਾਈਨ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। 
ਰ ਦਰਪਣਾਂ ਦੀ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਿਸਮ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਚੀਨੀ ਸੀ ਹਾਰਸਿਜ਼ 
ਐਂਡ ਗਰੇਪਸ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ, 1੩॥੬ ਯੁੱਗ ਸਮੇਂ ਬਣੀ। 

ਹ. ਪੁ. -ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 5 : 624 

ਚੀਨੀ ਕਾਨੂੰਨ` : ਚੀਨ ਵਿਚ ਚੀਨੀ ਕਾਨੂੰਨ ਦਾ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ 
ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੋਂ ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਤੱਕ ਸੁਤੰਤਰ ਵਿਕਾਸ ਹੁੰਦਾ 
ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਤੇ ਕਿਸੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਕਾਨੂੰਨ ਸ਼ਾਸਤਰੀ 
ਧਾਰਾ ਦਾ ਭੋਰਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਹੀਂ ਪਿਆ। ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਪੱਛਮੀ 
ਸਮਾਜਵਾਦ ਦਾ ਆਰੰਭ ਹੋਇਆ। ਸੰਸਾਰ ਭਰ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ 
ਸਮਾਜ ਨਾਲੋਂ ਚੀਨ ਦੀ ਕਾਨੂੰਨ ਰਵਾਇਤ ਕਿਤੇ ਲੰਬੀ ਹੈ। ਚੀਨ ਦਾ 
ਕਾਨੂੰਨੀ ਇਤਿਹਾਸ ਵਧੇਰੇ ਕਰਕੇ 2205 ਈ. ਪੂ. ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 221 ਈ, 
ਦੀ ਤੁੱਕ ਹਜੀਆ ਸ਼ਾਂਗ ਅਤੇ ਚੂ ਦੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜ ਘਰਾਣਿਆਂ ਨਾਲ 
ਜੋੜਿਆ ਹੋਇਆਂ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਦੀਆਂ ਵਿਚ ਸਾਮੰਤਵਾਦ ਦਾ ਬੋਲਬਾਲਾ 
ਸੀ। ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੀ ਨਾਂ ਧਰੀਕ ਉੱਚ-ਪ੍ਰਭੁਤਾ ਅਧੀਨ ਦੇਸ਼ ਸੈਂਕੜੇ ਰਾਜਾਂ 


ਅਤੇ ਕਬੀਲਿਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੇ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ 
ਦੇ ਰਾਓ-ਰਾਜੇ ਰਾਜ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਕਾਨੂੰਨ ਚਲਾਉਂਦੇ 
ਸਨ। ਈਸਾ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪੰਜਵੀਂ ਜਦੀ ਤੋਂ ਤੀਜੀ ਸਦੀ ਤੱਕ ਜੰਗੀ ਰਾਜਾਂ 
ਦੇ ਯੁੱਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਇਸ ਯੁੱਗ ਵਿਚ ਹੀ ਕੁਝ ਕੁ ਅਤਿ ਅਸਰ 
ਭਰਪੂਰ ਚੀਨੀ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀਆਂ ਦਾ ਆਰੰਭ ਹੋਇਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਕਾਨੂੰਨ 
ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਅਹਿਮ ਕਨਿਫਿਊਸ਼ੀਸਵਾਦ ਅਤੇ ਕਾਨੁੰਨਵਾਦ ਹਨ। 


ਸਮਰਾਟ ਸ਼ੀਹ ਹੂਆਂਗ ਨੇ ਚੀਨ ਨੂੰ ਇਕ ਰਾਜ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਸਿਸਟਮ 
ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਢਾਂਚੇ ਅਧੀਨ ਇਕਮੁੱਠ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸੂਬਿਆਂ ਦੀ ਹਕੂਮਤ 
ਚਲਾਉਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਹਾਕਮ ਥਾਪੇ। ਚੀਨ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਅਤੇ 
ਸੰਪੂਰਣ ਤਾਂਗ ਦੀ ਕਾਨੂੰਨ ਸੰਘਤਾ, 653 ਈ. ਵਿਚ ਕਾਨੂੰਨਦਾਨਾਂ ਦੇ 
ਇਕ ਕਮਿਸ਼ਨ ਨੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਸੰਘਤਾ ਦੇ ਮੁੱਢ ਵਿਚ ਆਮ 
ਸਿਧਾਂਤ, ਮੰਤ, ਦੇਸ਼ ਨਿਕਾਲਾ ਅਤੇ ਡੰਡਾ-ਮਾਰ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਸਜਾਵਾਂ, 
ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੇ ਗੋਸ਼ਵਾਰੇ ਸੰਗੀਨ ਜੁਰਮ ਅਤੇ ਖਾਸ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੇ . 
ਹੱਕਦਾਰ ਵਿਅਕਤੀ ਆਦਿ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਪਿੱਛੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਨਹਿਰਾਏ ਗਏ ਸਰਕਾਰੀ ਮਹਿਕਮਿਆਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ 
ਅਪਰਾਧਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਦਿੱਤੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀਆਂ ਸੰਘਤਾਵਾਂ 
ਨੇ ਮੂਲ ਕਾਨੂੰਨ ਵਿਚ ਥੋੜ੍ਹੀ ਰੱਦੋ-ਬਦਲ ਕੀਤੀ ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਰਤੀਬ 
ਅਤੇ ਸੈਲੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੰਚੂ ਯੁੱਗ ਤੱਕ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਰਹੀ ਕਿਉਂਕਿ ਸਰਕਾਰੀ 
ਲਿਖਤੀ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਅਤੇ ਦੰਡਾਵਲੀਆਂ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਲੋੜਾਂ ਦੀ 
ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਸਨ, ਇਸ ਲਈ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਲੋੜਾਂ ਲਈ ਪਿੰਡ, ਫਿਰਕੇ ਜਾਂ 


_ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਇਖ਼ਤਿਆਰੀ ਦਾਇਰਿਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਰਹੀ। ਉਨ੍ਹੀਵੀਂ 


ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤ ਤਕ ਇਹੋ ਸਿਸਟਮ ਇਕਸਾਰ ਅਤੇ ਇਕ-ਟਕ ਚਲਦਾ 
ਰਿਹਾ। ਆਧੁਨਿਕ ਜਰਮਨ ਅਤੇ ਜਾਪਾਨੀ ਨਮੂਨਿਆਂ ਤੇ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਦੇ 
ਨਵੀਨੀਕਰਨ ਲਈ ਇਕ ਕਮੇਟੀ (1904-10)ਨੇ ਮਾਨਚੂ ਕੋਡ ਦਾ ਕੇਵਲ 
ਸੋਧਿਆ ਸੰਸਕਰਣ ਹੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜੇ 1931 ਤੱਕ ਨਾਫਜ਼ ਰਿਹਾ। 
ਉਸੇ ਸਾਲ ਚਿਆਂਗ ਕਾਈਸ਼ੈਕ ਦੀ ਕਮਿੰਟਾਂਗ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਪੱਛਮੀ ਲੀਹਾਂ 
ਤੇ ਇਕ ਆਰਜ਼ੀ ਸੰਵਿਧਾਨ ਅਤੇ ਇਕ ਸਿਵਲ ਕੋਡ ਤਿਆਰ ਕਰਨ 
ਲਈ ਵਿਧਾਇਕ ਕਮਿਸ਼ਨ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ ਪਰ ਖ਼ਾਨਾ ਜੰਗੀ ਅਤੇ ਜਾਪਾਨੀ 
ਹਮਲੇ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਵਿਚ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਬਣਾਏ ਅਨੇਕਾਂ ਕਾਨੂੰਨ ਅਮਲੀ 
ਤੌਰ ਤੇ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਨਾ ਆ ਸਕੇ। ਸੰਨ 1949 ਵਿਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਏ ਚੀਨ 
ਦੇ 'ਲੋਕ ਗਣਰਾਜ' ਨੇ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟਰੀ ਪੱਛਮ ਦੀ ਕਾਨੂੰਨ-ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ 
ਰੱਦ ਕਰਕੇ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਤਰਜ਼ ਦੇ ਨਵੇਂ ਕਾਨੂੰਨ ਜਾਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। 
ਚੀਨੀ ਕਾਨੂੰਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਚੀਨ ਦੀਆਂ ਪਰਸਪਰ 
ਵਿਰੋਧੀ ਸਮਾਜਿਕ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀਆਂ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਕਨਫਿਊਸ਼ਸਵਾਦ ਅਤੇ 
ਕਾਨੂੰਨਵਾਦ ਦੇ ਤੱਤ ਇਕਮਿਕ ਹੋ ਗਏ। ਕਨਫਿਊਸ਼ਸਵਾਦ ਰਵਾਇਤੀ 
ਸਦਾਚਾਰਕ ਸਿੱਖਿਆ ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਾ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਕਾਨੁੰਨਵਾਦ ਕਾਨੰਨੀ 
ਤੌਰ ਤੇ ਠਹਿਰਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਇਨਾਮਾਂ-ਦਾ ਪੱਖਪਾਤੀ 
ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਕੁਝ ਸਾਂਝੇ ਸਿਧਾਂਤ- ਸਨ। ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਜੁਰਮ ਦੀ 
ਰੋਕ-ਥਾਮ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸਨ, ਅਸਮਾਨਤਾ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਆਗੂ-ਰਾਜ 
ਸਮਾਜਕ ਤੌਰ ਤੇ ਬਾਂਛਨੀ ਸਨ, ਕਾਨੂੰਨ ਵਿਚ ਵਪਾਰਕ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦੀ 
ਖ਼ਾਸ ਗੁੰਜਾਇਸ਼ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਦਾਚਾਰਕ ਆਦੇਸ਼ਾਂ ਜਾਂ ਕਾਨੂੰਨੀ ਹੁਕਮਾਂ 
ਰਾਹੀਂ ਬਾਂਛਿਤ ਨਤੀਜੇ ਖ਼ੁਦਬਖ਼ੁਦ ਪੂਰੇ ਹੋਣ ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਸੀ। ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ 
ਵਿਖੇ ਸਮਰਾਟ ਦੇ ਰੱਬੀ ਰੋਲ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਨੇ ਵੀ ਕਾਨੰਨ ਨੂੰ 
ਕੀਤਾ। ਸਮਰਾਟ ਅਤੇ ਉਹਦੇ ਨੁਮਾਇੰਦੇ, ਇਸ ਧਰਤ-ਗੋਲੇ ਉੱਤੇ ਕਿਸੇ 
ਵੀ ਵਿਘਨ ਲਈ ਅਸਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਸਨ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਵੀ ਕੋਈ 
ਗੜਬੜ ਹੋਈ ਤਾਂ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਬ੍ਰਹਮੰਡੀ ਸੰਤੁਲਨ ਦਾ ਉਪਾਅ ਸੋਚਿਆ 
ਗਿਆ। ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਕਾਨੂੰਨ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਸਮਝਿਆ ਗਿਆ 
ਜੋ ਹਾਕਮਾਂ ਵੱਲੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਾਗੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। 
ਸਿਵਲ ਅਤੇ ਫ਼ੌਜਦਾਰੀ ਦੇਣਦਾਰੀ ਵਿਚਕਾਰ ਕੋਈ ਭਿੰਨ-ਭੇਦ ਨਹੀਂ 
ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਨਿੱਜੀ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਜਾਂ ਗ੍ਰੋਹਾਂ ਦੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਤੇ ਦਾਵਿਆਂ 
ਦੀ ਕੋਈ ਮਹੱਤਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਕ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨਾਲ ਹਰ 
ਕੋਈ ਇਕੋਂ ਹੀ ਕਾਨੂੰਨ ਦੇ ਤਾਬੇ ਹੋ ਗਿਆ ਪਰ ਸਮਰਾਟ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਲੋਕੀਂ 


ਚੀਨੀ ਗੋਭੀ : ਵੇਖੋ, ਗੋਭੀ ਰ 32 


ਤਿੰਨ ਸ਼ਰੇਣੀਆਂ-ਖ਼ਾਸ ਅਧਿਕਾਰੀ, .ਆਮ ਲੋਕ ਤੇ ਗ਼ੁਲਾਮ ਵਿਚ ਵੰਡੇ 
ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਬੰਧੀ ਕਿਸੇ ਅਪਰਾਧ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੁਤਬਿਆਂ ਦੇ 
ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਠਹਿਰਾਈਆਂ ਗਈਆਂ। ਮੈਜਿਸਟ੍ਰੇਟ ਆਪੋ- 
ਆਪਣੇ ਅਧਿਕਾਰ-ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਅਪਰਾਧੀਆਂ ਨੂੰ ਫੜਨ ਅਤੇ ਮਹੀਨੇ 
ਵਿਚ ਖਾਸ ਨਿਯਤ ਦਿਨਾਂ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਫੈਸਲਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸਜ਼ਾ 
ਤਜਵੀਜ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਸਨ। ਅਧਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਮੈਜਿਸਟ੍ਰੇਟਾਂ ਨੂੰ 
ਹਦਾਇਤ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਘੱਟ ਮੁਕੱਦਮੇ ਫੜਨ ਅਤੇ ਵਾਹ ਲਗਦੇ ਧਿਰਾਂ 
ਨੂੰ ਰਾਜੀਨਾਮਾ ਕਰਨ ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਰ ਕਰਨ। ਜ਼ਨਾਨੀਆਂ, ਗਭਰੇਟਿਆਂ, 
ਬਿਰਧਾਂ ਅਤੇ ਖਾਸ ਅਧਿਕਾਰ-ਪ੍ਰਾਪਤ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰਨਾਂ 
ਨੂੰ ਅਦਾਲਤ ਵਿਚ ਵਕੀਲ ਆਦਿ ਰੱਖਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਸੇ 
ਕਰਕੇ ਚੀਨ ਵਿਚ ਸਫ਼ਾਈ ਦੇ ਵਕੀਲਾਂ, ਐਡਵੋਕੇਟਾਂ ਜਾਂ ਕਾਨੂੰਨੀ ਮਸ਼ੀਰਾਂ 
ਦਾ ਪੇਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਬਣਿਆ। ਕਾਨੂੰਨ ਦੇ ਲਿਖਣ-ਪੜ੍ਹਨ ਦਾ ਕੰਮ ਅਰਜ਼ੀ 
ਨਵੀਸਾਂ ਅਤੇ ਮੈਜਿਸਟ੍ਰੇਟਾਂ ਦੇ ਸਕੱਤਰਾਂ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਸੀ। ਛੋਟੇ ਮਾਮਲੇ 
_ ਸਥਾਨਕ ਪੱਧਰ ਤੇ ਨਿਬੜ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਸੰਗੀਨ ਜੁਰਮ ਵਾਲੇ ਮਾਮਲਿਆਂ 
ਵਿਚ ਉੱਚ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਪਾਜ ਅਪੀਲ ਹੋ ਸਕਦੀ ਸੀ। ਵਿਆਹ, 
ਜਾਇਦਾਦ, ਵਿਰਾਸਤ ਆਦਿ ਦੇ ਨਿੱਜੀ ਮਾਮਲੇ ਜੂਬਾਈਂ ਖਜ਼ਾਨਚੀ ਦੇ 


ਦਫ਼ਤਰ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਫ਼ੌਜਦਾਰੀ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਮਾਮਲੇ 


ਸੁਬਾਈ ਅਦਾਲਤੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਤਕ ਅਪੜਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਉਪਰ 
ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਦਾ ਖ਼ਹਿਕਮਾ ਸੀ ਜਿਥੇ ਵੱਡੀ ਨੋਈਅਤ ਦੇ ਮੁਕੱਦਮੇ ਸੁਣੇ ਜਾਂਦੇ 
ਸਨ। ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਵਾਲੇ ਮਾਮਲੇ ਰਾਜਧਾਨੀ ਵਿਚ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਸੰਸਥਾਵਾਂ 
ਵੱਲੋਂ ਸੁਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਜੋ ਫ਼ੈਸਲਾ ਹੋਣ ਉਪਰੰਤ ਸਮਰਾਟ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚਦੇ 
ਸਨ। ਆਖਰੀ ਫ਼ੈਸਲਾ ਹੋਣ ਤੱਕ ਦੋ ਸਾਲ ਲੱਗ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਅਪਰਾਧੀ 
ਨੂੰ ਜੇ ਉਹ ਚੀਨ ਦੀਆਂ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੁਸ਼ੱਕਤ ਮਗਰੋਂ ਜਿਉਂਦਾ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ, 
ਆਮ ਮੁਆਫ਼ੀ ਪਾਉਣ ਜਾਂ ਬਰੀ ਹੋਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। 
ਹੁਕਮਰਾਨ ਦੇ ਹਿਤਾਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਚੀਨ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨ ਵਿਚ 
ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਨਾਲੋਂ ਕਰਤੱਵਾਂ ਜਾਂ ਬੰਧਨਾਂ ਤੇ ਵਧੇਰੇ. ਜੋਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 
ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਮਨਸਬਦਾਂਰ ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਅਧਿਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਵਿਅਕਤੀ 
ਜਿਸਮਾਨੀ ਸਜ਼ਾ ਅਤੇ ਮੁਸ਼ੱਕਤ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਸਨ। ਦੋ ਕਿਸਮ ਦੀ ਕੈਦ 


ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਸੀ। ਇਕ ਤਾਂ ਸਰਕਾਰੀ, ਜੋ ਰਾਜ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਸੰਗੀਨ ਜੁਰਮਾਂ 


ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਰਾਜ-ਧ੍ਰੋਹ ਜਾਂ ਬਗ਼ਾਵਤ. ਆਦਿ ਦੇ ਮੁਜਰਮ ਵਿਅਕਤੀਆਂ 
ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਕ-ਸਬੰਧੀਆਂ ਨੂੰ ਸਰਹੱਦੀ ਜਾਂ ਮਲੇਰੀਏ ਵਾਲੇ 
ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਭੇਜ ਕੇ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਦੂਜੀ ਘਰੋਗੀ ਜੋ 
ਵਿਪਦਾ-ਕਾਲ ਵਿਚ ਵਿਅਕਤੀਆਂ, ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਔਰਤਾਂ _ਅਤੇ 
ਲੜਕੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਚ ਕੇ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। 

ਉੱਤਰ-ਅਧਿਕਾਰ, ਵਿਰਾਸਤ, ਮੁਤਬੰਨਾ ਬਣਾਉਣ, ਵਿਆਹ 
ਵਧੇਰੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਨਾਤੇਦਾਰੀ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਪਿਤਾ 
ਜਾਂ ਵਧੇਰੇ ਨਰ-ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੂੰ ਕਾਨੂੰਨੀ ਤੌਰ ਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਜਾਂ ਖ਼ਾਨਦਾਨੀ 


ਗਰੁੱਪ ਉੱਤੇ ਪੂਰਾ ਇਖ਼ਤਿਆਰ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਵਿਚ ਇਸ ` 


ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ਨੂੰ ਵੇਚਣ-ਵੱਟਣ ਆਦਿ ਦਾ. ਅਧਿਕਾਰ ਹਾਸਲ ਸੀ। 
ਬੰਸਾਵਲੀ ਨਰ-ਪਹਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲਦੀ ਸੀ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਪੁਰਖ ਦਾ 


ਪੁੱਤਰ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਅਗਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਜੱਦ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ 


ਵੱਡੇ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਗੋਦ ਲੈ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਅਣਵਿਆਹੀਆਂ ਇਸਤਰੀਆਂ 
ਆਪਣੇ ਪਿਤਰੀ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀਆਂ ਮੈਂਬਰ ਸਨ ਜੋ ਵਿਆਹ ਉਪਰੰਤ 
ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਚ ਜਾ ਰਲਦੀਆਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ 
ਮਾਪਿਆਂ ਅਤੇ ਵਡੇਰਿਆਂ ਦੇ ਇਖ਼ਤਿਆਰ ਦੇ ਤਾਬੇ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। 
ਸ਼ਾਦੀ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸਬੰਧਤ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਮੁੱਖੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਰਸਮੀ 
ਕਰਾਰ ਰਾਹੀਂ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰਵਾਣਿਤ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਚੋਲੇ ਦੁਆਰਾ 
ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਕ ਪੁਰਖ ਦੀ ਇਕੋ ਮੁੱਖ ਪਤਨੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਪਰ 
ਉਹ ਹੋਰ ਪਤਨੀਆਂ ਵੀ ਰੱਖ ਸਕਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਦੀ 
ਔਲਾਦ ਜਾਇਜ਼ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਤਲਾਕ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੇ ਦਖ਼ਲ 


ਬਿਨਾ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਯਾਰ-ਕਰਮ ਜਾਂ ਪਤੀ ਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਗੈਰ 
ਤਸੱਲੀਬਖ਼ਸ਼ ਆਚਰਣ ਤਲਾਕ ਦੇ ਮੁੱਖ ਅਧਾਰ ਸਨ। ਛੁੱਟੜ ਅਤੇ 
ਬੇਆਸਰਾ ਪਤਨੀ, ਫਰਿਆਦਣ ਬਣ ਕੇ ਮੁੜ ਵਿਆਹ ਕਰਨ ਦੀ 
ਇਜਾਜ਼ਤ ਲੈ ਸਕਦੀ ਸੀ। ਖ਼ਾਨਦਾਨੀ ਗਰੁੱਪ ਆਪਣੇ ਕਾਰਜ ਨਜਿੱਠਣ 
ਲਈ ਕਾਨੂੰਨੀ ਨਿਯਮਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਅਕਸਰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਰਸਮੀ ਨਿਯਮ 
ਅਤੇ ਆਦੇਸ਼ ਤੇ ਅਮਲ ਕਰਦੇ-ਕਰਾਉਂਦੇ_ਸਨ। ਜਾਇਦਾਦ ਦੀ ਵੰਡ 
ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਹੁੰਦੀ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਰਤਾ ਵਡੇਰਾ ਹਿੱਸਾ ਮਿਲਦਾ। 
ਜਾਇਦਾਦ ਵਿਚ ਧੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ। 

ਰੀਤੀ-ਬੱਧ ਮੁਆਇਦਾ ਕਰਾਰ ਹਾਨ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ, ਸਗੋਂ ਇਸ ਤੋਂ 
ਵੀ ਪਹਿਲੋਂ ਦੇ- ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਮੰਗੇਤਰ-ਕਰਾਰਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਸਰਕਾਰੀ 
ਕਾਨੂੰਨ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਇੰਤਕਾਲਾਂ ਤੇ ਲਾਗੂ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਜਿਸਟਰੀ, 
ਟੈਕਸ ਲਾਉਣ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਵਸਤਾਂ ਦੀ ਵਿਕਰੀ, 
ਮੁਜਾਰੇਦਾਰੀ, ਭਾੜੇ ਤੇ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਗਿਰਦਾਂ ਨੂੰ ਕੰਮ ਲਾਉਣ ਸਬੰਧੀ 
ਕਾਰ-ਵਿਹਾਰਾਂ ਲਈ ਨਿਯਮਤ ਤੌਰ ਤੇ ਮੁਆਇਦੇ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਪਰ 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੇ ਅਦਾਲਤੀ ਕਾਰਵਾਈ ਘੱਟ ਹੀ ਚਲਦੀ ਸੀ। ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ 
ਕਾਰਨ ਅਦਾਲਤਾਂ ਦਾ ਘੱਟ ਹੀ ਆਸਰਾ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਟੈਸਟ ਕੇਸ 
ਹੁੰਦੇ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਨ! 

ਬ੍ਰਹਮੰਡੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਕਾਰਨ ਜਾਇਦਾਦ ਨਾਲੋਂ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ 
ਹਿਫ਼ਾਜ਼ਤ ਵਧੇਰੇ ਅਹਿਮ ਗਿਣੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਚੋਰੀ ਅਤੇ ਬੇਜਾ ਮੁਦਾਖ਼ਲਤ 
ਨਾਲੋਂ ਲੁੱਟ ਅਤੇ ਹਿੰਸਾ ਨਾਲ ਘਰ-ਭੰਨਣਾ ਵਧੇਰੇ ਸੰਗੀਨ ਜੁਰਮ ਸੀ। 
ਗਬਨ, ਪਬਲਿਕ ਫੰਡਾਂ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਸੀ। ਸੰਘਤਾ ਵਿਚ ਅਨੇਕ 
'ਅਫ਼ਸਰ-ਸ਼ਾਹੀ' ਦੇ ਅਪਰਾਧ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੇ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮੈਜਿਸਟ੍ਰੇਟ 
ਦੀ ਮੋਹਰ ਦੀ ਕੁਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਪਬਲਿਕ ਫੰਡਾਂ ਵਿਚ ਖਿਆਨਤ ਆਦਿ। 
ਰਾਜ-ਧ੍ਰੋਹ, ਭਗੌੜਾ ਹੋਣ 'ਤੇ ਬਗ਼ਾਵਤ ਵਰਗੇ ਸੰਗੀਨ ਰਾਜਨੀਤਿਕ 
ਅਪਰਾਧਾਂ ਲਈ ਸਮੂਹਿਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਦੇ ਆਧਾਰ: ਤੇ ਮੁਜਰਮ ਦੇ 
ਸਾਕ-ਸਬੰਧੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸਜ਼ਾ ਮਿਲਦੀ ਸੀ। _ 

ਇਕ ਵੱਖਰੀ ਹੀ ਦਾਰਸ਼ਨਿਸਕ ਰਵਾਇਤ ਅਤੇ ਨਿਰਾਲੇ ਇਤਿਹਾਸਕ 
ਖ਼ਾਸੀਅਤਾਂ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖੀਆਂ। ਕਾਨੂੰਨ ਅਤੇ ਹੇਰਨਾਂ ਸਭਿਆਚਾਰਕ 
ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿਚ ਚੀਨ ਦੀਆਂ ਲੱਭਤਾਂ ਦਾ ਧੁਰ ਪੂਰਬ ਦੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਤੇ 
ਵਿਆਪਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਿਆ। ਕੋਰੀਆ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਸਲਤਨਤਾਂ ਨੇ ਚੀਨੀ 
ਨਮੂਨੇ ਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਕਾਨੂੰਨੀ ਸੰਘਤਾਵਾਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀਆਂ। ਜਾਪਾਨ 


ਵਿਚ ਵੀ ਸੱਤਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਚੀਨੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੀ 


ਸਥਾਪਨਾ ਹੋਈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਲੀਹਾਂ ਉੱਤੇ ਹੀ ਇਕ ਦੰਡਾਵਲੀ, 
ਰਾਜ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਸਟੈਚਿਊਣ ਅਤੇ ਅਨੁਪੂਰਕ ਵਿਨਿਯਖ਼ਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ 
ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਸ ਪਿੱਛੋਂ ਅਗਲੀਆਂ ਸਦੀਆਂ ਵਿਚ ਜਾਪਾਨ ਵਿਚ ਚੀਨੀ 
ਪ੍ਰਭਾਵ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਹੇ ਉਠਿਆ। ਜਾਪਾਨੀ ਸਾਮੰਤਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ 
ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਮਿੰਗ ਕੋਡ ਤੇ ਆਧਾਰਤ ਟੀਕੇ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਕਾਨੂੰਨੀ 
ਕੋਡ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ। ਕਨਫਿਊਸ਼ਸਵਾਦ - ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਧੀਨ ਹੀ 
ਜਾਪਾਨੀਆਂ ਨੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਝਗੜਿਆਂ ਵਿਚ ਮੁਕੱਦਮੇਬਾਜ਼ੀ 
ਉੱਤੇ ਸੁਲ੍ਹਾ ਸਮਝੌਤੇ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦਿੱਤੀ। ਬਲਵੰਤ ਸਿੰਘ 

ਚੀਨੀ ਗੋਭੀ : ਵੇਖੇ, ਗੋਭੀ 

ਚੀਨੀ ਘਾਹ` : ਇਸ ਤਟਵਰਤੀ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਮਿਲਣ ਵਾਲੇ 


` ਪੌਦੇ ਦਾ ਵਿਗਿਆਨਕ ਨਾਂ ਗੈਲੀਡੀਅਮ ਕਾਰਟੀਲੇਜੀਨੀਅਮ ਹੈ। ਇਹ 


ਰੋਗਾਣੂ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਦੇ ਕੰਮ ਆਉਂਦਾ 


_ਹੈ। ਇਸ `ਤੋਂ ਛੁੱਟ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ, ਖੁਰਕ ਹਟਾਉਣ ਲਈ ਅਤੇ ਲੇਵੀ 


ਪਦਾਰਥ ਵਜੋਂ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 
ਹ. ਪੂ.-ਗ. ਇੰ. ਮੈ. ਪ.: 124 


33 


ਚੀਨੀ, ਚਾਰਲਸ ਐਡਵਰਡ : ਇਹ ਇਕ ਅਮਰੀਕਨ 
ਪਾਦਰੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਰੀਫਾਰਮਡ ਐਪੀਸਕੋਪਲ ਚਰਚ ਕਾਇਮ ਕਰਨ 
ਵਿਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ 12 ਫ਼ਰਵਰੀ, 1836 ਨੂੰ 
ਨਿਊਯਾਰਕ ਵਿਚ ਕੈਨੈਨਡੇਗਵਾ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਵਿਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ 
ਮਗਰੋਂ ਸੰਨ 1860ਵਿਚ ਇਹ ਪ੍ਰੋਟੈਸਟੈਂਟ ਐਪੀਸਕੋਪਲ ਚਰਚ ਦਾ ਪਾਦਰੀ 
ਬਣਿਆ। ਉਸੇ ਸਾਲ ਇਹ ਕ੍ਰਾਈਸਟ ਚਰਚ ਸ਼ਿਕਾਗੋ ਦਾ ਰੈਕਟਰ 
ਨਿੰਯੁਕਤ ਹੋਇਆ। ਧਰਮ ਵਿਚ ਪ੍ਰੋਟੈਸਟੈਂਟ ਵਿਰੇਧੀ ਝੁਕਾਵ਼ਾਂ ਵਿਰੁੱਧ 21 
ਜੂਨ, 1869 ਨੂੰ ਜਿਹੜਾ ਸ਼ਿਕਾਗੋ ਪ੍ਰੋਟੈਸਟ ਪੱਤਰ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ 


ਸੀ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਇਸ ਨੇ ਵੀ ਹਸਤਾਖਰ ਕੀਤੇ ਸਨ। 'ਬੁਕ ਆਫ਼ ਕਾਮਨ _ 


ਪ੍ਰੇਅਰ' ਵਿਚ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਗਲਤੀ ਪਾਉਣ ਕਾਰਨ ਇਸ ਵਿਰੁੱਧ 
ਧਾਰਮਿਕ ਅਦਾਲਤ ਵਿਚ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਾਇਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ੀ 
ਠਹਿਰਾ ਕੇ ਮੁਅੱਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਦੁਬਾਰਾ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਾ ਕੇ 
ਇਸ ਨੂੰ ਪਾਦਰੀ ਪਦ ਤੋਂ ਹਟਾਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਪਰ ਦੀਵਾਨੀ ਅਦਾਲਤ 
ਨੇ ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਫ਼ੈਸਲਾ ਦਿੱਤਾ। 14ਦਸੰਬਰ, 1873ਨੂੰ ਇਹ ਮਿਸ਼ਨਰੀ 
ਬਿਸ਼ਪ ਬਣਿਆ। 15ਨਵੰਬਰ, 1916ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤਕ ਇਹ ਈਸਾਈ 
ਚਰਚ ਦਾ ਰੈਕਟਰ ਅਤੇ ਬਿਸ਼ਪ ਬਣਿਆ ਰਿਹਾ। 
ਹ. ਪੁ. -ਐਨ. ਬ੍ਰਿ- 5 : 444; ਐਨ. ਬ੍ਰਿ ਮਾ. 2:799 


ਚੀਨੀ ਜਾਪਾਨੀ ਯੁੱਧ : ਚੀਨ ਅਤੇ ਜਾਪਾਨ ਵਿਚਕਾਰ ਇਹ 


ਲੜਾਈ 1894-95 ਦੌਰਾਨ ਕੋਰੀਆ ਉੱਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਜਮਾਉਣ ਲਈ 
ਹੋਈ। ਇਸ ਲਈ ਕਈ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਦੇਵੇਂ ਦੇਸ਼ ਤਿਆਰੀ ਵਿਚ 
ਸਨ। ਇਕ ਪਾਸੇ ਤਾਂ ਚੀਨ ਕੋਰੀਆ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਸਥਿਤੀ ਮਜ਼ਬੂਤ 
ਕਰਨ ਤੇ ਤੁਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜੋ ਪੱਛਮੀ ਅਤੇ ਜਾਪਾਨੀ ਸਾਮਰਾਜੀ 
ਤਾਕਤਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਕਰ ਸਕਣਾ ਕੋਈ ਸੌਖਾ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸੰਨ 1880 
ਤੋਂ ਹੀ ਚੀਨ ਨੇ.ਕੋਰੀਆ ਉੱਤੇ ਆਪਣਾ ਕਬਜਾ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ 


ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸ ਲਈ ਇਸ ਨੇ ਖ਼ਾਸ-ਖ਼ਾਸ ਏਜੰਟਾਂ ਦੁਆਰਾ ਖ਼ਾਸ-ਖ਼ਾਸ 


ਵਪਾਰਕ ਸਮਝੌਤੇ ਕੀਤੇ। ਕੋਰੀਆ ਦੇ ਤਾਰ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਦਾ ਜ਼ਿੰਮਾ 
ਪ੍ਰੇਰਿਆ। ਦੂਜੇ _ਪਾਸੇ ਜਾਪਾਨ 1868 ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਤਾਕਤ 
ਵਧਾਉਣ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਇਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤਾਕਤ 
ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਦਰਸਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੈਂ ਪੱਛਮੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਇਸਨੂੰ 
ਆਪਣੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਕੋਰੀਆ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ 
ਰੱਖਣਾ ਜਾਪਾਨ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ। ਇਸ ਮੰਤਵ ਲਈ ਜਾਪਾਨ ਨੇ 
ਤਾਈਵਾਨ (ਫਾਰਮੂਸਾ) ਵਿਚ ਖੋਜ ਮੁਹਿੰਮ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਕ ਫ਼ੌਜ ਭੇਜੀ 
ਜਿਸ ਦੁਆਰਾ ਇਹ ਰੀਉਕਿਉ (੧੧੪ %੧੪) ਦੀਪ ਦੇ ਵਾਸੀਆਂ ਦਾ 
ਫਾਰਮੂਸਾ ਦੇ ਆਦਿ ਵਾਸੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਕਤਲਾਮ ਦਾ ਬਦਲਾ 
ਲੈਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ਪਰ ਹਰਜਾਨਾ ਵਸੂਲ ਹੋ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਕੁਝ 
ਬਰਤਾਨੀਆ ਵੱਲੋਂ ਜ਼ੋਰ ਪਾਏ ਜਾਣ ਤੇ ਜਾਪਾਨ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ 
ਪਿੱਛੇ ਹਟਾ ਲਈਆਂ। ਸੰਨ 1879ਵਿਚ ਜਾਪਾਨ ਨੇ ਰੀਉਕਿਉ ਦੀਪ-ਸਮੂਹ 
ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਜਾਪਾਨ ਕੋਰੀਆ ਉੱਤੇ ਇਥੋਂ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ 
ਸਾਧਨਾਂ, ਖ਼ਾਸ਼ ਕਰਕੇ ਕੋਲਾ ਅਤੇ ਲੋਹਾ ਕਰਕੇ ਵੀ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨਾ 
ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਜਾਪਾਨ ਦਾ ਟੀਚਾ ਕੋਰੀਆ 
ਨਾਲ ਵਪਾਰਕ ਸਬੰਧ ਵਧਾਉਣ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਦਖ਼ਲ-ਅੰਦਾਜ਼ੀ 
ਕਰਨ ਦੀ ਖੁਲ੍ਹ ਮਿਲ ਸਕਦੀ ਸੀ। ਸੰਨ 1876 ਵਿਚ ਜਾਪਾਨ ਇਸ 
ਸਬੰਧ ਵਿਚ ਕਾਫੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋ ਗਿਆ ਜਿਸ ਨਾਲ ਕੋਰੀਆ 
ਨੇ ਵਪਾਰ ਲਈ ਤਿੰਨ ਬੰਦਰਗਾਹਾਂ ਖੇਲ੍ਹ ਦਿੱਤੀਆਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ 
ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਪਰ ਚੀਨ ਤਾਂ ਵੀ ਕੋਰੀਆ 


ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਅਧੀਨ ਰਾਜ ਹੀ ਮੌਨਦਾ ਰਿਹਾ। ਸੰਨ 1880 ਵਿਚ ਕੋਰੀਆ 


ਨੇ ਇਕ ਆਜ਼ਾਦ ਰਾਜ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕਈ ਪੱਛਮੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਵਪਾਰ 
ਵੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਪਰ ਨਾਲ ਹੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਚੀਨ ਤੇ ਆਸ਼ਰਿਤ 


ਚੀਨੀ ਜਾਪਾਨੀ ਯੁੱਧ 
ਵੀ ਕਹਿੰਦਾ ਰਿਹਾ। ਇਸੇ ਵਰ੍ਹੇ ਦੌਰਾਨ ਕੋਰੀਆ ਵਿਚ ਦੋ ਰਾਜਨੀਤਿਕ 
ਧੜੇਬੰਦੀਆਂ ਵਿਚ ਝਗੜਾ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਫ਼ਲਸਰੂਪ ਚੀਨ ਤੇ ਜਾਪਾਨ 
ਵਿਚ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਹੋਰ ਵੀ ਵਧ ਗਈ। ਸੰਨ 1882 ਵਿਚ ਦੋਹਾਂ ਧੜਿਆਂ _ 
ਨੇ ਕੋਰੀਆ ਦੇ ਦੂਤਾਵਾਸ ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਚੀਨ ਅਤੇ ਜਾਪਾਨ 
ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਅਲੱਗ-ਅਲੱਗ ਧੜੇ ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਲਈ। 
ਆਪਣੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੂੰ ਸਾਵਧਾਨ ਕਰ ਲਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ 
ਇਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹਮਲਾ ਹੋਇਆ ਜਿਸ ਵਿਚ ਯੂਆਨ 
(900) ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਜਾਪਾਨੀ ਫ਼ੌਜਾਂ ਤੇ ਕਾਬੂ ਕਰਕੇ ਬਗ਼ਾਵਤ ਨੂੰ ਦਬਾਅ 
ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਚੀਨ-ਪੱਖੀ ਧੜੇ ਦਾ ਕੋਰੀਆ ਉੱਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਹੋ ਗਿਆ। 
ਅਸਲ ਵਿਚ ਜਾਪਾਨ ਇਸ ਸਮੇਂ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਪੈਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ 
ਪਰ ਇਸ ਤੋਂ ਨੌ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ 1894 ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਇਕ ਵਾਰੀ ਫਿਰ 
ਹਾਲਾਤ ਖ਼ਰਾਬ ਹੋਏ ਤਾਂ ਜਾਪਾਨ ਨੇ ਚੀਨ ਨੂੰ ਕੋਰੀਆ ਵਿਚੋਂ ਕੱਢਣ 
ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹਾਲਤਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਲੜਾਈ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਾਇਆ। ਦੂਜੇ ਪਾਂਸੇ 
ਕੋਰੀਆ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰਕੇ ਚੀਨ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੂੰ ਕੋਰੀਆ 
ਵਿਚ ਸੱਦ ਲਿਆ। ਜਾਪਾਨ ਨੇ ਵੀ ਚੀਨ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ 
ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਕੋਰੀਆ ਵਿਚ ਭੇਜ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਦੋਹਾਂ . 
ਧਿਰਾਂ ਨੇ ਚੀਨ ਅਤੇ ਜਾਪਾਨ) ਕੋਰੀਆ ਵਿਚੋਂ ਆਪੋ ਆਪਣੀ ਫ਼ੌਜ 
ਹਟਾਉਣ ਲਈ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤੇ ਜੋ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ 
ਰਹੇ। ਅੰਤ ਵਿਚ ਅਗਸਤ 1894 ਵਿਚ ਚੀਨ ਵੱਲੋਂ ਹਮਲਾ ਕੀਤੇ ਜਾਣ 
ਤੇ ਲੜਾਈ ਛਿੱੜ ਪਈ। ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਚੀਨ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਆਸ 
ਨਹੀਂ ਸੀ ਜੋ ਠੀਕ ਸਾਬਤ ਹੋਈ। ਚੀਨ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਜਾਪਾਨ ਦਾ 
ਮੁਕਾਬਲਾ ਨਾ ਕਰ ਸਕੀਆਂ ਅਤੇ ਛੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਵਿਚ ਹੀ .ਚੀਨ 
ਵਲੋਂ ਜਾਪਾਨ ਵੱਲ ਸੰਧੀ ਕਰਨ ਲਈ ਸੁਨੇਹੇ ਭੇਜੇ ਜਾਣ ਲੱਗ ਪਏ। 
ਮਾਰਚ 1895ਤੱਕ ਜਾਪਾਨ ਨੇ ਦੱਖਣੀ ਮੰਚੂਰੀਆ ਅਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਖੇਤਰ 
ਉਪਰ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਪੀਕਿੰਗ (ਬੀਜਿੰਗ) ਤੇ ਹਮਲਾ ਹੋਣ 
ਹੀ ਵਾਲਾ ਸੀ ਜਦੋਂ ਲੀ ਹੁੰਗ ਚੁੰਗ (3-ਸ੦8£-5॥੩॥£) ਨਾਮੀ ਚੀਨ 
ਦਾ ਇਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਖੁਦ ਸੰਧੀ ਕਰਨ ਲਈ ਜਾਪਾਨ ਵੱਲ 
ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ 17 ਅਪ੍ਰੈਲ 1895 ਨੂੰ ਸ਼ਿਮੋਨੋ ਸੇਕੀ 
(910000075616)ਦੀ ਸੰਧੀ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ 
ਸ਼ਰਤਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ:- 
ਰਿ 
(181੬5) ਦੇਣੇ ਸਨ, (2) ਚੀਨ ਨੇ ਕੋਰੀਆ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸਵੀਕਾਰ 
ਕਰੰਨੀ ਸੀ, (3) ਚੀਨ ਨੇ ਜਾਪਾਨ ਨੂੰ ਫਾਰਮੂਸਾ, ਧੈਸਕਾਡੋਰੀਜ਼ 
(7੮5੦3੦੦੦5) ਦੀਪ ਸਮੂਹ ਅਤੇ ਮੰਚੂਰੀਆ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵਿਚਲਾ 
ਲੀਆਉਤੁੰਗ ਪ੍ਰਾਇਦੀਪ ਜਾਪਾਨ ਨੂੰ ਦੇਣਾ ਸੀ। ਚੀਨ ਨੇ ਜਾਪਾਨ ਨਾਲ 
ਇਕ ਵਪਾਰਕ ਸੰਧੀ ਕਰਨੀ ਸੀ ਜਿਸ ਅਨੁਸਾਰ ਚਾਰ ਨਵੀਆਂ 
ਚੀਨ ਵਿਚ ਫੈਕਟਰੀਆਂ ਲਗਾਉਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦੇਣੀ ਸੀ ਪਰ ਰੂਸ, 
ਫ਼ਰਾਂਸ ਅਤੇ ਜਰਮਨੀ ਨੇ ਅਪ੍ਰੈਲ 1895 ਵਿਚ ਦਖ਼ਲ-ਅੰਦਾਜ਼ੀ ਕਰਕੇ 
ਸੰਧੀ ਦੀਆਂ ਉਪਰੋਕਤ ਸ਼ਰਤਾਂ ਵਿਚ ਥੋੜ੍ਹੀ ਸੋਧ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤੀ। 
ਇਸ ਲੜਾਈ ਦੇ ਬੜੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਿੱਟੇ ਨਿਕਲੇ। ਪੱਛਮੀ ਦੇਸ਼ 
ਇਸ ਵਿਚ ਚੀਨ ਦੇ ਜਿੱਤਣ ਦੀ ਉਮੀਦ ਰੱਖਦੇ ਸਨ ਪਰ ਲੜਾਈ ਨੇ ` 


`ਚੀਨ ਦੀਆਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਸਾਰਿਆਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਜ਼ਾਹਰ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ। 


ਇਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਹੀ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਅੰਦੋਲਨ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ 
ਅਤੇ 1912 ਵਿਚ ਮੰਜੂ ਰਾਜ ਦਾ ਖਾਤਮਾ ਹੋਇਆ। 

ਵਿਚ ਬਰਾਬਰ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸੰਨ 1899 ਤੱਕ ਜਾਪਾਨ ਨੇ ਆਪਣੀ 
ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ ਮੁੜ ਬਹਾਲ ਕਰ ਲਈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਚੀਨ 1943 ਤੱਕ ਅਜਿਹਾ 


ਚੀਨੀ ਦਰਸ਼ਨ ਰ੍ 34 


ਨਾ ਕਰ ਸਕਿਆ। ਸੰਨ 1902 ਵਿਚ ਬਰਤਾਨੀਆ ਨੇ ਇਕ ਸੰਪੂਰਨ 
ਸਮਝੌਤੇ ਵਿਚ ਜਾਪਾਨ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਹਿੱਸੇਦਾਰ ਮੰਨ ਲਿਆ। 

ਹ. ਪੁ.- ਐਨ. ਬਰ. 5: 628 

_ਚੀਲੀ ਦਰਸ਼ਨ: ਚੀਨੀ ਦਰਸ਼ਨ ਵਿਚ ਕਈ ਵਿਚਾਰ-ਧਾਰਾਵਾਂ 
ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਨਿਮਨ ਅਨੁਸਾਰ ਕਾਲ ਵੰਡ ਕੀਤੀ 
ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ 221 ਈ. ਪੂ. ਤੱਕ, ਮੱਧ ਕਾਲ 221 
ਈ.ਪੂ. ਤੋਂ 906 ਈ. ਤੱਕ, ਆਧੁਨਿਕ ਕਾਲ 906 ਈ. ਪੂ. ਤੋਂ 19ਵੀਂ 
ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਅਤੇ ਮੌਜੂਦਾ ਕਾਲ। 


`__ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ : ਸਿ ਲਾਲ ਪੂ. 
ਤੱਕ)-ਇਸ ਕਾਲ ਦੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਮਾਨਵਵਾਦ ਸੀ। 
ਸੈਂਗ ਬੰਸ ਸਮੇਂ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਮਨੁੱਖੀ ਕਾਰੇਬਾਰਾਂ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ 
ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀਆਂ ਰੂਹਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ 
ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਤਮ 'ਤੀ' ਜਾਂ 'ਸ਼ੈਗ ਤੀ' ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰੂਹਾਂ 
ਬਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਬੁਰੇ ਕੰਮ ਲਈ ਦੰਡ 
ਅਤੇ ਚੰਗੇ ਕੰਮਾਂ ਲਈ ਪੁਰਸਕਾਰ ਦਿੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਰੂਹਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ 
ਕਰਨ ਲਈ ਬਲੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਲੋਕ ਟੂਣੇ-ਟੋਟਕੇ, 
ਜਾਦੂਗਰ-ਜਾਦੂਗਰਨੀਆਂ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ 
ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੂਹਾਂ-ਭੂਤਾਂ ਤੋਂ ਹਟ ਕੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਿਚ ਵਧਦਾ 
ਗਿਆ ਅਤੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਦੇਵਤੇ ਦੇ ਸ਼ਰੀਕ ਸਮਝਿਆ ਜਾਣ ਲਗ 
ਪਿਆ। ਰਾਜ ਘਰਾਣਿਆਂ ਦਾ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਣਾ ਜਾਂ ਤਬਾਹ ਹੋਣਾ ਹੁਣ 
'ਤੀ ਦੇਵਤੇ' ਦੀ ਮਰਜ਼ੀ ਅਨੁਸਾਰ ਨਹੀਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਸਗੋਂ 
ਮਨੁੱਖੀ ਗੁਣਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੇਣਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ 
ਮਾਨਵਵਾਦ ਦੀ ਲਹਿਰ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਈ। ਇਸ ਲਹਿਰ ਵਿਚ ਲਗਭਗ 
100 ਵਿਚਾਰ ਧਾਰਾਵਾਂ ਸਨ, ਜਿਹੜੀਆਂ 6ਈ. ਪੂ. ਸਦੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਤੀਜੀ 
ਸਦੀ ਈ. ਪੂ. ਖ਼ੂਬ ਵਧੀਆਂ ਫੁਲੀਆਂ। ਇਸ ਲਹਿਰ ਦੇ ਆਗੂਆਂ ਵਿਚ 
ਸਨ, ਜੋ ਕਿ ਇਕ ਜਾਗੀਰਦਾਰੀ ਰਾਜ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਜਾਗੀਰਦਾਰੀ ਰਾਜ ਵਿਚ 
ਜਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਆਪਣੇ ਵਿਰੇਧੀਆਂ 
ਨਾਲ ਟੱਕਰ ਲੈਂਦੇ ਸਨ ਤੇ ਜਾਗੀਰਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਦੇ 
ਸਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਕਾਲ ਵਿਚ 
ਬਹੁਤ ਹੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਚਾਰਧਰਾਵਾਂ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਹੋਈਆਂ। 
ਇਹ ਫਿਜ਼ਾ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਯੂਨਾਨ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਸੀ ਪਰ ਚੀਨ ਵਿਚ 
ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਵਾਂ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਮਨੁੱਖ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਸਨ। 

ਸੰ ਵਿੱਚਾਰਧਾਰਾਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਛੇ ਮੁੱਖ ਹਨ :-- 

1. ਕਨਫਿਉਸ਼ਸਵਾਦ 

2. ਤਾਓਵਾਦ 

3. ਮਾਉਵਾਦ 

4. ਤਰਕਵਾਦ 

5. ਕਾਨੂੰਨ ਪ੍ਰਸਤੀ ਅਤੇ 

6. ਯਿਨ ਯਾਗ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਰ 

ਕਨਿਫਿਊਸ਼ਸਵਾਦ--ਮਾਨਵਵਾਦ ਦੀ ਲਹਿਰ ਕਨਫਿਉਸ਼ਸ ਦੇ 
ਸਮੇਂ ਸਿਖਰ ਦੇ ਪਹੁੰਚੀ। ਕਨਫਿਊਸ਼ਸ ਚੀਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਫ਼ਿਲਾਸਫਰ 
ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਉੱਤਰੀ ਚੀਨ ਵਿਚ ਸ਼ਾਨਤੁੰਗ ਵਿਖੇ 
ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਲਗਭਗ ਤਿੰਨ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਪਿਤਾ ਦਾ 
ਸਾਇਆ ਸਿਰ ਤੋਂ ਉੱਠ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਮਾਂ ਨੇ ਪਾਲਿਆ। 
19 ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਇਸ ਦਾ ਵਿਆਹ ਹੋਇਆ। ਕੁਝ ਛੋਟੇ-ਮੋਟੇ 


ਸਰਕਾਰੀ ਅਹੁਦੇ ਸੰਭਾਲਣ ਮਗਰੋਂ ਇਸ ਨੇ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਦਾ ਕਿੱਤਾ 
ਅਪਣਾਇਆ। 51 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਇਹ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਲੂ ਵਿਚ 
ਨਿਆਂ-ਮੰਤਰੀਂ ਬਣਿਆ ਪਰ ਸ਼ਾਸਕ ਪਾਸੋਂ ਆਪਣੇ ਸੁਧਾਰਾਂ ਨੂੰ ਲਾਗੁ 
ਨਾ ਕਰਵਾ ਸਕਣ ਕਾਰਨ ਇਸ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। 
ਇਸ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਇਹ ਆਪਣੇ ਚੇਲਿਆਂ ਨਾਲ 13 ਸਾਲ ਤੱਕ ਇਕ ਰਾਜ 
ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਰਾਜ ਵਿਚ ਸੁਧਾਰਾਂ ਲਈ ਸਲਾਹ ਜਾਂ ਮਦਦ ਦੇਣ ਦੇ ਮਨੋਰਥ 
ਨਾਲ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ ਪਰ ਅਸਫ਼ਲ ਅਤੇ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਇਹ 
ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਅਤੇ ਲਿਖਣ ਵਿਚ ਜੁਟ ਗਿਆ। 


ਕਨਫ਼ਿਉਸ਼ਸ ਦੀਆਂ ਸਿਖਿਆਵਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਧੁਰਾ ਮਨੁੱਖ ਹੀ ਹੈ। 


ਇਸ ਦੇ ਕਥਨ ਅਨੁਸਾਰ ਮਨੁੱਖ ਹੀ ਸਾਰਾ ਕਰਤਾ-ਧਰਤਾ ਹੈ। ਇਸਨੇ 


ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਗੁਣ 'ਸਿਆਣਪ', 'ਇਨਸਾਨੀਅਤ' ਅਤੇ 'ਹਿੰਮਤ' 
ਅਪਣਾਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਗੁਣਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਭਗਤੀ, ਧਰਮ, 
ਨਿਮਰਤਾ ਆਦਿ ਗੁਣ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਨਫਿਊਸ਼ਸ ਦੇ ਕਥਨ ਅਨੁਸਾਰ 
ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪ ਚੰਗਾ ਤੇ ਉੱਚਾ ਬਣਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਵੀ 
ਉੱਚਾ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਸਵੈ-ਚੰਗਿਆਈ ਅਧੂਰੀ 
ਰਹੇਗੀ। ਉਸ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਮਨੁੱਖ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਦਾਂ ਵਿਕਾਸ 
ਨਾਲ-ਨਾਲ ਹੀ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣਾ ਆਚਰਣ 
ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਇਛੁੱਕ ਹੈ, ਉਹ ਦੂਜਿਆਂ ਭਾਵ ਸਮਾਜ ਦੇ ਚੱਲਣ ਦਾ 
ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਬਿਹਤਰੀ ਦਾ ਵੀ ਉੱਠਨਾ ਹੀ ਖਿਆਲ ਰੱਖੇਦਾ ਹੈ। 
ਇਹ ਕਨਿਫਉਸ਼ਸ ਦੇ 'ਸੁਨਹਿਰੀ ਨਿਯਮ' ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਪਾਸਾ ਹੈ। ਇਸ 
ਦੇ ਪੁੱਠੇ ਪਾਸੇ ਬਾਰੇ ਕਨਫਿਊਸ਼ਸ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ 'ਦੂਜਿਆਂ ਨਾਲ 
ਅਜਿਹਾ ਸਲੂਕ ਨਾਂ ਕਰੇ ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ ਕੇ ਦੂਜੇ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਨਾ 
ਕਰਨ!' 

ਸਰਕਾਰੀ ਤੌਰ ਤੇ ਵੀ ਇਹ ਕਾਨੂੰਨ ਨੂੰ ਸ਼ਕਤੀ ਜਾਂ ਸਜ਼ਾ ਦੇ ਕੇ 
ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਸਦਾਚਾਰ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਪੱਧਰ ਤੇ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿਚ 
ਸੀ। ਸਵੈ-ਉੱਨਤੀ ਅਤੇ ਚੰਗੇ ਸਮਾਜਕ-ਪ੍ਰਬੰਧ ਲਈ ਸਚਿਆਈ ਜਾਂ 
ਈਮਾਨਦਾਰੀ ਬੁਨਿਆਦੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਹ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ 
ਉਹ ਹੀ ਉੱਤਮ ਮਨੁੱਖ ਹੈ। ਕੇਵਲ ਆਪਣਾ ਹੀ ਲਾਭ ਸੇਚਣ ਵਾਲਾ 
ਮਨੁੱਖ ਘਟੀਆ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਨਾਂ ਵੀ ਸਾਰਥਕ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। 
ਰਾਜਾ ਤਦ ਹੀ ਰਾਜਾ ਕਹਾਉਣ ਦਾ ਹੱਕਦਾਰ ਹੈ, ਜੇਕਰ ਉਸ ਵਿਚ 
ਰਾਜੇ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਸੱਚੇ-ਸੁੱਚੇ ਗੁਣ ਹਨ। 


ਕਨਫਿਊਸ਼ਸ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕਨਫਿਊਸ਼ਸਵਾਦ ਦੋ ਰ 
ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ। ਇਕ ਸ਼ਾਖਾ ਸਮਾਜਿਕ ਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ 


.ਸੀ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸੀ। ਪਹਿਲੇ ਸਿਧਾਂਤ ਜਾਂ 


'ਮਹਾਨ ਸਿੱਖਿਆ' ਦਾ ਮੋਢੀ ਕਨਫਿਊਸ਼ਸ ਦਾ ਚੇਲਾ ਤਸੇਂਗ-ਤਜੂ 
(ਲਗਭਗ 505 ਈ. ਪੂ. ਤੋਂ 436 ਈ. ਪੂ) ਸੀ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਸਿਧਾਂਤ, 
(20000 ੦1 (0੦ 80) ਦਾ ਮੋਢੀ ਕਨਫਿਉਸ਼ਸ ਦਾ ਪੋਤਾ ਤਜੂ 
ਸਸੂ (483-402ਈ. ਪੂ) ਸੀ। 


ਤਸੈਂਗ-ਤਜ਼ੂ ਕਨਫਿਊਸ਼ਸ ਦੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ 
ਰੱਖਦਾ ਸੀ। ਉਸ 'ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਨਵੀਂ ਖੋਜ-ਭਾਲ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 
ਵਿਸ਼ਵ ਸਾਂਤੀ ਤੱਕ ਹਰ ਗੱਲ ਲਈ ਇਹ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਇਹ 
ਰਿਆਨ 'ਹੋਵੇ ਕਿ ਕਿਹੜਾ ਕੰਮ ਪਹਿਲਾਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ 
ਕਿਹੜਾ ਕੰਮ ਬਾਅਦ ਵਿਚ/ਕਨਫਿਊਸ਼ਸ ਦੇ ਪੋਤੇ ਤਜ਼ੂ ਸਸੂ ਤੇ ਸਿਧਾਂਤ 
ਅਨੁਸਾਰ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਅਜਿਹੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ 
ਹਰ ਗੱਲ ਵਿਚ ਸੰਜਮ ਅਤੇ ਸੰਤੁਲਨ ਕਾਇਮ ਰੱਖੇ। 
ਪ੍ਰਚਾਰ ਚਲਦਾ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਸ ਨੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸੁਭਾਅ _ 


35 


ਜਬੰਧੀ ਇਕ ਨਵੇਂ ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਵੀ ਕੀਤੀ। ਕਨਫਿਊਸ਼ਸ ਦਾ 
ਕਹਿਣਾ ਸੀ ਕਿ ਸਾਰੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਸੁਭਾਅ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ 
ਮਭਿਆਸ ਦੁਆਰਾ ਉਹ ਅਲੱਗ-ਅਲੱਗ ਕਿਸਮ ਦੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 
ਮੈਲਸੀਅਸ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਸੀ ਕਿ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਸੁਭਾਅ 
ਚੰਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ, ਮੁੱਢਲੇ ਚਾਰ ਗੁਣ-ਮਨੁੱਖਤਾ, ਸਚਿਆਈ, 
ਉਚਿੱਤਤਾ ਅਤੇ ਸਿਆਣਪ-ਹਰ ਇਕ ਮਨੁੱਖ ਵਿਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ 
ਲਈ ਉਸ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਚੰਗਿਆਈ ਦਾ ਗਿਆਨ 
ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ਤੇ ਉਸ ਵਿਚ ਚੰਗਿਆਈ ਕਰਨ ਦੀ 
ਯੋਗਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਬੱਚੇ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਮਾਂ-ਬਾਪ ਲਈ ਪਿਆਰ 
ਕੁਦਰਤੀ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਪੱਕੇ ਇਰਾਦੇ ਦਾ ਹੇਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਕਰ 
ਸਕਦਾ ਹੈ। ਆਚਰਣ ਵਿਚ ਖ਼ਰਾਬੀ ਅਤੇ ਅਸਫ਼ਲਤਾ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਆਪਣੀ 
ਲਾਪਰਵਾਹੀ, ਪੱਕੇ ਇਰਾਦੇ ਦੀ ਘਾਟ, ਭੈੜੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਅਤੇ ਗਲਤ 
ਸਿਖਿਆ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 

ਜਿੱਥੇ ਮੈਨਸੀਅਸ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਨਫਿਊਸ਼ਸਵਾਦ ਦੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ 
ਪੱਖ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧਤਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਉਥੇ ਹਸੁਨ ਤਜ਼ੂ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ-ਵਿਗਿਆਨਕ 
ਪੱਖ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਸੁਭਾਅ 
ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਬੁਰਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਜੇਕਰ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਤੇ 
ਕੋਈ ਰੋਕ ਨਾ ਪਾਈ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਲਾਲਚ ਵਧਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਲਝਣਾਂ 
ਪੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਚੰਗਿਆਈ ਤਾਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 


ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਬਾਰੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਕਰਕੇ ਉਹ ਤਾਓਵਾਦੀਆਂ 
ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨ ਨੂੰ ਮਹੱਤਵ ਦੇਣ ਕਾਰਨ ਇਹ ਕਾਨੂੰਨ 
ਪ੍ਰਸਤਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੈਨਸੀਅਸ ਅਤੇ ਹੁਸਨ ਤਜ਼ੂ ਦੇ ਸਿਧਾਤਾਂ 
ਵਿਚ ਮੌਲਿਕ ਅੰਤਰ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਟਾਕਰਾ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਪਲੈਟੇ 
ਅਤੇ ਅਰਸਤੂ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 


ਤਾਓਵਾਦ--ਮਾਨਵਵਾਦੀ ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਤਾਓਵਾਦ ਨੇ ਸਿੱਧਾ 
ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ। ਮਹਾਨ ਸੰਤ ਤਾਓ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਹੀ ਇਸ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇ ਦਾ 
ਨਾਂ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਤਾਓ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵਿਆਪਕ ਅਤੇ 
ਰਹੱਸਮਈ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਦਿਖਾਇਆ ਮਾਰਗ ਮਨੁੱਖੀ-ਮਾਰਗ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ 
ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਮਾਰਗ ਹੈ। ਤਾਓ ਇਕ ਮਾਰਗ ਹੈ, ਨਿਯਮ ਹੈ, ਆਧਾਰ 
ਹੈ, ਸਭ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪਰਖਣ ਦੀ ਕਸੌਟੀ ਦਾ ਮਾਰਗ ਹੈ। ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ 
ਲਈ ਇਸ ਮਾਰਗ ਜਾਂ ਸਿਧਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਚੱਲਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਕਦੀ 
ਕਦੀ ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ, ਵਿਕਾਸ ਜਾਂ ਸਾਰੀ 
ਕਾਰਜ-ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਤੋਂ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ਤਿੰਨ 
ਸ਼ਬਦਾਂ-ਬ੍ਰਹਮ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਮਾਰਗ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ। 

ਤਾਓ ਸ਼ਾਖਾ ਦਾ ਮਹਾਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗੁਰੂ ਅਸਲ ਵਿਚ ਲਾਓ 
ਤਜ਼ੂ ਸੀ, ਜੋ ਤਾਓ ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਜਨਮ ਦਾਤਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਜ 
ਤਾਓ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਆਤਮਾ, ਨਿਰਪੱਖ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਵਤ 
ਹਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਸੇ ਵਿਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਤਾਓ ਦੇ ਕਥਨ 
ਅਨੁਸਾਰ ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਭਾਣਾ ਮੰਨਣ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਨਾ ਕਰਨ 
ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਸੰਤੋਖ, ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। 
ਗੁਣ ਹਨ। ਯੁੱਧ, ਰੀਤੀ-ਰਿਫਾਜ ਆਦਿ ਨਾਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਤੱਤ ਹਨ। 

ਤਾਓ ਦੇ ਮਹਾਨ ਅਨੁਯਾਈ ਰ਼ੂਆਂਗਤਜ਼ੂ ਨੇ ਤਾਓ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ 
ਦਾ ਬੜੇ ਡੂੰਘੇ ਅਤੇ ਵਿਸਤਿਰਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਦਾ 
ਸਿਧਾਂਤ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਸਮਾਨ ਸਮਝਣਾ ਸੀ। ਇਹ ਪੂਰਣ ਏਕਤਾ ਵਿਚ 
ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖਦਾ ਸੀ। 'ਚੰਗਾ ਬੁਰਾ', 'ਸੱਚ ਝੂਨ', 'ਵੱਡਾ-ਛੋਟਾ', 


'ਗਰੀਬ-ਅਮੀਰ', 'ਜੀਵਨ-ਮਿਰਤੂ', 'ਸ਼ੁਰੂ-ਅੰਤ' ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਬਣਾਏ 
ਹੋਏ ਸਨ, ਵਾਸਤਵ ਵਿਚ ਇਹ ਸਭ ਅਭਿੰਨ ਹਨ। ਇਵੇਂ ਹੀ ਜਦੋਂ ਤਕ 
ਨਹੀਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ, ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਸੁਖ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕਦੀ। - 
ਆਦਰਸ਼ਕ ਤੇ ਸੱਚਾ ਮਨੁੱਖ ਉਹੀ ਹੈ, ਜੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਭਿੰਨ ਭੇਦਾਂ ਤੋਂ ਉਪਰ 
ਉਨ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 


ਰੀ ਉਤ ਰੀ 
ਸਿਧਾਂਤ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਨਫਿਊਸ਼ਸਵਾਦੀ ਕੁਝ ਕਰਨ ਵਿਚ, ਮਨੁੱਖੀ 
ਸਬੰਧਾਂ ਵਿਚ, ਸਮਾਜਿਕ ਸਮਝੌਤਿਆਂ ਵਿਚ, ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਸਿੱਧੇ ਰਾਹ 
ਪਾਉਣ ਵਿਚ ਅਤੇ ਰਸਮਾਂ-ਰਿਵਾਜਾਂ ਤੇ ਸੰਗੀਤ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖਦੇ 
ਹਨ ਪਰ ਤਾਓਵਾਦੀ ਇਸ ਤੋਂ ਉਲਟ ਕੁਝ ਨਾ ਕਰਨ ਵਿਚ, ਕੇਵਲ 
ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੱਕ ਹੀ ਮਹਿਦੂਦ ਰਹਿਣ ਵਿਚ, ਮਨ ਦੇ ਟਿਕਾਉ ਵਿਚ 
ਅਤੇ ਰਸਮਾਂ-ਰਿਵਾਜਾਂ ਤੇ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ 
ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਦੋਵੇਂ ਸੰਪ੍ਰਦਾਵਾਂ ਕੁਝ ਮੂਲ ਗੁਣਾਂ-ਸੱਚੀ ਮਨੁੱਖਤਾ 
ਅਤੇ ਵਿਵੇਕ ਬੁੱਧੀ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਸਜ਼ਾ 
ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਦਿਆਨਤਦਾਰੀ ਦੇ ਮਹੱਤਵ 
ਤੇ ਜੋਰ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੰਤ ਬਣਨ ਲਈ ਪ੍ਰ੍‌ਰਦੀਆਂ 
ਹਨ। ਰ 

ਮਾਓ-ਵਾਦ--ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਚੀਨ ਵਿਚ ਮਾਓ-ਵਾਦ ਅਤੇ ਕਨਫਿ- 
ਉਸ਼ਸਵਾਦ ਦੋ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੰਪ੍ਰਦਾਵਾਂ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਮਾਓ-ਵਾਦੀ 
ਅਨੁਯਾਈਆਂ ਦਾ ਵੀ ਮੁੱਖ ਟੀਚਾ ਮਨੁੱਖ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਹੀ ਸੀ ਪਰ 
ਕਨਵਿਉਸ਼ਸਵਾਦੀਆਂ ਦੇ ਉਲਟ ਇਹ ਵਰਗ ਜਾਂ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ 
ਦਿੰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਨੰਬਰ ਤੇ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਇਸ 
ਸੰਪ੍ਰਦਾਇ ਦਾ ਜਨਮ ਦਾਤਾ ਮੇ ਤਿ ਸੀ। ਇਹ ਕਹਿੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਜੰਗ 
ਦੀ ਬਜਾਇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਨਾਲ, 
ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਤੇ ਬਾਕੀ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਵੀ 
ਪਿਆਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਰੱਬ ਸਭ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਸਭ ਨੂੰ ਦਾਤਾਂ 
ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਇਕ ਨੂੰ ਰੱਬ ਦੀ ਇੱਛਾ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ 
ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵ ਪਿਆਰ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਰੱਬ ਦੀ ਇੱਛਾ 
ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਚੀਨ ਵਿਚ ਮੋ ਤਿ ਦੇ ਧਰਮ ਦਾ ਖ਼ੂਬ 
ਬੋਲਬਾਲਾ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਿਧਾਤਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ 
ਢਾਲਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਰਕਯੁਕਤ ਨੀਂਹ ਤੇ ਸਥਿਰ ਕੀਤਾ 
ਅਤੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿਚ ਢਾਲਿਆ। ਇਸ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਸੀ ਕਿ 
ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮਾਜਿਕ ਲਾਭ ਉਦੋਂ ਹੀ ਉਠਾਇਆ 
ਜਾ ਜਕਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤੀ ਰੱਖਦੇ ਹੋਣ। 

ਤਾਰਕਿਕ ਸਾਖਾ--ਇਹ ਪੰਥ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ 
ਕੋਈ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਅਨੁਯਾਈ ਹੋਂਦ, ਸਾਪੇਖਤਾ, 
ਗਿਆਨ-ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਵਿਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। 
ਤਾਰਕਿਕ ਸ਼ਾਖਾ ਵਾਲੇ ਤਰਕ ਤੇ ਹੀ ਜੋਰ ਦਿੰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਸਮਾਜਕ 
ਜਾਂ ਨੈਤਿਕ ਪੱਖਾਂ ਵੱਲ ਜਾਂ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਵੱਲ ਕੋਈ ਧਿਆਨ 
ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਸ਼ਾਖਾ ਦੇ ਉੱਘੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਹੂਈ ਸ਼ੀਹ (380-305 
ਈ. ਪੂ) ਅਤੇ ਕੁੰਗ-ਸੁਨ ਲੁੰਗ (320-250 ਈ. ਪੂ) ਇਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ 
ਉਲਟ ਵਿਚਾਰ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। 

ਕਾਨੂੰਨਵਾਦ--ਮਾਓ-ਵਾਦੀਆਂ ਵਾਂਗ ਕਾਨੂੰਨਵਾਦੀ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀਗਤ 
ਮਨੁੱਖ ਨਾਲੋਂ ਸੁਸਾਇਟੀ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਮਹੱਤਤਾ ਦਿੰਦੇ ਸਨ ਪਰ ਇਹ ਕਹਿੰਦੇ 
ਸਨ ਕਿ ਬੁਨਿਆਦੀ ਤੌਰ ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਫ਼ਿਤਰਤ ਮਾੜੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ 
ਨੂੰ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਢੰਗਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੰਟਰੋਲ ਕਰਨਾਂ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। 


ਚੀਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਰੱ 36 


ਯਿਨ-ਯਾਂਗ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ--ਯਿਨ-ਯਾਂਗ ਸਿਧਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ 
ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜਾਂ ਨੈਗੇਟਿਵ ਅਤੇ ਪਾਜ਼ੇਟਿਵ ਦੋ ਬਲਾਂ ਜਾਂ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਉਤਪਾਦ 
ਦਾ ਸਿੱਟਾ ਹਨ। ਇਸ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੇ ਅਨੁਯਾਈ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ-ਧਾਤ, 
ਲੱਕੜੀ, ਪਾਣੀ, ਅੱਗ ਅਤੇ ਭੂਮੀ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। 
ਯਿਨ-ਯਾਂਗ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਬੇਸ਼ਕ ਰੁੱਖਾ ਸੀ ਪਰ ਬੜਾ ਪ੍ਰਭਾਵਪੂਰਨ ਸੀ। 


ਮੱਧ-ਕਾਲ (221 ਈ. ਪੂ. ਤੋਂ 96 ਈ.)-ਇਸ ਸਮੇਂ ਵਿਚ 
ਕਨਫਿਊਸ਼ਸਵਾਦ, ਤਾਓਵਾਦ ਅਤੇ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਲਤ ਹੋਏ। 
ਕਨਫਿਊਸ਼ਸ ਸ਼ਾਖਾ 11 ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੱਕ ਤਾਂ ਬੇਹਰਕਤ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ 
ਹੀ ਰਹੀ। 8ਵੀਂ ਸਦੀ ਤਕ ਕਨਫਿਊਸ਼ਸਵਾਦ ਇੰਨਾ ਮੱਧਮ ਪੈ ਚੁੱਕਾ 
ਸੀ ਕਿ ਹਾਨ ਯੂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਬੁੱਧ ਮੱਤ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਬੜਾ ਪ੍ਰਚਾਰ 
ਕੀਤਾ। ਮੱਧ ਕਾਲ ਵਿਚ ਤਾਓਵਾਦ ਅਤੇ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਨੇ ਵਿਕਾਸ ਕੀਤਾ। 


'ਤਾਓਵਾਦ--ਮੱਧ ਕਾਲ ਵਿਚ ਤਾਓ-ਦਰਸ਼ਨ ਤਾਓ ਧਰਮ ਵਿਚ 
ਬਦਲ ਗਿਆ। ਚੌਥੀ ਤੋਂ ਤੀਜੀ ਸਦੀ ਈ. ਪੂ: ਤੱਕ ਹੂਆਈਨਾਨ-ਤਜ਼ੂ 
ਨੇ ਤਾਓ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦਾ ਬੜਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ। ਸਮੇ ਦੇ ਨਾਲ ਤਾਓਵਾਦ 
ਵਿਚ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਹੇਰ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਵੀ 
ਬਣਦੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਕੋ ਹੁੰਗ (254-334) ਜਿਸ ਨੂੰ 
ਪਾਓ-ਪੂ-ਤਜ਼ੂ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਨੇ ਇਕ ਪਾਸੇ ਤਾਓ-ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ 


ਧਰਮ ਨੂੰ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਕਨਫਿਉਸ਼ਸਵਾਦ ਅਤੇ ਤਾਓਵਾਦ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ 


ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ। 


ਬੁੱਧ ਧਰਮ--ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਦੀ ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ 
ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਚੱਲ ਕੇ ਚੀਨ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਲਤ ਹੋਈ। ਪਹਿਲਾਂ ਪਹਿਲ 
ਬੁੱਧ-ਦਾਰਸ਼ਨਿਕਾਂ ਨੇ ਬੁੱਧ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਤਾਓ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ 
ਅਨੁਸਾਰ ਢਾਲ ਕੇ ਚੀਨੀ-ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਸਿੱਧ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ 
ਕੀਤੀ। 6ਵੀਂ ਤੋਂ 8ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਬੁੱਧ-ਦਰਸ਼ਨ ਦੀਆਂ ਕਈ 
ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਵਾਂ ਚੀਨ ਵਿਚ ਪ੍ਰਫੁੱਲਤ ਹੋਈਆਂ। ਮੱਧ-ਮਾਰਗ ਵਿਚਾਰਧਾਰੀਆਂ 
ਨੇ ਦੇ ਸਚਾਈਆਂ-ਸਾਧਾਰਨ ਸੱਚ ਅਤੇ ਪੂਰਣ ਸੱਚ-ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ। 
ਆਦਰਸ਼ਵਾਦੀਆਂ ਨੇ ਮਨ ਨੂੰ ਅੱਠ ਚੇਤਨਤਾਵਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ। ਇਸ 
ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਰਤੀ ਦਰਸ਼ਨ ਨੇ ਚੀਨ ਦੀ ਭੂਮੀ ਵਿਚ ਜੜ੍ਹ ਪਕੜੀ ਅਤੇ ਇਕ 
ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਸਿਧਾਂਤ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਕਿ ਮੁਕਤੀ ਹਰ ਕੋਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ 
ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ 'ਸਭ ਵਿਚ ਇਕ ਅਤੇ ਇਕ ਵਿਚ ਸਭ' 
ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਹੋਇਆ। 


ਚੀਨ ਵਿਚ ਬੁੱਧ-ਮੱਤ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਵੱਡੀ ਗੱਲ 'ਮੈਡੀਟੇਸ਼ਨ 


_- ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ' ਦਾ ਕਾਇਮ ਹੋਣਾ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮੰਤਵ ਇਸੇ ਸਰੀਰ 
ਵਿਚ ਚਿੰਤਨ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਵਾਣ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਹਰ ਕਿਸਮ 
ਦੀ ਸੋਚਣੀ ਛੱਡਣੀ, ਇਸ ਦੇ ਲਈ ਆਪਣੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦੀ ਪਰਵਾਹ 
`ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਤਾਓਵਾਦ ਦਾ ਕੁਝ ਪ੍ਰਭਾਵ ਬੁੱਧ ਮੱਤ ਤੇ ਪਿਆ। 
ਆਧੁਨਿਕ ਕਾਲ--ਨਵ-ਕਨਫਿਊਸ਼ਸਵਾਂਦ (906-1900) : 
ਬੁੱਧ ਮੱਤ ਅਤੇ ਤਾਓ ਮੱਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੱਕ ਵਧਦੇ-ਫੁੱਲਦੇ 
ਰਹੇ ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਫਿਲਾਸਫ਼ੀਆਂ 11ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੱਕ ਲੁਪਤ ਹੋ 
ਚੁੱਕੀਆਂ ਸਨ। ਫਿਰ ਵੀ ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਧਰਮਾਂ ਦਾ ਚੀਨੀ 
ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਉੱਤੇ ਚੋਖਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ। ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ 
ਨਵ-ਕਨਫ਼ਿਊਸ਼ਸਵਾਦ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਇਆ। ਇਸ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਸਿਧਾਂਤ 
ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਅਤੇ ਨਿਯਮ -ਬੱਧਤਾ ਸਨ। 
ਨਵ-ਕਨਫਿਉਸ਼ਸ ਦੇ ਮੋਢੀ ਚਾਓ ਤੁਨ-ਯੀ, ਚਾਂਗ ਤਸਾਈ ਸਨ। ਇਹ 
ਦੋਵੇਂ ਤਰਕ ਪ੍ਰਧਾਨ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰੇਐਂਗ 
ਭਰਾਵਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਕੇ ਹੀ ਆਤਮਾ ਸਾਰਿਆਂ ਵਿਚ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ 
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਵ ਨੂੰ ਕਨਫਿਊਸ਼ਸਵਾਦ ਵਿਚ ਲੈ ਲਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ 


ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਚੂ ਹਸੀ ਅਤੇ ਵਾਂਗ ਯਾਂਗ੍ਰ-ਮਿੰਗ ਨੇ ਇਸ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ 


` ਅੱਗੇ ਵਧਾਇਆ। 17ਵੀਂ ਤੋਂ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ 


ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਵਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਵੀ ਹੋਈ। ਅੰਤਲੇ ਮਹਾਨ 
ਕਨਫਿਊਸ਼ਸਵਾਦੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਕਾਂਗ ਯੂ ਵੇਈ ਦੀ ਲੀਡਰੀ ਅਧੀਨ 1898 
ਵਿਚ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸੁਧਾਰ ਕੀਤੇ ਗਏ। 


20ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਚੀਨੀ ਦਰਸ਼ਨ ਉੱਤੇ ਪੱਛਮੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ 
ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਿਆ ਅਤੇ ਬੁੱਧ ਮੱਤ ਅਤੇ ਕਨਫ਼ਿਉਸ਼ਸਵਾਦ ਦੀਆਂ 
ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 


1930 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿਚ ਕਨਫ਼ਿਉਸ਼ਸਵਾਦ ਦੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ 
ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ। ਇਕ ਸ਼ਾਖਾ ਦਾ ਆਗੂ ਫੁੰਗ-ਯੂ-ਲਾਨ (ਜੰ. 1895) 
ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਨਵ-ਕਨਫਿਊਸ਼ਸਵਾਦ, ਪੱਛਮੀ ਯਥਾਰਥਵਾਦ 
ਅਤੇ ਤਰਕ ਦਾ ਮੇਲ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਹਸਿਉਂਗ ਸ਼ੀਹ-ਲੀ ਨੇ 
ਨਵ-ਕਨਫ਼ਿਊਸ਼ਸਵਾਦੀ ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ 'ਬੁੱਕ ਆਫ਼ ਚੇਂਜਿਜ਼' ਨੀਤੀ ਨੂੰ 
ਅਪਣਾਇਆ। ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਨਾਲ ਦੂਜਾ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਛਿੜ ਜਾਣ 
ਕਾਰਨ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਵਧ-ਫੁਲ ਨਾ ਸਕਿਆ। ਸੰਨ 1949 ਵਿਚ 
ਕਮਿਊਨਿਜ਼ਮ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਵੱਧ ਗਿਆ ਅਤੇ _ ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਤੋਂ 
ਲੈਨਿਨਵਾਦ ਅਤੇ ਫਿਰ ਮਾਓਵਾਦ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਏ ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ 
ਹੁੰਦਿਆਂ ਰਵਾਇਤੀ ਚੀਨੀ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਜਾਰੀ ਹੈ। _ 

ਬੇਸ਼ਕ ਚੀਨੀ ਦਰਸ਼ਨ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮਿਆਂ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧਾਰਾਵਾਂ 
ਰਹੀਆਂ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਕਾਫ਼ੀ ਸਮਾਨਤਾ ਸੀ। ਸਾਰੀਆਂ 
ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ ਭਾਰਤੀ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀਆਂ ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ 
ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਵਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮੰਤਵ 'ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ' ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ . 
ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੀਨੀ ਦਰਸ਼ਨ ਵਿਚ ਵੀ 'ਮੁਕਤੀ' 
ਅਤੇ 'ਸੁਤੰਤਰਤਾ' ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸੱਚਾ ਸੁੱਖ, ਸ਼ਾਂਤੀ, 
ਪ੍ਰੇਮ, ਸੁਤੰਤਰਤਾ, ਸਮਾਨਤਾ, ਏਕਤਾ ਵਿਚ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਇਸੇ 
ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਹੀ ਸੰਭਵ ਹੈ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਲੋਕ ਵਿਚ ਨਹੀਂ। ਚੀਨੀ ਦਰਸ਼ਨ 
ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਮਾਨਵ-ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਨੀਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰ ਤੇ ਜ਼ੋਰ 
ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। 

ਹ. ਪੁ-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 5: 645; ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 4: 247 

ਚੀਨੀ ਭਾਸ਼ਾ: ਇਹ ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ ਦੀ ਮੁੱਖ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ 
ਜਿਹੜੀ ਸਿਕਿਆਂਗ ਪ੍ਰਾਂਤ, ਇਨਰ ਮੰਗੋਲੀਆ ਅਤੇ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮੀ ਪ੍ਰਾਂਤਾਂ 
ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਸਾਰੇ ਚੀਨ ਵਿਚ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਭਾਸ਼ਾ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ 
ਏਸ਼ੀਆ ਵਿਚ ਥਾਈਲੈਂਡ, ਇੰਡੋਨੋਸ਼ੀਆ, ਮਲਾਇਆ ਆਦਿ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ, 
ਜਿਥੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਚੀਨੀ ਲੋਕ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਵੀ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉੱਤਰੀ 
ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਗਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਾਤ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਦੇ ਟਾਪੂਆਂ 
ਵਿਚ ਵਸੇ ਹੋਏ ਚੀਨੀ ਵੀ ਇਸ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਦੁਨੀਆ 
ਵਿਚ ਚੀਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਬੋਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਹੋਰ ਸਾਰੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ 
ਤੋਂ ਵੱਧ (1992ਦੇ ਅਨੁਮਾਨ ਅਨੁਸਾਰ 107 ਕਰੋੜ) ਹੈ। 


ਧੁਨੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਗੁਣਾਂ, ਸ਼ਬਦ ਨਿਰਮਾਣ ਤੇ ਵਿਆਕਰਣਕ 
ਆਧਾਰ ਤੇ ਚੀਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਸਬੰਧ ਤਿੱਬਤੀ, ਬਰਮੀ ਤੇ ਕਾਰੈਨ ਨਾਲ 
ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਇਹ ਚੀਨੀ ਤਿੱਬਤੀ. 
ਪਰਿਵਾਰ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਤੀਜੀ ਤੋਂ ਦਸਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚਕਾਰ ਚੀਨੀ 


ਲਈ ਅਪਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਹੀ 
ਚੀਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਡੂੰਘਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਿਆ। ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ 
ਰਿਸਕ ਰਬ ਬਦ 19ਵੀਂ 


37 


ਸਦੀ ਵਿਚ ਯੂਰਪੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਤਕਨੀਕੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਤੋਂ ਛੁੱਟ ਚੀਨੀ 
ਭਾਸ਼ਾ ਹੇਰ ਬਾਹਰੀ ਭਾਸ਼ਾਈ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਹੱਦ ਤੱਕ ਮੁੱਕਤ ਰਹੀ 
ਹੈ। ੍ 

ਚੀਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹੱਡੀਆਂ ਤੇ ਲਿਖੀ 
ਦੇਵ-ਬਾਣੀ ਹੈ। ਇਹ ਹੱਡੀਆਂ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖ਼ੀਰ ਵਿਚ ਉੱਤਰੀ 
ਚੀਨ ਵਿਚ ਐਨਯਾਂਗ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੱਡੀਆਂ ਦੀ 
ਲਿਖਤ 15ਵੀਂ ਸਦੀ ਈ. ਦੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਵਿਆਕਰਣਕ, 
ਲਿੱਪੀਗਤ ਤੇ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਪੱਖੀ ਅਧਿਐਨ ਤੋਂ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਇਹ 


ਆਧੁਨਿਕ ਚੀਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਹੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਰੂਪ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਛੇਵੀਂ ਸਦੀ _ 


ਈ. ਪੂ. ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀਆਂ ਦੋ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ (ਰਚਨਾਵਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ 
ਹਨ ਪਰ ਤੀਜੀ ਸਦੀ ਈ. ਪੂ. ਵਿਚ ਹਾਨ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਦੀ ਸਥਾਪਤੀ ਤੋਂ 
ਸਦੀ ਈ. ਤੋਂ ਤੀਜੀ ਸਦੀ ਈ. ਪੂ. ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਹਨ। 

ਇਹ ਸੰਭਵ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਕਾਲ ਦੀ ਲਿਖਤ ਭਾਸ਼ਾ ਤੇ ਆਮ 
ਬੋਲ-ਜ਼ਾਲ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਮਾਨਤਾ ਹੋਵੇ ਪਰ ਸਦੀਆਂ ਬੀਤਣ 
ਲਾਲ ਛੇਵੀਂ ਸਦੀ ਈਸਵੀ ਤੱਕ ਲਿਖਿਤ ਭਾਸ਼ਾ (ਕਲਾਸੀਕਲ ਭਾਸ਼ਾ) ਤੇ 
ਬੋਲ-ਚਾਲ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਵਿੱਥ ਵਧਦੀ ਗਈ। ਸਾਹਿਤਕ ਭਾਸ਼ਾ ਪ੍ਰਾਚੀਨ 
ਭਾਸ਼ਾ ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਰਹੀ ਪਰ 1911 ਮਗਰੋਂ ਇਸ ਦਾ ਰੁਖ ਬਦਲ 
ਗਿਆ। 


ਆਧੁਨਿਕ ਮਿਆਰੀ ਚੀਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਉੱਤਰੀ ਚੀਨ ਦੀ ਬੋਲ-ਚਾਲ 
ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਉਚਾਰਣ ਤੇ ਪੀਕਿੰਗ ਦੀ ਉਪਭਾਸ਼ਾ 
ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੈ। ਉੱਤਰੀ ਉਪ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਯੂਆਨ ਖ਼ਾਨਦਾਨ 
ਸਮੇਂ ਪੀਕਿੰਗ ਨੂੰ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣਾਉਣ ਨਾਲ਼ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। 
ਸਰਕਾਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਉੱਤਰੀ ਉਪਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ 
ਬੜਾ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ। ਸੰਨ 1911 ਵਿਚ ਗਣਤੰਤਰ ਦੀ ਸਥਾਪਤੀ ਮਗਰੋਂ 


ਕੂਓਯੂ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਚੁਣ ਲਿਆ ਗਿਆ ਤੇ ਇਸ` 


ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਸਾਰੇ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿਚ ਕਰਵਾਈ ਜਾਣ ਲੱਗੀ। ਇਸ ਨੂੰ ਸਾਹਿਤਕ 
ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵੀ ਅਪਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਸੰਨ 1949 ਵਿਚ ਚੀਨੀ 
ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਰੀਪਬਲਿਕ ਦੀ ਸਥਾਪਤੀ ਮਗਰੋਂ ਕੂਓਯੂ ਦੀ ਥਾਂ`ਤੇ 
ਹਾਨਯੂ ਨੂੰ ਅਜੋਕੀ ਮਿਆਰੀ ਚੀਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। 
ਆਧੁਨਿਕ ਮਿਆਰੀ ਚੀਨੀ ਦੇ 18 ਵਿਅੰਜਨ ਤੇ 6 ਸ਼ੂਰ ਹਨ। 
ਇਸ ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਟੋਨਾਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 1,2,3 ਅਤੇ 4 ਕਰਕੇ ਲਿਖਿਆ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਕੋ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਉਚਾਰਣ ਵਿਚ ਦਬਾਉ ਘਟਾਉਣ-ਵਧਾਉਣ 
ਨਾਲ ਅਰਥ ਬਦਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਕ ਸ਼ਬਦ ਇਕ ਸ਼ਬਦਾਂਗ ਜਾਂ ਇਕ 
ਤੋਂ ਵੱਧ ਸ਼ਬਦਾਂਗਾਂ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਚੀਨੀ ਵਾਕ ਬਣਤਰ 
ਵਿਚ ਕੁਮ ਨੂੰ ਬੜੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਨਾਲ ਅਪਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਮੇਂ ਤੇ 
ਸਥਾਨ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਅ ਆਮ ਕਰਕੇ ਵਾਕ ਦੇ ਆਰੰਭ ਤੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 


ਉੱਤਰੀ ਉਪਭਾਸ਼ਾ ਵਰਗ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਜਿਸ ਦਾ ਪੀਕਿੰਗ ਭਾਸ਼ਾ 


ਰੂਪ ਮਿਆਰੀ ਚੀਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਚੀਨੀ ਉਪ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਚਾਰ 
ਗਰੁੱਪਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਵੂ ਉਪਭਾਸ਼ਾ ਚਕਿਆਂਗ ਪ੍ਰਾਂਤ ਤੋਂ 
ਇਲਾਵਾ ਆਨਹਵੇ ਤੇ ਦੱਖਣੀ ਜਿਆਂਗਸੂ ਦੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਬੋਲੀ 
ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਿਨ ਉਪਭਾਸ਼ਾ ਗਰੁੱਪ ਫੁਕਯੈੱਨ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦੇ ਗਵਾਂਗਡੁੰਗ, 
ਸਵਾਤੋ, ਫਾਰਮੂਸਾ ਤੇ ਹੈਨਾਨ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ 
ਹੈ। ਹੱਕਾ (ਜ੩੬੩) ਗਰੁੱਪ ਦੀਆਂ ਉਪ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੱਖਣੀ ਜੀਆਂਗਸੀ 
ਤੋਂ ਪੂਰਬੀ-ਗਵਾਂਗਡੁੰਗ ਵਿਚ ਬੋਲੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਉੱਤਰੀ ਫਾਰਮੂਸਾ 
`ਤੇ ਹੂਨਾਨ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦੇ ਵਾਸੀ ਵੀ ਇਸ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਵਰਤਦੇ ਹਨ। ਯੁਐਹ 


ਚੀਨੀ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਬਰਤਨ 

ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰੇ ਗਰੁੱਪਾਂ ਦੀਆਂ ਉਪਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ 
ਲਗਭਗ 15 ਕਰੋੜ ਚੀਨੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। 

ਇਹ ਉਪਭਾਸ਼ਾਈ ਗਰੁੱਪ ਇਕ ਦੂਸਰੇ ਤੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਵੱਖਰੇ ਹਨ। 


ਕੈਟਲ ਦੀ ਬੋਲੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਗਰੁੱਪ ਅਤੇ ਪੀਕਿੰਗ ਦੀ ਬੋਲੀ ਬੋਲਣ 
ਵਾਲਾ ਇਕ ਦੂਸਰੇ ਨੂੰ ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦੇ। ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ, ਉਚਾਰਣ 


`ਤੇ ਸ਼ਬਦ ਕ੍ਰਮ ਪੱਖੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਉਪਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਫ਼ਰਕ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ 


ਫ਼ਰਕਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਇਹ ਚੀਨੀ ਉਪਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਇਕ ਹੀ ਭਾਸ਼ਾ ਪਰਿਵਾਰ 
ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਹਨ ਅਤੇ ਵੱਖਰੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਨਹੀਂ ਹਨ। 

ਚੀਨੀ ਦਾ ਹਰ ਸ਼ਬਦਾਂਗ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਚਿੱਤਰ ਰਾਹੀਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਚਿੱਤਰ ਉਸ ਸਬਦਾਂਗ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਦੀ ਥਾਂ ਉਸ ਦੇ 
ਅਰਥ ਦਸਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਇਹ ਚਿੱਤਰ ਲਿਪੀ ਹੈ। ਲਿਖਣ 
ਵਿਧੀ ਉਚਾਰਣ ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਮੁੱਢ ਵਿਚ ਚੀਨੀ ਲਿਪੀ ਵਿਚ 


_ ਵਸਤੂ ਦਾ ਚਿੱਤਰ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਗੱਲ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮੇਂ ਵਿਚ 


ਹੱਡੀਆਂ ਉੱਤੇ ਅਤੇ ਕੱਛੂ ਦੇ ਖੇਲਾਂ ਤੇ ਲਿਖੀਆਂ ਲਿਪੀਆਂ ਤੋਂ ਸਪਸ਼ਟ 
ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਲਿਖਿਤ ਵਿਧੀ ਤੋਂ ਹੀ ਆਧੁਨਿਕ ਲਿਪੀ ਦਾ ਵਿਕਾਸ 
ਹੋਇਆ ਹੈ। ਲਿਖਤ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ-ਚਿੱਤਰ ਮੂਲਕ, ਵਿਚਾਰ ` 
ਮੂਲਕ ਤੇ ਧੁਨੀ ਮੂਲਕ। ਸੰਨ 1716ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ 
ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ ਵਿਚ 49,000 ਚਿੱਤਰ ਸਨ ਪਰ ਆਧੁਨਿਕ ਭਾਸ਼ਾ ਸਮਝਣ 
ਲਈ ਕੇਵਲ 6000-7000 ਚਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ। ਚੰਗੇ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ 
ਲਈ ਚੀਨੀ ਦੇ 8000-1000 ਚਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਕਾਫ਼ੀ ਹੈ। 

ਅਜੋਕੇ ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ 1911 ਦੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਮਗਰੋਂ 
ਇਸ ਲਿਪੀ ਨੂੰ ਸਾਦਾ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ 
ਜਲਦੀ ਲਿਖਿਆ ਜਾ-ਸਕੇ ਅਤੇ ਬਾਲਗ ਅਨਪੜ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਸਮਝ 
ਆ ਸਕੇ। ਸੰਨ 1956 ਵਿਚ ਚੀਨ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਰਲੀਕਰਣ 
ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਦੇ ਕੇ 500 ਸਾਦੇ ਚਿੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਪਰਵਾਨਗੀ ਦਿੱਤੀ 
ਜਿਸ ਨਾਲ ਲਿਖਣ ਵਿਧੀ ਸਰਲ ਹੋ ਗਈ। ਜਾਪਾਨੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਵੀ 
ਚੀਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਚਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਸਰਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੂਚੀ ਜਾਪਾਨੀ ਲਿਪੀ 
ਵਰਤਣ ਲਈ 1945 ਵਿਚ ਪਰਵਾਨ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਕ ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ 
ਯਤਨ ਇਹ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਚਿੱਤਰ ਦੀ ਥਾਂ ਲਾਤੀਨੀ ਲਿਪੀ ਅਪਣਾ 
ਲਈ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਦੇ ਸਮਰਥਕਾਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹਨ - 
ਵਿਚ ਆਸਾਨੀ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ ਅਤੇ ਛਪਾਈ ਤੇ ਟਾਈਪ ਦਾ ਕੰਮ ਸੌਖਾ ਹੋ 
ਜਾਵੇਗਾ ਅਤੇ ਤਾਰਾਂ ਭੇਜਣੀਆਂ ਵੀ ਸੌਖੀਆਂ ਹੋ ਜਾਣਗੀਆਂ ਪਰ ਬਹੁਤੇ 
ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਚਿੱਤਰ ਲਿਪੀ ਹੀ ਠੀਕ ਹੈ 
ਕਿਉਕਿ ਇਕ ਤਾਂ ਚਿੱਤਰ ਲਿਪੀ ਦੁਆਰਾ ਇਕ ਉਪ-ਭਾਸ਼ਾਈ ਖੇਤਰ 
ਦੇ ਲੋਕ ਦੂਜੇ ਉਪ-ਭਾਸ਼ਾਈ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ ਸਕਦੇ ਹਨ। 
ਦੂਜੇ ਲਿਪੀ ਬਦਲਣ ਨਾਲ ਆਮ ਲੋਕ ਪੁਰਾਤਨ ਸਾਹਿਤਕ ਵਿਰਸੇ ਤੋਂ 
ਵਾਂਝੇ ਰਹਿ ਜਾਣਗੇ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਪੁਰਾਤਨ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਆਧੁਨਿਕ 
ਚੀਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਿਪੀ ਬਦਲਣ 
ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਵਿਚੇ ਹੀ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਇਹ ਸਰਕਾਰੀ ਲਿਪੀ ਜੋ ਲਾਤੀਨੀ 
ਲਿਪੀ ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਸੀ, 1958 ਵਿਚ ਚੀਨੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਪਰਵਾਨ ਕਰ 
ਲਈ। ਇਸ ਨੂੰ ਕੋਸ਼ਾਂ, ਪਾਠ ਪੁਸਤਕਾਂ ਤੇ ਮਿਆਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਲਿਖਣ ਲਈ 
ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 

ਰਿ 1 

ਚੀਨੀ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਬਰਤਨ : ਸਿਰੈਮਿਕਸ ਯੂਨਾਨੀ ਭਾਸ਼ਾ 
ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਕੇਰੈਮਿਕ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਅਰਥ ਹਨ 'ਕੂੰਭਕਾਰ' 
ਜਾਂ 'ਕੁੰਭ-ਕਲਾ' ਸਬੰਧੀ! ਕੁੰਭ-ਕਲਾ ਭਾਂਡੇ ਜਾਂ ਬਰਤਨ ਬਣਾਉਣ ਜਾਂ 
ਘੜਨ ਦੇ ਹੁਨਰ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਮਿੱਟੀ, ਕੱਚ, 


_ਸੀਮਿੰਟ, ਇਨੈਮਲ ਅਤੇ ਚਲੇ ਦੇ ਬਰਤਨ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਉਦਯੋਗ 


ਚੀਨੀ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਬਰਤਨ ____ 38 


ਸਭ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਬਰਤਨ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕਲਾ ਦੇ ਹੇਨ ਹੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। 
ਚੀਨੀ ਮਿੱਟੀ ਤੋਂ ਤਿਆਰ ਹੋਈਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਅਨੇਕਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ 
ਭਵਨ ਉਸਾਰੀ, ਸਜਾਵਟ, ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ, ਹਸਪਤਾਲ, ਜਲ-ਨਿਕਾਸ, 
ਮਲ-ਮੂਤਰ -ਨਿਪਟਾਰਾ, ਭੱਠੀਆਂ, ਆਟੋਮੋਬਾਈਲ, ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ਾਂ 
ਆਦਿ ਵਿਚ ਉਪਯੋਗ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 

ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਬਰਤਨਾਂ ਦਾ ਵਰਗੀਕਰਨ--ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਬਰਤਨਾਂ ਨੂੰ 
ਦੋ ਵਰਗਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨਮੀਸੋਖਕ ਅਤੇ ਨਮੀ ਨਾ ਸੋਖਣ 
ਵਾਲੇ ਬਰਤਨ। ਹੋਰ ਵਿਸਥਾਰ ਪੂਰਵਕ ਵਿਗਿਆਨਕ ਵਰਗੀਕਰਨ 
ਨਿਮਨ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ:- 

1. ਪੱਕੀ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਬਰਤਨ (ਟੈਰਾਕੋਟਾ)--10000 ਸੈਂ. ਜਾਂ 
ਇਸ ਤੋਂ ਘੱਟ ਤਾਪਮਾਨ ਉੱਤੇ ਲਾਲ ਜਾਂ ਪਾਂਡੂ ਮਿੱਟੀ ਰਲੇ ਅਤੇ ਕੱਚ 
ਰਹਿਤ ਪਕਾਏ ਬਰਤਨਾਂ ਨੂੰ ਟੈਰਾਕੋਟਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇੱਟਾਂ ਅਤੇ ਖਪਰੈਲਾਂ 
`ਟੈਰਾਕੋਟਾ ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਹਨ। 

ਰ 2. ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਸਮਾਨ--ਇਸ ਵਰਗ ਵਿਚ ਉਹ ਸਮਾਨ 

ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਸਫ਼ੈਦ ਜਾਂ ਰੰਗਦਾਰ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਬਣਿਆ ਅਤੇ 
ਲਿਸ਼ਕਾਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੇ 
ਫੁੱਲਦਾਰ ਬਰਤਨ ਮੇਜੋਨਿਕਾ, ਲੋਹਾ-ਚੀਨੀ ਦੇ ਬਰਤਨ, ਚਕਮਕ ਅਤੇ 
ਰਾਕਿੰਘਮ ਬਰਤਨ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਖੁਰਜਾ ਦੇ ਨੀਲੇ ਬਰਤਨ, ਚੁਨਾਰ 
ਦੇ ਭੂਰੇ ਬਰਤਨ, ਬੰਗਾਲ ਪਾਟਰੀਜ਼, ਕਲਕੱਤਾ, ਜਾਮਨਗਰ ਅਤੇ 
ਗਵਾਲੀਅਰ ਦੇ ਸਫ਼ੈਦ ਬਰਤਨ ਇਸੇ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। 


3: ਪੱਥਰ ਚੀਨੀ ਦੇ ਬਰਤਨ--ਸਫ਼ੈਦ ਜਾਂ ਰੰਗਦਾਰ ਪੱਕੀ ਹੋਈ 


ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਕੱਚ ਰਲੇ ਤੇ ਅਪਾਰਦਰਸ਼ੀ ਬਰਤਨਾਂ ਨੂੰ ਪੱਥਰ ਚੀਨੀ ਦੇ 


ਬਰਤਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸਫ਼ੈਦ ਬਰਤਨਾਂ ਉੱਤੇ ਅਕਸਰ ਚੀਨੀ ਮਿੱਟੀ 
ਵਰਗਾ ਜਾਂ ਪਾਰਸਲੇਨ ਵਰਗਾ ਅਤੇ ਰੰਗੀਨ ਬਰਤਨਾਂ ਉੱਤੇ ਭੂਰਾ ਜਾਂ 
ਪੀਲਾ-ਭੂਰਾ ਕੱਚ ਚੜ੍ਹਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਨਿਕਾਸੀ ਪਾਈਪਾਂ ਉੱਤੇ ਲੂਣੀ 
ਕੱਚ ਚੜ੍ਹਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਰ 

4. ਚੀਨੀ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਫੁੱਟਣਸ਼ੀਲ ਜਾਂ _ਪਾਰਸਲੇਨ 
ਬਰਤਨ--ਸਫੈਦ, ਨਮੀ ਨਾ ਸੋਖਣ ਵਾਲੇ ਕੱਚ ਮਿਲੇ ਅਤੇ ਕੱਟ ਕੇ 
ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਪਾਰਦਰਸ਼ੀ ਬਰਤਨ ਇਸ ਵਰਗ ਵਿਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। 
ਇਸ ਵਰਗ ਦੇ ਨਿਮਨ ਲਿਖਤ ਹੋਰ ਛੋਟੇ ਵਰਗ ਹਨ :-- 

(ਓ) ਕਠੋਰ ਪਾਰਸਲੇਨ--ਇਹ ਆਮ ਕਰਕੇ ਚੀਨੀ ਮਿੱਟੀ 
ਕੇਅਲਿਨ ਮੁਲਾਇਮ ਮਿੱਟੀ, ਸਫਟਿਕ ਅਤੇ ਫੈਲਸਪਾਰ ਨਾਲ ਬਣਦਾ 
ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ 900 ਸੈਂ. ਜਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਘੱਟ ਤਾਪਮਾਨ ਉੱਤੇ 
ਬਿਸਕੁਟੀ ਜਾਂ ਹਲਕਾ ਬਾਦਾਮੀ ਹੋ ਜਾਣ ਤਕ ਗਰਮ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ 
ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਵਾਰੀ 1,300: ਸੈਂ. ਜਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਘੱਟ ਤਾਪਮਾਨ ਉੱਤੇ 
ਪਕਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਉੱਤੇ `ਬਹੁਤ ਹੀ ਕਠੋਰ ਕੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 
ਰਸਾਇਣਿਕ ਪਾਰਸਲੇਨ ਹੋਰ ਵੀ ਕਠੋਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਭਾਵ ਬਹੁਤ ਹੀ ਉੱਚੇ 
ਤਾਪਮਾਨ ਉੱਤੇ ਪਕਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 


_% ਨਰਮ ਪਾਰਸਲੇਨ--ਇਸ ਵਿਚ 20 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਫ੍ਰਿਟ ਜਾਂ ` 


ਕੱਚ ਤੇ ਪਿਚਰ (ਪਾਰਸਲੇਨ ਦੇ ਟੁਕੜੇ) ਮਿਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ 
ਨੂੰ 1,200 ਸੈਂ. ਤੱਕ ਗਰਮ ਕਰਕੇ ਹਲਕਾ ਬਾਦਾਮੀ ਹੋਣ ਤੱਕ ਤੇ ਫਿਰ 
ਦੁਬਾਰਾ 1050” ਤੋਂ 1150” ਸੈਂ. ਉੱਤੇ ਪਕਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 

(ਏ) ਹੱਡੀ ਪਾਰਸਲੇਨ--ਇਸ ਵਿਚ ਕੱਚ, ਫ੍ਰਿਟ ਆਦਿ ਦੀ ਥਾਂ 
ਤੇ ਹੱਡੀਆਂ ਦੀ ਰਾਖ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹੱਡੀਆਂ ਦੀ ਰਾਖ ਦੀ ਮਿਕਦਾਰ 20 
ਤੋਂ 40%ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ 1,200” ਸੈਂ. ਤਾਪਮਾਨ ਉੱਤੇ 
ਹਲਕਾ ਬਾਦਾਮੀ ਹੋਣ ਤਕ ਗਰਮ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦੂਜੀ ਵਾਰੀ 1,000 
ਤੋਂ 1100 ਸੈਂ 'ਉੱਤੇ ਪਕਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 


(ਸ) . ਪੇਰਿਅੰਨ ਪਾਰਸਲੇਨ--ਇਹ ਆਮ ਕਰਕੇ ਸਾਧਾਰਣ 
ਚੀਨੀ ਮਿੱਟੀ ਫੈਲਸਪਾਰ ਅਤੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਜਿਹੇ ਜ਼ਿੰਕ-ਆਕਸਾਈਡ ਨਾਲ 
ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਇਕੋ ਵਾਰੀ 1,250 ਸੈਂ. ਉੱਤੇ ਪਕਾਇਆ ਜਾਂਦਾ 
ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਕੱਚ ਰਹਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਉਪਯੋਗ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ 
ਖਿਡੌਣੇ ਅਤੇ ਮੂਰਤੀਆਂ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 


(ਹ) ਮੈਗਨਾ ਪਾਰਸਲੇਨ--ਇਹ ਮਿੱਟੀ, ਫੈਲਜਪਾਰ, ਸਫਟਿਕ 
ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸਮੁੰਦਰੀ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਮਿਲਣ ਵਾਲੇ ਮੈਗਨੀਸ਼ੀਅਮ 
ਹਾਈਡ੍ਰਾਆਕਸਾਈਡ ਤੋਂ -ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਬਿਲਕੁਲ ਸਫ਼ੈਦ ਅਤੇ ਪਿੱਚ 
ਭਰਪੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਤੇ ਫਿਰ ਘੱਟ ਤਾਪਮਾਨ 


'ਉੱਤੇ ਪਕਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 


_ 5. ਕਠਿਨ-ਗਲਣੀ ਜਾਂ ਰਿਫ਼ਰੈਕਟਰੀ--ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਤੋਂ 
ਮੁਸਾਮਦਾਰ ਪਦਾਰਥ ਅਤੇ ਕੱਚ ਰਹਿਤ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਦਾ 
ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਉੱਚੇ ਤਾਪਮਾਨ ਦਾ ਵੀ ਕੋਈ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। 
ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਦਾਰਥਾਂ ਜਾਂ ਮਿੱਟੀਆਂ ਤੋਂ ਬਣਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਅੱਗ 
ਦਾ ਕੋਈ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ। ਇਹ ਭੱਠੀਆਂ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਕੰਮ ਆਉਂਦਾ 
ਹੈ। 


6.ਉੱਚ ਤਾਪਮਾਨ ਸਹਿ ਸਕਣ ਵਾਲੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਬਰਤਨ--ਉੱਚ 
ਤਾਪਮਾਨ ਉੱਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਬਰਤਨਾਂ ਵਿਚ ਮਿੱਟੀ ਦੀ 
ਥਾਂ ਕੋਈ ਹੋਰ ਮੁਲਾਇਮ ਪਦਾਰਥ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ 
ਐਲੂਮਿਨਾ ਅਤੇ ਜ਼ਰਕੋਨੀਆ ਦਾ ਉਪਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਪਾਰਕ 
ਪਲੱਗ ਦਾ ਕਲੇਵਰ ਐਲੂਮਿਨਾ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 


ਇਤਿਹਾਸ 


ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਬਰਤਨ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਉਦਯੋਗ ਹੈ। 
ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਬਰਤਨ ਕਦੋਂ ਅੱਗ ਵਿਚ ਪਕਾਏ ਜਾਣ ਲੱਗੇ, ਇਸ ਦਾ ਅਜੇ 
ਠੀਕ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲਗਿਆ। ਨੀਲ ਘਾਟੀ ਦੀ ਖੁਦਾਈ ਤੋਂ ਮਿਲੇ ਪੱਕੀ 
ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਬਰਤਨ ਲਗਭਗ 13,000 ਸਾਲ ਪੁਰਾਣੇ ਹਨ। ਇੰਗਲੈਂਡ, 
ਬੈਲਜੀਅਮ ਅਤੇ ਜਰਮਨੀ ਦੀ ਖੁਦਾਈ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਹੈ ਕਿ ਹਿਮ 
ਨਦੀ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਬਰਤਨ ਹੱਥ ਨਾਲ ਬਣਾਏ ਅਤੇ ਬਾਅਦ 
ਵਿਚ ਪਕਾਏ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੱਥਾਂ ਤੋਂ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ 1500ਈ. 
ਪੂ. ਤੋਂ ਹੀ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਬਰਤਨ ਬਣਦੇ ਚਲੇ ਆ ਰਹੇ ਹਨ। 


ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਬਰਤਨਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਨਿਮਨ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ,-- 


ਵਿਕਾਸ ਹੋਇਆ 
ਚੀਕਨੀ ਮਿੱਟੀ ਦਾ 1500ਈ. ਪੂ. ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ 
ਪ੍ਰਯੋਗ 
ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਬਰਤਨਾਂ ਨੂੰ _15000ਈ. ਪੁ 
ਪਕਾਉਣਾ _ ਤੋਂ 
ਰ 13000 ਈ. ਪੂ ਰ 
ਕੱਚ ਵਾਲੇ ਬਰਤਨਾਂ __5000ਈ. ਪੁ ਮਿਸਰ 
ਦਾ ਉਦਯੋਗ 
2700 ਈ. ਪੂ ਚੀਨ 
ਨੀਲੀ ਅਤੇ ਹਰੀ 3500ਈ. ਪੂ. __ ਮਿਸਰ, ਬਾਬਲ, 
ਚਕ ਏਸ਼ੀਆ, ਮੀਡਿਆ ਦੀ 
ਰਾਜਧਾਨੀ, ਏਕਲਆ- 


39 


ਘੁਮਿਆਰ ਦਾ ਚੱਕ __3000 ਈ. ਪੂ. _ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ 
ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਰ 
ਇੱਟਾਂ ਖਪਰੈਲ. ਲਾਲ _ 800ਈ. ਪੂ. __ ਰੋਮ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਨਾਂਲ 
ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਪੱਥਰ ` `ਦੇ ਇਲਾਕੇ 
ਚੀਨੀ ਦੇ ਬਰਤਨ, 
ਨਲ ਤੇ ਇਸ਼ਨਾਨ, 
ਚੁੱਬਚੇ ਜਾਂ ਕੁੰਡ ਰ੍ 
ਲੋਹਾ, ਮੇਗਨੀਜ਼, 800ਈ. ਪੂ. ਰੇਮ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇਨਾਲ 
ਮੈਗਨੀਸ਼ੀਅਮ ਅਤੇ ਦੇ ਇਲਾਕੇ 
ਲੱਕੜ ਦੇ ਕੋਲੇ ਦਾ 
ਕਲੇਅਰ ਲਈ ਉਪ- 
ਯੇਗ 
ਕਨੇਰ ਪਾਰਸਲੇਨ 185 ਈ. ਪੂ ਚੀਨ 
(ਅਪਾਰਦਰਸ਼ੀ ਸਫ਼ੈਦ) 
ਕਨੋਰ ਪਾਰਸਲੇਨ 581 ਈ. ਚੀਨ 
(ਪਾਰਦਰਸ਼ੀ) 
1708 ਈ. ਯੂਰਪ, ਜਰਮਨੀ, ਵਾੱਟ- 
ਸ਼ਰ 
ਨਰਮ ਪਾਰਸਲੇਨ 1670ਈ. ਇੰਗਲੈਂਡ, ਡਹਾਇਟ 
(ਪਾਰਦਰਸ਼ੀ) 
1693ਈ. ਫਰਾਂਸ ਚਿਕੈਨਿਅਨ) 
ਹੱਡੀ ਪਾਰਸਲੇਨ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ___ ਇੰਗਲੈਂਡ (਼ੇਲਟਨਕਾ 
(ਪਾਰਦਰਸ਼ੀ) ___ਏਸਟਬਰੀ) 
ਟਰਾਂਸਫਰ ਡੈਕੋਰੇਸ਼ਨ _1752ਈ. ਇੰਗਲੈਂਡ 
ਪਲਾਸਟਰ ਸਾਂਚੇ 18ਵੀਂ ਸਦੀ __ ਇੰਗਲੈਂਡ 
ਮੇਜੋਲਿਕਾ 12ਵੀਂ ਸਦੀ ___ ਮੇਜੋਲਿਕਾ ਟਾਪੂ, ਸਪੇਨ 
18ਵੀਂ ਸਦੀ ਇੰਗਲੈਂਡ 
ਫੁੱਲਦਾਰ ਬਰਤਨ ___ 16ਵੀਂ ਸਦੀ `___ ਡੱਚ 
ਲੂਣੀ ਕੱਚ ਵਾਲੇ ਨਲ _ 12ਵੀਂ ਸਦੀ ਜਰਮਨੀ 
17ਵੀਂ ਸਦੀ ਇੰਗਲੈਂਡ 
ਉੱਚ ਤਾਪ ਸ਼ੰਕੂ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ___ ਜਰਮਨੀ 
ਮੈਗਨਾ ਖਾਰਸਲੇਨ 1952 ਈ. ਜਾਪਾਨ 
(ਪਾਰਦਰਸ਼ੀ) 


ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਬਰਤਨ--ਮਹਿੰਜੇਦੜੋ ਅਤੇ ਹੜੱਪਾ 
ਦੀ ਖੁਦਾਈ ਸਮੇਂ ਸਿੰਧ ਘਾਟੀ ਸਭਿਅਤਾ (3000ਈ. ਪੂ) ਦੇ ਕਾਲ ਦੇ 
ਮਿੱਟੀਂ ਦੇ ਬਰਤਨ ਮਿਲੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿਚ ਘਰੇਲੂ ਅਤੇ ਕੰਮ-ਕਾਜ ਦੇ 
__ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਬਰਤਨ ਹਨ। ਬਰਤਨਾਂ ਉੱਤੇ ਸੁੰਦਰ ਨਕਾਸ਼ੀ ਅਤੇ 
__ ਰੰਗੀਨ ਚਿੱਤਰ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪੱਕੀ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਖਿਡੌਣੇ ਵੀ 
` ਮਿਲੇ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਕਿ ਅਜੇਕੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਬਰਤਨਾਂ ਦੀ ਕਲਾ ਨਾਲ 
ਰਲਦੇ-ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਅਨੇਕਾਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਥਾਨਾਂ ਦੀ 
ਖੁਦਾਈ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੇਈਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਕਲਾ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰਤਾ ਵਿਚ ਕਿਸੇ 


ਚੀਨੀ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਬਰਤਨ 


ਵੀ ਅਜੋਕੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਪੱਥਰ ਚੀਨੀ ਦੇ ਬਰਤਨਾਂ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਹਨ। 
ਇਹ ਉਦਯੋਗ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਮੁੱਕ ਚੁੱਕਾ ਸੀ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਾਣ` 
ਕਾਲ (2ਈ.) ਵਿਚ ਫਿਰ ਉਭਰਿਆ ਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੱਚ ਦੀਆਂ 
ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਲਗਾਤਾਰ ਵਿਕਾਸ ਹੁੰਦਾ ਰਿਹਾ। 


੍ ਪਰ ਤਿਆਰ 
ਕਰਨ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਿਤ ਸੀ। ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਬਰਤਨਾਂ ਦਾ ਖਾਣ ਵਾਲੀਆਂ 
ਚੀਜ਼ਾਂ ਲਈ ਉਪਯੋਗ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਕੱਚ ਦੇ ਬਰਤਨਾਂ ਦਾ ਵਿਕਾਸ 
ਹੋ ਗਿਆ। ਮੁਸਲਖ਼ਾਨਾਂ ਨੇ ਕੱਚ ਦੀਆਂ ਖਪਰੈਲਾਂ ਤਿਆਰ ਕਰ ਕੇ ਕੱਚ 
ਕਲਾ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤਾ। ਤੇਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਚੰਗੇਜ਼ ਖ਼ਾਂ ਦੇ ਨਾਲ 
ਹੀ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਕੱਚ ਵਾਲੇ ਪਦਾਰਥ ਆਏ। ਕੁਝ ਘੁਮਿਆਰ ਤੈਮੂਰਲੰਗ 
ਦੇ ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਦਿੱਲੀ, ਮੁਲਤਾਨ, ਕਸੂਰ, ਖੁਰਜਾ, ਜੈਪੁਰ, 
ਰਾਮਪੁਰ ਅਤੇ ਸਿੰਧ ਵਿਚ ਵਸ ਗਏ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਨੀਲੇ ਬਰਤਨਾਂ ਦਾ _ 
ਕੰਮ ਅਰੰਭਿਆ। ਖੁਰਜਾ ਵਿਚ ਹਲਕੇ ਹਰੇ, ਗੂੜ੍ਹੇ ਨੀਲੇ ਅਤੇ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ੀ 
ਚਿੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਬਰਤਨ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਧੰਦਾ 1923 
ਈ. ਤੱਕ ਚਲਿਆ। ਸਥਾਨਕ ਲਾਲ ਮਿੱਟੀ ਤੋਂ ਤਿਆਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਉੱਤੇ 
ਸਫ਼ੈਦ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਤਹਿ ਚੜ੍ਹਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। 
ਪਿਸ਼ਾਵਰ, ਚੁਨਾਰ, ਨਿਜ਼ਾਮਾਬਾਦ ਅਤੇ ਵੇਲੋਰ ਦੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ 
ਬਰਤਨ ਤਕਨੀਕੀ ਦੇ ਲਿਹਾਜ਼ ਨਾਲ ਬਦੇਸ਼ੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਸਨ। 
ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਦੇ ਘੁਮਿਆਰ ਐਨਗੋਬ ਢੰਗ ਦਾ ਵੀ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਦੇ ਸਨ। 
ਲਾਲ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਲੇਪ ਕਰਕੇ ਲੈੱਡ ਆਕਸਾਈਡ ਦੀ ਲੁਕ ਵਿਚ 
ਡੁਬੋਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਪ੍ਰੰਤੂ ਸਜਾਵਟ ਵਾਲੇ ਬਰਤਨਾਂ ਉੱਤੇ ਮੈਗਨੀਜ਼ 
ਵਾਲੇ ਰੰਗਾਂ ਨਾਲ ਖਾਕੇ ਬਣਾ ਕੇ, ਰਸਾਇਣਕ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨਾਲ ਭਰ 
ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਲਾਲ ਰੰਗ ਲੋਹੇ ਦੇ ਆਕਸਾਈਡ ਤੋਂ ਅਤੇ ਕਾਲਾ 
ਰੰਗ ਕਾਲੇ ਖਣਿਜ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਨੀਲਾ ਰੰਗ ਕੋਬਾਲਟ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ 
ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ ਇੰਗਲੈਂਡ, ਰੂਸ, ਹਾਲੈਂਡ ਅਤੇ 


ਰ ਚੀਨ ਦੀ ਕਲਾ ਦਾ ਰਲਿਆ-ਮਿਲਿਆ ਉਤਪਾਦਨ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। 


ਮਰਤਬਾਨ, ਚਿਲਮ, ਲੋਟੇ ਅਤੇ ਪਿਆਲੇ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ 
ਉਤਪਾਦਨ ਸਨ। ਮਰਤਬਾਨ ਦੇ ਆਂਕਾਰ ਅਤੇ ਰੂਪ ਉੱਤੇ ਬਰਮਾ ਦਾ 
ਪ੍ਰਭਾਵ ਸੀ। ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ ਪਤਲੀ ਕਾਟ ਵਾਲੇ ਬਰਤਨਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ 
ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਾਗਜ਼ੀ ਕੱਚ ਦੇ ਬਰਤਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। 

ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਲਾਤਮਕ, ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਬਰਤਨਾਂ ਵਿਚੋਂ 
ਨਕਾਸ਼ੀਦਾਰ ਗਹਿਣਿਆਂ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸਜੇ, ਪੱਕੀ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਬਰਤਨ 
ਵਰਣਨਯੋਗ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਵਸੋਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ 
ਬੁੱਤ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦਾ ਰਿਵਾਜ਼ ਸੀ। ਅਜਿਹੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਬੁੱਤ ਅਜੇ ਵੀ 
ਕਿਸੇ ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਵੇਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਵੇਲੋਰ ਵਿਚ ਸਫ਼ੈਦ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਬਰਤਨਾਂ 
ਉੱਤੇ ਮਨਮੋਹਕ ਤੇ ਆਕਰਸ਼ਕ, ਹਰੇ ਅਤੇ ਨੀਲੇ ਰੰਗ ਦਾ ਕੱਚ ਚੜ੍ਹਿਆ _ 
ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਬਰਤਨਾਂ ਦੇ ਹੋਰ ਕੇਂਦਰ 
ਮਦੁਰਾਇ, ਉਦੈਗਿਰ, ਸੇਲਮ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਖਾਪਟਨਮ ਹਨ। 


ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਉੱਚ ਤਾਪਮਾਨ ਵਾਲੇ ਸਫ਼ੈਂਦ ਬਰਤਨਾਂ ਦਾ _ 


ਨਿਰਮਾਣ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਸ੍ਰੀ ਡੀ. ਸੀ. ਮਜੂਮਦਾਰ 
ਨੇ ਗਵਾਲੀਅਰ ਵਿਚ ਪਹਿਲੀ ਫੈਕਟਰੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤੋਂ 
ਬਾਅਦ ਕਈ ਹੋਰ ਫੈਕਟਰੀਆਂ ਲੱਗੀਆਂ। ਬਰਨ ਐਂਡ ਕੰਪਨੀ ਨੇ 1859 
ਵਿਚ ਭੱਠੀ ਦੀਆਂ ਇੱਟਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ। ਸੰਨ 1909 ਵਿਚ ਟਾਟਾ 
ਆਇਰਨ ਐਂਡ ਸਟੀਲ ਵਰਕਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇਸ਼ ਭਰ 
ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ। 


“ਚੀਨੀ ਮੂਰਤੀ ਕਲਾ 


ਕਾਂਸ਼ੀ ਹਿੰਦੂ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਦਿਆਲਾ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 
ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਬਰਤਨ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦੀ ਸਿਖਿਆ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ। 
ਸੈਂਟਰਲ ਗਲਾਸ ਐਂਡ ਸਿਰੈਮਿਕ ਰਿਸਰਚ ਇਨਸਟੀਚਿਊਟ, ਕਲਕੱਤਾ: 


ਬੇਲਗਾਵ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਸਿਖਲਾਈ ਤੇ ਖੋਜ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਹਨ। 

' _ਹ...ਪੂ- ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ: 9:370 

ਚੀਨੀ ਮੂਰਤੀ ਕਲਾ : ਸੰਨ 1934 ਤੱਕ ਚੀਨ ਵਿਚ, ਈਸਵੀ 
ਸੰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਪੱਥਰ ਮੂਰਤੀ ਕਲਾ ਦਾ ਕੋਈ ਸਬੂਤ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ 
ਸੀ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੇ ਨਮੂਨੇ ਹਾਨ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਦੇ ਮਕਬਰੇ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ 
ਹਨ ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਪਹਿਲੇ ਜਾਂ ਪ੍ਰੀ-ਕ੍ਰਿਸ਼ਰੀਅਨ ਸਮੇਂ (202ਈ. ਪੂ. 
-22 ਈ) ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਸ਼ਾਂਸੀ ਵਿਚ ਇਕ ਉੱਚੀ ਕਬਰ ਉੱਤੇ 
ਖੋਦੇ ਹੋਏ ਕੁਝ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਚਿੱਤਰ ਹਨ। ਸ਼ਾਂਗ-ਯਿਨ, ਸ਼ੂ ਅਤੇ ਹਾਨ 


ਖ਼ਾਨਦਾਨ 1930 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਆਨਿਆਂਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸ਼ਾਂਗ 


` ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਦੀ ਖੋਜ ਹੋਈ, ਜਿਥੋਂ 12ਵੀਂ ਸਦੀ ਈ. ਪੂ. ਦੇ ਜ਼ੂਨਾ ਪੱਥਰ 
ਦੀਆਂ ਅਨੇਕਾਂ ਮਨੁੱਖੀ ਅਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀਆੰ ਮੂਰਤੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ 
ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਮੁੱਖ ਇਕ ਚੌਕੜੀ ਮਾਰ ਕੇ ਬੈਠਾ ਸ਼ੇਰ ਅਤੇ ਦੂਜਾ 
ਖੜਾ ਹੋਇਆ ਉੱਲੂ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਬੁੱਤਾਂ ਦੀ ਤਕਨੀਕੀ ਸਜਾਵਟ ਆਦਿ 


ਦਿ 


ਨੇ ਇਹ ਰੂਪ ਧਾਰਿਆ ਹੋਵੇਗਾ। 


ਹਾਨ ਪੀਰੀਅਡ ਦੇ ਦੂਜੇ ਅੱਧ ਤੋਂ (22-220ਦ.) ਦੀਆਂ ਸਮਾਧਾਂ 
ਵਿਚ ਪੱਥਰ ਉੱਤੇ ਮੂਰਤੀ ਕਲਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚਾਰ ਦੀਵਾਰੀ 
ਦੇ ਯਾਦਗਾਰੀ ਥੰਮਾਂ ਉੱਤੇ ਬਾਹਰਵਾਰ ਖੰਭਾਂ ਵਾਲੇ ਸ਼ੇਰ ਜਾਂ ਰਾਖਸ਼ 
ਅਤੇ ਹੋਰ ਜਾਨਵਰ ਬਣਾਏ ਜਾਣ ਲੱਗੇ। ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਉਦਾਹਰਣ 
(ਲਗਭਗ 1425 ਈ.) ਸਿੰਗ ਬਾਦਸ਼ਾਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਮਾਧਾਂ ਹਨ। 


ਹਾਨ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਦੇ ਮਕਬਰਿਆਂ ਦੇ ਪਹਿਰੇਦਾਰ ਬਹੁਤ ਤਾਕਤਵਰ 


ਅਤੇ ਮਨਮੋਹਕ ਬਣਾਏ ਹੋਏ ਹਨ। ਜਾਨਵਰ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਪਰਾਭੌਤਿਕ 
ਬਿੱਲੀਆਂ ਵਰਗੇ ਹੌਨ। ਕਈਆਂ ਦੇ ਮੋਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਖੰਭ ਹਨ। ਇਹ 
ਰਿਵਾਜ਼ ਹਾਨ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਤੋਂ ਕਈ ਸਦੀਆਂ ਬਾਅਦ ਤੱਕ ਵੀ ਚਲਦਾ 
ਰਿਹਾ। 


ਹਾਨ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਮਕਬਰਿਆਂ ਉੱਤੇ ਬਹੁਤ 
ਖ਼ਰਚ ਹੋਣ ਲਗਾ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਪੱਥਰ ਮੂਰਤੀ ਕਲਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ। 


_ ਇਕ ਸੁਰੰਗ ਰਾਹੀਂ ਪਹੁੰਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਕ ਹੋਰ 

ਮੂਰਤੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਮਿਥਿਹਾਸਕ ਸਨ। ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੀ ਮੂਰਤੀ 

ਕਲਾ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਨਮੂਨੇ ਚੀਹਸ਼ੀਆਂਗ ਦੇ ਨੇੜੇ 'ਵੇ' ਖ਼ਾਨਦਾਨ 
(147 ਈ) ਦੀਆਂ ਸਮਾਧਾਂ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਕਲਾ ਹਨ। 


ਬੋਧੀ ਮੂਰਤੀ ਕਲਾ--ਚੀਨੀ ਮੂਰਤੀ ਕਲਾ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ 
ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਘਟਨਾ ਇਥੇ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਦਾ ਆਉਣਾ ਹੈ। ਇਸ 
ਨੇ ਮੂਰਤੀ ਕਲਾ ਨੂੰ ਇਕ ਬਿਲਕੁਲ ਨਵਾਂ ਮੋੜ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ-ਪਹਿਲ 
ਚੀਨੀ ਦੇਵੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਜਾਂ ਮਨੁੱਖੀ ਮੂਰਤੀਆਂ ਬਣਾਉਣ ਵਿਚ ਕੋਈ 
_ਦਿਲਚਸਪੀ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। 


ਮੁੱਢਲੀ ਮੂਰਤੀ ਕਲਾ ਦੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ ਨਮੂਨਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਬਹੁਤੇ 
ਉੱਤਰ ਦੇ ਹਨ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਉੱਸ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਜਿਥੇ 'ਵੇ' ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਦਾ 


40 
ਰਾਜ ਸੀ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਹਿੱਸਾ ਚੀਨੀ ਬੋਧੀ ਮੂਰਤੀ 


ਕਲਾ ਦਾ ਜਨਮ ਅਸਥਾਨ ਸੀ। ਉੱਤਰੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਕਈ ਅਜਿਹੀਆਂ 
ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ। 


ਚੀਨ ਵਿਚ ਮਿਲਿਆ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗੁਫ਼ਾ-ਮੱਠ (ਮੰਦਰ) 
366 ਈ. ਵਿਚ ਟੁੰਹਵਾਂਗ ਵਿਖੇ ਲੋ-ਸੁੰਨ ਭਿਕਸ਼ੂ ਨੇ ਬਣਵਾਇਆ ਸੀ 
ਪਰ ਇਸ ਦੀ ਪਛਾਣ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੀ। ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 9ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੱਕ 
ਉੱਤਰੀ ਚੀਨ ਦੇ ਬਹੁਤ_ ਸਾਰੇ ਸਥਾਨਾਂ ਤੇ ਮੱਠਾਂ ਅਤੇ ਮੰਦਰਾਂ ਦੀ 
ਖੁਦਾਈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਹੁਮੁੱਲੀ ਸਜਾਵਟ ਦਾ ਕੰਮ ਬੜੇ ਜੋਰ-ਸ਼ੋਰ 
ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਰਿਹਾ। ਇਹ ਗੁਫ਼ਾ-ਮੰਦਰ ਟੁੰਹਵਾਂਗ, ਯੁੰਕਾਂਗ ਅਤੇ ਲੰਗਮੈਨ 
ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਯੁੰਕਾਂਗ ਵਿਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 
ਵਿਚ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਹਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ 30ਕੁ ਤਾਂ ਵੱਡੀਆਂ ਪਰ ਬਾਕੀ ਬਹੁਤੀਆਂ 
ਤਾਂ ਮੱਠਾਂ ਆਦਿ ਤੋਂ ਵੱਡੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਡੂੰਘਾਈ ਅਤੇ 
ਚੌੜਾਈ ਕੁਝ ਮੀਟਰ ਹੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਦੀਵਾਰਾਂ ਬੁੱਤਤਰਾਸ਼ੀ 
ਰਾਹੀਂ ਸਜਾਈਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਕਈ ਮੂਰਤੀਆਂ ਦੀਵਾਰਾਂ ਤੋਂ ਹੱਟਵੀਆਂ 
ਵੀ ਬਣੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਮੂਰਤੀ ਕਲਾ 460 ਦੇ 
ਲਗਭਗ ਵੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਤਕਰੀਬਨ ਸਾਰੀਆਂ 'ਵੇ' ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਸਮੇਂ 
ਦੇ ਪੱਖੋਂ ਦੋ ਗਰੁੱਪਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। 

ਚੀਨੀ ਮੂਰਤੀ ਕਲਾ 





ਅਮਿਤਾਬ ਬੁੱਧ ਦੀ 19ਛੁੱਟ ਉੱਚੀ ਮੂਰਤੀ (585 ਈ ਪੂ.) 





41 ਰ __ ਚੀਨੀ ਮੂਰਤੀ ਕਲਾ 
ਪਹਿਲਾ ਮੱਧ-ਏਸ਼ੀਆਈ ਮਾਡਲਾਂ ਤੋਂ ਵਿਉੱ'ਤਪੰਨ ਹੈ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਦੇ ਸਬੰਧ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਗੰਧਾਰਾਂ ਦੀ ਬੋਧੀ ਕਲਾ, _ 
ਪਗ ਇਨ ਤੀ ਅਤੀ ਵਚ 
ਦੇ ਚੀਕਣੀ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਬੁੱਤਾਂ ਨਾਲ ਹਨ। ਮੱਧ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ ਦੀ 
ਬੋਧੀ ਕਲਾ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵੀ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਚੀਨ ਵਿਚ ਪੱਥਰ ਦੇ ਬਣਾਏ 
ਸ਼ੁਰੂ ਦੇ ਬੁੱਧ ਦੇ ਬੁੱਤਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਵੱਡੇ ਹਨ ਤੇ ਚਿਹਰੇ ਦੇ ਹਾਵ-ਭਾਵ 
ਸਿਥਿਲ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੋਸ਼ਾਕ ਸਰੀਰ ਦੇ ਨਾਲ ਲਗਵੀਂ ਅਤੇ 
ਸਮਾਨਾਂਤਰ ਫੁੱਲਾਂ ਜਾਂ ਉਭਾਰਾਂ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਕਈਆਂ ਦਾ ਸੱਜਾ ਮੋਢਾ ਨੰਗਾ 
ਹੈ। 
5ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖ਼ੀਰ ਵਿਚ ਇਕ ਹੋਰ ਸਟਾਈਲ ਨੇ ਜਨਮ 
ਲਿਆ। ਯੁਕਾਂਗ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਮੂਰਤੀ ਕਲਾ ਅਤੇ ਵੇ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਦੀਆਂ 
ਮੂਰਤੀਆਂ ਇਸ ਸਟਾਈਲ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਚੀਨੀਆਂ ਨੇ ਹੁਣ ਜਿਹੜਾ _ 
ਰ ਸਿ ` _ਜਟਾਈਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਸ਼ੁੱਧ ਰੂਪ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਸੀ। 
81 ਇਸ ਵਿਚ ਸਿਰ ਲੰਮਾ ਤੇ ਪਤਲਾ ਅਤੇ ਚਿਹਰਾ ਚਪਟਾ ਬਣਾ£ 
ਰਿ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਮੂੰਹ ਦੀਆਂ ਨੁੱਕਰਾਂ ਉਪਰ ਵੱਲ ਮੁੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ 
ਸਨ ਅਤੇ ਇਸ ਮੁਦਰਾ ਨੂੰ 'ਦੀ ਵੇ ਸਮਾਈਲ' ਦਾ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ 
ਹੈ। ਬੁੱਧ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਵਿਚ ਸਰੀਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੱਪੜਿਆਂ ਵਿਚ 
ਢਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਪੇਸ਼ਾਕ ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਤਕ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੋਈ ਅਤੇ 
ਵਲਾਂ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਬੋਧੀ ਸੰਤਾਂ ਅਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਮੂਰਤੀਆਂ ਵਿਚ ਸਰੀਰ 
ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਪਲੇਟਾਂ ਦੀ ਤਰਤੀਬ ਵੱਲ ਹੀ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ___ 
ਸੰਨ 493-494ਵਿਚ ਵੇ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਲੋਯਾਂਗ ਵਿਖੇ ਤਬਦੀਲ 








ਰ੍‌ ਬਣਾਏ ਗਏ। ਇਥੋਂ ਦੀਆਂ ਚਟਾਨਾਂ ਸਖ਼ਤ ਜ਼ੂਨਾ ਪੱਥਰ ਦੀਆਂ ਹਨ। 
ਯੂ-ਕਾਂਗ ਗੁਫਾ ਦੇ ਮੰਦਰ ਵਿਚ ਬੈਠੇ ਹੋਏ ਬੋਧੀ ਸੰਤ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਜਿਹੜੀ -_ ਇਥੇ 5ਵੀਂ ਤੋਂ 9ਵੀਂ ਸਦੀ ਤਕ ਦੀ ਸਾਰੀ ਚੀਨੀ ਮੂਰਤੀ ਕਲਾ ਦੇ ਨਮੂਨੇ __ 
8060 ਮੀ. ਉੱਚੀ ਹੈ (ਪੰਜਵੀਂ ਸਦੀ ਈ. ਪੂਹ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਵਿਚ ਵੱਡਾ ਸਿਰ ਤੇ ਚਿਹਰੇ _ 
ਉਰਿ ਦਾ ਢਾਂਚਾ ਅੰਡਾਕਾਰ ਦੀ ਥਾਂ ਚੌਰਸ` ਹੈ, ਅੱਖ ਦੇ ਛੱਪਰ ਦੂਹਰੀ ਵਕ੍ਰ 
ਵਾਲੇ ਤੇ ਗਰਦਨ ਵਿਚ ਵਲ ਪਾਏ ਹੋਏ ਹਨ। ਸਰੀਰ ਸਿਲੰਡਰਾਕਾਰ 
ਅਤੇ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਵਿਚ ਲੱਤਾਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਛੋਟੀਆਂ ਹਨ। ਪੋਸ਼ਾਕ 
ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਘੱਟ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਬੋਧੀ ਸੰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਦੇ 
ਤਾਂਗ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਦਦੇ ਖ਼ਾਨਦਾਨ--ਤਾਂਗ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ 
ਵਿਚ ਚੀਨੀ ਮੂਰਤੀ ਕਲਾ ਪ੍ਰੰੜਤਾ ਦੇ ਸ਼ਿਖਰ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਈ ਸੀ। ਮਨੁੱਖੀ 
ਮੂਰਤੀਆਂ ਵਿਚ ਸਰੀਰਕ ਬਣਤਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ 
ਤਾਂਗ ਬੰਸ ਦੇ ਰਾਜੇ ਤਾਈ ਸ਼ੁੰਗ ਦੇ ਮਕਬਰੇ ਤੇ ਬਣਿਆ ਇਕ ਚਿੱਤਰ ___ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੇ ਜੋੜਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਪੋਸ਼ਾਕ ਅਤੇ ਹੋਰ 
(ਲੇ. 640ਈ. ਪੂ) ਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਅਤੇ ਸਥਿਤੀ ਵੀ ਠੀਕ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆ 
ਅਨੁਸਾਰ ਬਦਲ ਕੇ ਅਪਣਾਈਆਂ ਵੀ ਗਈਆਂ। ਇਸ ਨਵੀਂ ਪੱਛਮੀ 
ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਾਲੀ ਲਹਿਰ ਦਾ ਅਸਰ ਦੀ ਇਕ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ, ਬਿਨਾਂ ਸਿਰ 
ਵਾਲੀ ਮੂਰਤੀ ਵਿਚ ਪ੍ਰਤੱਖ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ। ਮੂਰਤੀਆਂ ਦੂਹਰੇ ਲੇਟਰਲ 
ਝੁਕਾਉ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਅੱਖ ਛੱਪਰਾਂ ਦੀ ਦੂਹਰੀ ਵਕ੍ਹ' ਹੋਰ ਵੀ 
ਜ਼ਿਆਦਾ ਉਘੜੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਮੂੰਹ ਛੋਟਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨੁੱਕਰਾਂ ਥੋੜ੍ਹੀਆਂ ਉਪਰ 
ਵੱਲ ਨੂੰ ਮੁੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਪਰ 'ਦੀ ਵੇ ਸਮਾਈਲ' ਅਲੋਪ ਹੋ 
ਰ ਦਿ ॥ ਗਈ ਹੈ। ਬੋਧੀ ਸੰਤਾਂ ਦੇ ਵਾਲਾਂ ਦਾ ਉੱਚਾ ਜੂੜਾ ਬਣਾਇਆ ਹੋਇਆ 
ਇਕ ਬੋਧੀ ਸੰਤ (ਤਾਂਗ ਖ਼ਾਨਦਾਨ) (618-907 ਈ) ਹੈ। ਪੇਸ਼ਾਕ ਵਿਚ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਗੋਲ-ਗੋਲ ਵਲ ਪਾਏ ਹੋਏ ਹਨ। 











ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਤੇ ਹੁਣ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮੱਠ ਤੇ ਮੰਦਰ ਲੰਗਮੈਨ ਵਿਖੇ _ 


ਚੀਨੀ ਮੋਮ 


ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮਿਆਂ ਦੀ ਚੀਨੀ ਬੋਧੀ ਮੂਰਤੀ ਕਲਾ ਵਿਚ ਬਹੁਤ 
ਵਖਰੇਵੇਂ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਪਰ ਸਭ ਤੋਂ. ਵਧੀਆ ਕੰਮ ਤਾਂਗ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਸਮੇਂ 
ਹੋਇਆ ਹੈ। 

ਸੰਨ 844 ਦੇ ਜੁਲਮ ਸਮੇਂ ਚੀਨੀ ਬੋਧੀ ਮੂਰਤੀ ਕਲਾ ਦੇ ਸਟਾਈਲ 
ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਰੁਕ ਗਿਆ ਅਤੇ 955 ਦੇ ਅਤਿਆਜ਼ਾਰ ਸਮੇਂ ਉਸ ਸਮੇਂ 
ਗਏ। ਸੰਨ 844ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲੱਕੜੀ ਵਿਚ ਮੂਰਤੀ ਕਲਾ ਦਾ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ 
ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਲੱਕੜੀ ਦੀਆਂ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਮੂਰਤੀਆ ਸੁੰਗ (960-1280), 
ਯੁਆਨ (1280-1368) ਅਤੇ ਸਿੰਗ (1368-1644) ਦੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ 
ਹਨ ਪਰ ਇਸ ਸਮ ਦੌਰਾਨ ਕਿਸੇ ਨਵੇਂ ਸਟਾਈਲ ਨੇ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲਿਆ। 

ਹ. ਪੁ.-ਚੈੱਬ. ਐਨ. 3: 447; ਐਨ. ਅਮੈ. 6: 560 

___ਚੀਲੀ ਮੋਮ : ਇਸ ਨੂੰ ਚੀਨੀ ਕੀਟ-ਮੋਮ ਜਾਂ ਕੀਟ-ਮੋਮ ਵੀ 

ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਇਕ ਸਕੇਲ ਇਨਸੈੱਕਟ, ਸਿਰਪੋਲਾਸਟਸ 
ਸੈਰੀਫਰਸ ਕਿਸੇ ਖ਼ਾਸ ਕਿਸਮ ਦੇ ਦਰਖ਼ਤਾਂ ਦੀਆਂ ਟਹਿਣੀਆਂ ਉੱਤੇ 
ਇਕੱਠਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕੀਟ ਚੀਨ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। 
ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਦਾ ਹੀ,.ਚੀਨ ਅਤੇ ਜਾਪਾਨ ਵਿਚ ਮਿਲਣ ਵਾਲਾ, ਇਕ 
ਹੋਰ ਸਕੇਲ ਇਨਸੈੱਕਟ, ਐਰੀਸੈਰਸ ਪੇਲਾ ਵੀ ਇਸ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦਾ 
ਹੈ। 


ਚੀਨੀ ਮੋਮ ਚਿੱਟੇ ਜਾਂ.ਪੀਲੀ ਭਾਅ ਮਾਰਦੇ ਚਿੱਟੇ ਰੰਗ ਦਾ ਇਕ 


ਰਵੇਦਾਰ ਪਦਾਰਥ ਹੈ। ਇਹ ਸਪਰਮਾਸੇਟੀ (50੮੬6) ਨਾਲ 
'ਮਿਲਦਾ-ਜੁਲਦਾ ਹੈ ਪਰ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਖ਼ਤ ਅਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ 
ਭੁਰਭੁਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਪਿਘਲਾਉ-ਦਰਜਾ ਵੀ ਉੱਚਾ ਹੁੰਦਾ 
ਹੈ। ਇਸ `ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਮੋਮਬੱਤੀਆਂ ਅਤੇ ਪਾਲਿਸ਼ਾਂ ਬਣਾਉਣ ਲਈ 
ਅਤੇ ਕਾਗਜ਼ ਨੂੰ ਮੁਲਾਇਮ ਅਤੇ ਸਖ਼ਤ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ 
ਹੈ। 


ਹਦ 
_ਉੱਤੇ ਲਗਾਉਣ ਲਈ ਇਹ ਮਲ੍ਹਮ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਾਂ 
ਆਵਾਜ਼ ਦੇ ਭਾਰੇਪਣ, ਦਰਦਾਂ, ਨਸਾਂ, ਜ਼ਖਮਾਂ ਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਬੀਮਾਰੀਆਂ 
ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰਨ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਖਾਧਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 

ਹ. ਪੁ.--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 2: 857 
ਦੀ ਇਕ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਅਤੇ ਗੌਰਵਮਈ ਸੰਸਥਾ ਹੈ। ਸੰਨ 1902 
. ਵਿਚ ਗੁਰਪੁਰਵਾਸੀ ਸਰ ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਮਜੀਠੀਆ, ਉਸ ਦੇ ਸਮਕਾਲੀ 
ਪਤਵੰਤੇ ਸਿੱਖ ਆਗੂਆਂ ਅਤੇ ਅਗਾਂਹਵਧੂ ਸਹਿਯੋਗੀਆਂ ਦੇ ਉੱਦਮ 
ਦੇ ਸੁਮੇਲ ਨਾਲ ਚੀਫ਼ ਖਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਇਆ। ਖ਼ਾਲਸਾ 
ਕਾਲਜ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਇਸ ਯੋਜਨਾ 
ਪਿ ਵਿ 
ਸੀ। 

ਇਸ ਸੰਸਥਾ ਦੇ ਮਨੋਰਥਾਂ ਵਿਚ ਖ਼ਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਅਧਿਆਤਮਕ, 
ਮਾਨਸਿਕ, ਸਭਿਆਚਾਰਕ, ਸਮਾਜਿਕ, ਵਿਦਿਅਕ ਤੇ ਮਾਇਕ ਉੱਨਤੀ 
ਅਤੇ ਵਾਧੇ ਵਾਸ਼ਤੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਨਾ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ 
ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਨਾ, ਗੁਰਬਾਣੀ, ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਤੇ ਸਿੱਖ 
ਮਰਿਆਦਾ ਦਾ ਪ੍ਰਸਾਰ ਕਰਨਾ, ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ 
ਰੱਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਜਾਤ-ਪਾਤ, ਰੰਗ ਅਤੇ ਕੌਮ 
ਦੇ ਵਖਰੇਵੇ' ਤੋਂ ਉਪਰ ਉਠ ਕੇ ਮਾਨਵ-ਜਾਤੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨਾ ਆਦਿ 
ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। 


ਆਪਣੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਨੋਰਥਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਇਸ ਸੰਸਥਾ ਵੱਲੋ 
ਨਿਮਨ ਉਪਰਾਲੇ ਕੀਤੇ ਗਏ:-- 

(ਉ) ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ ਵੱਲੋਂ ਚਲਾਏ ਸਿੱਖ-ਪ੍ਰਚਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ 
ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਂਦਿਆਂ ਪੇਂਡੂ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਾਰ- 
ਵਹੀਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਚਾਰਕਾਂ ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਕੀਤੀ ਗਈ। 
(ਅ) ਪ੍ਰਚਾਰਕਾਂ, ਰਾਗੀਆਂ ਅਤੇ ਗ੍ਰੰਥੀਆਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਿਖਲਾਈ ਲਈ 
ਤਰਨਤਾਰਨ ਵਿਖੇ ਸੰਨ 1808 ਵਿਚ ਖ਼ਾਲਸਾ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਵਿਦਿਆਲਾ 
ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਗਿਆ। £ਇ) ਸੰਨ 1904 ਵਿਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਸੈਂਟਰਲ 
ਖ਼ਾਲਸਾ ਯਤੀਮਖਾਨਾ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਵਿਚ ਇਸ ਸਮੇਂ ਲਗਭਗ 
200 ਯਤੀਮ ਤੇ ਨਿਆਸਰੇ ਬੱਚੇ ਸਵੈਮਾਣ ਦਾ ਜੀਵਨ ਬਤੀਤ ਕਰਨ 
ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। (ਸ) ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਪ੍ਰਸਾਰ ਹਿਤ 
1908ਵਿਚ ਸਰਬ ਹਿੰਦ ਸਿੱਖ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨਲ ਕਾਨਫਰੰਸ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ 
ਗਈ, ਜਿਸ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੁਣ ਤਕ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ 
ਕਈ ਸਮਾਗਮ ਕਰਵਾਏ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਇਸ ਸੰਸਥਾ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਸਮੇਂ 
ਪੱਤੂ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ 23 ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਮਾਧਿਅਮ ਕੁਆਲਿਟੀ ਸਕੂਲ 
ਖੋਲ੍ਹੇ ਹੋਏ ਹਨ। (ਹ) ਨੇਤਰ-ਹੀਣ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਸੰਭਾਲ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ 
ਨੂੰ ਵਿਦਿਆ ਦੇਣ ਅਤੇ ਕੀਰਤਨ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਲਈ .ਸੂਰਮਾ ਸਿੰਘ 
ਆਸ਼ਰਮ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਖੇਲ੍ਹਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚੋਂ ਰਾਗੀ ਗੋਪਾਲ 
ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ _ਮਹ'੦ _ਕ੧੦=ਨੀਆਂ ਨੇ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। 
(ਕ) ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅੰਤਿਮ ਇੱਛਾ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਹਿਤ 1955 ਫ਼ਿਚ 
ਤਰਨਤਾਰਨ ਵਿਖੇ ਭਾਈਂ' ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਬਿਰਧ-ਘਰ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਗਿਆ। 
(ਖ) ਰੋਗੀਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਤੇ ਇਲਾਜ ਲਈ ਸੈਂਟਰਲ ਖ਼ਾਲਸਾ ਹਸਪਤਾਲ, 
ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ; ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਐਲੋਪੈਥਿਕ ਡਿਸਪੈਂਸਰੀ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੇ 
ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਹਸਪਤਾਲ, ਕਾਨਪੁਰ ਖੋਲ੍ਹੇ ਗਏ ਜੁਨ। (ਗ) ਸ਼ਹਿਰੀ 
ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ 15 ਅਤੇ ਪੇਂਡੂ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ 8ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਮਾਧਿਅਮ 
ਸਕੂਲ 'ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪਬਲਿਕ ਸਕੂਲ' ਦੇ ਨਾਂ ਹੇਠ ਚਲਾਏ 
ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਘ) ਮਾਤਾ ਟੇਕਾਦੇਵੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਬੀਬੀਆਂ ਲਈ 


ਟੇਕਾਦੇਵੀ ਦਸੈਤਕਾਰੀ ਸਕੂਲ ਚਲਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ੬) ਇਸ 


ਸੰਸਥਾ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੇਵਾ ਤੇ ਹੋਰ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ 
ਕਰਨ ਲਈ 1903 ਤੋਂ 'ਖ਼ਾਲਸਾ ਐਡਵੋਕੇਟ' ਨਾਂ ਦੀ ਹਫ਼ਤਾਵਾਰੀ 
ਅਖ਼ਬਾਰ ਕੱਢੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। (ਚ) ਇਸ ਸੰਸਥਾ ਵੱਲੋਂ ਖ਼ਾਲਸਾ ਐਡਵੋਕੇਟ 
ਅਤੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਹਿਤ ਹੋਰ ਸਾਹਿਤ ਛਾਪਣ ਲਈ 1956 ਤੋਂ ਗੁਰਸੇਵਕ 
ਪ੍ਰਿਟਿੰਗ ਪ੍ਰੈਸ ਚਲਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਛ) ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ 
ਪ੍ਰਚਾਰ ਹਿਤ ਇਕ ਸੁਸਾਇਟੀ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀ ਸੀ ਜੋ 1893 ਤੋਂ ਮਾਸਿਕ 
ਟੈਕਟ 'ਨਿਰਗੁਣਿਆਰਾ' ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦੀ ਆ ਰਹੀ ਹੈ। ਚੀਫ਼ ਖ਼ਾਲਸਾ 
ਦੀਵਾਨ ਸੰਸਥਾ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਤਾ ਹੈ। ਜ) ਸੇਵਾ ਕਾਰਜ ਲਈ 


ਕੀਤੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਾਰਜਵਿਧੀ ਤੇ ਬਣਤਰ ਇਸ ਸੰਸਥਾ 
ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਹੈ। (5) ਇਸ ਸੰਸਥਾ ਵੱਲੋਂ ਇਕ ਸਹਾਇਕ ਟਰਸਟ ਕਾਇਮ 
ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੱਕੇ ਫੰਡਾਂ ਤੇ. 
ਜੋ ਇਸ ਟਰਸਟ ਦੇ ਕੰਟਰੋਲ ਅਧੀਨ ਹਨ, ਵਿਆਜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ 
ਚਲਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। 

ਇਹ ਇਕ ਨਿਰੋਲ ਧਾਰਮਿਕ, ਸਮਾਜਿਕ ਤੇ ਵਿਦਿਅਕ ਸੰਸਥਾ 


_ਹੈ, ਜੋ ਸਮਾਜ ਭਲਾਈ ਦੇ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਸੰਨ 1984 


ਮੁੜ-ਵਸਾਉਣ ਅਤੇ 1988 ਦੇ ਹੜ੍ਹ-ਪੀੜ੍ਹਤਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਵਿਚ 
ਇਸ ਨੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰੇਲ ਅਦਾ ਕੀਤਾ। 

ਰ੍ ਸ. ਦਿਲਬੀਰ ਸਿੰਘ, ਆਨਰੇਰੀ ਸਕੱਤਰ, ਚੀਫ਼ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ ਵੱਲੋਂ 
ਸਪਲਾਈ ਕੀਤੀ ਜਾਣਕਾਰੀ। 


-`__ਚੀਬਾ : ਜਾਪਾਨ ਦੇ ਹਾਂਸ਼ੂ ਦੀਪ ਦਾ ਇਕ ਪ੍ਰੀਫੈਕਚਰ ਹੈ 
_ਜਿਹੜਾ ਕੇਂਦਰੀ ਹਾਂਸ਼ੂ ਦੇ ਮੋਦਾਨ ਕਾਂਤੋ (੬80੦) ਵਿਚ ਸ਼ਾਂਤ 
ਮਹਾਂਸਾਗਰੀ ਸਾਹਿਲ ਉਪਰ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਬਾਸੇ ਪ੍ਰਾਇਦੀਪ ਇਸਨੂੰ 
ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸਦੇ ਪੱਛਮ ਵਿਚ ਖਾੜੀ ਟੋਕੀਓ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਵਿਚ 
ਤੋਨੇ ਦਰਿਆ ਹੈ। ਚੀਬਾ ਪ੍ਰੀਫੈਕਚਰ ਦਾ ਕੁੱਲ ਖੇਤਰਫਲ 1944ਵ. ਮੀ. 
ਹੈ ਤੇ ਆਬਾਦੀ 3,366,624(1970) ਹੈ। ਇਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਿੱਤਾ 
ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਹੈ। ਚੌਲ ਇਥੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਾਤਰਾ ਵਿਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। 
ਕੰਢੇ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਮੱਛੀ ਉਦਯੋਗ ਵੀ ਪ੍ਰਫੁੱਲਤ ਹੈ। 

ਟੋਕੀਓ ਦੀ ਉਦਯੋਗਿਕ ਪੱਟੀ ਵਧਦੀ-ਵਧਦੀ ਚੀਬਾ ਪ੍ਰੀਫੈਕਚਰ 
ਤਕ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਉਦਯੋਗਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਥੇ ਚੌਲਾਂ ਦੀ ਸ਼ਰਾਬ 
(9੦) ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ ਕੱਚੇ ਮਾਲ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਕਰਨ ਦੇ ਉਦਯੋਗ ਵੀ 
ਸਰਸਰੀ ਤਤ ਹਦ ਪਿ 
ਲੱਭੇ ਗਏ ਹਨ। 


ਚੋਸ਼ੀ, ਤਾਤਯਾਮਾ, ਇਚੀਕਾਵਾ ਅਤੇ ਫੁਨਾਬਾਸੀ ਵਰਗੇ ਸ਼ਹਿਰ- 
ਪ੍ਰੀਫੈਕਚਰ ਦੀ ਸੰਘਣੀ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਹਨ। 


ਸ਼ਹਿਰ ਚੀਬਾ ਇਸ ਪ੍ਰੀਫੈਕਚਰ ਦਾ ਸਦਰ-ਮੁਕਾਮ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ 
ਵੱਡਾ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਇਹ ਟੋਕੀਓ ਖਾੜੀ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਕੰਢੇ ਤੇ 
ਵਾਕਿਆ ਹੈ। ਚੀਬਾ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੀਫੈਕਚਰ ਦਾ ਵਪਾਰਕ ਤੇ ਸੰਸਕ੍ਿਤਕ 
ਕੇਂਦਰ ਵੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੰਨ 1952 ਵਿਚ ਇੱਥੇ ਲੋਹੇ ਦੀ ਇਕ 
ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਮਿਲ ਲਗਾਈ ਗਈ ਤੇ 1949 ਵਿਚ ਇਥੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ 


- ਵੀ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਈ। 


ਹ. ਪੁ-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ_ 5: 480 

ਚ਼ੀਮਾਲਤੇਨਾਂਗੋ _: _ਗਵਾਤੇਮਾਲਾ ਗਣਤੰਤਰ (ਕੇਂਦਰੀ 
ਦੀ ਗਿਰ ਕੀ ਇਸ ਦੈ ਪਤ ਕੋਰੀ 
ਭਾਗ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਖੇਤਰਫਲ 1,979 ਵ. ਕਿ. ਮੀ. ਹੈ 
ਅਤੇ ਆਬਾਦੀ 343,818 (1991) ਹੈ। ਇਸ ਡਿਪਾਰਟਮੈਂਟ ਦਾ 
ਸਦਰ-ਮੁਕਾਮ ਵੀ ਇਸੇ ਨਾਂ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਡਿਪਾਰਟਮੈਂਟ ਵਿਚ 
ਪੈਨ-ਅਮੇਰੀਕਨ ਮਹਾਂ ਮਾਰਗ ਦੇ ਨਾਲ ਉਪਰਲੇ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਮਾਇਆ 
ਕਬੀਲੇ ਦੇ ਇੰਡੀਅਨ ਜਾਤੀ ਦੇ ਲੋਕ ਵਸਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਮੱਕੀ, ਜਵਾਰ 
ਅਤੇ ਕਣਕ ਦੀ ਖੇਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਨੀਵੇਂ ਖੇਤਰ ਨਿੱਜੀ ਮਿਲਖਾਂ ਵਿਚ 
ਪੈਦਾਵਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਡੰਗਰ ਅਤੇ ਸੂਰ ਪਾਲਣ ਦਾ ਕੰਮ ਵੀ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ 
ਹੈ। ਰ 

ਹ. ਪੁ.ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 5: 550 ਰ 

ਚੀਰਾਵ : ਇਹ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਰਾਜਪੁਤਾਨੇ ਦੀ ਸਾਬਕਾ 
ਰਿਆਸਤ ਜੈਪੁਰ ਦੀ ਸੇਖਾਵਤੀ ਨਿਜ਼ਾਮਤ ਦਾ ਇਕ ਸ਼ਹਿਰ ਸੀ ਜੋ 
ਜੈਪੁਰ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 150ਕਿ. ਮੀ. ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਥੇ 
ਇਕ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਛੋਟਾ ਕਿਲਾ ਹੈ, ਜੋ ਹੁਣ ਬਹੁਤ ਖ਼ਰਾਬ ਹਾਲਤ ਵਿਚ 
ਹੈ। ਇਥੇ ਰਹਿੰਦੇ ਕੁਝ ਅਮੀਰ ਸ਼ਾਹੂਕਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਮੁਸਾਫ਼ਰਾਂ 


43 


ਚੀਲ 


ਲਈ ਕਈ ਸਰਾਵਾਂ ਬਣਾਈਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਕਾਫ਼ੀ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ 
ਹੀ ਇਥੇ ਕਈ ਸਕੂਲ ਅਤੇ ਇਕ ਹਸਪਤਾਲ ਵੀ ਹੈ। 


28214 ਉ. ਵਿਥ., 75541 ਪੂ. ਲੰਬ. 

ਹ. ਪੁ-ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ. 10: 288 

ਚੀਰਿਕੀ : ਇਹ ਕੇਂਦਰੀ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਪਾਨਾਮਾ 
ਗਣਰਾਜ ਦਾ ਇਕ ਸੂਬਾ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਸ਼ਾਂਤ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਦੇ ਤਟ ਦੇ 
ਨਾਲ-ਨਾਲ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਕਾਸਟਾਰੀਕਾ 
ਗਣਰਾਜ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਸ਼ਾਂਤ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਦੀ ਚੀਰਿਕੀ ਖਾੜੀ ਹੈ। 
ਇਸ ਸੂਬੇ ਦਾ ਕੁੱਲ ਰਕਬਾ 8,924 ਵ. ਕਿ. ਮੀ. ਹੈ ਅਤੇ ਆਬਾਦੀ 
370,227 (1990) ਹੈ। ਡੇਵਿਡ ਇਸ ਪ੍ਰਾਵਿੰਜ ਦਾ ਸਦਰ-ਮੁਕਾਮ ਹੈ। 
ਇਹ ਖੇਤਰ ਸੈਰਨੀਆ ਡੇ-ਟਾਬਸਰਾ 'ਪਰਬਤੀ ਲੜੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਾਹਿਲੀ 
ਨੀਵੀਆਂ ਭੂਮੀਆਂ ਤਕ ਢਾਲਵੇਂ ਰੁੱਖ ਵਿਚ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਕੇਲਾ, 
ਕਾਫ਼ੀ, ਗੰਨਾ, ਮੱਕੀ ਅਤੇ ਚੌਲ ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੀ ਮੁੱਖ ਪੈਦਾਵਾਰ ਹੈ ਅਤੇ 
ਇਸੇ ਪੈਦਾਵਾਰ ਉਪਰ ਇਥੋਂ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। 
ਡੰਗਰ ਪਾਲਣੇ ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਲੱਕੜ ਕੱਟਣ ਦਾ ਕੰਮ ਵੀ ਕਾਫੀ ਪ੍ਰਚੱਲਤ 
ਹੈ। ਨਿਰਮਾਣ ਉਦਯੋਗ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਰਾਜਧਾਨੀ ਵਿਚ ਹੀ ਕੇਂਦਰਿਤ 
ਹਨ। ਡੇਵਿਡ ਉੱਜ ਵੀ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦਾ ਪੰਜਵਾਂ ਵੱਡਾ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਪੈਨ- 
ਅਮੈਰੀਕਨ ਮਹਾਂਮਾਰਗ ਚੀਰਿਕੀ ਦੀਆਂ ਨੀਵੀਆਂ ਭੂਮੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚੋਂ 
ਦੀ ਲੰਘਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਸ਼ਹਿਰ ਚੀਰਿਕੀ ਨੈਸ਼ਨਲ 
ਰੇਲਵੇ ਦੀ ਪੈਡਰਿਗਾਲ ਬੰਦਰਗਾਹ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਕੇਲਾ ਇਥੋਂ 
ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਬਾਹਰ ਭੇਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ੍‌ 

ਹ. ਪੁ.ਐਨ. ਬ੍ਰਿ- ਮਾ. 2: 876; ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 5: 659 / 

ਚੀਰੂ : ਇਹ ਤਿੱਬਤ ਅਤੇ ਧੁਰ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਮਿਲਣ 
ਵਾਲਾ ਇਕ ਬਾਰਾਂਸਿੰਗਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਵਿਗਿਆਨਕ ਨਾਂ ਪੈੱਨਥੋਲਾੱਪਸ 
ਹਾਜਸੋਨੀ (7890901005 906£500) ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਾਣੀ ਤਕਰੀਬਨ 
2650 ਮੀ. ਤੋਂ 5500 ਮੀ. ਤਕ ਦੀ ਉਚਾਈ ਤੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। 

ਇਸ ਪ੍ਰਾਣੀ ਦੀ ਮੋਢਿਆਂ ਤਕ ਦੀ ਉਚਾਈ ਤਕਰੀਬਨ 75 ਸੈਂ'. 
ਮੀ. ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਭਾਰ ਕੋਈ 55ਕਿ. ਗ੍ਰਾ. ਦੇ ਲਗਭਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਨਰ _ 
ਦੇ ਸਿੰਗ ਨੁਕੀਲੇ ਤੇ 70ਸੈਂ. ਮੀ. ਦੇ ਕਰੀਬ ਲੰਮੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ 
ਸਰੀਰ ਦਾ ਰੰਗ ਉਪਰੋਂ ਸਲੇਟੀ ਜਿਹਾ ਬਾਦਾਮੀ ਅਤੇ ਹੇਠਲੇ ਪਾਸੇ ਤੋਂ 
ਚਿੱਟਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਨਰ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਕਾਲਾ ਅਤੇ ਥੂਥਨੀ ਕੁਝ ਫੁੱਲੀ ਹੋਈ 


_ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਮੈਂ-ਮੈਂ ਜਾਂ ਮਮਿਆਉਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਕੱਢਦੇ ਹਨ। 


ਮੈਥੁਨ ਲਈ ਨਰ 10-20ਮਾਦਾ ਦਾ ਇੱਜੜ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। 


“ ਮੈਥੁਨ ਪਤਝੜ ਦੀ ਰੁੱਤ ਵਿਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬੱਚੇ ਹਿਰਨੋਟੇ) ਮਈ ਦੇ 


ਮਹੀਨੇ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਲੋਕ ਮਾਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ 
ਵੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। 

ਹ. ਪੁ.-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 5: 659 

ਚੀਲ : ਇਹ ਪਹਾੜੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਮਿਲਣ ਵਾਲੇ ਰੁੱਖਾਂ 
ਦਾ ਸਮੂਹਕ ਨਾਂ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਚ ਪਾਈਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ 
ਹੈ। ਪਾਈਨਸ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਦੁਨੀਆ ਦੇ 
ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮ ਤੋਂ ਹੀ . 
ਚੀਲ ਵਰਗੇ ਰੁੱਖ ਵਪਾਰਕ ਲੱਕੜ ਦਾ ਅਹਿਮ ਅੰਗ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ 
ਅੱਜ ਵੀ ਲੱਕੜ ਦੀ ਤਕਰੀਬਨ ਅੱਧੀ ਲੋੜ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਪੂਰੀ ਹੁੰਦੀ, 
ਹੈ। ਇਸ ਗਰੁੱਪ ਵਿਚ ਨਰਮ ਅਤੇ ਸਖ਼ਤ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਰੁੱਖ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। 
ਇਸ ਗਰੁੱਪ ਦੀਆਂ 23ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਜਾਤੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਕੇਵਲ 8ਹੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ 
ਹਨ। 


ਚੀਲਵੇ ਰ 

ਚਿੱਟਾ ਚੀਲ--ਉੱਤਰੀ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੇ ਨਰਮ ਜਾਂ ਚਿੱਟਾ ਚੀਲ 
(1006 50685) ਰੁੱਖ ਦੀ ਲੱਕੜੀ ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ ਕੀਮਤੀ ਲੱਕੜਾਂ 
ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਹੈ। ਇਹ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ 
ਨਾਲ ਲਗਦੇ ਕੈਨੇਡਾ ਅਤੇ ਐਪਾਲੈਸ਼ੀਅਨ ਪਹਾੜੀਆਂ ਤੋਂ ਜਾਰਜੀਆ 
ਤੱਕ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਇਹ 30-70 ਮੀ. ਲੰਬਾ ਅਤੇ 1-3 
ਮੀ. ਤੱਕ ਮੋਟਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਲੱਕੜ ਬਾਰੀਕ ਇਕਸਾਰ ਦਾਣੇ ਵਾਲੀ 
ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਇਸ ਲੱਕੜ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ, ਖਿੜਕੀਆਂ 
ਖਿਡੌਣੇ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਬਰੋਜ਼ੇ ਰਹਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ 
ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸੌਖਾ ਹੈ। ਕਈ ਹੋਰ ਜਾਤੀਆਂ ਵੀ 
ਚੀਲ, ਸ਼ਕਰ ਚੀਲ ਅਤੇ ਲਾਗ ਪੋਲ ਚੀਲ ਆਦਿ। 

ਪੀਲਾ ਚੀਲ--ਪੀਲੇ ਚੀਲ ਦੀਆਂ ਕਈ ਜਾਤੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ 
ਤਕਰੀਬਨ ਹਰੇਕ ਜਾਤੀ ਦੀ ਲੱਕੜ ਵੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਿਸਮ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 
ਦੱਖਣੀ ਪੀਲਾ ਜਾਂ ਲੰਬੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਲਾ (23050) ਚੀਲ ਸੰਯੁਕਤ 





ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਦਾ, ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੱਕੜ ਦੀਆਂ ਦੋ 
ਕਿਸਮਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਲੱਕੜ ਪੱਧਰੀ ਮਿਸ਼ਰਤ ਦਾਣੇ ਵਾਲੀ, 
ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਾਫ਼ੀ ਭਾਰ ਸਹਿ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਮੁੱਖ ਵਰਤੋਂ 
ਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਰੇਲਾਂ ਦੀਆਂ ਪਟੜੀਆਂ ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਪੀਲੇ 
ਚੀਲ, ਡੱਬੇ ਆਦਿ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 
ਚੀਲਵੇਂ : ਟਾਪੁ-ਦੱਖਣੀ ਚਿਲੀ ਦੱ. ਅਮ) ਦੇ ਇਸੇ ਨਾਂ ਦੇ 
ਪ੍ਰਾਂਤ ਦਾ ਹੀ ਹਿੱਸਾ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦੀ ਮੁੱਖ ਭੂਮੀ ਤੋਂ 48ਕਿ. ਮੀ. 
ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੈ। ਚੀਲਵੇ ਟਾਪੂ ਦੀ ਲੰਬਾਈ 176ਕਿ. ਮੀ. ਅਤੇ ਚੌੜਾਈ 
_32ਤੋਂ 64ਕਿ. ਮੀ. ਤਕ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਦਾ ਕੁੱਲ ਰਕਬਾ 8,394 


44 


ਵ. ਕਿ. ਮੀ. (3241 ਵ. ਮੀਲ) ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਟਾਪੂ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ 
ਪਰਬੋਤੀ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੰਘਣੇ ਜੰਗਲ ਹਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 
ਪਾਰ ਕਰਨਾ ਵੀ ਔਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਮੁੰਦਰੀ ਕੰਢੇ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਮਛੇਰੇ 
ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਾਹਿਲ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਪਹਾੜੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਖੇਤੀ 
ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਣਕ, ਜੌ, ਆਲੂ, ਸਣ ਅਤੇ ਫਲ ਮੁੱਖ ਫਸਲਾਂ ਹਨ। 
ਡੰਗਰ-ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ ਦਾ ਕੰਮ ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ ਪ੍ਰਫੁੱਲਤ ਹੈ। ਸਮੁੰਦਰੀ ਕੰਢੇ 
ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਸਿੱਪੀਆਂ ਵੀ ਬਹੁਤ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। 


_ ਆਕੂਡ ਇਕ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਤੇ ਵਧੀਆ ਬੰਦਰਗਾਹ ਹੋਣ ਦੇ 
ਨਾਲ-ਨਾਲ ਟਿੰਬਰ ਵਪਾਰ ਅਤੇ ਖੇਤੀ ਦਾ ਵੀ ਚੰਗਾ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਇਸ 
ਦੇ ਦੱਖਣ ਵਿਚ ਕੋਈ 88ਕੁ ਕਿ. ਮੀ. ਦੀ ਵਿਥ ਤੇ ਇਕ ਕਾਸਟਰੋ ਨਾਂ 
ਦੀ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਬੰਦਰਗਾਹ ਵੀ ਹੈ। ਇਥੋਂ ਟਿੰਬਰ, ਆਲੂ ਅਤੇ ਕਣਕ 
ਮੁੱਖ ਭੂਮੀ ਨੂੰ ਭੇਜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਕੱਪੜਾ ਬੁਣਨ ਦੇ ਉਦਯੋਗ ਵੀ 
ਹਨ। 

ਰ ਸੰਨ 1567ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 1826ਤਕ ਇਹ ਟਾਪੂ ਸਪੇਨੀਆਂ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ 
ਵਿਚ ਰਿਹਾ। 

42530' ਦੱ. ਵਿਥ.; 73555' ਪੱ. ਲੰਬ. 

ਹ. ਪੁ.ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 5:549; ਐਨ. ਅਮੈ. 6: 512 ਰ੍ 

ਚੀਲਵੇ: ?ਹਾਂ> ਇਹ ਚਿੱਲੀ ਦੱ. ਅਮ) ਦਾ ਇਕ ਪ੍ਰਾਂਤ ਹੈ। 
ਇਹ ਪ੍ਰਾਂਤ ਚਿੱਲੀ ਦੇ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮੀ ਸਾਹਿਲ ਤੋਂ ਕੁਝ ਹਟਵਾਂ ਹੈ ਤੇ 
ਸ਼ਾਂਤ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਚੀਲਵੇ ਸੂਬੇ ਵਿਚ ਚੀਲਵੇਈ ਟਾਪੂ 
ਤੇ ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਲਗਵੀਂ ਮੁੱਖ ਭੂਮੀ ਅਤੇ ਕੁਝ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਗਵਾਂਢੀ ਟਾਪੁ 
ਗਵਾਈਟੈਕਸ ਟਾਪੂ ਸਮੂਹ (171 (036੦6) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਸੂਬੇ ਦਾ 
ਕੁੱਲ ਰਕਬਾ 27,014ਵ. ਕਿ.ਮੀ. (10,430ਵ. ਮੀਲ) ਹੈ। ਆਂਕੂਡ ਇਥੋਂ 
ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਹੈ। ਆਂਕੂਡ ਚੀਲਵੇ ਟਾਪੂ ਦੇ. ਉੱਤਰੀ ਕੰਢੇ ਤੇ ਇਕ 
ਬੰਦਰਗਾਹ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵਾਕਿਆ ਹੈ। 

ਇਸ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦੀ ਭੂਮੀ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪਰਬਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਹੋਈਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਕਈ ਚੋਟੀਆਂ ਜ਼ਵਾਲਾਮੁਖੀ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਵੀ ਹਨ। 
ਵਰਖਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਸਾਰੇ ਸਾਲ ਵਿਚ 
ਅੰਸਤਨ ਸਿਰਫ਼ 51 ਕੁ ਦਿਨ ਸੂਰਜ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਹਿੱਸਾ 
ਸੰਘਣੇ ਜੰਗਲਾਂ ਨਾਲ ਢਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜੰਗਲੀ ਲੱਕੜੀ ਕੱਟਣ, 
ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ, ਮੱਛੀਆਂ ਫੜਨਾ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਇਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮੁੱਖ 
ਧੰਦੇ ਹਨ। ਚ਼ੀਲਵੇ ਸੂਬੇ ਦੇ ਲੋਕ ਜੱਦੀ ਇੰਡੀਅਨ ਜਾਤੀ ਵਿਚੋਂ ਹਨ, 
ਅਤੇ ਇਹ ਅਰਾਊਕੇਨੀਅਨਾਂ (7806809805) ਦੀ ਹੀ ਇਕ ਉਪਜਾਤੀ 
ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਯੂਰਪੀ ਲੋਕ ਤੇ ਜਰਮਨਾਂ ਦੀਆਂ ਬਸਤੀਆਂ ਵੀ 
ਹਨ। ਵਸੋਂ ਖਿਲਰਵੀਂ ਹੈ ਪਰ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਚੀਲੋਏ ਦੀਪ ਵਿਚ ਸੰਘਣੀ _ 
ਹੈ। 

ਹ. ਪੁ.-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ- 5: 549; ਐਨ. ਅਮੈ. 6:512. 

ਚੀੜ : ਇਹ ਵੀ ਪਾਈਨਸ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਦਾ ਇਕ ਮੈਂਬਰ ਰੁੱਖ ਹੈ 
ਜੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ , ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਪਹਾੜਾਂ ਤੇ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ 
ਵਿਗਿਆਨਕ ਨਾਂ ਪਾਈਨਸ ਰਾੱਕਸਬਰਗਾਈ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਲੱਕੜ ਅਤੇ 
ਬਹੋਜ਼ੇ ਵਿਚ ਕਈ ਅੰਸ਼ਧੀਜਨਕ ਗੁਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਇਕ ਉਤੇਜਕ 
ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪਸੀਨਾ ਲਿਆਉਣ, ਖੰਘ ਹਟਾਉਣ, ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਠੀਕ ਕਰਨ 
ਅਤੇ ਨਾਸੂਰ ਆਦਿ ਠੀਕ ਕਰਨ ਦੇ ਕੰਮ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਬਰੋਜ਼ੇ 
ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਤੌਰ ਤੇ ਪੇਟ ਦੇ ਰੋਗ, ਇਸਤਰੀ ਰੋਗਾਂ ਨੂੰ ਠੀਕ 
ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬਾਹਰੀ ਤੌਰ ਤੇ ਇਸ ਦੇ ਪਲਸਤਰ ਦੀ 


ਵਰਤੋਂ ਕੱਛਾਂ ਦੀਆਂ ਗਿਲਟੀਆਂ ਦੀ ਸੋਜ਼ ਹਟਾਉਣ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ 


ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਲੱਕੜ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬਰੋਜ਼ਾ ਸੱਪ ਅਤੇ ਅਨੂੰਹੇ 
ਦੇ ਕੱਟੇ ਦੇ ਇਲਾਜ ਲਈ ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 

ਹ. ਪ.-ਇ. ਬਾ: 91; ਮੈਕ ਐਨ. ਸ. ਟ. 2: 193 ਰ੍ 

ਜ਼ੁਆ ਦਗਾ : ਇਹ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਰਾਜ ਦੇ 
ਬਰਦਵਾਨ ਖੰਡ ਵਿਚ ਹੁਗਲੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਇਕ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਜੋ ਮਾਤਾ 
ਭੰਗਾ ਨਦੀ ਦੇ ਖੱਬੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਵਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਵਪਾਰ ਦਾ 
ਇਕ ਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਹੈ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਬੰਗਾਲ ਰੇਲਵੇ ਦਾ ਇਕ ਸਟੇਸ਼ਨ 
ਹੈ। ਇਥੇ ਬਾਕੀ ਆਮ ਸਰਕਾਰੀ ਦਫ਼ਤਰਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਕ ਜੇਲ੍ਹ ਵੀ 
ਹੈ। 

23739 ਉ. ਵਿਥ.; 88251" ਪੂ. ਲੰਬ, 

ਹ. ਪੁ-ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ. 10: 332 

ਚੁਕੰਦਰ : ਇਹ ਚੀਨੋਪੇਡੀਏਸੀ ਕੁਲ ਦਾ ਇਕ ਪੌਦਾ ਹੈ। 
ਇਸ ਦਾ ਵਿਗਿਆਨਕ ਨਾਂ ਬੀਟਾ ਵੱਲਗੈਰਿਸ (੧੬੩ ੯0498) ਹੈ। 
ਇਹ ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਯੂਰਪ ਦੀ ਇਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਫ਼ਸਲ ਹੈ। ਭਾਰਤ 
ਵਿਚ ਇਹ ਮੂਲੀ, ਗਾਜਰ ਤੇ ਸ਼ਲਗ਼ਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ 
ਦਾ ਮੂਲ-ਸਥਾਨ ਯੂਰਪ ਜਾਂ ਪੱਛਮੀ ਏਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਦੇ 
ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਹੈ। 

_ਚੁਕੰਦਰ ਦੋ-ਰੁੱਤੀ ਪੌਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਮੋਟੀ, ਗੁੱਦੇਦਾਰ 
ਟੈਪਰੂਟ ਮੂਸਲ-ਜੜ੍ਹ) ਅਤੇ ਲਾਗਲੇ ਥਲਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਕਰਕੇ ਉਗਾਇਆ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਪਹਿਲੀ ਰੁੱਤ ਵਿਚ ਉੱਗਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੀ ਰੁੱਤ ਵਿਚ 
ਇਕ ਲੰਮਾ, ਸ਼ਾਖ਼ਾਵਾਂ ਤੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਲਾ ਤਣਾ ਉੱਗਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ 
ਅਨੇਕਾਂ, ਬਹੁਤ ਛੋਟੇ ਹਰੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਗੁੱਛੇ ਲਗਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਫਿਰ 
ਭੂਰੇ ਰੰਗ ਦੇ ਫਲ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਨਿਸ਼ੇਚਨ ਪਰ-ਪਰਾਗਣ ਰਾਹੀਂ ਹੁੰਦਾ 
ਹੈ। 

ਜ਼ੁਕੰਦਰ ਕੱਚੀ ਸਲਾਦ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਜਾਂ ਹੋਰ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਨਾਲ 
ਇਕੱਠਾ ਪਕਾ ਕੇ ਖਾਧੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਹੋਰ ਕਈ ਪਦਾਰਥ ਵੀ 
ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿਚ ਖਣਿਜ ਅਤੇ ਵਿਟਾਮਿਨ-ਸੀ ਦੀ 
ਕਾਫ਼ੀ ਮਾਤਰਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਖ਼ੁਰਾਕੀ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਹੇਠ ਲਿਖੇ 
ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ:-- 


ਪ੍ਰਿਤਿ 100 ਗ੍ਰਾ. ਖਾਣ-ਯੋਗ ਭਾਗ) 


ਨਮੀ 87.8ਗ੍ਰਾ. ਲੋਹਾ 1.0 ਮਿਗ੍ਰਾ 
ਪ੍ਰੋਟੀਨ 1.7ਗ੍ਰਾ. _ ਸੋਡੀਅਮ __ 598ਮਿਗ੍ਰਾ 
ਚਰਬੀ 0.1 ਗ੍ਰਾ. _ ਪੋਟਾਸ਼ੀਅਮ ___43ਮਿਗ੍ਰਾਂ 
ਖਣਿਜ 0.8ਗ੍ਰਾ. _ ਤਾਂਬਾ 20 ਮਿਗਗ੍ਰਾ 
ਰੇਸ਼ੇ 0.9 ਗਰਾਂ. __ ਗੌਂਧਕ 14 ਮਿਗ੍ਹਾ. 
ਹੋਰ ਕਾਰਬੋਹਾਈਡ੍ਰੇਟ _8.8ਮਿ/ ਗ੍ਰਾ. _ 

ਕੈਲੋਰੀਆਂ 43 ਵਿਟਾਮਿਨ-ਏ __ ਕੋਈ ਨਹੀਂ 
ਕੈਲਸ਼ੀਅਮ 200ਮਿਗ੍ਰਾ. ਥਾਇਆਮੀਨ _ 004ਮਿਗਗ੍ਰਾ 
ਮੈਗਨੀਸ਼ੀਅਮ 9 ਗ੍ਹਾ ਰਿਬੋਫ਼ਲਾਵੀਨ 0.09 ਮਿ.ਗ੍ਰਾ 
ਆੱਕਸੈਲਿਕ ਐਸਿਡ _40ਗ੍ਰਾ. __ਨਿਕੋਟੀਨਿਕ __ 0.4ਮਿਗਗ੍ਰਾ. 

ਐਸਿਡ 
ਫ਼ਾਂਸਫ਼ੇਰਸ 55ਗ੍ਰਾ. __ਵਿਟਾਮਿਨ-ਸੀ _88.0 ਮਿਗ੍ਰਾ 


ਚੁੰਗ ਕਿੰਗ 

ਚ਼ੁਕੰਦਰ ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਮੁੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ : 

(1) ਸ਼ੂਗਰ-ਬੀਟ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਖੰਡ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; 
(2) ਬਾਗ਼ਾਂ ਵਿਚ ਉਗਾਈ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਚੁਕੰਦਰ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਟੇਬਲ 
ਜ਼ੁਕੰਦਰ ਜਾਂ ਲਾਲ ਚੁਕੰਦਰ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, (3) ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਚਾਰਨ 
ਲਈ ਉਗਾਈ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਕਿਸਮ, ਮੈਂਗਲ ਵਰਜ਼ਲ ਜਾਂ ਮੈਂਗਲਡ ਅਤੇ 
(4) ਪੱਤਾ-ਚੁਕੰਦਰ ਜਾਂ ਸਵਿਸ ਚਾਰਡ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਸ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਕਰਕੇ 
ਉਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਸ ਦੀ ਵਪਾਰਕ ਮਹੱਤਤਾ ਬਾਕੀ ਸਾਰੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਨਾਲੋਂ 
ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਔਸਤਨ ਖੰਡ ਦੀ ਮਾਤਰਾ 15% ਹੁੰਦੀ ਹੈ 
__ ਪਰ ਕਈ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿਚ ਇਹ 20%ਤੱਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਇਲਾਕਿਆਂ 
ਵਿਚ ਜਿਥੇ_ਗੰਨੇ ਦੀ ਫ਼ਸਲ ਲਈ ਪੌਣ-ਪਾਣੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਠੰਢਾ ਹੁੰਦਾ 
ਹੈ, ਚੁਕੰਦਰ, ਖੰਡ ਦਾ ਮੁੱਖ ਸੋਮਾ ਹੈ। 

ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਕੁੱਲ ਖੰਡ ਦਾ ਇਕ-ਤਿਹਾਈ ਹਿੱਸਾ ਚੁਕੰਦਰ ਤੋਂ 
ਅਤੇ ਦੋ-ਤਿਹਾਈ ਗੰਨੇ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਖੰਡ ਵਾਲੀ ਚੁਕੰਦਰ ਪੈਦਾ 
ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮੁੱਖ ਦੇਸ਼ ਰੂਸ, ਅਮਰੀਕਾ, ਫ਼ਰਾਂਸ, ਪੋਲੈਂਡ, ਜਰਮਨੀ, ਚੈਕ 
ਸਲੋਵਾਕ ਅਤੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਹਨ। 

ਚੁਕੰਦਰ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਠੰਢੇ ਮੌਸਮ ਦੀ ਫ਼ਸਲ ਹੈ ਪਰ ਇਹ 
ਗਰਮ ਰੁੱਤ ਵਿਚ ਵੀ ਉਗਾਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਠੰਢੀ ਰੁੱਤ ਵਾਲੀ ਚੁਕੰਦਰ 
ਵਿਚ ਖੰਡ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਫ਼ਸਲ ਦੇ ਪੱਕਣ ਅਤੇ ਬੀਜ 
ਪੈਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਉੱਤੇ ਤਾਪਮਾਨ ਦਾ ਬਹੁਤ ਅਸਰ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ੧07 
ਸੈਂ. ਤੋਂ ਘੱਟ ਤਾਪਮਾਨ ਤੇ ਬੀਜ ਬਹੁਤ ਜਲਦੀ ਪੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 

ਇਹ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿਚ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜ਼ਮੀਨ ਸਿਰਫ਼' 
ਭੁਰਭੂਰੀ ਹੋਣੀ ਚਾਂਹੀਦੀ ਹੈ। ਖਾਰੀ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿਚ ਚੁਕੰਦਰ ਚੰਗੀ ਨਹੀਂ 
ਹੁੰਦੀ। ਰੇਤਲੀ ਮੈਰਾ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿਚ ਜੀਵਕ ਖਾਦਾਂ ਪਾਉਣੀਆਂ ਪੈਂਦੀਆਂ 
ਹਨ। ਚੁਕੰਦਰ ਲਈ ਬੋਰਾਨ ਦੀ ਵੱਧ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਘਾਟ 
ਕਾਰਨ ਚੁਕੰਦਰ ਵਿਚ ਨੁਕਸ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਾਲਾ ਧੱਬਾ 
ਜਾਂ ਸੁੱਕਾ ਸਾੜਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਬੀਜ ਬੀਜਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਗਾਜਰ 
ਵਾਲਾ ਹੀ ਹੈ। ਇਕ ਹੈਕਟੇਅਰ ਲਈ 5.6 ਕਿ. ਗ੍ਰਾ. ਬੀਜ ਕਾਫ਼ੀ ਹੈ। 
ਇਕ ਬੀਜ ਤੋਂ ਇਕ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੌਦੇ ਉੱਗਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਫ਼ਸਲ ਨੂੰ 
ਵਿਰਲਾ ਕਰਨਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। 

ਕੀੜੇ ਤੇ ਰੋਗ--ਇਸ ਦੇ ਪੱਤਾ ਛੇਦਕ ਕੀੜਿਆਂ ਉੱਤੇ 
ਮੈਲਾਥੀਆਨ ਦਾ ਛਿੜਕਾਅ ਕਰਕੇ ਕਾਬੂ ਪਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। 
ਪਿੱਸੂ-ਭੂੰਡੀ ਤੇ ਜਾਲਾ-ਕੀਟ ਕੀੜੇ ਵੀ ਇਸ ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। 
ਪੱਤਾ-ਧੱਬੇ ਵੀ ਆਮ ਲੱਗਣ ਵਾਲਾ ਰੋਗ ਹੈ। ਪੁਰਾਣੇ ਲਾਗ ਵਾਲੇ ਪੱਤਿਆਂ 
ਨੂੰ ਹਲ ਚਲਾ ਕੇ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿਚ ਵਾਹ ਦੇਣ ਤੇ ਕਿਸੇ ਤਾਂਬਾ-ਯੁਕਤ 
ਫ਼ਫ਼ੰਦੀ-ਨਾਸ਼ਕ ਦਵਾਈ ਦਾ ਛਿੜਕਾਅ ਕਰਨ ਨਾਲ ਇਸ ਰੋਗ ਤੇ ਕਾਬੂ 
ਪਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਗੰਢੇ, ਮਟਰ ਅਤੇ ਇਸ ਰੋਗ ਦਾ ਟਾਕਰਾ 
ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਹੋਰ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਅਦਲ-ਬਦਲੇ ਕਰਕੇ ਬੀਜਣ 
ਨਾਲ ਇਸ ਰੋਗ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। 

ਚੁੰਗ ਕਿੰਗ : ਇਹ ਪੱਛਮੀ ਚੀਨ ਦੇ ਸੈਚਵਾਨ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦਾ 
ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਸੰਘਣੀ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲੀ ਬੰਦਰਗਾਹ ਹੈ ਜੋ 
ਵਪਾਰ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਇਹ ਜੀਆਲਿੰਗ ਅਤੇ ਯੰਗਸੀ ਕਿਆਂਗ ਨਦੀਆਂ 
ਦੇ ਸੰਗਮ ਤੇ ਇਕ ਚਟਾਨੀ ਪ੍ਰਾਇਦੀਪ ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਜੁੰਗਕਿੰਗ, 
ਸੈਚਵਾਨ ਦਾ ਕੁਦਰਤੀ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੁਆਰ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਸੈਚਵਾਨ 


ਚੀਨ ਦੇ ਬਾਕੀ ਖੇਤਰਾਂ ਅਤੇ ਸਾਗਰ ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਸੰਚਾਰ ਸਬੰਧ 
ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਯੁੱਧ ਸਮੇਂ 1637 ਵਿਚ ਇਹ ਚੀਨ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਸੀ। 

29539 ਉ. ਵਿਥ.; 106234' ਪੂ. ਲੰਬ. 

ਆਬਾਦੀ-22,66,772 (1990 ਅੰਦ) 

ਹ. ਪੁ.-ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 4: 256 ਰ 

ਚੁਗਤਾਈ, ਅਜ਼ੀਮ ਬੇਗ : ਇਹ ਉਰਦੂ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ 
ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਹੈ। ਆਪਣੀਆਂ ਹਾਸਰਸੀ ਕ੍ਰਿਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਇਸ ਨੇ ਸਮਾਜਕ 
ਰਹੁ-ਰੀਤਾਂ ਵਿਚ ਸੁਧਾਰ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਢੰਗ ਨਾਲ 
ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਥਾਂ ਬਣਾਈ ਹੈ। 
ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੀ ਚੁਗਤਾਈ ਨੂੰ ਲੇਖ ਲਿਖਣ ਦਾ ਸ਼ੌਕ ਸੀ। 
ਇਸ ਦੇ ਪਾਤਰਾਂ ਵਿਚ ਦੇਖੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਇਸ ਦੇ 
ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਰਸਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਸਾਡੇ ਨਿਤਾ-ਪ੍ਰਤੀ ਜੀਵਨ 
ਵਿਚ ਦੇਖਣ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀਆਂ। ਇਸ ਦਾ ਹਰ ਪਾਤਰ-ਬੱਚਾ, 
ਬੁੱਢਾ, ਇਸਤਰੀ ਅਤੇ ਮਰਦ-ਹਰ ਸਮੇਂ ਸ਼ੁਗਲ ਕਰਦਾ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ 
ਹੈ, ਕੋਈ ਵੀ ਚੁਪ-ਚਾਪ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਬੈਠਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ। ਇਸ 
ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੁਗਤਾਈ ਦੇ ਅਫ਼ਸਾਨਿਆਂ ਦੀ ਇਕ ਵੱਖਰੀ ਹੀ ਦੁਨੀਆ ਹੈ ਜੋ 
ਸਾਡੀ ਦੁਨੀਆ ਤੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਭਿੰਨ ਹੈ। 


ਤਲਾਕ ਅਤੇ ਪਰਦੇ ਵਰਗੀਆਂ ਰਸਮਾਂ ਵਿਚ ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੇ ਸੁਧਾਰ 
ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਇਸ ਨੇ 'ਕੁਰਾਨ ਅਤੇ ਪਰਦਾ' ਵਰਗੀ ਗੰਭੀਰ ਕਿਸਮ 
ਦੀ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਵੀ ਆਪਣਾ ਉਪਰੇਕਤ ਨਜ਼ਰੀਆ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। 
ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਤਾਂ ਇਸ ਨੇ ਦਰਦ ਭਰੇ ਅਫ਼ਸਾਨੇ ਲਿਖਣ ਦੀ ਵੀ ਕੀਤੀ ਹੈ 
ਪਰ ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਵਧੇਰੇ ਕਰਕੇ 'ਸ਼ਰੀਰ ਬੀਵੀ' ਅਤੇ 'ਕੋਲਤਾਰ' 
ਕਰਕੇ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਰਵਾਨੀ ਅਤੇ ਰਸ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਬੋਲੀ ਤੇ ਸ਼ੈਲੀ 
ਬੜੀ ਨੁਕਸਦਾਰ ਹੈ। ਉੱਜ ਇਹ ਗੱਲ ਗੱਲ ਵਿਚ ਟੋਕ ਅਤੇ ਕਟਾਖ਼ 
ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਨੂੰ ਹੱਸਣ ਉੱਤੇ ਮਜਬੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ 
ਆ 
ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਪੁਸਤਕਾਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। 


ਚੁਗਤਾਈ ਤਪਦਿਕ ਦਾ ਮਰੀਜ਼ ਸੀ। ਇਸ ਨਾਮੁਰਾਦ ਬੀਮਾਰੀ 


ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਲਿਖਣ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਅੰਤ ਅਗਸਤ, 
1941 ਵਿਚ, ਜਦੋਂ ਇਹ ਰਿਆਸਤ ਜੋਧਪੁਰ ਦਾ ਚੀਫ਼ ਜਸਟਿਸ ਸੀ, 
ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। 

ਹ. ਪੁ.-ਤਾਰੀਖ਼ ਅਦਬੇ ਉਰਦੂ-ਸੱਯਦ ਇਅਜਾਜ਼ ਹੁਸੈਨ 

ਚੁਗਤਾਈ, ਇਸਮਤ : ਉਰਦੂ ਦੀ ਇਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੇਖਕਾ 
ਮਿਰਜ਼ਾ ਅਜ਼ੀਮ ਬੇਗ ਚੁਗਤਾਈ ਦੀ ਭੈਣ ਅਤੇ ਸਆਦਤ ਹਸਨ ਮੰਟੋ 
ਦੀ ਹਮ ਖ਼ਿਆਲ ਹੈ। ਮੰਟੇ ਅਤੇ ਇਸਮਤ ਵਿਚ ਲਿੱਖਣ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਦੀ 
ਕਾਫ਼ੀ ਸਾਂਝ ਹੈ। ਇਹ ਬੀ. ਏ., ਬੀ. ਟੀ. ਪਾਸ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਕਹਾਣੀਆਂ 
ਲਿਖਣ ਦਾ ਉਤਸ਼ਾਹ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਤੋਂ ਮਿਲਿਆ। 


ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਬਚਪਨ ਵਿਚ ਆਗਰੇ ਅਤੇ ਅਲੀਗੜ੍ਹ ਵਿਚ ਰਹੀ 
ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਦਾ ਬਹੁਤਾ ਸਮਾਂ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਕੋਲ ਜੋਧਪੁਰ ਵਿਚ 
ਬੀਤਿਆ। ਇਹ ਇਕ ਅਗਾਂਹ-ਵਧੂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਾਲੀ ਇਸਤਰੀ ਹੈ। ਇਹ 
ਪਹਿਲੀ ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਮੱਧ ਵਰਗ ਦੀਆਂ ਨੌਜਵਾਨ ਕੁੜੀਆਂ 
ਦੀਆਂ ਦਬੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਸਰਤਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਨਿਧੜਕ ਹੋ ਕੇ ਬਤੇ 


46 


ਖੁਲ੍ਹੇ ਲਫ਼ਜ਼ਾਂ ਵਿਚ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਲਿਖਣ ਢੰਗ ਯਥਾਰਥਵਾਦ 
ਅਤੇ ਨੰਗੇਜ ਦੀਆਂ ਸੂਖ਼ਮ ਹੱਦਾਂ ਨੂੰ ਛੁਹ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਆਪਣੇ ਭਰਾ 
ਤੋਂ ਵੱਧ ਦਲੇਰ ਅਤੇ ਨਿਧੜਕ ਨੋ ਕੇ ਲਿਖਦੀ ਹੈ। 

ਇਸਮਤ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੇ ਕਈ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਛਪ ਚੁੱਕੇ ਹਨ 
ਹਨ। 


-ਆਰ. ਡੀ. ਜਿਆ 
ਜ਼ੰਗੀ : ਨਗਰ ਪਾਲਿਕਾ/ਨਗਰ ਨਿਗਮ ਵਰਗੀਆਂ ਖ਼ੁਦ 
ਮੁਖ਼ਤਾਰ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਸਤਾਂ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਖੇਤਰ ਵਿਚ 
ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਨ ਤੇ ਲਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਅਪ੍ਰਤੱਖ ਟੈਕਸ ਨੂੰ ਚੁੰਗੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ 
ਹੈ। ਟੈਕਸ ਲਾਉਣ ਦਾ ਇਹ ਅਧਿਕਾਰ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ 
ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਨਗਰ ਪਾਲਿਕਾ, ਨਗਰ ਮਹਾਂਪਾਲਿਕਾ, ਨਗਰ ਨਿਗਮ 
ਆਦਿ ਸਥਾਨਕ-ਸਵੈ-ਸ਼ਾਜਨ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ 
ਕਰਨ ਲਈ ਆਮਦਨ ਦਾ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਸਾਧਨ ਹੈ। 
ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਅਜਿਹੇ ਸਥਾਨਕ ਟੈਕਸਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ 
ਕੌਟਲਿਆ ਦੇ ਅਰਥ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਰੋਮਨ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿਚ 
ਵੀ ਇਹ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਸੀ ਅਤੇ ਫ਼ਰਾਂਸ ਵਿਚ 13ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੋਂ ਇਸ ਦਾ 
ਆਰੰਭ ਹੋਇਆ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਪਰੰਤੂ 
ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੀ ਕਰਾਂਤੀ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਉਥੇ ਇਹ ਟੈਕਸ ਮੁੜ ਲੱਗਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 
ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰੀ ਟੈਕਸ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ 1860 
ਈ. ਵਿਚ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਲਗਾਇਆ ਕਿ ਇਹ ਟੈਕਸ ਨਵਾਂ ਨਹੀਂ ਹੈ, 
ਸਗੋਂ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਦੇ 'ਮੁਤਫ਼ਰਕਾ' ਟੈਕਸ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੀ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਵਿਚ 
1919 ਤੋਂ ਨਗਰ-ਸਵੈ-ਸ਼ਾਸਨ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਟੈਕਸ ਦੇ ਲਾਉਣ 
ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਸੰਵਿਧਾਨ ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਸਥਾਨਕ 
ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਖਪਤ, ਉਪਯੋਗ ਅਰਥਾਤ ਵਿਕਰੀ ਲਈ ਲਿਆਂਦੀਆਂ 
ਵਸਤੂਆਂ ਤੇ ਟੈਕਸ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
ਨਿਮਨ ਵਰਗਾਂ ਦੇ ਉਪਭੋਗ ਦੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਤੇ ਇਹ ਟੈਕਸ 
ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ 6) ਮਨੁਖਾਂ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦੀ 
ਸਮੱਗਰੀ, %) ਵੱਢਣ ਲਈ ਲਿਆਂਦੇ ਗਏ ਜਾਨਵਰ, (ਏ) ਰੌਸ਼ਨੀ, 
ਬਾਲਣ ਅਤੇ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਦਾਰਥ, (ਸ) ਮਕਾਨ ਬਣਾਉਣ ਅਰਥਾਤ 
ਸਜਾਵਟ ਦੀ ਸਮੱਗਰੀ, ਹਿ) ਰਸਾਇਣਕ ਪਦਾਰਥ, ਦਵਾਈਆਂ, 
ਸੁੰਦਰਤਾ ਦਾ ਸਾਮਾਨ ਰੰਗ ਆਦਿ, (ਕ) ਤਮਾਕੂ ਦੇ ਸਭ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ 
ਪਦਾਰਥ, ਖ) ਵਰਤੋਂ ਵਿਚ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਕਟਪੀਸ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ 
ਸਾਮਾਨ, ਅਤੇ ਗਿ) ਧਾਤਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਣੇ ਪਦਾਰਥ। ਸਾਧਾਰਣ 
ਤੌਰ ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਰਗਾਂ ਦੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਤੇ ਇਹ ਟੈਕਸ ਨਹੀਂ ਲਗਾਇਆ 
ਜਾਂਦਾ ਉਹ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਨ: 68) ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਸਤੂਆਂ ਤੇ ਉਤਪਾਦਨ 
ਟੈਕਸ ਜਾਂ ਸੀਮਾ ਕਰ ਲਗਦਾ ਹੈ, %) ਕੀਮਤੀ-ਪੱਥਰ ਧਾਤਾਂ, 
(ਇਏ) ਸਰਕਾਰੀ ਉਪਭੋਗ ਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ, ਸ) ਸ਼ਰਾਬ ਬਣਾਉਣ ਦੇ 
ਪਦਾਰਥ, ਹ) ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿਚ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਨਿਜੀ ਜਾਂ _ 
ਘਰੇਲੂ-ਸਾਮਾਨ, ਕ) ਨਿਜੀ ਉਪਯੋਗ ਦੇ ਵਿਚ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮਾਨ, 
(ਖ) ਸੈਨਿਕ ਸਾਮਾਨ, (ਗ) ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਿੱਸੇ (ਮਸ਼ੀਨਾਂ 
ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਔਜ਼ਾਰ ਨਹੀ), &) ਕੋਲਾ, ੬) ਗੱਡੀਆਂ (ਚ) ਟਾਈਪ 
ਦੀਆਂ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਅਤੇ ਛ) ਅਖ਼ਬਾਰ, ਰਸਾਲੇ ਅਤੇ ਪੁਸਤਕਾਂ ਆਦਿ। 


ਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕੁਝ ਵਸਤੂਆਂ ਤੇ ਤੇਲ, ਕੁਝ ਵਸਤੂਆਂ ਤੇ 
ਮੁੱਲ ਅਤੇ ਕੁਝ ਵਸਤੂਆਂ ਤੇ ਗਿਣਤੀ, ਅਨੁਸਾਰ ਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 

ਇਸ ਟੈਕਸ ਦਾ ਮੁੱਢ ਤੋਂ ਹੀ ਵਿਰੇਧ ਹੁੰਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ 
ਇਸਦੀ ਵਸੂਲੀ ਉੱਤੇ ਖ਼ਰਚਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਵਤਖੇਰੀ ਵਧਦੀ ਹੈ। 
ਇਸੇ ਲਈ ਸੰਨ1870ਵਿਚ ਬੈਲਜੀਅਮ, ਸੰਨ 1903 ਵਿਚ ਮਿਸਰ ਅਤੇ 
1949ਵਿਚ ਫ਼ਰਾਂਸ ਨੇ ਇਹ ਟੈਕਸ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਵੀ ਇਟਲੀ 
ਆਦਿ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਇਹ ਟੈਕਸ ਅਜੇ ਤਕ ਵੀ ਲਾਗੂ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਵਿਚ 
ਤਾਂ ਇਹ ਨਗਰ-ਸਵੈ-ਸ਼ਾਸਨ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਆਮਦਨ ਦਾ ਇਕ 
ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਅਤੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸਾਧਨ ਹੈ।' 

ਹ. ਪੁ.ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 4: 257 

`ਚੁਟੁ : ਸਾਤਵਾਹਨ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਖ਼ਾਤਮੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤ 
ਵਿਚ ਜੇ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਰਾਜ ਬਣੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਚੁਟੁ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ 
ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰਾਜ ਕ੍ਰੰਤਲ ਦੱਖਣੀ ਪਠਾਰ. ਦੇ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵਿਚ 
ਜੀ। ਸਾਤਵਾਹਨਾਂ ਦੇ ਜਾਗੀਰਦਾਰਾਂ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਬੰਧ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਬਾਰੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵਿਚ ਮਤ-ਭੇਦ ਹੈ। ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨ 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਾਗ ਉਤਪਤੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਤੇ ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 
ਸਾਤਵਾਹਨ ਕੁਲ ਦੀ ਹੀ ਸ਼ਾਖਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਿਚੋਂ 
ਕਿਸੇ ਦਾ ਵੀ ਲਿਖਤੀ ਪ੍ਰਮਾਣ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਇਹ ਸਾਤਵਾਹਨਾਂ 
ਦੇ ਜਾਗੀਰਦਾਰਾਂ ਦੇ-ਰੂਪ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਹੋਣਗੇ। ਚੁਟੁ ਕੁਲਾ 
ਨੰਦ ਨੇ: (ਜਿਸ ਦੇ ਨਾਂ ਦੇ ਸਿੱਕੇ ਕਾਰਵਾਰ ਵਿਚੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ ਹਨ) 
ਯੱਗ ਸਾਤਕਰਣੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਾਤਵਾਹਨਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਘਟਣ ਦਾ 
ਲਾਭ ਉਠਾ ਕੇ ਕ੍ੰਤਲ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਬੰਸ 
ਦੇ ਹਾਰੀਤੀ ਪੁੱਤਰ ਵਿਸ਼ਣੂਕਡ ਚੁਟੁਕਲਾ ਨੰਦ ਸਾਤਕਰਨੀ ਦੇ ਬਨਵਾਸ 
ਦਾ ਅਭਿਲੇਖ ਤੀਜੀ ਸਦੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅੱਧ ਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨ 
ਕਨਹੇਰੀ ਦੇ ਇਕ ਅਭਿਲੇਖ ਵਿਚ ਆਏ ਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਮੀਕਰਣ ਦੇ ਆਧਾਰ 
ਤੇ ਜੇ ਸਰਵਪ੍ਰਵਾਨਤ ਨਹੀਂ ਹੈ) ਜੁਟੁ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਉੱਤਰ ਵਿਚ 
ਅਪਰਾਂਤ ਤਕ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਠੰਤਪੁਰ ਅਤੇ ਚੁਦੱਪਹ ਤੋਂ 
ਮਿਲੇ ਹਾਰੀਤੀ ਨਾਂ ਦੇ ਸਿੱਕਿਆਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨ ਚੁਟੁ 
ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਚੌਥੀ 
ਸਦੀ ਦੇ ਪੂਰਬ ਅੱਧ ਵਿਚ ਮਲਵਲਿਲ ਦੇ ਅਭਿਲੇਖ ਤੋਂ ਇਸ ਬੰਸ ਦੇ 
ਸ਼ਿਵਸਕੰਦ ਵਰਮਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਵਡੇਰੇ (ਸ਼ਾਇਦ ਉਸ ਦਾ ਪਿਤਾ) 
ਵਿਸ਼ਣੁਕੁਡ ਚੁਟੁ ਸਾਤਕਰਨੀ ਦਾ ਨਾਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਸੰਭਵ ਹੈ ਕਿ ਇਸ 


47 


ਸਮੇਂ ਇਹ ਪਲਵਾਂ ਦੇ ਜਾਗੀਰਦਾਰ ਬਣ ਗਏ ਹੋਣ। ਚੌਥੀ ਸਦੀ ਦੇ ਮੱਧ 


ਚੁਟੁ ਬੰਸ ਦਾ ਖ਼ਾਤਮਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਚੁਟੁ ਬੰਸ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿਚ ਸ਼ਾਸਨ 
ਵਿਵਸਥਾ ਸਾਤਵਾਹਨਾ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਨਾਲੋਂ ਭਿੰਨ ਸੀ। ਕਰਾਂ ਦੇ ਨਾਂ 
ਉਹੀ ਸਨ। ਇਸ ਬੰਸ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਰਾਜਨ ਸੀ। 

ਹ. ਪ.-ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 4:270 

ਚੁਨਾਰ : ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਰਾਜ ਭਾਰਤ) ਦੇ ਮਿਰਜ਼ਾਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ 
ਦਾ ਇਕ ਸਹਿਰ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਮਿਰਜ਼ਾਪੁਰ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ 32ਕਿ_ ਮੀ. ਪੂਰਬ 
ਵੱਲ ਅਤੇ ਵਾਰਾਨਸੀ ਤੋਂ 39ਕਿ. ਮੀ. ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਵਾਕਿਆ ਹੈ। 
ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਕੰਢੇ ਤੇ ਵੱਸੇ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਇਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ 
ਇਤਿਹਾਸਕ ਕਿਲਾ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਹਿੰਦੂ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਕੇਂਦਰ 
ਹੋਇਆ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਵੀ ਇਸ ਕਿਲੇ ਵਿਚ ਹਿੰਦੂ ਕਾਲ ਦੀਆਂ 


[04 


ਚੁੰਬਕਤਾ 


ਇਮਾਰਤਾਂ ਦੇ ਖੰਡਰ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਕਿਲੇ ਵਿਚ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਦੇ 
ਮਕੰਬਰੇ ਵੀ ਹਨ। ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਹਮਾਯੂੰ ਅਤੇ ਅਫ਼ਗਾਨ ਸਰਦਾਰ 
ਸ਼ੇਰਸ਼ਾਹ ਵਿਚਕਾਰ ਹੋਏ ਯੁੱਧਾਂ ਵਿਚ ਇਸ ਕਿਲੇ ਦੀ ਖ਼ਾਸ ਮਹੱਤਤਾ 
ਰਹੀ ਹੈ। ਸੰਨ 1539ਵਿਚ ਸ਼ੇਰਸ਼ਾਹ ਨੇ ਇਸ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ 
ਸੀ ਅਤੇ ਸੰਨ 1575 ਵਿਚ ਇਹ ਅਕਬਰ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ। 
18ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਇਹ ਕਿਲਾ ਅਵਧ ਦੇ ਨਵਾਬ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਚ ਚਲਾ 
ਗਿਆ। ਸੰਨ 1763-64ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਅਵਧ ਦੇ ਨਵਾਬ ਤੋਂ ਇਹ 
ਕਿਲਾ ਖੇਹ ਲਿਆ। ਸੰਨ 1781 ਵਿਚ ਅਵਧ ਦੇ ਨਵਾਬ ਅਤੇ ਵਾਰਨ 
ਹੇਸਟਿੰਗਜ਼ ਨੈ ਇਸ ਬਾਰੇ ਇਕ ਸੰਧੀ ਤੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਕੀਤੇ। ਹੱਦ ਉੱਤੇ 
ਸਥਿਤ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਰਾਜ ਕਾਲ ਸਮੇਂ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਫ਼ੌਜੀ 
ਮਹੱਤਤਾ ਬਹੁਤ ਵੱਧ ਗਈ ਅਤੇ ਕੰਪਨੀ ਨੇ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ 
ਆਪਣੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਅਤੇ ਬੀਮਾਰ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਨੂੰ ਵਸਾਉਣ ਲਈ ਕੀਤੀ। 
ਇਥੇ ਵਾਕਿਆ ਗਿਰਜੇ ਯੂਰਪੀ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਹੋਣ ਦੀ ਗਵਾਹੀ 
ਦਿੰਦੇ ਹਨ।` ੪- % 
ਤੌਰ ਤੇ ਪੱਥਰ ਅਤੇ ਇਮਾਰਤੀ ਸਾਮਾਨ ਦਾ ਉਦਯੋਗ ਹੈ। ਇਥੋਂ ਦੇ 
ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਖਿਡੌਣੇ, ਮੂਰਤੀਆਂ ਅਤੇ ਭਾਂਡੇ ਲਾਖ ਦੀ ਪਾਲਸ਼ ਕਾਰਨ ਬਹੁਤ 
ਚਮਕਦਾਰ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਚੌਲ, ਛੋਲੇ, ਜੋਂ, 
ਕਣਕ ਅਤੇ ਤੇਲ ਵਾਲੇ ਬੀਜਾਂ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਚੁਨਾਰ ਨਜ਼ਦੀਕ 
ਕਈ ਸੈਲਾਨੀ ਕੇਂਦਰ ਹਨ ਜਿਥੋਂ ਲੋਕੀ ਸੈਰ-ਸਪਾਟੇ ਲਈ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। 

25” 05" ਉ. ਵਿਥ., 82”50/ ਪੂ. ਲੰਬ 

ਹ. ਪੁ-ਐਨ. ਅਮੈ. 6 651:ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 4270 

ਚੁਨੀਆ : ਇਹ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਚ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ 
ਵਿਚ ਇਕ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਜੋ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਰੇਲਵੇ ਦੇ ਛਾਂਗਾ ਮਾਂਗਾ 
ਸਟੇਸ਼ਨ ਤੋਂ 12ਕਿ. ਮੀ. ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਥੋਂ ਦੇ ਉਗਵੰਦਾ 
(ਗੋਵਿੰਦਾ) ਅਤੇ ਸਭਾਗਾ ਨਾਂ ਦੇ ਦੋ ਵਿਅਕਤੀ ਹੋਏ ਹਨ ਜੋ ਸਿੱਖ ਕੌਮ 
ਦੇ ਪੰਜਵੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਅਨਿੰਨ ਸਿੱਖ ਸਨ। 
ਇਹ ਇਥੋਂ ਦੇ ਸਥਾਨਕ ਅਨਾਜ ਅਤੇ ਕਪਾਹ ਦੀ ਉਪਜ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਹੈ ` 
ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਤਹਿਸੀਲ ਦੀ ਉਪਜ ਰੇਲਵੇ ਤਕ ਪਹੁੰਚਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੰਨ 


1867ਵਿਚ ਇਥੇ ਮਿਉਂਸਪਲਟੀ ਬਣਾਈ ਗਈ। ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਇਕੋ ਇਕ 


ਉਦਯੋਗ ਕਪਾਹ ਵੇਲਣ ਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਕਈ ਫੈਕਟਰੀਆਂ ਇਥੇ 
ਹਨ। ਰ 

30751" ਉ. ਵਿਥ.; 700 ਪੂ. ਲੰਬ, 

ਹ. ਪੁ-ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ. 10: 334 

ਜ਼ੁੰਬਕਤਾ : ਚੁੰਬਕ ਉਹ ਵਸਤੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਲੋਹੇ ਜਾਂ 
ਕੁਝ ਹੋਰ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਖਿੱਚਦੀ ਹੈ। ਇਕ ਆਦਰਸ਼ ਚੰਬਕ 
ਦੇ ਦੋ ਸਿਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਕ ਨੂੰ ਉੱਤਰੀ ਧਰੁਵ ਤੇ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਦੱਖਣੀ 
ਧਰੁਵ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੇ ਚੁੰਬਕ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਖਿੱਚਦੇ ਅਤੇ ਧੱਕਦੇ 
ਹਨ ਪਰੰਤੂ ਇਹ ਇਸ ਗੱਲ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਹੜੇ ਧਰੁਵ 


_ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਲਿਆਂਦੇ ਗਏ ਹਨ। ਉਲਟ ਧਰੁਵ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ 


ਖਿੱਚਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਕਿ ਇਕ ਸਮਾਨ ਧਰੁਵ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਧੱਕਦੇ ਹਨ। 
ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਛੜ ਚੁੰਬਕ ਨੂੰ ਵਿਚਕਾਰੋਂ ਧਾਗਾ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਪੂਰਵਕ 
ਲਟਕਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਆਰਾਮ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਉਸ ਦਾ ਉੱਤਰੀ 
ਧਰੁਵ ਧਰਤੀ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਧਰੁਵ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਧਰੁਵ ਧਰਤੀ ਦੇ ਦੱਖਣੀ 
ਧਰੁਵ ਵੱਲ ਹੋਵੇਗਾ। ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਚੁੰਬਕ ਨੂੰ ਵਿਚਕਾਰੇਂ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ 
ਹੈ ਤਾਂ ਪਹਿਲੇ ਚੁੰਬਕ ਵਾਲੇ ਉੱਤਰੀ ਤੇ ਦੱਖਣੀ ਧਰੁਵਾਂ ਵਾਲੇ ਦੇ ਵੱਖਰੇ 


ਚੁੰਬਕਤਾ 


ਚੁੰਬਕ ਬਣ ਜਾਣੰਗੇ। ਚੰਬਕਤਾ ਦਾ ਭਾਵ ਚੁੰਬਕ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਜਾਂ ਹੇਰ _ 


ਲੱਛਣਾਂ ਦਾ ਹੋਣਾ ਹੀ ਹੈ। 
ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਸਾਧਾਰਨ ਬਿੱਜਲਈ ਚੁੰਬਕ ਇਕ ਲੋਹੇ ਦੀ ਛੜ 
ਦੁਆਲੇ ਤਾਰ ਲਪੇਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਤਾਰ ਵਿਚੋਂ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਧਾਰਾ _ 
ਲੰਘਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਲੋਹੇ ਦੀ ਛੜ ਰੁੰਬਕ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬਿਜਲੀ 
ਦੀ ਧਾਰਾ ਨੂੰ ਬੰਦ ਕਰਨ ਤੇ ਜ਼ੁੰਬਕਤਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 

ਲਗਭਗ ਸਾਰੀਆਂ ਹੀ ਬਿੱਜਲਈ ਮੋਟਰਾਂ ਵਿਚ ਬਿੱਜਲਈ ਚੁੰਬਕਾਂ ਦਾ 
ਪ੍ਰਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਬਿੱਜਲਈ ਰਿਲੇਆਂ ਵਿਚ ਕੀਤੀ 
ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਚੁੰਬਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਲੋਹੇ ਤੇ 
ਸਟੀਲ ਦੀ ਟੁੱਟ ਭੱਜ ਨੂੰ ਚੁੱਕਣ ਅਤੇ ਹਟਾਉਣ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 
ਉੱਚਤਮ, ਵਿਕਸਤ ਰੇਲਵੇ ਸਿਸਟਮ ਵਿਚ ਚੁੰਬਕੀ ਪ੍ਰਤਿਖਿੱਚ ਦੀ ਵਰਤੋਂ 
ਕਰਕੇ ਰੇਲ ਦੇ ਡੱਬਿਆਂ ਨੂੰ ਕੁਝ ਦੂਰੀ ਤੱਕ ਲੋਹੇ ਦੀ ਪਟੜੀ ਤੋਂ ਉੱਚਾ 
ਹਵਾ ਵਿਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਗੜ ਰਹਿਤ ਸਿਸਟਮ ਬਣ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲੋਹੇ ਦੀ ਕੋਰ ਰਹਿਤ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਚੁੰਬਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ 
ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੁੰਬਕੀ ਬੋਤਲਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਪਲਾਜ਼ਮਾ (ਗਿਰਮ 
ਆਇਨੀਕਿਤ ਗੈਸਾਂ) ਨੂੰ ਸਟੋਰ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ 
ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਰ 

ਬਿਜੱਲਈ ਚੁੰਬਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਆਲਟਰਨੇਟਰਾਂ ਅਤੇ ਜੈੱਨਰੇਟਰਾਂ 
ਵਿਚ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਯੰਤਰਾਂ ਵਿਚ ਤਾਰ ਦੀ ਕਾੱਇਲ ਨੂੰ 
ਚੁੰਬਕ ਤੇ ਚੁੰਬਕੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਘੁਮਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ (ਜਾਂ ਚੁੰਬਕ ਤਾਰ 
ਦੁਆਲਿਉ' ਲੰਘਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ)। ਇਸ ਸਾਪੇਖੀ ਚਾਲ ਕਾਰਨ ਤਾਰ 
_ ਵਿਚ ਧਾਰਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਚੁੰਬਕ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚੁੰਬਕੀ 
ਸਥਾਈ ਚੁੰਬਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਛੋਟੇ ਚੁੰਬਕ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ 
ਹਨ। ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਬੰਦ ਰੱਖਣ ਲਈ, ਜਾਂ ਪਰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਲੋਹੇ ਦੇ 


ਫਰੇਮ ਨਾਲ ਚਿਪਕੇ ਰੱਖਣ ਲਈ ਵੀ ਅਜਿਹੇ ਚੁੰਬਕਾਂ ਦੀ ਹੀ ਵਰਤੋਂ __ 


ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਥਾਈ ਚੁੰਬਕਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵਰਤੋਂ 
ਲਾਊਂਡ ਸਪੀਕਰਾਂ ਵਿਚ ਹੈ। ਸਥਾਈ ਚੁੰਬਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਅਨੇਕਾਂ ਪ੍ਰਕਾਰ 
ਦੇ ਬਿਜੱਲਈ ਮੀਟਰਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਕੀਡੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ 'ਕਿ ਘਰੇਲੂ 
ਵਾਟ-ਅਵਰ ਮੀਟਰ ਆਦਿ! ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਛੋਟੀਆਂ ਮੋਟਰਾਂ ਤੇ 
ਜੈੱਨਰੇਟਰਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਚੁੰਬਕੀ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ 
ਧੁਨੀ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗ ਤੇ ਤਸਵੀਰਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਟੇਪਾਂ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ 
(ਵੇਖੋ ਟੇਪ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗ)। _ 
ਚੁੰਬਕੀ ਖੇਤਰ 


ਵਲੀ ਉਰ ਇਕ ਰੀ 


ਥਾਂ ਤੇ ਚੁੰਬਕੀ ਖੇਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਚੁੰਬਕੀ ਖੇਤਰ ਇਕ ਭੌਤਿਕੀ ਕਾਰਜ 
ਦੀ ਉਦਾਹਰਣ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਲ ਖੇਤਰ ਕਰਕੇ ਜਾਣਿੰਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
ਬਲ ਖੇਤਰ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਵਿਚੋਂ ਹਰੇਕ ਬਿਜੱਲਈ ਚਾਰਜ 


ਦੁਆਲੇ ਬਿਜੱਲਈ ਖੇਤਰ ਦਾ ਹੋਣਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਰ ਇਕ ਪੁੰਜ ਦੇ 






੍‌ ਇੰ) 


ਵਨਾ& - ਚੁੱਕ ਹਾਰਨ - ਝੱਲ 


(6) ਚੁੰਬਕੀ ਖੇਤਰ ਚੁੰਬਕੀ ਬਲ ਦੀਆਂ ਰੇਖਾਵਾਂ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। (ਫਲੱਕਸ 
ਰੇਖਾਵਾਂ) ਫਲੱਕਸ ਰੇਖਾ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਉੱਤਰੀ ਧਰੁਵ ਤੋਂ ਦੱਖਣੀ ਧਰੁਵ ਵੱਲ ਹੁੰਦੀ 
ਹੈ। ਚੁੰਬਕੀ ਖੇਤਰ ਦੀ ਸਮੱਰਥਾ ਉਥੇ ਵਧੇਰੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਥੇ ਰੇਖਾਵ਼ਾਂ ਨੇੜੇ-ਨੇੜੇ 
ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਉਥੇ ਘੱਟ ਜਿਥੇ ਇਹ ਖਿਲਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। 


-00= ੨੧(0ਇ 









ਮੀ # ,! "੫੪. 
7000੧ 





ਮਿਊ.੍‌ 
ਣਨ੧। “੮ 
-॥॥੧1((੮ 
2:001,11% 


(ਅ) ਉਲਟ ਧਰੁਵ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਖਿੱਚਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਰੇਖਾਵਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ .ਦੇ 
ਵਿਚਕਾਰ ਨੇੜੇ-ਨੇੜੇ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਕਸਮਾਨ ਧਰੁਵ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਧੱਕਦੇ 
ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਰੇਖਾਵਾਂ ਇਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਦੂਰੀ ਉੱਤੇ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। 





( ਲੋਹ=ੂਰਨ ਫਲੱੜਸ ਰੇਖਾਵਂ ਦੇਨਾਲ ਇਕੱਠਾ ਹੋ ਜਾਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ 
ਚੁੰਬਕੀ ਖੇਤਰ ਦੇ ਅਕਾਰ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। 





(ਸ) ਜੇਕਰ ਇਕ ਚੁੰਬਕ ਨੂੰ (੩) ਦੋ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿਚ ਕੱਟ ਦਿਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਕੱਟੇ 
ਹੋਏ ਸਿਰਿਆਂ ਉੱਤੇ ਧਰੁਵ ਜਾਣਗੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਤਰੀ ਤੇ ਦੱਖਣੀ ਧਰੁਵ ਵਾਲੇ 
ਦੋ ਵੱਖਰੇ ਚੁੰਬਕ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। (9) ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਫਿਰ ਇਕ ਵਾਰੀ ਹੋਰ 
ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਚਾਰ ਚੁੰਬਕ ਬਣ ਜਾਣਗੇ, ਅਤੇ (੦ਹਰ ਝ੍ਕ ਦਾ ਉੱਤਰੀ 


ਤੇ ਦੱਖਣੀ ਧਰੂਵ ਹੋਢੇਗਾ। 


ਦੁਆਲੇ ਗੁਰੂਤਵੀ ਬਲ ਆਦਿ ਦਾ ਹੋਣਾ ਹੈ। ਚੁੰਬਕੀ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਉਸ 
ਦੀਆਂ ਚੁੰਬਕੀ ਰੇਖਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਹੜੀਆਂ 
ਦਾਖ਼ਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ (ਚਿੱਤਰ 1) ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫਲੱਕਸ ਰੇਖਾਵਾਂ ਕਿਹਾ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਤਰੀ ਧਰੁਵ ਤੋਂ /ਦੱਖਣੀ ਧਰੁਵ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਨੂੰ ਚੁੰਬਕੀ 
ਖੇਤਰ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ, ਹੈ। 


ਵਰ ਰੈਖਾਵੀ ਦੀ ਕਬ ਪੰਚ ਬਕ ਰੋ ਨਹੀ ਹੈ ਮਗ ਇੰ 
ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਚੰਬਕੀ ਖੇਤਰ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਨ ਲਈ ਇਕ ਮਾਤਰ 
`ਸਾਧਨ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭੌਤਿਕੀ ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ 
ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦਾ ਇਕ ਢੰਗ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਚੁੰਬਕ ਦੇ ਉਪਰ 
ਕਾਗਜ਼ ਦੀ ਸ਼ੀਟ ਰੱਖ ਦਿਉ ਅਤੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਲੋਹ-ਚੂਨ ਖਿਲਾਰ ਦਿਉ 
ਤੁਸੀਂ ਵੇਖੋਗੇ ਕਿ ਲੋਹ ਜ਼ੂਨ ਚੁੰਬਕੀ ਫਲੱਕਸ ਰੇਖਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ 
ਰੇਖਾਵਾਂ ਜਿਹੀਆਂ ਬਣਾ ਲਵੇਗਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੁੰਬਕੀ ਖੇਤਰ ਦਾ ਪੈਟਰਨ 
ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੂਜਾ ਢੰਗ ਚੁੰਬਕੀ ਸੂਈ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨਾ ਹੈ। 

ਫਲੱਕਸ ਰੇਖਾਵਾਂ ਕਦੇ ਵੀ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਕੱਟਦੀਆਂ ਅਤੇ 
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਦੋ ਬਰਾਬਰ ਦੇ ਬਲਾਂ ਅਧੀਨ ਹੋਣ, 
ਹਰ ਇਕ ਰੇਖਾ ਛੋਟੀ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਹੋਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਨਾਲ 
ਹੀ ਦੂਜੀਆਂ ਰੇਖਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਧੱਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਉੱਤਰੀ ਤੇ ਦੱਖਣੀ 


49 


ਰੇਖਾਵਾਂ ਇਕ ਦੂਜੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜੋੜਦੀਆਂ ਸਗੋਂ ਧਰੁਵਾਂ ਦੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ 


ਧੱਕਣ ਕਾਰਨ ਰੇਖਾਵਾਂ ਵੀ ਇਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ 
ਅਤੇ ਆਪਸ ਵਿਚ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੂਰੀ ਰੱਖਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੀਆਂ 
ਹਨ। 

ਚੁੰਬਕੀ ਖੇਤਰ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਇਸ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਬਿੰਦੂ ਉੱਤੇ ਪਏ 
ਲੋਹੇ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਜਾਂ ਹੋਰ ਅਜਿਹੀ ਵਸਤੂ ਤੇ ਕਿਰਿਆ ਕਰ ਰਿਹਾ ਚੁੰਬਕ 
ਦਾ ਬਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਮਰੱਥਾ ਫਲੈਂਕਸ ਰੇਖਾਵਾਂ ਦੀ ਸੰਘਣਤਾ ਦੇ ਅਨੁਪਾਤੀ 
ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਥੇ ਰੇਖਾਵਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ ਭਾਵ ਵਧੇਰੇ ਸੰਘਣੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ 
ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਧਰੁਵਾਂ ਉੱਤੇ, ਉਥੇ ਚੁੰਬਕੀ ਖੇਤਰ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਵਧੇਰੇ 
ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਥੇ ਰੇਖਾਵਾਂ ਖਿਲਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਉਥੇ ਸਮਰੱਥਾ 
ਘੱਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਚੁੰਬਕ ਤੋਂ ਜਿੰਨੀ ਦੂਰੀ ਵਧਦੀ ਜਾਵੇਗੀ ਚੁੰਬਕੀ ਖੇਤਰ 
ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਉਨੀ ਘਟਦੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਚੁੰਬਕੀ ਖੇਤਰ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਉਲਟ 
ਕਰਮ ਵਰਗ ਨਿਯਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਭਾਵ ਸਮਰੱਥਾ 171? ਦੇ 
ਅਨੁਪਾਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਥੇ ਭ ਚੁੰਬਕੀ ਧਰੁਵ ਤੋਂ ਦੂਰੀ ਹੈ/ਦੂਰੀ ਦੁੱਗਣੀ 
ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਮਰੱਥਾ 1/4 ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ' ਹੈ। 

'ਚੁੰਬਕਤਾ ਦਾ _ਪਰਮਾਣਵੀ ਆਧਾਰ--ਚੰਬਕੀ ਮਾਦਾ 
ਪਰਮਾਣੂਆਂ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੋਣ ਕਾਰਨ, ਪਰਮਾਣੂ ਧਨ-ਚਾਰਜ ਵਾਲਾ ` 
ਨਿਊਕਲੀਅਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਆੱਰਬਿਟਲ ਇਲੈੱਕਟ੍ਰਾਂਨਾਂ ਨੇ ਘੇਰਿਆ 
ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਰ ਇਕ ਪਰਮਾਣੂ ਸਥਿਤਿਜ ਚੁੰਬਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ 
ਭਾਵੇਂ ਪਰਮਾਣੂ ਦੀ ਆੱਰਬਿਟਲ ਗਤੀ ਕੇਵਲ ਇਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਕਮਜ਼ੋਰ 
ਚੁੰਬਕੀ ਖੇਤਰ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੋਵੇ। ਚੱਕਰਣਗਤੀ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਪਰਮਾਣੂ 


੨ _ਨਿਯਮ' ਜਿ 


ਚੰਬਕਤਾ 
ਜਿਉਂ ਹੀ ਆੱਰਬਿਟਲ ਗਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਮਾਦੇ ਵਿਚ ਚੁੰਬਕੀ ਲੱਛਣ . 
ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜ਼ਿਆਦਾ ਪਦਾਰਥਾਂ ਵਿਚ ਅੱਧੇ ਆੱਰਬਿਟਿੰਗ ਪਰਮਾਣੂ 
ਇਕ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ ਚੱਕਰਣਗਤੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਕਿ ਬਾਕੀ 
ਅੱਧੇ ਇਸ ਤੋਂ ਉਲਟ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਿੱਟਾ ਇਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ 
ਚੁੰਬਕੀ ਪ੍ਰਵਾਹ ਸਿਫ਼ਰ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਲੋਹੇ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿਚ ਤੀਜੇ 
ਆੱਰਬਿਟ ਵਿਚ 14 ਇਲੈੱਕਟ੍ਰਾਂਨ ਚੱਕਰਣਗਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਥੇ 
_ਧਨਾਤਮਕ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ ਚੱਕਰਣਗਤੀ ਕਰ ਰਹੇ ਇਲੈੱਕਟ੍ਰਾਂਨਾਂ ਦੀ 
ਗਿਣਤੀ ਰਿਣਾਤਮਕ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ ਚੱਕਰਣਗਤੀ ਕਰ ਰਹੇ ਇਲੈੱਕਟ੍ਰਾਂਨਾਂ 
ਨਾਲ ਮੇਲ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦੀ। ਇਹੋ ਕਾਰਣ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਇਕ ਇਲੈੱਕਟ੍ਰਾਨ 
ਇਕ ਛੋਟੇ ਚੁੰਬਕ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕਿਰਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਚੁੰਬਕੀ ਮੋਸੈਂਟ 
ਦਾ ਗੁਣ ਇਸ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲੋਹੇ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿਚ 
ਸਮੁੱਚਾ ਟੁਕੜਾ ਚੁੰਬਕ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲੋਹੇ ਦੇ ਇਸ ਗੁਣ ਨੂੰ 
ਲੋਹ-ਚੰਬਕਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲੋਹਾ, ਨਿਕਲ ਅਤੇ ਕੋਬਾਲਟ ਆਦਿ 
ਅਜਿਹੇ ਕਥਿਤ ਪਾਰਗਮਨ ਤੱਤ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਨੇਕਾਂ ਦੁਰੱਲਭ ਭੌਂ-ਤੱਤ 
(ਪਰਮਾਣੂ ਅੰਕ 57 ਤੋਂ 71) ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੋਹੇ-ਚੁੰਬਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ 
ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਲੋਹ ਦੇ ਚੰਬਕੀ ਲੱਛਣਾਂ ਦੇ ਭਾਗੀਦਾਰ ਹਨ। ਲੋਹੇ 
ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਚੁੰਬਕਤਾ ਗੁਣ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਸਸਤਾ ਹੈ ਇਸੇ 
ਲਈ ਚੁੰਬਕ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਆਮ ਕਰਕੇ ਲੋਹੇ ਦੀ ਹੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ 
ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਮਰੇ ਦੇ ਤਾਪਮਾਨ ਤੋਂ ਘੱਟ ਤਾਪਮਾਨ ਉੱਤੇ ਹੇਰ ਅਨੇਕਾਂ 
ਭੈਂ-ਤੱਤ ਲੋਹੇ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਚੁੰਬਕਤਾ ਵਾਲੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 

__ ਸਾਰੀਆਂ ਲੋਹ-ਛੜਾਂ ਚੁੰਬਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ। ਸਮੁੱਚੇ ਇਲੈੱਕਟ੍ਰਾਨ 
ਸਪਿਨ ਨਾਲ ਬਣੇ ਪਰਮਾਣੂ ਚੁੰਬਕਾਂ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਇਕੋ ਹੋਣੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ 
ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਪਰਮਾਣੂ ਚੰਬਕ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦੇਣਗੇ 
ਅਤੇ ਛੜ ਚੁੰਬਕ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗੀ। ਚੁੰਬਕੀ ਗੁਣਾਂ ਉੱਤੇ ਤਾਪਮਾਨ ਦਾ 
ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਿੰਨਾ ਵਧੇਰੇ ਤਾਪਾਮਾਨ ਉਨੀ ਘੱਟ ਚੁੰਬਕ ਦੀ 
ਚੰਬਕਤਾ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਸਾਰੀ ਦੀ ਸਾਰੀ ਚੁੰਬਕਤਾ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ 
ਉਸ ਤਾਪਮਾਨ ਨੂੰ ਕਿਊਰੀ ਤਾਪਮਾਨ ਜਾਂ ਕਿਉਰੀ ਬਿੰਦੂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ 
ਹੈ। ਲੋਹੇ ਦਾ ਕਿਊਰੀ ਤਾਪਮਾਨ ਲਗਭਗ 7707ਸੈਂ. ਅਤੇ ਕੋਬਾਲਟ ਤੇ 
ਨਿਕਲ ਲਈ ਕ੍ਰਮਵਾਰ 1120 ਸੈਂ. ਤੇ 356 ਸੈਂ. ਹੈ। ਜਦੋਂ ਚੁੰਬਕ ਠੰਢਾ 
ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਫਿਰ ਮੁੜ ਲੋਹ-ਚੁੰਬਕਤਾ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। 
ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਸਥਾਈ ਚੁੰਬਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਦੁਬਾਰਾ ਚੁੰਬਕ 
ਬਣਾਉਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। 

ਬਿਜਲੀ ਅਤੇ ਚੁੰਬਕਤਾ--ਬਿਜਲਈ ਅਤੇ ਚੁੰਬਕੀ ਦੋਵੇਂ ਕਾਰਜ 
ਵਿਧੀਆਂ ਆਪਸ ਵਿਚ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਹੀ ਗੂੜ੍ਹਾ ਸਬੰਧ 
ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ। ਕੋਈ ਇਕੱਲੀ ਵਿਧੀ ਦੂਜੀ ਵਿਧੀ ਬਗ਼ੈਰ ਅਧੁਰੀ ਰਹਿੰਦੀ 
ਹੈ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵੇਂ ਕਾਰਜ ਵਿਧੀਆਂ ਦੇ ਸੈੱਟਾਂ ਨੂੰ ਬਿਜਲਈ ਰੁੰਬਕਤਾ 
ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਣ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਇਕ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਚਾਰਜ ਆਪਣੇ 
ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਚੁੰਬਕੀ ਖੇਤਰ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਬਿਜੱਲਈ 
ਧਾਰਾ ਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਹੀ ਬਿਜਲਈ ਚਾਰਜ ਹੈ ਇਸ ਕਰਕੇ ਜਿਸ ਤਾਰ 
ਵਿਚ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਧਾਰਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਕਰਦੀ ਹੈ ਉਸ ਦੇ ਚੁਫ਼ੇਰੇ ਚੁੰਬਕੀ 
ਖੇਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੀਆਂ ਚੁੰਬਕੀ ਫਲੱਕਸ ਰੇਖਾਵਾਂ ਤਾਰ ਦੇ 
ਦੁਆਲੇ ਬੰਦ ਲੂਪ ਵਾਂਗ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ ਬ੍ਰਜੂਨ 
ਲੰਬੇ ਅਰਸੇ ਤੋਂ ਚੁੰਬਕੀ ਖੇਤਰ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਜਾਨਣ ਨ 


4 


ਆ ਸਨ 


"ਤੋ? 


ਦੂ % & 
ਫਰੋਕਸ ਡੋਖਾਵਾਂ 





ਪ੍ਰਵਾਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਲੱਕਸ ਰੇਖਾਵਾਂ ਤਾਰ ਦੇ ਦੁਆਲੇ. ਬੰਦ ਚੱਕਰਾਂ ਵਾਂਗ_ਹੁੰਦੀਆਂ .. 
ਵਹਿ ਰਿ ਰਿ 
ਜਲ ਬਲ ਚ ਪਦ ਧਰ ਦੀਨ 





ਯਿੰਨਲਈੀਕਰੰ£ 
ਜੇਕਰ ਕਰੰਟ ਵਾਲੀ ਤਾਰ ਨੂੰ ਲੂਪ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਵਿਚ ਮੋੜ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ 


ਕਿਰ 





` ।ਐਜਲਦੀ =ਾਰੰਟ 


ਗਨ ਗਲਾ ਰਹ ਅਰ ਗਦਾਰ 


,.. ਵੈ ਤਂ ਤੰਬਕੀ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਛੜ ੁੰਬਕ ਵਰਗਾ ਹੋਵੇਗਾ। 





ਕੀ £ ਉਡ 1 ੨ 
 ਜਝੀ ।£ ੧? 77 
ਇਬ ਲੋ ਦੀ ਜਾ ਫਰਕ ਚਾ ਦਾਨਾ ਸਣ 


ਨਾਲ ਇਕ ਬਿਜੱਲਈ ਚੁੰਬਕ ਬਣ ਜਾਵੇਗਾ। ਚੁੰਬਕਤਾ 
ਨਾਲ ਸੁਰਜੀਤ ਅਤੇ ਧਾਰਾ ਦੇ ਬੰਦ ਕਰਨ ਨਾਲ ਖ਼ਤਮ ਰਜਿ 


ਸਥਾਈ ਚੁੰਬਕ ਬਣਾਉਣਾ। 


ਕਰਨੇ, 


ਲੂ” 


ਜਿਸ_ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਿੱਤਰ ਵਿਚ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਸੱਜਾ ਹੱਥ 
ਉਸ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਰੱਖੋ, ਸੰਗੂਠਾ ਬਿਜਲੀ ਧਾਰਾ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ 
ਬਾਰੇ ਅਤੇ ਮੁੱਠੀ ਦੀਆਂ ਉਂਗਲੀਆਂ ਚੁੰਬਕੀ ਖੇਤਰ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਬਾਰੇ 
ਦੱਸਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸੇ ਬਿਜੌਲਈੀ ਧਾਰਾ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਲਈ ਪ੍ਰਚੱਲਤ 
ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਹੀ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਦਿਸ਼ਾ ਤਾਰ ਵਿਚੋਂ 
ਦੀ ਇਲੈੱਕਟ੍ਾਂਨਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਦੇ ਉਲਟ ਦਿਸ਼ਾ ਹੈ। 
ਇਲੈੱਕਟ੍ਰਾਨਾਂ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵਾਹ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਧਾਰਾ ਨੂੰ 


ਇਲੈੱਕਟੀਾਂਨ ਕਰੰਟ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਲਟ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ 
ਪ੍ਰਵਾਹ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਰੌਟ ਨੂੰ ਬਿਜਲੀ ਧਾਰਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
ਜੇਕਰ ਬਿਜਲੀ ਧਾਰਾ ਵਾਲੀ ਤਾਰ ਨੂੰ ਲੂਪ ਦੇ ਆਕਾਰ ਵਿਚ 
_ ਵਲ ਲਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਫਲੱਕਸ ਰੇਖਾਵਾਂ ਉਸੇ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ ਲੂਪ ਦੇ 
ਅੰਦਰੋਂ ਲੰਘਣਗੀਆਂ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਇਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਚੁੰਬਕ ਬਣ 


ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਧੇਰੇ ਲੂਪਾਂ ਵਿਚ ਤਾਰ ਵਲਣ ਨਾਲ ਵਧੇਰੇ ਸਮਰੱਥਾ ਵਾਲਾ 
_ਚੰਬਕ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾਂ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਕਾਇਲ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘ ਰਹੀਆਂ 


ਫਲੱਕਸ ਰੇਖਾਵਾਂ ਦੀ ਵਧੇਰੇ ਸੰਘਣਤਾ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਫਲੱਕਸ 
ਰੇਖਾਵਾਂ ਖਾਲੀ. ਥਾਂ. ਜਾਂ ਹਵਾ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘਣ ਦੀ' ਬਜਾਏ ਲੋਹੇ ਵਿਚੋਂ 
ਲੰਘਣਗੀਆਂ। ਫਲੌੱਕਸ ਜ਼ੇਖਾਵਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਸੁੰਘਣਾ ਕਰਨ ਲਈ ਲੋਹੇ ਦੀ 
ਛੜ ਨੂੰ ਕਾਇਲ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਇਕ ਬਿਜਲਈ-ਚੁੰਬਕ 
ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਿਜਲਈ-ਚੁੰਬਕ ਦਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਗੁਣ ਇਹ ਹੈ ਕਿ 
ਇਸ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਚਾਹੋ ਚੁੰਬਕ ਬਣਾ ਸਕਦੇ ਹੋ ਤੇ ਜਦੋਂ ਚਾਹੋ ਇਸ ਦੀ 


ਰ ਚੁੰਬਕਤਾ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ ਭਾਵ, ਧਾਰਾ ਨੂੰ ਬੰਦ ਕਰਨ ਤੇ ਚਾਲੂ 


ਕਰਨ ਨਾਲ ਚੁੰਬਕਤਾ ਖ਼ਤਮ ਅਤੇ ਚੁੰਬਕ ਸੁਰਜੀਤ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ 
ਹਿਰ ਇਨ ਿਿਜ ਰਿ ਵਰਿਿਰੀ ਇਜ ਦਲ 


_ਨਾਲ ਧਰੁਵ-ਵੀ ਬਦਲੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।. 


`ਚੁੰਬਕੀ ਪਰਸੈਪਰ-ਕਿਰਿਆਵਾਂ--ਇਹ ਚੁੰਬਕ ਲੋਹੇ ਦੇ ਟੁਕੜੇ 


ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ ਜਦੋਂ ਇਕ ਲੋਹੇ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਜਾਂ ਸਟੀਲ ਦੀ ਪੱਤਰੀ ਨੂੰ 
ਚੁੰਬਕ ਦੇ ਨੇੜੇ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਸ ਦਾ ਚੁੰਬਕੀ.ਖੇਤਰ ਲੋਹੇ ਦੇ 


__ ਟੁਕੜੇ ਜਾਂ ਸਟੀਲ ਦੀ ਪੱਤਰੀ ਦੇ ਕੁਝ ਪਰਮਾਣੂ ਚੁੰਬਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ 


ਅਨੁਸਾਰ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਫਲਸਰੂਪ ਉਹ ਅਸਥਾਈ ਚੰਬਕ 
ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਸਥਾਂਈ ਤੌਰ ਤੇ ਬਣੇ ਚੁੰਬਕ ਦਾ ਦੱਖਣੀ ਧਰੁਵ 
ਸਥਾਈ ਚੁੰਬਕ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਧਰੁਵ ਵੱਲ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਇੰਹੇ ਕਾਰਨ 
ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਚੁੰਬਕ ਨਾਲ ਚਿਪਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈਂ। ਇਸੇ ਕਿਰਿਆ ਅਧੀਨ 
ਅਸਥਾਈ ਚੁੰਬਕ ਇਕ ਹੋਰ ਸਟੀਲ ਦੀ ਪੱਤਰੀ ਨੂੰ ਅਸਥਾਈ ਚੁੰਬਕ 
ਬਣਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਖਿੱਚਦਾ `ਹੈ। ਜਦੋਂ ਲੋਹੇ ਦੀ ਛੜ ਨੂੰ ਸਥਾਈ 
ਲੋਹੇ ਦੀ ਛੜ ਹਟਦੀ ਹੈ ਉਸ ਦੀ ਅਤੇ ਪੱਤਰੀ ਦੀ ਚੰਬਕਤਾ ਖ਼ਤਮ 
ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਮਾਣੂ ਚੁੰਬਕ ਸਥਾਈ ਚੁੰਬਕ ਦੇ 
ਨਾਲ ਇਕਸੁਰੇ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ। 


ਤਿਤਲੀ ਤਰ 
ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਜਦੋਂ ਇਕ ਇਲੈੱਕਟ੍ਰਾਂਨ ਚੁੰਬਕੀ ਖੇਤਰ 


ਵਿਚੋਂ ਲੰਘਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਦੁਆਰਾ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਚੁੰਬਕੀ ਖੇਤਰ, ਚੰਬਕ 


ਦੇ ਚੁੰਬਕੀ ਖੇਤਰ ਨਾਲ ਕਿਰਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਲੈੱਕਟ੍ਰਾਨ ਗਤੀ 
. ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਆਪਣੇ ਮੂਲ ਪਥ ਤੋਂ ਪਾਸੇਂ ਹਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਲਾਂ 
-ਦੀਪਰਸਪਰ ਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ 'ਖੱਬਾ ਹੱਥ ਨਿਯਮ' 
ਰਾਹੀਂ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। 


ਚੰਬਕਤਾਮਾਪਕ 


ਦੇ 


ਤਰਜਨੀ ਭਾਵ ਅੰਗੂਠੇ ਦੇ ਨਾਲ ਵਾਲੀ ਉੱਗਲ ਚੁੰਬਕੀ ਖੇਤਰ _ ਚੁੰਬਕੀ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਲਟਕਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਚੁੰਬਕ ਉੱਤੇ ਇਕ 
ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਦੱਖਣ ਵੱਲ), ਵਿਚਕਾਰਲੀ ਉਂਗਲ ਧਨਾਤਮਕ _ ਟਾੱਰਕ ਮਸ਼ $%6 ਫਾਈਨ ਸੈਂ. ਮੀ) ਲਗਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ੪; ਚੁੰਬਕੀ 


, ਬਲ: 





ਚਿੱਤਰ 3. ਖੱਖੇ ਹੱਥ ਦੇ ਅੰਗੂਠੇ, ਅੰਗੂਠੇ ਦੇ ਨਾਲ ਵਾਲੀ ਉਂਗਲੀ ਤਰਜਨੀ ਅਤੇ ਵਿਚਕਾਰਲੀ ਉੱਗਲੀ ਨੂੰ ਇਸ 
ਤਰ੍ਹਾਂ ਫੈਲਾਉ ਕਿ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਸਮਕੋਣ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹੋਣ। ਜੇਕਰ ਵਿਚਕਾਰਲੀ ਉਂਗਲ ਕਣਾਂ ਦੀ ਗਤੀ ਦੀ 
ਦਿਸ਼ਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਤਰਜਨੀ ਚੁੰਬਕੀ ਫਲੱਕਸ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਨੂੰ ਤਾਂ ਅੰਗੂਠਾ ਕਣਾਂ ਉੱਤੇ ਕਿਰਿਆ ਕਰ 
ਰਹੇ ਚੁੰਬਕੀ ਬਲ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਨੂੰ ਦਸੇਗਾ। ਇਹੋ ਬਲ ਕਰੰਟ ਵਾਲੀ ਤਾਰ ਤੇ ਕਿਰਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ ਇਹ ਬਿਜੱਲਈ 


ਮੋਟਰ ਦਾ ਨਿਯਮ ਹੈ। 


ਕਣਾਂ ਦੀ ਗਤੀ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ (ਉਹ ਦਿਸ਼ਾ ਜਿਸ ਵਿਚੋਂ ਰਿਣਾਤਮਕ ਕਣ 
ਗਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ) ਅਤੇ ਅੰਗੂਠਾ ਕਣਾਂ ਉੱਤੇ ਪੈਣ ਵਾਲੇ ਬਲ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ 
ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਕਣਾਂ ਦੀ ਅੰਤਿਮ ਦਿਸ਼ਾ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਉਣ ਲਈ 
ਇਸ ਬਲ ਦੁਆਰਾ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਵੇਗ ਅਤੇ ਕਣਾਂ ਦੀ ਚੁੰਬਕੀ ਖੇਤਰ 
ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਣ ਸਮੇਂ ਦੀ ਆਰੰਭਿਕ ਵੇਗ ਦੇ ਵੈੱਕਟਰਾਂ ਦਾ ਜੇੜ 
ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚਾਰਜ ਕੀਤੇ ਕਣਾਂ ਦਾ ਆਪਣੇ ਪੱਥ ਤੋਂ ਵਿਚਲਣ ਦੀ 
ਕਿਰਿਆ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਈ ਯੰਤਰਾਂ ਵਿਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ 
ਇਲੈੱਕਟ੍ਰਾਨ ਖ਼ੁਰਦਬੀਨਾਂ, ਟੈਲੀਵੀਜਨ ਟਿਊਬਾਂ ਆਦਿ ਵਿਚ। 

ਕਿਸੇ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਚੁੰਬਕੀ ਖੇਤਰ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ 
- ਉਸ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਲੋਹਾ ਜਾਂ ਕੋਈ ਹੋਰ ਚੁੰਬਕੀ ਪਦਾਰਥ ਲਗਾ 
_ ਦਿਉ ਕਿਉਂਕਿ ਫਲੱਕਸ ਰੇਖਾਵਾਂ ਲੋਹੇ ਦੇ ਵਿਚੋਂ ਦੀ ਲੰਘਣਗੀਆਂ ਅਤੇ 
ਅੰਦਰਲਾ ਖੇਤਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਨਹੀਂ ਹੇਵੇਗਾ। 

ਹ. ਪੁ. - ਐਨ. ਅਮੈ. 18 : 97 

ਚੁੰਬਕਤਾਮਾਪਕ (ਮੇਗਨੈਂਟੋ : _ਚੁੰਬਕਤਾਮਾਪਕ 
ਉਹ ਯੰਤਰ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਜ਼ੁੰਬਕੀ ਖੇਤਰ ਦੀ ਤੀਬਰਤਾ ਅਤੇ ਦਿਸ਼ਾ 
ਮਿਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਚੁੰਬਕੀ ਪਦਾਰਥ ਆਪਣੇ ਦੁਆਲੇ ਵੀ ਇਕ ਚੁੰਬਕੀ 
_ ਖੇਤਰ ਬਣਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਕਰਕੇਂ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਅਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ਤੇ 
ਅਜਿਹੇ ਪਦਾਰਥ ਦੀ ਚੁੰਬਕਤਾ ਦੀ ਤੀਬਰਤਾ ਅਤੇ ਦਿਸ਼ਾ ਦਾ ਪਤਾ 
ਲਾਉਣ ਲਈ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। 


ਚੁੰਬਕੀ ਖੇਤਰ 'ਸ” ਆਰਸਟੈੱਡ) ਦੀ ਮਿਣਤੀ ਦੋ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ 


` ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। (1) ਜਦੋਂ ਚੁੰਬਕੀ ਮੋਮੈਂਟ 36 (ਬਿਜਲ-ਚੁੰਬਕੀ 
ਇਕਾਈਆਂ ਵਿਚ) ਵਾਲੇ ਇਕ ਚੁੰਬਕ ਨੂੰ 'ਸ਼ ਤੀਬਰਤਾ ਵਾਲੇ ਇਕ 


ਹੈ। ਇਕ ਅਸਮਾਨ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਜਿਸ ਦਾ 
ਪ੍ਵਣਤਾ (ਗ੍ਰੇਡੀਐਟ) £(ਆਰਸਟੈੱਡ/ਸੈਂ. 
ਮੀ) ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਚੁੰਬਕ ਉੱਤੇ ਬਲ ਸ 
=0ਅਓ. ਲਗਦਾ ਹੈ। ਚੁੰਬਕਾਂ ਦੀ ਥਾਂ 
ਬਿਜਲਈ ਕਰੰਟ ਲਿਜਾ ਰਹੀਆਂ ਤਾਰਾਂ ਦੇ 
ਸਰਕਟ, ਜਿਹੜੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੁਲ ਹੋਣ, ਵੀ 
ਵਰਤੇ .ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਅਜਿਹੀ ਕਰੰਟ 
ਲੂਪ ਦੀ ਚੁੰਬਕੀ ਮੋਮੈਂਟ % =044/10ਹੁੰਦੀ 
ਹੈ, ਇਥੇ ? ਐਂਪੀਅਰਾ ਵਿਚ ਕਰੰਟ ਅਤੇ 
% ਲੂਪ ਦਾ ਖੇਤਰਫਲ ਹੈ, (2) ਤਾਰ ਦੀ 
ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਕੁੰਡਲੀ ਵਿਚ ਸਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰੇਰਿਤ 
ਬਿਜਲਵਾਹਕ ਬਲ (੬.0.1) '” ਦੁਆਰਾ 
ਫੈਰਾਡੇ ਦਾਂ ਨਿਯਮ) ਲ =---% 2 
(04), ਇਥੇ ££ ਵਰਗ ਸੈਂ. ਮੀ“ ਵਿਚ 
ਰੰਡਲੀ ਦਾ ਔਸਤਨ ਖੇਤਰਫਲ ਹੈ ਅਤੇ 
' ਕੁੰਡਲੀ ਉੱਤੇ ਤਾਰ ਦੀਆਂ ਲਪੇਟਾਂ ਦੀ 
ਗਿਣਤੀ ਹੈ। ਦੂਸਰੇ ਕੁੰਡਲੀ ਖੜ੍ਹੀ ਰਹਿ 
ਸਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਖੇਤਰ ਸ਼ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਬਦਲ 
ਸਕਦਾ ਹੈ। ਵਿਅੰਜਕ ਗ&ਸ਼ ਨੂੰ ਕੁੰਡਲੀ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 

ਅਸਲ ਵਿਚ ਹਰ ਚੁੰਬਕਤਾਮਾਪਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਨਿਯਮਾਂ ਵਿਚੋਂ 
ਇਕ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। 

ਪ੍ਰਬਲ ਖੇਤਰ ਚੁੰਬਕਤਾਮਾਪਕ-- --ਇਨ੍ਹਾਂ ਰੁੰਬਕਤਾਮਾਪਕਾਂ ਦੀ 
ਵਰਤੋਂ ਇਕ ਆਰਸਟ 'ਡ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਉਪਰ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰਾਂ ਦੀ ਮਿਣਤੀ 
ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 


ਇਵ ਲਗ 
ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਲਪੇਟਾਂ ਦਾ ਖੇਤਰਫਲ ॥4# ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਕ ਬੈਲਿਸਟਿਕ 
(ਖੇਪ) ਗੈਲਵੈਨੋਮੀਟਰ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕੁੰਡਲੀ ਨੂੰ ਮਾਪਣ ਵਾਲੇ 
ਖੇਤਰ ਦੇ ਨਾਲ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦਾ ਧੁਰਾ ਖੇਤਰ 
ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਦੂਰ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾ 
ਸਕੇ। ਕੁੰਡਲੀ ਵਿਚੋਂ ਚੁੰਬਕੀ ਫੌਲੱਕਸ ਵਿਚ ਇਕਦਮ ਤਬਦੀਲੀ ਕਾਰਨ 
ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਬਿਜਲਵਾਹਕ ਬਲ ਗੈਲਵੈਨੋਮੀਟਰ ਵਿਚੋਂ ਕਰੰਟ ਭੇਜਦਾ ਹੈ। 
ਗੈਲਵੈਨੋਮੀਟਰ ਵਿਚ ਅਧਿਕਤਮ ਵਿਖੇਪਣ (ਡਿਫ਼ਲੈੱਕਸ਼ਨ) 'ਸ” ਦੇ 
ਸਮ-ਅਨੁਪਾਤੀ ਹੈ। ਬੈਲਿਸਟਿਕ ਗੈਲਵੈਨੋਮੀਟਰ ਦੀ ਥਾਂ ਟਾੱਰਸ਼ਨ 
(ਐਂਠਣ) ਮੁਕਤ ਗੈਲਵੈਨੋਮੀਟਰ ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਹੜਾ 


_ਕਿ ਕੁੰਡਲੀ ਹਟਾਉਣ ਤੇ ਪੱਕੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵਿਖੇਪਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। 


ਦੁਰਬਲ ਖੇਤਰ ਚੁੰਬਕਤਾਮਾਪਕ--ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ 30” ਰ੍‌ 
ਆਰਸਟੈੱਡ ਦੇ ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 0.5 ਆਰਸਟੈੱਡ ਤੀਕ ਚੁੰਬਕੀ ਖੇਤਰ 
ਦੀ ਮਿਣਤੀ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। . 


ਜਪਣ ਅਤ ਲਨ ਹਨੀ ਅਨ ਰਜਬ 
ਮੋਮੈਂਟ ਅਤੇ ਜੜਤਾਂ ਮੋਮੈਂਟ 1 ਵਾਲੇ ਛੜ-ਚੁੰਬਕ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਸ 


1 


ਚੁਬਕਤਾਮਾਪਕ 


ਦਾ ਪਤਾ ਲਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਮੰਤਵ ਲਈ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਯੋਗ 
_ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਨ। ਇਕ ਨਾਲ 1ਦੀ ਮਿਣਤੀ ਅਤੇ ਦੂਸਰੇ ਦੋ ਪ੍ਰਯੋਗ ਅਨੂੰ 
ਵਿਲੁਪਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸ ਦਾ ਮੁੱਲ ਪਤਾ ਲਾਉਣ ਲਈ ਹਨ ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ 
ਵਿਚ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। 


52 


ਵਿਖੇਪਣ ਪ੍ਰਯੋਗ ਵਿਚ : ਫ਼ਾਸਲੇ ਉੱਤੇ ਜੁੰਬਕ ॥# ਦੇ ਖੇਤਰ 


ਸ਼ਮਮ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਅਗਿਆਤ ਖੇਤਰ ਸੇ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਕ 
ਛੋਟਾ ਸਹਾਇਕ ਮੁਕਤ ਚੁੰਬਕ ੩" (ਕੰਪਾਸ ਵਰਗਾ) ਆਮ ਕਰਕੇ 





ਚਿੱਤਰ 1. ਦਿਲੀ 


ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਲਟਕਦਾ ਹੈ। ਚਿੱਤਰ () ਵਾਂਗ ਜਦੋਂ ਮਨੂ ਭਫ਼ਾਸਲੇ ' 
ਉੱਤੇ ਰਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ੧ ਕਾਰਨ ਕੰਪਾਸ ਉੱਤੇ ਖੇਤਰ 
੨6 ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਸ਼ ਦੇ ਲੰਬ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਇਸ ਤੋਂ 


ਮਰੇ ਰੰਪਾਸੰ4 ਕੋਣ ਤੇ ਘੁੰਮ ਜਾਦਾ ਹ ਅਤੇ ਸਤ ਸਦ ਪਰਿਣਾਮੀ 





ਰੀਜ਼ਲਟੋਂਟ) ਦੀ ਸੋਧ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਥੇ 
ਰੀ ਸਿਮ _2ਅ 
ਰਿ ਨ 
ਕਿ _ 26046 _11 
ਜੀ ਚ (1) 


ਡੋਲਨ ਪ੍ਰਯੋਗ ਵਿਚ]ਅ ਨੂੰ ਸੁਤੰਤਰ ਲਟਕਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ 
ਜ਼ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਇਸ ਦੀ ਸੰਤੁਲਨ ਅਵਸਥਾ ਦੁਆਲੇ ਡੋਲਦਾ ਸੈੱਟ 
ਉਤ “1” ਕ੍ਰੋਨੋਮੀਟਰ ਨਾਲ ਮਿਣਿਆ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ 


1. 422 2 
ਹੁ = 22" -- ,੧% ਅਸ = 
ਰ ਅਜ਼” ਤੁ 


ਸਮੀਕਰਨ (1) ਅਤੇ (2) ਵਿਚੋਂ 1 ਨੂੰ ਵਿਲੁਪਤ ਕਰਕੇ 
ਜਿ = 871 
ਰ੍ 17” ੧੩੩6 


ਕਿਉ-ਚੁੰਬਕਤਾਮਾਪਕ ਇਸ ਯੰਤਰ ਦਾ ਸੋਧਿਆ ਹੋਇਆ ਮਾਂਡਲ 


ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਡੀਜ਼ਾਈਨ ਦੀਆਂ ਤਰੁੱਟੀਆਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਯੰਤਰ 
ਦੀਆਂ ਭਿੰਨ ਭਿੰਨ ਤਰਤੀਬਾਂ ਲਈ ਰੀਡਿੰਗ ਲਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਾਲ 7 
ਨੂੰ ਸੁਤੰਤਰ ਲਟਕਦੇ ਧਾਗੇ ਦੇ ਐਂਠਣ ਲਈ ਸੋਧਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਯੋਗ 
` ਸਮੇਂ ਅਉੱਤੇ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਸੁਦੇ ਸਮਾਂਤਰ ਅਤੇ ਲੰਬ ਹਾਲਤਾਂ 


ਸ਼ੁੱਧਤਾ 50,000 ਵਿਚ 1 ਭਾਗ ਜਾਂ ਫਿਰ ਧਰਤੀ ਤੇ ਖੇਤਰ ਲਈ 107 
ਆਰਸਟੈੱਡ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 

ਟੇਜੈਂਟ ਗੈਲਵੈਨੋਮੀਟਰ ਦੁਆਰਾ ਅਗਿਆਤ ਖੇਤਰ ਸ਼ ਦਾ 
ਮੁਕਾਬਲਾ ਗਿਆਤ ਖੇਤਰ ਸਟ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਕਿ ॥ 
ਲਪੇਟਾਂ ਵਾਲੀ ਗੋਲਾਕਾਰ ਕੁੰਡਲੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਧ ਵਿਆਸ 7 ਅਤੇ 
ਕਰੰਟ ਐਂਪੀਅਰ ਕਾਰਨ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਕਰੰਟ ਨਹੀਂ 


2 ॥ ੍ ਲਾ ਰ 
6 । ਸਤ “੮ 
: (---੬- 


ਚਿੱਤਰ 2. ਟੇਜੈਂਟ ਗੌਲਵੈਨੋਮੀਟਰ ਲਈ ਵਿਵਸਥਾ 


_ ਲੰਘਦਾ ਤਾਂ ਕੁੰਡਲੀ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਉੱਤੇ ਇਕ ਚੁੰਬਕੀ ਸੂਈ 'ਗ: ; ਸ਼ ਦੇ 
ਨਾਲ ਨਾਲ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਕੁੰਡਲੀ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘੁਮਾਇਆ ਜਾਂਦਾ 
ਹੈ ਕਿ ਖਿਤਿਜੀ ਤਲ ਵਿਚ ਇਸ ਦਾ ਧੁਰਾ ਸੂਈ ਦੇ ਲੰਬ ਹੇ ਜਾਵੇ। 
_ਕੁੰਡਲੀ ਵਿੱਚ ਕਰੰਟ 1ਇਸ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਉੱਤੇ ਇਕ ਖੇਤਰ ਸੱਟ ਉਤਪੰਨ 
ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਸ਼ ਦੇ ਲੰਬ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, 

ਸਟ= “ਨ ਆਰਸਟੈਂਡ 

ਸੂਈ ਸ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਤੋਂ ਕੋਣ 9 ਦੇ ਇਕ ਨਵੇਂ ਸੰਤੁਲਨ ਵਿਚ ਹੋ 
ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ 


1੮ 2701 
ਸ਼ ਵਿ %#ਸ ਜਾ (31੧6 


ਇਕ ਵੇਰ ਇਕਸਮਾਨ ਖੇਤਰ ਮੋਨ ਉਤਪੰਨ ਕਰਨ ਲਈ 
ਗੋਲਾਕਾਰ ਕੁੰਡਲੀਆਂ ਦੀ ਥਾਂ ਹੈੱਲਮਹੋਲਟਸ ਕੁੰਡਲੀਆਂ ਦੇ ਜੋੜੇ ਦੀ 
ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। 











ਜਾ 
ਗੈਲੇਵੈਨੋਮੀਟਰ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਜੁਲਦਾ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਇਕ ਵੱਖਰੇ ਤਕਨੀਕ 


ਥ ਹਿਰ ਇਤਿ ਨਾਲ ਮਿਣਤੀ ਸਹੀ ਅਤੇ ਆਸਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਕ ਸੰਗਮਰਮਰ ਦੇ 


ਤੇ ਉੱਤੇ ਲਪੇਟੀਆਂ ਕੁੰਡਲੀਆਂ ਦੇ ਜੋੜੇ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਉੱਤੇ ਅਗਿਆਤ 
'ਲ ਸੰਕੇਤਿਤ ਇਕ ਚੁੰਬਕੀ ਸੂਈ ਅ਼ਲੱਂਗੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੁੰਡਲੀਆਂ 
ਧੁਰਾ ਖਿਤਿਜੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਖਿਤਿਜੀ ਤਲ ਵਿਚ ਘੁੰਮ ਸਕਦੀਆਂ 
। ਸੂਈ ਉੱਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਖੇਤਰ 


472111 


ਨੂ 372 
` ਹੈ, ] 

ਆਰਸਟੈੱਡ ਹੈ, ਜਿਥੇ ਸਹਰ ਕੁੰਡਲੀ ਉੱਤੇ ਲਪੇਟਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 
` ਭ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਰਧ-ਵਿਆਸ ਹੈ। ਕੁੰਡਲੀ ਦੀ ਅਨੁਸਥਿਤੀ ਅਤੇ 
ਦੇ ਮੈਗਨੀਚਿਊਡ ਨੂੰ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਐਡਜਸਟ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ 
` ਸੂਈ ਸ ਦੇ ਲਗਭਗ ਅਸਮਾਂਤਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ। ਫਿਰ ਕੁੰਡਲੀ 
ਏਕ ਛੋਟੇ ਕੋਣ ੪ ਤੇ ਘੁਮਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਸੂਈ ਖੇਤਰ 
੧ਦੇ ਨਾਲ ਪਰਿਣਾਮੀ ਸ ਦੇ ਲੰਬ ਹੋ ਜਾਵੇ ਚਿੱਤਰ 3)। 


ਨ 
ਟੇ ਬਰਾਬਰ ਹੋਵੇਗਾ। 

ਹ. ਪੁ. -ਚੈਂਬ. ਐਨ. 8 : 832 

ਚੁੰਬਕੀ ਅਨੁਨਾਦ : ਕਿਸੇ ਚੁੰਬਕੀ ਖੇਤਰ ਦੀ ਹੋਂਦ ਵਿਚ 
ਮਾਦਾ ਤਰੰਗ-ਲੰਬਾਈ ਵਾਲੀਆਂ ਬਿਜਲ-ਚੁੰਬਕੀ ਵਿਕੀਰਨਾਂ ਦੇ 
ਣ ਤੋਂ ਆਇਨਾਂ ਅਤੇ ਅਣੂਆਂ ਦੀ ਬਣਤਰ, ਰਸਾਇਣਿਕ ਕਿਰਿਆਵਾਂ 
1 ਠੋਸਾਂ ਵਿਚ ਅਣੂਆਂ ਦੀ ਗਤੀ ਬਾਰੇ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ___ 





ਚੁੰਬਕੀ ਅਨੁਨਾਦ ਕਿਰਿਆ--ਜਦੋਂ ਇਕ ਸਪਿਨ ਜਾਂ ਆੱਰ- 


ਟਲ ਕੋਣੀ ਸੰਵੇਗ ਕਿਸੇ ਪਰਮਾਣੂ, ਆਇਨ ਜਾਂ ਨਿਊਕਲੀਅਸ ਉੱਤੇ 


ਹਦਾ ਹੈਤਾਂ ਉਹ ਇਕ ਚੁੰਬਕੀ ਦੋ.ਧਰੁਵ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ _ 


ਧਰੁਵ ਖੇਤਰ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਜਾਂ ਉਲਟ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ 
ਹੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇਹਾਂ ਅਨੁਸਥਿਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਉਰਜਾਵਾਂ ਭਿੰਨ ਭਿੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ 
! ਜੇਕਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਉਰਜਾ ਅੰਤਰ ॥% ਹੋਵੇ 
ਤੋ ਜਦੋਂ ਅਜਿਹੇ ਸਿਸਟਮ ਉੱਤੇ ਊਰਜਾ ਵਾਲੀ ਬਿਜਲ-ਚੁੰਬਕੀ 
ਕੀਰਨ ਪੈਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਸੋਖਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਅਵਸਥਾ ਸਮੇਂ 
ਜਟਮ ਨੂੰ ਅਨੁਨਾਦ ਵਿਚ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 


ਰੀਤ ਨਿਤ 
ਚ ਲਿਆਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਕ ਇਲੈੱਕਟ੍ਰਾਂਨ ਚੁੰਬਕੀ ਅਨੁਨਾਦ ਅਤੇ 
ਹਰਾਂ ਨਿਊਕਲੀ ਚੁੰਬਕੀ ਅਨੁਨਾਦ। 


ਇਲੈੱਕਕ੍ਰਾਂਨ ਚੁੰਬਕੀ ਅਨੁਨਾਦ (੩1੪੩) 

ਇਸ ਨੂੰ ਇਲੈੱਕਟ੍ਰਾਨ ਸਪਿਨ ਅਨੁਨਾਦ ਅਤੇ ਅਨੁਚੁੰਬਕੀ 
ਨੁਨਾਦ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਲਗਭਗ 3,300 ਗਾੱਸ ਦੇ ਚੁੰਬਕੀ 
ਰਰ ਨਾਲ ਸੂਖਮ ਤਰੰਗ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਚੁੰਬਕੀ 


ਰਰ ਸ਼ ਵਿਚ ਇਕ ਇਲੈੱਕਟ੍ਰੱਨ ਦੇ ਕੋਣੀ ਸੰਵੇਗ “ ਵਿਚ 808 


ਰਜਾ ਨਖੇੜ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਥੇ /# ਬੋਰ ਮੈਗਨੇਟਾੱਨ ਹੈ। ਇਲੈੱਕਟ੍ਰਾਂਨ 
ਕਕੀ ਅਨੁਨਾਦ ਅਯੁਗਮਿਤ ਇਲੈ ਕਟ੍ਹਾਨਾਂ ਵਾਲੇ ਪਰਮਾਣੂਆਂ, 


ਇਨਾਂ, ਅਣੂਆਂ ਜਾਂ ਰੈਡੀਕਲਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। 


ਕਤ ਰੈਡੀਕਲਾਂ ਵਿਚ ਅਨੁਨਾਦ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਇਕ ਗਾੱਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ 
ਤੋਂ ਕਿ ਅੰਤਰਕਾਲੀ, ਲੈਥੇਨਾਈਡ ਅਤੇ ਐੱਕਟਿਨਾਈਡ ਤੱਤਾਂ ਦੇ 
ਇਨਾਂ ਵਿਚ ਦਸਾਂ ਤੋਂ ਸੈਂਕੜੇ ਗਾੱਸ ਤੱਕ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। _ 
ਆਰ਼ਗੈਨਿਕ (ਕਾਰਬਨੀ) ਮੁਕਤ ਰੈਡੀਕਲ--ਆਰਗੈਨਿਕ 
ਕਤ ਰੈਡੀਕਲਾਂ ਵਿਚ ਅਯੁਗਮਿਤ ਇਲੈੱਕਟ੍ਰਾਨ ਵਿਚ ਕੇਵਲ ਸਪਿਨ 
ਣੀ ਸੰਵੇਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਿ ਅਨੁਨਾਦ ਲਗਭਗ ਭੂ = 2.00 ਦੇ ਨੇੜੇ 
ਹੈ। ਅਯੁਗਮਿਤ ਇਲੈੱਕਟ੍ਰਾਨ ਦਾ ਸਪਿਨ ਰੈਡੀਕਲ ਵਿਚਲੇ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ 
ਤਮਾਣੂਆਂ ਦੇ ਨਿਊਕਲੀ ਸਪਿਨ ਨਾਲ ਪਰਸਪਰ ਕਿਰਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ 


' ਜੋ ਅਨੁਨਾਦ ਕੁਝ ਗਾੱਸ ਦੂਰੀ ਵਾਲੀਆਂ ਕਈ ਰੇਖਾਵਾਂ ਵਿਚ ਟੁੱਟ 


ਚੁੰਬਕੀ ਅਨੁਨਾਦ 


ਸਕੇ। ਇਸ ਨੂੰ 'ਅਤਿ ਸੂਖ਼ਮ' ਪਰਸਪਰ ਕਿਰਿਆ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
ਅਨੁਨਾਦ ਦੀ ਅਤਿ ਸੂਖ਼ਮ ਬਣਤਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਪਤਾ 
ਲਾਉਣ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਕਿ ਰੈਡੀਕਲ ਦੇ ਪਰਮਾਣੂਆਂ ਵਿਚ 
ਕਾਰ ਅਯੁਗਮਿਤ ਇਲੈੱਕਟ੍ਰਾਂਨ ਦੀ ਵੰਡ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਈ ਹੋਈ ਹੈ। 
ਜੇਕਰ ਇਸ ਵੰਡ ਬਾਰੇ ਪਤਾ ਨਾ ਲੱਗ ਸਕੇ ਤਾਂ ਨਿਰਸੰਦੇਹ ਕਿਸੇ 
ਰੈਡੀਕਲ ਦੀ ਸਪੈਕਟ੍ਰਮ ਇਸ ਦੀ ਮੁੜ ਪਹਿਚਾਨ ਲਈ ਇਕ ਫਿੰਗਰਪ੍ਰਿੰਟ 
ਦਾ ਕੰਮ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਰਸਾਇਣਿਕ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦੌਰਾਨ ਜਾਂ ਆਇਨਕਾਰੀ 
ਵਿਕੀਰਨ ਦੁਆਰਾ ਠੋਸ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੇ ਕਿਰਨ-ਪ੍ਰਵਾਹਨ ਦੁਆਰਾ ਉਤਪੰਨ 
ਹੋਏ ਮੁਕਤ ਰੈਡੀਕਲ ਦੀ ਪਛਾਣ 10” ਮੋਲਰ ਸੰਘਣਤਾ ਵਿਚ ਅਤੇ _ 
10" ਸੈਕਿੰਡ ਜਿੰਨੇ ਛੋਟੇ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਤੱਕ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। 


ਅੰਤਰਕਾਲੀ ਲੈਥੇਨਾਈਡ ਅਤੇ ਐਕਟਿਨਾਈਡ--ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਆਇਨਾਂ ਵਿਚ ਅਕਸਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਇਲੈੱਕਟ੍ਰਾਨੀ ਬਣਤਰ ਦਾ 
ਇਕ ਭਾਗ ਅਯੁਗਮਿਤ ਇਲੈੱਕਟ੍ਰਾਂਨ ਹੈ ਅਤੇ ਆੱਰਬਿਟਲ ਕੋਣੀ ਸੰਵੇਗ. 
ਭ' ਦੇ ਮੁੱਲ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਪਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਲੈਥੇਲਾਈਡ ਆਇਨ.ਵਿਚ 5 _ 


( ਇਲੈੱਕਟ੍ਰਾਂਨ ਆਇਨ ਦੀ ਰਸਾਇਣਿਕ ਪਰਿਸਥਿਤੀ ਤੋਂ ਛੁਪੇ ਹੁੰਦੇ _ 
ਹਨ ਪਰੰਤੂ ਅੰਤਰਕਾਲੀ ਅਤੇ ਐੱਕਟਿਨਾਈਡ ਆਇਨਾਂ ਵਿਚ 36,46,. 


50 ਅਤੇ 6 ਇਲੈੱਕਟ੍ਰਾਨ ਇਸ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਤਿ ਸੁਗ੍ਰਾਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ 
ਤਾਂ ਕਿ ਇਲੈੱਕਟ੍ਹਾਨ ਚੁੰਬਕੀ ਅਨੁਨਾਦ ਵਾਲੇ % ਦੇ ਮੁਲਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ 


ਆਇਨ. ਨਾਲ ਰਸਾਇਣਿਕ ਬੰਧਨ ਦੀ ਕਿਸਮ ਅਤੇ ਸਮਮਿਤਾ ਬਾਰੇ 
ਜਾਣਕਾਰੀ ਮਿਲ ਸਕੇ। . 


ਨਿਊਕਲੀ ਚੁੰਬਕੀ ਅਨੁਨਾਦ--ਇਸ ਵਿਚ ਨਿਊਕਲੀਅਸਾਂ 
ਦੇ ਸਪਿਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ 5,000ਤੋਂ 15000 ਗਾੱਸ 
ਦੇ ਚੁੰਬਕੀ ਖੇਤਰਾਂ ਨਾਲ ਰੇਡੀਓ ਆਫ੍ਰਿਤੀ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ 
ਹੈ। ਸਭ ਨਿਊਕਲੀਅਸਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਚੰਗੇ ਸਿੱਟੇ ਪ੍ਰੇਟਾੱਨਾਂ (ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ 
ਨਿਊਕਲੀਅਸ) ਤੋਂ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਕਈ ਵਾਰੀ ਇਸ ਦਾ 
ਨਾਂ ਪ੍ਰੋਟਾਂਨ ਚੁੰਬਕੀ ਅਨੁਨਾਦ 'ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਿਊਕਲੀ ਚੁੰਬਕੀ 
ਅਨੁਨਾਦ ਦੋ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ-ਰੇਖਾ ਰ੍ 
ਅਤੇ ਦੂਸਰਾ 'ਉਚ ਵਿਭੇਦਨ'। 


ਰ੍ -ਰੇਖਾ ਨਿਊਕਲੀ ਚੁੰਬਕੀ ਅਨੁਨਾਦ--ਇਸ ਦਾ 
ਸਿੱਧਾ ਸਬੰਧ ਸਪਿਨ ਵਾਲੇ ਨਿਊਕਲੀਅਸਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਦੇ ਯੁਗਮਨ ਨਾਲ 
ਹੈ। ਇਹ ਯੁਗਮਨ ਠੋਸ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਪਿਨ ਵਾਲਾ ਕੋਈ 
ਵੀ ਨਿਊਕਲੀਅਸ ਆਪਣੇ ਗੁਆਂਢੀ ਯੁਗਮਨੇ ਨਿਊਕਲੀਅਸਾਂ ਉੱਤੇ 
ਕੁਝ-ਕੁ ਗਾੱਸ ਦਾ ਚੁੰਬਕੀ ਖੇਤਰ ਉਤਪੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਦੂਰੀ 
ਦੇ ਘਣ ਦੇ ਉਲਟਾ ਅਨੁਪਾਤੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਠੋਸਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ 
ਐਨ. ਐਮ. ਆਰ ਰੈਖਾਵਾਂ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਕੁਝ-ਕੁ ਗਾੱਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।ਕ੍ਰਿਸਟਲ __ 
ਅਨੁਸਥਿਤੀ ਦੇ ਫੰਕਸ਼ਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਅਜਿਹੀਆਂ ਰੇਖਾਵਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਅਤੇ _ 


_ਚੌੜਾਈ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕ੍ਰਿਸਟਲ ਵਿਚ ਪ੍ਰੋਟਾਂਨਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਪਤਾ 


ਲਾਉਣ ਅਤੇ ਐਕਸ- ਕਿਰਨ ਕ੍ਰਿਸਟਲ ਡੈਟੇ ਵਿਚ ਵਾਧਾ ਕਰਨ ਲਈ 
ਲਾਹੇਵੰਦ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਤਾਪਮਾਨ ਵਧਣ ਨਾਲ ਅਨੁਨਾਦ ਦਾ ਸੁੰਗੜਨਾ, 
ਘੁੰਮਣਾ ਅਤੇ ਠੋਸਾਂ ਵਿਚ ਅਣੂਆਂ ਦੇ ਸਵੈ-ਪਸਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੈ। 

. _ ਉਚ ਵਿਭੇਦਨ ਨਿਊਕਲੀ ਚੁੰਬਕੀ ਅਨੁਨਾਦ=-ਇਹ ਤਰਲ 
ਹਾਲਤ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਸਬੰਧ ਦੋ ਧਰੁਵੀ ਯੁੱਗਮਨਾਂ _ 
ਦੀ ਅਣਹੋਂਦ ਵਿਚ ਅਨੁਨਾਦਾਂ` ਨਾਲ ਹੈ। ਤਰਲ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਤੇਜ਼ 
ਅਣਵੀ ਪੁਨਰ ਅਨੁਸਥਿਤੀਆਂ ਨਿਊਕਲੀਅਸਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਦੋ ਧਰੁਵੀ 
ਯੁਗਮਨਾਂ ਨੂੰ ਬੇਤਰਤੀਬ ਕਰ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਅਨੁਨਾਦ 10" 


ਗਾੱਸ ਤੱਕ ਸੁੰਘੜ ਸਕਣ। ਸਰੱਖਿਅਣ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਨਿਊਕਲੀਅਸ ਨਾਲ . ਰ 


ਰਸਾਇਣਿਕ ਬੰਧਨ ਨਾਲ ਬਦਲਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਇੱਛਕ 
ਯੋਗਿਕ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਤੇ ਸਟੈਂਡਰਡ ਮੰਨ ਕੇ ਰਸਾਇਣਿਕ ਸ਼ਿਫ਼ਟ ਕਿਹਾ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸੇ ਅਣੂ ਵਿਚ ਨਿਊਕਲੀਅਸਾਂ ਦੇ ਸਪਿਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ 


ਕਿਰਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਰਸਾਇਣਿਕ ਸ਼ਿਫ਼ਟ ਅਨੁਨਾਦ ਫਿਰ ਕਈ 
ਅੰਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਅਸਿਧਾ ਸਪਿਨ-ਸਪਿਨ 
ਯੁਗਮਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਲੋਰੀਨ, ਫ਼ਾਸਫੋਰਜਸ ਅਤੇ ਬੋਗੱਠਨ ਦੇ 


ਸੰਕਲਪੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਯੋਗਿਕ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦੀਆਂ ਸ੍ਰੋਤ ਹਨ। ਕੁਝ ਕੁ 


ਗਿਆ। ਮੀਟ੍ਰਿਕ ਇਕਾਈਆਂ ਦੀ ਹੀ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। . 


ਭਾਵੇਂ ਪੁਰਾਣੇ ਸਿਸਟਮ ਵਿਚ ਸੈਂਟੀਮੀਟਰ ਸੈਂਟੀਗ੍ਰਾਮ-ਸੈਕਿੰਡ (ਸੀ. ਜੀ. 
ਐਸ. ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਸਿਸਟਮ ਵਿਚ ਮੀਟਰ-ਕਿਲੋਗ੍ਰਾਮ ਸੈਕਿੰਡ-ਐਮਪੀਅਰ 
(ਐਮ. ਕੇ. ਐਸ. ਏ) ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਦੂਜੇ ਸਿਸਟਮ ਨੂੰ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ 
ਤੌਰ ਤੇ ਐਸ. ਆਈ ਜਾਂ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਿਸਟਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
ਸੀ. ਜੀ. ਐਸ. ਸਿਸਟਮ ਵਿਚ ਚੁੰਬਕੀ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਆਰਸਟੈੱਡਜ਼ ਵਿਚ 
ਮਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਐਸ. ਆਈ. ਐਮਪੀਅਰਜ਼ ਪ੍ਰਤਿ ਮੀਟਰ 
ਵਿਚ ਮਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਆਰਸਟੈੱਡ ਲਗਭਗ 80 ਐਮਪੀਅਰਜ਼ 
ਪ੍ਰਤਿ ਮੀਟਰ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਨੀਕ 1000/42) 

ਧਰਤੀ ਦਾ ਚੁੰਬਕੀ ਖੇਤਰ ਵੱਖੋ ਵੱਖਰੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਉੱਤੇ 
ਵੱਖੋ ਵੱਖਰੀ ਸਮਰੱਥਾ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰੰਤੂ ਵਧੇਰੇ ਸਥਿਤੀਆਂ ਤੇ 
ਇਹ ਇਕ ਆਰਸਟੈੱਡ ਦਾ ਦਸਵਾਂ ਭਾਗ ਜਾਂ ਕੁਝ ਐਮਪੀਅਰ 
ਪ੍ਰਤਿਮੀਟਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਸਿੰਗ ਨੁਮਾ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸਥਾਈ ਚੁੰਬਕ 
ਦਾ ਚੁੰਬਕੀ ਖੇਤਰ 5,000 ਆਰਸਟੈੱਡ ਜਾਂ 400,000ਐਮਪੀਅਰਜ਼ ਪ੍ਰਤਿ 
ਮੀਟਰ ਤਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਕ ਵੱਡੀ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ ਦੌਰਾਨ ਇਕ 
ਬਿਜੱਲਈ ਚੁੰਬਕ ਦੇ ਖੇਤਰ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ 20,000ਆਰਸਟੈੱਡ ਜਾਂ 1.5 
ਮਿਲੀਅਨ ਐਮਪੀਅਰਜ਼ ਪ੍ਰਤਿ ਮੀਟਰ ਤੱਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ 
ਹੈ। ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਯੰਤਰਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਦਸ ਗੁਣਾਂ ਸਮਰੱਥਾ ਵਾਲਾ 
ਜੁੰਬਕੀ ਖੇਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਲਈ ਵੱਡੀ ਧਾਰਾ 
ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਾਲੀਆਂ ਪਾਣੀ ਦੁਆਰਾ ਠੰਢੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ 


ਕਾਂਇਲਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਜਾਂ ਪਰਮ ਸਿਫ਼ਰ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਅਤਿਚਾਲਕਤਾ 


ਵਾਲੀਆਂ ਕਾੱਇਲਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਪਰਮ ਸਿਫ਼ਰ 
ਉੱਤੇ ਕਈ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਬਿਜੱਲਈ ਪ੍ਰਤਿਰੋਧਕਤਾ ਸਿਫ਼ਰ ਹੈ ਜਾਂਦੀ 
ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਸਮਰੱਥਾ ਵਾਲਾ ਚੁੰਬਕੀ ਖੇਤਰ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ 
ਕਿ 
ਅਜਿਹਾ ਖੇਤਰ ਕੇਵਲ ਬਹੁਤ ਹੀ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਬਹੁਤੇ 
ਉਚਤਮ ਚੁੰਬਕੀ ਖੇਤਰਾਂ ਲਈ ਵਿਸਫੋਟਕ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨਾਲ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ 
ਨਪੀੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਿਲੀਅਨ ਆਰਸਟੈੱਡ ਸਮਰੱਥਾ ਵਾਲਾ 
ਜ਼ੁੰਬਕੀ ਖੇਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 


ਕਿਸੇ ਪਦਾਰਥ ਦੀ ਚੁੰਬਕਤਾ ਉਸ ਦੇ ਪਰਮਾਣੂ ਚੁੰਬਕਾਂ ਦੀ 
ਸਮਰੱਥਾ ਨੂੰ ਇਕਾਈ ਘਣੇਫਲ ਦੌਰਾਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੁੰਬਕਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 
ਸਮਰੱਥਾ ਬੋਰ ਐਗਨੇਟ੍ਰਾਨਾਂ ਵਿਚ ਮਾਪੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਇਕਾਈ ਦਾ 


_ ਨਾਂ ਡੈਨਮਾਰਕ ਦੇ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ ਨੀਲਜ਼ ਬੋਰ ਦੇਂ ਨਾਂ ਪਿਫ਼ੇ ਰੱਖਿਆ 


ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪਦਾਰਥ ਦੀ ਚੁੰਬਕਤਾ 


_ ਨੂੰ ਆਮੰ ਕਰਕੇ ਗਾੱਸ (ਸੀ, ਜੀ. ਐਸ) ਜਾਂ ਟੈੱਸਲਾ (ਐਸ. ਆਈ) 
_ਵਿਚ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਕੁ ਟੈੱਸਲਾ 10,000ਗਾੱਸ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦਾ ੱ 
. ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਇਹ ਬਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਦਮਨਕਾਰੀ ਬਲ 


ਹੈ। ਸਧਾਰਣ ਤਾਪਮਾਨ ਉੱਤੇ ਲੋਹੇ ਦੀ ਚੁੰਬਕਤਾ 21,000ਗਾੱਸ, ਨਿੱਕਲ 
ਦੀ 6400 ਗਾੱਸ ਅਤੇ ਕੋਬਾਲਟ ਦੀ 17,900 ਗਾੱਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ 


ਸਾਰੀਆਂ ਚੁੰਬਕਤਾਵਾਂ ਤਾਪਮਾਨ ਦੇ ਘੱਟਣ ਨਾਲ ਥੇੜ੍ਹੀਆਂ ਥੋੜ੍ਹੀਆਂ ਵਧ 
ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। 

ਹ. ਪੁ-ਐਨ. ਅਮੈ. 10: 102 

ਚੁੰਬਕੀ ਹਿਸਟੈਰੀਸਿਜ਼: ਆਦਰਸ਼ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿਚ ਜੇਕਰ 
ਕੋਰ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਵਾਲੀ ਤਾਰ ਦੀ ਕਾਂਇਲ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘ ਰਹੇ ਕਰੰਟ ਨੂੰ 
ਵਧਾਇਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਕੋਰ ਦੀ ਚੁੰਬਕਤਾ ਵੀ ਰੇਖੀ ਤੌਰ ਤੇ ਵੱਧ ਜਾਵੇਗੀ। 


-ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਜੇਕਰ ਕਰੰਟ ਦੁੱਗਣਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ 


ਚੁੰਬਕਤਾ ਵੀ ਦੁੱਗਣੀ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੇਕਰ ਕਰੰਟ ਘਟਾਇਆ 
ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਜ਼ੁੰਬਕਤਾ ਵੀ ਰੇਖੀ ਤੌਰ ਤੇ ਘਟਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਅਜਿਹਾ 
ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਸਗੋਂ ਅਮਲੀ ਤੌਰ ਤੇ ਅਰੇਖੀ ਅਪਰਵਰਤਨਸ਼ੀਲ ਪ੍ਰਾੱਸੈੱਸ 
ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਹਿਸਟੈਰੀਸਿਜ਼ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 

ਹਿਸਟੈਰੀਸਿਜ਼ ਲੂਪ--ਹਿਸਟੈਰੀਸਿਜ਼ ਨੂੰ ਇਕ ਸੈਂਪਲ ਲੈ ਕੇ 
ਦਰਸਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈਂ। ਸੈਂਪਲ ਦੇ ਅਕਾਰ ਦਾ ਮਾਪੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ 
ਚੁੰਬਕਤਾ ਉੱਤੇ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਉ ਹੀ ਸੈਂਪਲ ਦੀ ਚੁੰਬਕਤਾ 
ਵਧਣ ਲਗਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਇਸ ਦਾ ਆਪਣਾ ਚੁੰਬਕੀ ਖੇਤਰ ਚੁੰਬਕਤਾ ਨੂੰ 
ਘਟਾਉਣ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਚੁੰਬਕਤੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਘੱਟ ਕਰਨ ਲਈ 
ਸੈਂਪਲ ਦਾ ਅਕਾਰ ਛੱਲੇ ਵਾਲਾ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਿਸਟੈਰੀਸਿਜ਼ 
ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਇਹ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਸੈਂਪਲ ਨੂੰ ਚੁੰਬਕਤਾ ਰਹਿਤ ਕੀਤਾ 
ਜਾਵੇ। ਜੁੰਬਕਤਾ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਸੈਂਪਲ ਨੂੰ ਕਿਊਰੀ ਤਾਪਮਾਨ ਤੱਕ 
ਗਰਮ ਕਰਕੇ ਠੰਢਾ ਹੋਣ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ਜਾਂ ਇਸ ਉੱਤੇ ਪਰਤਵੇਂ ਘੱਟ 
ਧਨਾਮਤਕ ਤੇ ਰਿਣਾਤਮਕ ਖੇਤਰ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਇਆ ਜਾਵੇ। 

ਹਿਸਟੈਰੀਸਿਜ਼ ਨੂੰ ਗ੍ਰਾਫਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਚਿੱਤਰ ਵਿਚ ਦਰਸਾਇਆ 
ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਸੈਂਪਲ ਨੂੰ ਚੁੰਬਕ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤੇ ਗਏ 
ਕਰੰਟ ਨੂੰ ਖਿਤਿਜੀ ਧੁਰੇ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਲਿਆ ਗਿਆ (ਜਾਂ ਚੁੰਬਕੀ ਖੇਤਰ 
ਜਿਹੜਾ ਇਸ ਕਰੰਟ ਦੁਆਰਾ ਧੈਦਾ ਹੋਇਆ ਹੈ) ਅਤੇ ਸੈਂਪਲ ਦੀ 
ਜ਼ੁੰਬਕਤਾ ਨੂੰ ਲੰਬਾਤਮਕ ਧੁਰੇ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਇਹ ਪ੍ਰਾਂਸੈੱਸ 
ਮੂਲ ਬਿੰਦੂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾਂ ਗਿਆ ਹੈ। ਦੋਵੇਂ ਧੁਰਿਆਂ ਦੇ ਕਾਟ ਬਿੰਦੂ 
ਉੱਤੇ ਕਰੰਟ ਅਤੇ ਚੁੰਬਕਤਾ ਸਿਫ਼ਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਉ ਹੀ ਕਰੰਟ 
ਵਧਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਖੇਤਰ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਵੀ ਵੱਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ 
ਵਾਧਾ ਲਗਭਗ ਇਕ ਸਿੱਧੀ ਵਕਰ ਵਿਚ ਇਕ ਦਮ ਉਚਾਈ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ 
ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਕਰ ਨੂੰ ਚੁੰਬਕਤਾ ਵਕਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਇਸ ਵਕਰ 
ਦੀ ਆਰੰਭਕ ਢਲਾਣ ਨੂੰ ਆਰੰਭਕ ਚੁੰਬਕਸ਼ੀਲਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ 
ਉਹ ਰੇਖਾ ਜਿਹੜੀ ਮੂਲ ਬਿੰਦੂ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘਦੀ ਹੋਵੇ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ 
ਉਚੇ ਭਾਗ ਦੀ ਸਪਰਸ਼ ਰੇਖਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਉਚਤਮ ਚੁੰਬਕਸ਼ੀਲਤਾ 
ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਬਿੰਦੂ & ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਕਰੰਟ ਦੇ ਵਾਧੇ 
ਨਾਲ ਚੁੰਬਕਤਾ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਥੋੜ੍ਹਾ ਵਾਧਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ 
ਸੰਤ੍ਰਿਪਤ ਚੁੰਬਕਤਾ ਵਾਲੀ ਸਥਿਤੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 

ਹੁਣ ਜਦੋਂ ਕਰੰਟ ਘਟਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਰੁੰਬਕਤਾ & ਬਿੰਦੂ 
ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਲੀ ਇਸ ਦਿਸ਼ਾ ਅਨੁਸਾਰ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਘਟਦੀ ਪ੍ਰੰਤੂ 


`ਇਕ ਨਵੀਂ ਦਿਸ਼ਾ ਅਨੁਸਾਰ 4 ਤੋਂ ੩ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ। ਬਿੰਦੂ ਸ 


ਉੱਤੇ ਜਦੋਂ ਕਰੰਟ ਸਿਫ਼ਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਚੁੰਬਕਤਾ ਸਿਫ਼ਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ 
ਸਗੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਮਾਤ੍ਰਾ ਵਿਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਇਸ ਨੂੰ ਅਸੇਸ ਚੁੰਬਕਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ _ 
ਹੈ। ਸਿਰਫ਼ ਕਰੰਟ ਨੂੰ ਉਲਟ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਉਲਟ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ ਚੁੰਬਕੀ 
ਖੇਤਰ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੀ ਚੁੰਬਕਤਾ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸਿਫ਼ਰ ਬਿੰਦੂ ਉੱਤੇ 
ਲੈ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੇ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਦਮਨਕਾਰੀ 
ਖੇਤਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਦਮਨਕਾਰੀ ਬਲ ਕਰਕੇ 


ਸਿ 


ਕਿ 0001 ਆਰਸਟੈੱਡ ਅਤੇ ਵਧੀਆ ਸਥਾਈ ਚੁੰਬਕਾਂ ਦੇ ਪਦਾਰਥਾਂ 
ਲਈ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ 25,000 ਆਰਸਟੈੱਡ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਬਲ ਦਾ 
ਰੇਂਜ 25 ਮਿਲੀਅਨ ਦੇ ਭਾਗ ਅਨੁਸਾਰ ਬਦਲਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਕਾਰਨ 
ਪਦਾਰਥਾਂ ਦਾ ਦਮਨਕਾਰੀ ਬਲ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਪੱਖੋਂ ਇਕ ਆਮ 
ਬਦਲਣ ਵਾਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦਾ ਲੱਛਣ ਹੈ। 

ਬਿੰਦੂ “ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਲਟ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ ਕਰੰਟ ਦਾ ਵਾਧਾ ਕਰਨ 
ਨਾਲ ਉਲਟ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ ਸੈਂਪਲ ਦੀ ਚੁੰਬਕਤਾ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ 


ਮੁੜ ਦੁਬਾਰਾ ਸੰਤ੍ਰਿਪਤ ਚੁੰਬਕਤਾ ਵਾਲੀ ਸਥਿਤੀ ਨਹੀਂ ਆ ਜਾਂਦੀ ਭਾਫ਼ . 


ਬਿੰਦੂ 1ਉੱਤੇ। ਮੁੜ ਕਰੰਟ ਨੂੰ ਸਿਫ਼ਰ ਕਰਨ ਨਾਲ ਅਤੇ ਫਿਰ ਵਧਾਉਣ 
ਨਾਲ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਕੀਤਾ ਸੀ ਵਕਰ ਦਾ 19-£-& ਹਿੱਸਾ ਬਣਦਾ 
ਹੈ ਰ 


ਹੁਣ ਇਕ ਬੰਦ ਵਕਰ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਬੰਦ ਵਕਰ ਨੂੰ 
ਹੀ ਹਿਸਟੈਰੀਸਿਜ਼ ਲੂਪ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚੁੰਬਕਤਾ ਪ੍ਰਾਂਸੈੱਸ ਦੌਰਾਨ 
ਹਿਸਟੈਰੀਸਿਜ਼ ਲੂਪ ਦਾ ਅੰਦਰਲਾ ਖੇਤਰਫਲ ਊਰਜਾ ਦੀ ਤਾਪ ਦੇ ਰੂਪ 
ਵਿਚ ਹਾਨੀ ਦੇ ਅਨੁਪਾਤੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇੰਜਨੀਅਰਿੰਗ ਖੇਤਰ ਦੇ ਉਪਯੋਗਾਂ 
ਦੌਰਾਨ ਇਹ ਇਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰਾਸ਼ੀ ਹੈ, ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ ਜਿਵੇਂ 
ਉਰਜਾ ਦੀ ਹਾਨੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 

ਹ. ਪੁ.-ਐਨ. ਅਮੈ. 18: 104 


ਚੁੰਬਕੀ ਕਾਰਜਖੇਤਰ : ਜੇਕਰ ਸਮੁੱਚੇ ਲੋਹ-ਚੁੰਬਕੀ 


ਪਦਾਰਥ ਦੇ ਸਮੁੱਚੇ ਘਣਫਲ ਅੰਦਰ ਇਸ ਦੀ ਬਣਤਰ ਇਕ ਸਮਾਨ 
ਤੇ ਇਕ ਦਿਸ਼ਾਵੀ ਹੇਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਸਥਾਈ ਚੁੰਬਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦੇਖਿਆ 


ਜੇ ਵਲੋ ਕਾਰਜਪੇਤਰ ਵੱਡੇ ਹੋ ਜਾਦੇ ਹਨ ਤੇ ਸੱਜੇ ਪਾ ਵਾਲੇ ਛੋਟ (ਉ ਘੱਚ 


'ਗਆ ਹੈ ਕਿ ਨਰਮ ਲੋਹੇ ਅਤੇ ਅਜਿਹੇ ਹੋਰ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰੀ ਖੇਤਰ 
ਟੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਪੂਰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਚੁੰਬਕ ਬਣਾਇਆ ਜਾ 
ਜਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਿਰਿਆ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਚੁੰਬਕੀ ਕਾਰਜਖੇਤਰ ਦੀ 
ਹੈਂਦ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਪਦਾਰਥ ਨੂੰ ਹੋਰ ਛੋਟੇ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ 
ਵੰਡ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਇਕ ਭਾਗ ਜਾਂ ਕਾਰਜਖੇਤਰ ਵਿਚ 
“ਰਮਾਣੂ-ਚੁੰਬਕ ਸਮਾਂਤਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪਰੰਤੂ ਵੱਖਰੇ ਕਾਰਜ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ 
ਪਰਮਾਣੂ ਚੁੰਬਕਾਂ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਉਲਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਜੇ ਪਦਾਰਥ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ 





ਚੁੰਬਕੀ ਖੇਤਰ--ਭੂਮਿਆਈ _ 
ਚੰਬਕਤਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਘੱਟ ਜਾ ਸਿਫ਼ਰ ਹੋਵੇ। ਕਿਸੇ ਲਗਾਏ ਗਏ ਚੁੰਬਕੀ 
ਖੇਤਰ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵਿਚ ਕਾਰਜ-ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਹੱਦਬੰਦੀ ਹੁੰਦੀ , 
ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਾਰਜਖੇਤਰ ਦੀਵਾਰਾਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਸਥਾਨ 
ਬਦਲ ਵੀ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਇਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੁਝ 


ਕਾਰਜਖੇਤਰ ਫੈਲ ਕੇ ਵੱਡੇ ਅਤੇ ਕੁਝ ਸੁੰਗੜਕੇ ਛੋਟੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ 
ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਮੁੱਚੀ ਚੁੰਬਕਤਾ ਬਦਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 


ਬਹੁਤੇ ਨਰਮ ਚੁੰਬਕੀ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਕਾਰਜਖੇਤਰ ਦੀਆਂ 
ਦੀਵਾਰਾਂ ਦੀ ਗਤੀ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਕਾਰਜਖੇਤਰਾਂ 
ਦੀ ਗਤੀ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਸੰਭਵ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ 
ਚੰਬਕ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚੁੰਬਕਤਾ ਖ਼ਤਮ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ 
ਹੈ ਅਤੇ. ਅਜਿਹੇ ਪਦਾਰਥ ਵਧੀਆ ਕਿਸਮ ਦੇ ਨਰਮ ਜੁੰਬਕ ਪਦਾਰਥ 
ਹੋਣਗੇ। ਜੇਕਰ ਕਣਾਂ ਦੀ ਅਸ਼ੁੱਧੀ ਜਾਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਵਿਰੂਪਣ ਹੋਵੇ ਤਾਂ 
ਕਾਰਜ ਖੇਤਰ ਦੀਆਂ ਦੀਵਾਰਾਂ ਦੀ ਗਤੀ ਬਹੁਤ ਔਖੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਾਂ 
ਨਵੀਆਂ ਦੀਵਾਰਾਂ ਨਾ ਬਣ ਸਕਦੀਆਂ ਹੋਣ ਤਾਂ ਅਜਿਹੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨੂੰ 
ਚੁੰਬਕ ਬਣਾਉਣਾ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਇੱਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੁੰਬਕਤਾ ਵੀ ਔਖੀ 
ਹੀ ਖ਼ਤਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਸਥਾਈ ਚੰਬਕ ਹੋਵੇਗਾ। ਕਾਰਜ ਖੇਤਰ 
ਦੀਆਂ ਦੀਵਾਰਾਂ ਦੀ ਗਤੀ ਨਾਲ ਊਰਜਾ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ 
ਪਦਾਰਥ ਗਰਮ ਹੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
ਰ੍ ਅਜਿਹਾ ਕੈਵਲ ਬਿਜੱਲਈ ਸੰਚਾਲਕ ਪਦਾਰਥਾਂ ਵਿਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ 
ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਧਾਤਾਂ ਅਤੇ ਮੋਟਰਾਂ ਤੇ ਟ੍ਰਾਂਸਫਾਰਮਰਾਂ ਦੇ ਗਰਮ ਹੋਣ ਦਾ 
ਕਾਰਨ ਵੀ ਇਹੋ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਤਾਪ ਦੀ ਹਾਨੀ ਪੈਸੇ ਅਤੇ ਈਧਨ ਦੀ 
ਕੀਮਤ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਇੰਜਨੀਅਰਾਂ ਲਈ ਇਕ ਸਥਾਈ 
ਸਮੱਸਿਆ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ ਕਿ ਕਿਹੜੇ ਪਦਾਰਥ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਤੇ ਕਿਹੋ, 
ਜਿਹਾ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਹੋਵੇ ਜਿਸ ਨਾਲ ਤਾਪ ਦੀ ਹਾਨੀ ਘੱਟ ਹੋਵੇ। 
ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਸੌਖਾ ਢੰਗ ਚੁੰਬਕੀ ਪਦਾਰਥ ਉੱਤੇ ਚੁੰਬਕੀ 
ਕਣ ਯੁਕਤ ਤਰਲ ਦੀ ਪਤਲੀ ਜਹੀ ਪਰਤ ਵਿਛਾਉਣ ਨਾਲ ਚੁੰਬਕੀ 
ਕਣ ਕਾਰਜਖੇਤਰ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਵੱਲ ਖਿਚੇ ਜਾਣਗੇ ਕਿਉਂਕਿ ਉਥੇ 
ਖੇਤਰ ਅਸਮਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 

ਹ. ਪੁ.ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 18: 103 

ਚੁੰਬਕੀ ਖੇਤਰ-ਭੁਮਿਆਈ: ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਚੁੰਬਕਾਂ ਦੀ 
ਅਮਲੀ ਤੌਰ ਤੇ ਵਰਤੋਂ ਚੁੰਬਕੀ ਕੰਪਾਸਾਂ ਲਈ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਕੰਪਾਸਾਂ 
ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਲਈ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ਤੇ ਮਿਲਣ ਵਾਲੇ ਚੁੰਬਕੀ ਪੱਥਰਾਂ 
ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਜਿਹੜੇ ਆਇਰ ਆੱਕਸਾਈਡ ਤੋਂ ਬਣੇ ਹੁੰਦੇ 
ਹਨ। ਉਦੋਂ ਚੁੰਬਕੀ ਪੱਥਰ ਦੇ ਲੋਹੇ ਦੇ ਪਰਮਾਣੂ ਭੂਮਿਆਈ ਚੁੰਬਕੀ 
ਖੇਤਰ ਦੁਆਰਾ ਅਨੁਸੈਥਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਖੰਣਿਜ ਨੂੰ ਪਿਘਲੀ ਹੋਈ 
ਅਵੱਸਥਾ ਤੋਂ ਕਿਊਰੀ ਤਾਪਮਾਨ ਦੁਆਰਾ ਠੰਢਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੁਰਾਤਨ 
ਕੰਪਾਸ ਦੀ ਖੋਜ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਕਾਫ਼ੀ ਅਰਸਾ ਪਹਿਲਾਂ 
ਹੋ ਜ਼ੁੱਕੀ ਸੀ ਸ਼ਾਇਦ ਚੀਨ ਅੰਦਰ। ਚੁੰਬਕੀ ਪੱਥਰ ਨੂੰ ਧਾਗੇ ਨਾਲ ਬੰਨ 


`ਕੇ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਪੂਰਵਕ ਲਟਕਾਉਣ ਨਾਲ ਜਾਂ ਖੜੇ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਲੱਕੜ 


ਦੀ ਫੱਟੀ ਉਤੇ ਰੱਖਣ ਨਾਲ ਇਹ ਘੁੰਮ ਕੇ ਉੱਤਰ ਦੱਖਣ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ 
ਵਿਚ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਯੰਤਰ ਘਣੇ ਜੰਗਲਾਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਮੁੰਦਰਾਂ 
ਬਹੁਤ ਉਪਯੋਗੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਸਮਝ ਮਗਰੋਂ ਆਈ ਕਿ 
ਅਜਿਹਾ ਤਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਧਰਤੀ ਖ਼ੁਦ ਇਕ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਛੜ ਚੁੰਬਕ 
ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕਿਰਿਆ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹੋ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਚੁੰਬਕੀ ਪੱਥਰ 
ਅਤੇ ਅਜੋਕੇ ਚੁੰਬਕੀ ਕੰਪਾਸ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਦੇ ਚੁੰਬਕੀ ਖੇਤਰ 
ਦੇ ਸਮਾਂਤਰ ਰਖਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਚਿੱਤਰ ਵਿਚ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ 


ਹੈ। ਚੁੰਬਕ ਦੇ ਧਰੁਵਾਂ ਲਈ ਢੁੱਕਵੇਂ ਨਾਂ ਉੱਤਰੀ-ਝੁਕਾਅ ਧਰੁਵ ਤੇ 
ਦੱਖਣੀ ਝੁਕਾਅ ਧਰੁਵ ਹਨ। ਪਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਉੱਤਰੀ ਧਰੁਵ 
`ਤੇ ਦੱਖਣੀ ਧਰੁਵ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਕੁਝ ਸ਼ੱਕ ਪੈ 
ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਲਟ ਧਰੁਵ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਖਿਚਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਕੰਪਾਸ 
ਦਾ ਉੱਤਰੀ ਝੁਕਾਅ ਧਰੁਵ ਜ਼ਰੂਰ ਹੀ ਦੱਖਣੀ-ਝੁਕਾਅ ਧਰੁਵ ਦੁਆਰਾ 





(ਓ) ਧਰਤੀ ਦਾ ਚੁੰਬਕੀ ਖੇਤਰ (ਅ) ਧਰਤੀ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਚੁੰਥਕ ਦੁਆਰਾ ਬਣਿਆ 
ਚੁੰਬਕੀ ਖੇਤਰ (ਏਈ) ਇਹ ਅਨੁਮਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਧਰਤੀ ਦਾ ਖੇਤਰ ਉਸ 
ਅੰਦਰਲੀਆਂ ਛੱਲਾਂ ਕਰੰਟਾਂ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 
ਖਿਚਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਧਰਤੀ ਦਾ ਚੁੰਬਕੀ ਉੱਤਰੀ 
ਧਰੁਵ, ਦੱਖਣੀ ਝੁਕਾਅ ਧਰੁਵ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਦੇ ਚੰਬਕੀ ਧਰੁਵ ਇਸ ਦੇ 
ਭੂਗੋਲਿਕ ਧਰੁਵ ਤੇ ਸਥਿਤ ਨਹੀਂ ਹਨ ਸਗੋਂ 1,600ਕਿ. ਮੀ. ਦੂਰ ਹਨ। 
ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਇਹ ਪੂਰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਉਲਟ ਨਹੀਂ ਹਨ। 
ਉੱਤਰੀ ਚੁੰਬਕੀ ਧਰੁਵ ਅਸਲ ਵਿਚ ਦੱਖਣੀ ਝੁਕਾਅ ਧਰੁਵ) ਕਵੀਨ 
ਇਲੀਜ਼ਬੱਥ ਜਜ਼ੀਰੇ ਉੱਤੇ ਕੈਨੇਡਾ ਦੇ ਦੂਰ ਉੱਤਰ ਵਿਖੇ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ 
ਜ਼ੁੰਬਕੀ ਧਰੁਵ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵਿਚ ਐਨਟਾਰਟਿਕਾ ਦੇ ਤੱਟ 
ਤੋਂ ਪਰੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਸਥਿਤੀਆਂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ 
ਬਦਲਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। 

ਕਈ ਵਾਰੀ ਧਰਤੀ ਦੇ ਚੁੰਬਕੀ ਖੇਤਰ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣੀ ਦਿਸ਼ਾ 
ਵਿਚ ਤਬਦੀਲੀ ਦਰਸਾਈ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਭੂ-ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਮੇਂ ਉੱਤੇ 
ਕਈ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਦੇ ਅੰਤਰਾਲ ਮਗਰੋਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ 
ਭੂ-ਵਿਗਿਆਨਕ ਇਤਿਹਾਸ ਤੋਂ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਬਣੀਆਂ 
ਚਟਾਨ ਦੀ ਚੁੰਬਕਤਾ ਦਾ ਉਲਟ ਦਿਸ਼ਾਵੀ ਹੋ ਜਾਣਾ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ 
ਉਹ ਚਟਾਨਾਂ ਜਾਂ ਪਰਤਾਂ ਜਿਹੜੀਆਂ ਮਿਡ ਐਟਲਾਂਟਿਕ ਰਿਜ ਦੇ ਨਾਲ 
ਸਮੁੰਦਰੀ ਤਲ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਿਤੀਆਂ ਨੂੰ ਛਡ 
ਕੇ ਬਾਕੀ ਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿਚ ਚੁੰਬਕੀ ਕੰਪਾਸ ਸਿੱਧਾ ਉੱਤਰੀ ਤੇ ਦੱਖਣੀ 
ਦਿਸ਼ਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦਰਸਾਉਦੀਆਂ ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਸਥਿਤੀ ਦਰਸਾਉਣ 
ਲਈ ਨਕਸ਼ੇ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਿਹੜੇ 'ਨਿਰੇਲ ਉੱਤਰੀ' ਤੇ 'ਚੁੰਬਕੀ 
'ਚੁੰਬਕੀ-ਝੁਕਾਅ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਕਈ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿਚ 20? 
ਜਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਚੁੰਬਕੀ ਧਰੁਵ ਦੀ ਹਿਲਜੁਲ ਨਾਲ ਇਹ 
ਝੁਕਾਅ ਵੀ ਘੱਟਦਾ ਤੇ ਵੱਧਦਾ ਹੈ। 

ਧਰਤੀ ਦੇ ਚੁੰਬਕੀ ਖੇਤਰ ਦੇ ਮੂਲ ਸ੍ਰੋਤ ਬਾਰੇ ਸਹੀ ਗਿਆਨ 
ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਿਆ। ਇਸ ਦਾ ਇਹ ਕਾਰਨ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੇ ਸਕਦਾ ਕਿ 
ਧਰਤੀ ਦੇ ਕਦਰ ਉੱਤੇ ਅਣਗਿਣਤ ਜਥਾਈ ਚੰਬਕ ਪਏ ਹਨ। ਉਥੇ 
ਤਾਪਮਾਨ ਇੰਨਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪਦਾਰਥ ਦਾ ਸਥਾਈ ਚੁੰਬਕ 
ਹੋਣਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਦੇ ਚੁੰਬਕੀ ਖੇਤਰ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਉਸ 
ਦੀ ਨਾਭੀ ਵਿਚੋਂ ਚੱਕਰਣ ਬਿਜਲੀ ਧਾਰਾਵਾਂ ਦਾ ਲੰਘਣਾ ਹੈ। 

ਹ. ੫ ਐਨ. ਅਮੈ. 18: 100. 

ਚੁੰਬਕੀ ਤੂਫ਼ਾਨ : ਧਰਤੀ ਦੇ ਚੁੰਬਕੀ ਖੇਤਰ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ 
ਵਿਚ ਕੁਝ ਚਿਰ ਲਈ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, 


56 


ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਆਈਆਂ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਨੂੰ ਚੁੰਬਕੀ ਤੂਫ਼ਾਨ ਕਿਹਾ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੂਫਾਨਾਂ ਦਾ ਸਬੰਧ ਸੂਰਜ ਦੀ ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲਤਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ 
ਕਰਕੇ ਸੂਰਜੀ ਧੱਬਿਆਂ ਨਾਲ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੂਲ ਬਾਰੇ ਅਜੇ ਕੋਈ ਪਤਾ 
ਨਹੀਂ ਲੱਗਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕੁਝ ਘੰਟਿਆਂ ਤੋਂ ਲੈ 
ਕੇ ਕਈ ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਚੁੰਬਕੀ ਤਬਦੀਲੀਆਂ 
ਧਰੁਵੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਚਮਕ ਅਤੇ ਵਿਥਕਾਰ ਵਿਚ ਕਾਫ਼ੀ ਫ਼ਰਕ ਪਾ 
ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਚੁੰਬਕੀ ਖੇਤਰ ਦੀ ਤੀਬਰਤਾ ਵਿਚ ਆਈ ਤਬਦੀਲੀ 
ਪਹੁੰਚਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰੀ ਤੇਜ਼ ਚੁੰਬਕੀ ਤੂਫ਼ਾਨ ਜਹਾਜ਼ ਦੇ 
ਧਾਤਵੀ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਇੰਨੇ ਕਰੰਟ ਪ੍ਰੋਰਿਤ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਸ 
ਵਿਚ ਬਿਜਲ-ਸ਼ਕਤੀ ਸੰਚਾਰ ਸਿਸਟਮ ਖ਼ਰਾਬ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਫਿਰ 
ਓਫਰਲੇਡ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਾਰ ਅਤੇ ਟੈਲੀਫ਼ੋਨ ਸੰਚਾਰ ਵਿਚ ਵੀ ਵਿਘਨ 
ਪੈ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਸਮੇਂ ਆਇਨ-ਮੰਡਲ ਵਿਚ ਆਈ ਅਸਥਿਰਤਾ 
ਲੰਬੀਆਂ ਤਰੰਗਾਂ ਵਾਲੇ ਰੇਡੀਓ ਸਿਗਨਲਾਂ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਗੜਬੜ ਕਰ 
ਸਕਦੀ ਹੈ। ਸੰਨ 1964ਵਿਚ ਸ਼ਿਕਾਗੋ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਜੇ. ਏ. ਸਿੰਪਸਨ 
ਅਤੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੇ ਇਕ ਉੱਚ-ਉਰਜਾ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰੋਟਾਨ ਕਿਰਨ-ਪੁੰਜ ਦੀ 
ਖੋਜ ਕੀਤੀ, ਜਿਹੜੀ ਕਿ ਸੂਰਜ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਸੀਮਿਤ ਖੇਤਰ 
ਵਿਚੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਚੁੰਬਕੀ ਤੂਫਾਨ ਦਾ 
ਆਵਰਤ ਕਾਲ ਵੀ ਆਪਣੇ ਹੀ ਧੁਰੇ ਦੁਆਲੇ 27 ਦਿਨਾਂ ਦੇ 
ਆਵਰਤ-ਕਾਲ ਦੇ ਲਗਭਗ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੱਥ ਤੋਂ ਇਹ 
ਸਪਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਰ 27 ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਧਰਤੀ ਦੇ ਚੁੰਬਕੀ 
ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਚੁੰਬਕੀ-ਤੂਫ਼ਾਨ ਦਾ ਕਾਰਨ 
ਉਕਤ ਪ੍ਰੋਟਾਂਨ-ਕਿਰਨ ਪੁੰਜ ਹੈ। ___ 

ਹ. ਪੁ-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ 14:584 ਰ੍ 

ਚੁੰਬਕੀ ਪਦਾਰਥ : ਇਹ ਕਠੋਰ, ਨਰਮ ਅਤੇ ਅਰਧ ਕਨੋਰ 
ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲੋਂ ਪਹਿਲ ਸਥਾਈ ਚੁੰਬਕ ਸਟੀਲ ਦੇ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਸਨ 
ਪਰੰਤੂ ਹੁਣ ਸਟੀਲ ਦੀ ਥਾਂ ਬਹੁਤੇ ਕਰਕੇ ਲੋਹਾ, ਨਿਕਲ, ਐਲੂਮਿਨੀਅਮ, 
ਕੋਬਾਲਟ ਯੁਕਤ ਜਟਿਲ ਮਿਸ਼ਰਤ ਧਾਤਾਂ ਨੇ ਲੈ ਲਈ ਹੈ। ਬਣਾਉਟੀ 
ਚੁੰਬਕੀ ਪੱਥਰਾਂ ਨੂੰ ਫੈਰਾਈਟਸ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਆਇਰਨ 
ਆੱਕਸਾਈਡ ਨਾਲ ਬੇਰੀਅਮ ਜਾਂ ਸਟ੍ਰਾਸ਼ੀਅਮ ਰਲਾ ਕੇ ਸਥਾਈ ਚੁੰਬਕ 
ਆਮ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਵਧੇਰੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਚੁੰਬਕ ਪਲੈਟਿਨਮ ਜਾਂ _ 
ਕੋਬਾਲਟ ਮਿਸ਼ਰਤ ਧਾਤ ਜਾਂ ਦੁਰਲੱਭ ਭੋਂ-ਤੱਤ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਮੇਰੀਅਮ 
ਯੁਕਤ ਕੋਬਾਲਟ ਦੇ ਯੋਗਿਕਾਂ ਤੋਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਥਾਈ 
ਚ਼ੰਬਕਾਂ ਦੇ ਪਦਾਰਥ ਅਕਸਰ ਕਨੋਰ ਤੇ ਟੁੱਟਣਸ਼ੀਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ 
ਕਰਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰੀ ਕਠੋਰ ਚੁੰਬਕੀ ਪਦਾਰਥ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
ਮਕੈਨੀਕਲ ਕਠੋਰਤਾ ਸਥਾਈ ਚੁੰਬਕਤਾ ਦਾ ਗੁਣ ਹੋਵੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਲਹੀਂ। 
ਅਨੇਕਾਂ ਖਿਚੀਣਯੋਗ ਜਾਂ ਨਰਮ ਮਿਸ਼ਰਤ ਧਾਤਾਂ ਵੀ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸਥਾਈ 
ਜ਼ੁੰਬਕਾਂ ਲਈ ਚੰਗੀਆਂ ਜਾਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। 


ਬਿਜਲੀ ਧਾਰਾ ਦੁਆਰਾ ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ ਚੁੰਬਕੀ ਰੇਖਾਵਾਂ ਦੀ 
ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸ਼ੁੱਧ ਲੋਹਾ ਜਾਂ ਘੱਟ 
ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭੰਵਰ ਧਾਰਾ ਨੂੰ ਘੱਟ ਕਰਨ ਲਈ ਲੋਹੇ ਦੀਆਂ 
ਪਤਲੀਆਂ-ਪਤਲੀਆਂ ਪੱਤੀਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਜ਼ੁੰਬਕਤਾ 
ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਛੇਤੀ-ਛੇਤੀ ਤੇ ਇਕਦਮ ਬਦਲਦੀ ਹੋਵੇ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪਰਤਵੀਂ 
ਕਰੰਟ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਵਿਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈਂ ਕਿਉਕਿ ਚੁੰਬਕਤਾ ਦੀ ਤਬਦੀਲੀ ਭੰਵਰ 
ਧਾਰਾ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਬਿਜਲਈ ਪ੍ਰਤਿਰੋਧਕਤਾ 
ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਮਿਸ਼ਰਤ ਧਾਤਾਂ ਵਿਚ ਸਿਲਿੱਕਾਨ ਦੀ ਕੁਝ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਤਤਾ 
ਮਿਲਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿਚ ਲੋਹੇ ਤੇ ਨਿਕਲ ਦੀਆਂ 


ਮਤੀ ਮਿਸ਼ਰਤ ਧਾਤਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 
ਹਮਐਲਾਇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਚ ਆਵ੍ਰਿੱਤੀ ਲਈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਰਾਡਾਰ 
ਦਿ ਵਿਚ ਨਿਕਲ ਜਾਂ ਜਿੰਕ ਯੁਕਤ ਫੈਰਾਈਟਸ ਜਾਂ ਆਇਰਨ 
'ਕਸਾਈਡ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ “ਨਿੱਕਲ ਅਤੇ ਜਿੰਕ ਦੀ 
ਜਲਈ ਪ੍ਰਤਿਰੇਧਕਤਾ ਅਧਿਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨੂੰ ਕਠੋਰ 
ਕਕੀ ਪਦਾਰਥਾਂ ਤੋਂ ਅੱਡ ਕਰਨ ਲਈ ਸਮੂਹਕ ਤੌਰ ਤੇ ਨਰਮ ਚੁੰਬਕੀ 
ਤਾਰਥ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 


ਰਾਂ, ਜੈੱਨਰੇਟਰਾਂ ਅਤੇ ਟ੍ਰਾਂਸਫਾਰਮਰਾਂ ਲਈ ਆਮ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 
ਜ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੇਰ ਉਪਯੋਗਾਂ ਤਹਿਤ ਬਿਜਲਈ ਚੁੰਬਕਾਂ ਦੁਆਰਾ 
ਫਣ ਵਾਲੇ ਜਵਿੱਚ (ਰਿਲੇਅ) ਅਤੇ _ਵਾਲਵ, ਇਨਡੱਕਟਰਜ਼, ਚੁੰਬਕੀ 
[ਖਿਆਣੇ ਅਤੇ ਅਨੇਕਾਂ ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨਿਕ ਤੇ ਕੰਪਿਊਟਰ ਪੁਰਜ਼ੇ 
ਉੱਦੇ ਹਨ। 


ਧੁਨੀ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗ ਅਤੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸੂਚਨਾ ਲਈ ਜਿਹੜੇ 


ਗਰਥਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਪੈਂਦੀ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਨਰਮ ਅਤੇ ਕਠੋਰ ਚੰਬਕੀ 
“ਰਥਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ 
ਕ ਬਣਾਇਆ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚੁੰਬਕਤਾ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਸਕਣੀ ਚਾਹੀਦੀ 
ਤਾਂ ਜੋ ਸੂਚਨਾ ਸਹੀ ਰਿਕਾਰਡ ਹੋ ਸਕੇ। ਪਰੰਤੂ ਨਾਲ ਹੀ ਆਮ 
ਹਤਾਂ ਵਿਚ ਚੰਬਕਤਾ ਬਰਕਰਾਰ ਰਹਿਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ 
'"ਰਡ ਕੀਤੀ ਸੂਚਨਾ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਇਆ ਕਰੇਗੀ। ਅਜਿਹੇ ਪਦਾਰਥਾਂ 
ਕਈ ਵਾਰੀ ਅਰਧ ਕਠੇਰ ਚੁੰਬਕੀ ਪਦਾਰਥ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ 
' ਮਿਸ਼ਰਤ ਧਾਤਾਂ ਜਾਂ ਆੱਕਸਾਈਡ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। 

ਅਨੁਚੁੰਬਕੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਚੁੰਬਕੀ ਪਦਾਰਥ--ਦੁਰਬਲ ਚੁੰਬਕੀ 
'ਰਥਾਂ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਚੁੰਬਕੀ ਖੇਤਰ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਇਆ 
ਨ ਹੈ, ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਕਿਰਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਦੇ ਆਧਾਰ ਉਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਤੋ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਨੁਚੁੰਬਕੀ ਤੇ ਪ੍ਰਤਿਚੁੰਬਕੀ 
ਰਥ! ਜਿਹੜੇ ਪਦਾਰਥ ਜ਼ੁੰਬਕੀ ਖੇਤਰ ਸਮੇਂ ਉਸ ਦੇ ਸਮਾਂਤਰ ਦਿਸ਼ਾ 


` ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਵਧੇਰੇ ਸਮਰੱਥਾ ਵਾਲੇ ਚੁੰਬਕੀ ਖੇਤਰ ਵੱਲ 


` ਲਗਦੇ ਹਨ। ਬਪੂੜੇ ਕਾਰਬਨੀ ਯੋਗਿਕ ਪ੍ਰਤਿਚੁੰਬਕੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ 
ਧਾਤਾਂ ਆਮ ਕਰਕੇ ਅਨੁਚੁੰਬਕੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਆਮ ਹਾਲਤਾਂ 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਚੁੰਬਕਤਾ ਲਗਾਏ ਗਏ ਚੁੰਬਕੀ ਖੇਤਰ ਦੇ 
ਅਨੁਪਾਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮ-ਅਨੁਪਾਂਤੀ ਸਥਿਰ ਅੰਕ ਨੂੰ ਚੁੰਬਕੀ 
ਰਤੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚੁੰਬਕੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਅਨੁੰਚੁੰਬਕੀ ਪਦਾਰਥਾਂ 
ਹਨਾਤਮਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਚੁੰਬਕੀ ਪਦਾਰਥ ਲਈ ਰਿਣਾਤਮਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 
“ਦੇ ਚੁੰਬਕੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾ ਮਾਤਰ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਯੋਗਿਕ 


ਭਾਂ ਬਗੈਰ ਇਹ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਦਾ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲਗ ਸਕਦਾ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ . 


ਹੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨੂੰ ਗੈਰ ਚੁੰਬਕੀ ਪਦਾਰਥ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
ਹਨ ਠੋਸ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਤੀ ਠੰਢੇ ਤਰਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, 
ਚੁੰਬਕੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। 

ਪ੍ਰਤਿਲੋਹ-ਅਤੇ ਫੈਰੀ ਚੁੰਬਕੀ ਪਦਾਰਥ--ਲੋਹ-ਚੁੰਬਕੀ 
ਥਾਂ ਵਿਚ ਪਰਮਾਣੂ ਚੁੰਬਕ ਸਮੁਚੇ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਇਕ 
ਵਿਚ ਸਮਾਂਤਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਲੋਹ-ਚੁੰਬਕੀ ਪਦਾਰਥਾਂ ਵਿਚੋਂ ਲੋਹਾ 
ਤਾਪਮਾਨ ਉੱਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਚੁੰਬਕਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ 
7 ਹੈ। ਇਹ ਵੀ ਸੰਭਵ ਹੈ ਕਿ ਪਰਮਾਣੂ ਚੁੰਬਕ ਠੋਸ ਪਦਾਰਥ 
। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹੋਣੂ ਕਿ ਉਲਟ ਦਿਸ਼ਾ ਵਾਲੇ ਪਰਮਾਣੂ 
`ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਅਸਰ'ਰਹਿਤ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦਾ ਸਿੱਟਾ 


57 ਚੁੰਬਕੀ ਰਜਾਇਣ-ਵਿਗਿਆਨ 


ਇਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਦਾਰਥ ਅਨੁੱਚੁੰਬਕ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। 
ਸਿਤ 0ਤ11144410174010. 





। 

1, 

ਦਾ 

। 

ਕੀ 

- ੮ = ੭ - >> “ਲਨ ੯ =<੯- 6600, 
ਹੁ 








(ਉ) ਲੋਹ ਝੂੰਬਕੀ ਪਦਾਰਥਾਂ ਵਿਚ (ਅ) ਪ੍ਰਤਿਲੋਹ ਚੁੰਬਕੀ ਪਦਾਰਥਾਂ ਵਿਚ (ਏ) 
ਫੇਰੀ ਚੂੰਢਕੀ ਪਦਾਰਬਾਂ ਵਿਚ, ਪਰਮਾਣੂ ਚੁੰਬਕ ਦੀ ਬਣਤਰ ਭਾਵ ਪਦਾਰਥ ਦੇ 
ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤਾਪਮਾਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ। 


ਲਗਾਇਆ ਜਾ_ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਜਿਹੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤਿਲੋਹ-ਚੁੰਬਕੀ 
ਪਦਾਰਥ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਵਧੇਰੇ ਮਹੱਤਤਾ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ, 
ਪਰੰਤੂ ਅਸਮਾਨ ਮਾਤਰਾ ਜਾਂ ਗਿਣਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਪਦਰਾਥਾਂ ਨੂੰ 
ਫੈਰੀਜ਼ੁੰਬਕੀ ਪਦਾਰਥ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਨੇਕਾਂ ਲਾਭਦਾਇਕ ਚੁੰਬਕੀ 
ਆੱਕਸਾਈਡ ਅਤੇ ਫੈਰਾਈਟਸ ਇਸੇ ਵਰਗ ਵਿਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਚਿੱਤਰ 
ਵਿਚ ਲੋਹ-ਚੁੰਬਕੀ, ਪ੍ਰਤਿਲੋਹ-ਚੁੰਬਕੀ ਅਤੇ ਫੈਰੀ-ਜੁੰਬਕੀ ਪਦਾਰਥਾਂ ਵਿਚ 
ਪਰਮਾਣੂ ਚੁੰਬਕਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਦਰਸਾਈਂ ਗਈ ਹੈ। ਪ੍ਰਤਿ ਲੋਹ-ਚੁੰਬਕੀ 
ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਨੀਲ ਤਾਪਮਾਨ ਉੱਤੇ ਜਾ ਕੇ ਅਲੋਪ ਹੋ ਜਾਂਦੀ 
ਹੈ। 

ਹ. ਪੁ-ਐਨ. ਅਮੈ. 18: 101 

. ਚੁੰਬਕੀ ਰਸਾਇਣ-ਵਿਗਿਆਨ : ਆ 
ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਲੋਹ-ਚੁੰਬਕੀ ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ 
ਹੋਰ ਕੁਝ ਕੁ ਲੋਹ-ਚੁੰਬਕੀ ਪਦਾਰਥ ਹਨ ਪ੍ਰੰਤੂ ਦੂਸਰੇ ਪਦਾਰਥ ਇਕ 
ਚੁੰਬਕ ਦੁਆਰਾ ਘੱਟ ਆਕਰਸ਼ਣ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਘੱਟ 
ਆਕਰਸ਼ਣ ਵਾਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨੂੰ ਅਨੁਚੁੰਬਕੀ ਅਤੇ ਅਪਕਰਸ਼ਣ ਵਾਲੇ 
ਪਦਾਰਥਾਂ ਨੂੰ ਅਪਚੁੰਬਕੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚੁੰਬਕੀ ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ 


_ਰਸਾਇਣ- ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਉਹ ਸ਼ਾਖਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਦੂਸਰੇ 


ਹੇਰ ਚੁੰਬਕੀ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਰਸਾਇਣਕ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ 
ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 


_ ਅਪਚੁੰਬਕੀ ਪਦਾਰਥਾਂ ਵਿਚ ਅਨੁਚੁੰਬਕੀ ਅਸ਼ੁੱਧੀਆਂ ਦਾ ਪਤਾ 
ਲਾਉਣ ਲੋਈ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ. ਲੋਹ-ਚੁੰਬਕੀ ਅਸ਼ੁੱਧੀਆਂ ਦਾ ਪਤਾ 
ਲਾਉਣ ਲਈ ਚੁੰਬਕੀ ਯੰਤਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।' ਸ਼ੀਸ਼ਾ 
ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੀ ਰੇਤ-ਲੋਹ-ਰਹਿਤ ਹੋਣੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਰਸਾਇਣਿਕ ਅਤੇ 
ਧਾਤਕਰਮ ਸਬੰਧੀ ਕਈ ਪ੍ਰੇਖਣਾਂ ਜਿਵੇਂ ਸੂਖ਼ਮ ਕਣਾਂ ਦਾ ਆਕਾਰ ਅਤੇ 
ਅਰਧ-ਵਿਆਸ ਮਾਪਣ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਨੂੰ ਅਕਸਰ 

ਤਾਪ-ਜੁੰਬਕੀ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। __ 


ਰਸਾਇਣ-ਵਿਗਿਆਨ ਵਿਚ ਚੁੰਬਕਤਾ ਦੀ ਹੋਰ ਵਰਤੋਂ ਮੁਕਤ 
ਰੈਡੀਕਲਾਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਪਦਾਰਥ ਜਿਨ੍ਹਾਂ 


ਚੁਬੱਚਾ ਸਾਹਿਬ 
ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਟ੍ਰਾਈਫੀਨਾਈਲਮੀਥਾਈਲ ਹੈ; ਵਿਚ ਇਲੈੱਕਟ੍ਰਾਨਾਂ ਦੀ 
ਬਿਖਮ ਸੰਖਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਪਦਾਰਥ ਅਨੁਚੁੰਬਕੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। 
ਬਹੁਤੇ ਰਸਾਇਣਿਕ ਪਦਾਰਥਾਂ ਵਿਚ ਇਲੈੱਕਟ੍ਰਾਂਨ ਸਮ-ਸੰਖਿਆ ਵਿਚ 
ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਪਦਾਰਥ ਅਪਚੁੰਬਕੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿਚ 
ਇਲੈੱਕਟਾੱਨ ਚੁੰਬਕੀ ਅਨੁਨਾਦ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਲਾਹੇਵੰਦ ਹੈ। ਅਕਾਰਬਨੀ 
ਅਧਿਐਨ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ। ਖ਼ੂਨ ਵਿਚਲਾ ਲਾਲ ਪਦਾਰਥ 
ਹੀਮੋਗਲੋਬਿਨ ਇਕ ਚੰਗੀ ਉਦਾਹਰਨ ਹੈ। ਹੀਮੋਗਲੋਬਿਨ ਨੂੰ ਆਕਸੀਜਨ 
ਦਾ ਵਾਹਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਲੋਹਾ ਮਿਲੇ ਕੰਪਲੈਕਸ ਯੋਗਿਕ 
ਦੇ ਭਾਗ ਵਿਚ ਬਣਦਾ ਹੈ। 

ਇਹ ਪਦਾਰਥ ਅਨੁ-ਚੁੰਬਕੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਜਦੋਂ ਹੀਮੋਗਲੋਬਿਨ ਵਿਚ 
ਆਕਸੀਜਨ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ (ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਫੇਫੜਿਆਂ ਦੇ ਤੰਤੂਆਂ ਵਿਚੋਂ 
ਲੰਘਣ ਸਮੇਂ ਕਰਦਾ ਹੈ) ਤਾਂ ਇਹ ਅਪਚੁੰਬਕੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ 
ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਅਧਿਐਨ ਫੈਰਾਈਟਾਂ ਉੱਤੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਫੈਰਾਈਟਾਂ 
ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਇਲੈੱਕਟ੍ਰਾਂਨੀ ਯੰਤਰਾਂ ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 

ਚੁੰਬਕੀ ਢੰਗਾਂ ਨੂੰ ਉਤਪ੍ਰੇਰਨ ਵਿਚ ਵਰਤਣਾ ਕਾਫ਼ੀ ਲਾਹੇਵੰਦ 
ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕ੍ਰੋਮੀਅਮ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯੋਗਿਕ, ਜਿਹੜੇ ਉਤਪ੍ਰੇਰਕ 
ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਕਈ ਦਿਲਚਸਪ ਚੁੰਬਕੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦਰਸਾਉਂਦੇ 
ਹਨ। ਕੁਝ ਪਰਮਾਣੂਆਂ ਵਿਚ ਅਯੁਗਮਿਤ ਇਲੈੱਕਟ੍ਰਾੱਨਾਂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਤੋਂ 
ਇਹ ਸਥਾਪਤ ਹੋ. ਚੁੱਕਾ ਹੈ ਕਿ ਉਤਪ੍ਰੇਰਨ ਅਤੇ ਚੁੰਬਕਤਾ ਦਾ ਇਕੋ 
ਸਾਂਝਾ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਇਹ ਸਹਿਸਬੰਧ ਰਸਾਇਣਿਕ ਸੜ੍ਰਾਸੇਖਣ ਦੇ 


ਅਧਿਐਨ ਲਈ ਬਹੁਤ ਲਾਹੇਵੰਦ ਸਾਬਤ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਰਸਾਇਣਿਕ 


ਸਤ੍ਰਾਸੋਖਣ ਉਹ ਵਿਧੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਤਪ੍ਰੇਰਕ ਦੁਆਰਾ ਰਸਾਇਣਿਕ 
ਕਿਰਿਆ ਦੌਰਾਨ ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਅਣੂ ਉਤਖ੍ਰ੍‌ਰਕ ਦੀ ਸਤ੍ਹਾ ਉੱਤੇ 
ਚਿਪਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ___. _ 

ਹੋ. ਪੁ-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ_ 14:69 
'ਚੁਬੱਚਾ ਸਾਹਿਬ. : ਜਿ ਰਕਤ 
ਜੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੈ, ਜੋ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਪਿੰਡ ਸਰਹਾਲੀ ਕੋਲ 
ਪੂਰਬ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਮਾਤਾਂ ਗੰਗਾ ਜੀ ਸਮੇਤ ਕੁਝ 


__ ਸਮਾਂ ਇਥੇ ਆ ਕੇ ਠਹਿਰੇ ਸਨ। ਇਸ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਚੋਲਾ ਸਾਹਿਬ 
__` ਵਿਖੇ ਚਰਨ ਪਾਏ ਸਨ। ਇਸ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਨਾਂ ਕੁਝ ਜ਼ਮੀਨ ਵੀ ਲੱਗੀ 
`ਹੋਈ ਹੈ। ਇਹ ਥਾਂ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਪੱਟੀ ਤੋਂ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਲਗਭਗ 6-7 


ਕਿਮੀ. ਦੀ ਵਿੱਥ ਤੇ ਹੈ। 

ਹ. ਪੁ.ਮ. ਕੇ. 

ਚੰਬੀ ਵਾਦੀ : ਇਹ ਤਿੱਬਤੀ ਹਿਮਾਲਾ ਦੀ ਦੱਖਣੀ ਢਲਾਣ 
ਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਸਤਹ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 2900 ਮੀਟਰ (9500 ਫੁੱਟ) ਦੀ ਔਸਤ 
ਉਚਾਈ ਤੇ ਸਥਿਤ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਤਿੱਬਤ ਨੂੰ ਮਿਲਾਉਣ ਵਾਲੀ, ਤਿੱਬਤ 
ਦੀ ਇਕ ਘਾਟੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵਿਚ ਭੂਟਾਨ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵਿਚ 
ਜਿੱਕਮ ਹੈ। ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵਿਚ ਇਹ ਚਾਂਗਲ ਦੱਰੇ ਤਕ ਫੈਲੀ ਹੋਈ 


ਹੈ। ਇਹ ਚਾਮ-ਬੂ ਦਰਿਆ ਦੁਆਰਾ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ ਜੋ ਡਾਗਲਾ ਦੱਰੇ - 


ਦੇ ਥੋੜ੍ਹਾ ਹੇਠਾਂ ਕਰਕੇ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ ਤੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਵਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ 
ਭੂਟਾਨ ਵਿਚ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਾਦੀ ਦੀਆਂ ਤਲਹੱਟੀਆਂ ਜੰਗਲਾਂ ਨਾਲ 
ਭਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਸਾਲ ਦਾ ਬਹੁਤ ਸਮਾਂ ਇਥੇ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ਗਵਾਰ 
ਮੌਸਮ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਵਾਦੀ.ਦਾ ਕੁੱਲ ਖੇਤਰਫਲ 1750 ਵ. ਕਿ. ਮੀ. ਦੇ 
ਲਗਭਗ ਹੈ। ਰਾਜਨੀਤਕ ਪੱਖੋਂ ਇਹ ਪਹਿਲਾਂ ਸਿੱਕਮ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ। 
1792 ਈ. ਤੋਂ ਇਹ ਤਿੱਬਤ ਅਧੀਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਭੂਗੋਲਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ 
ਇਸ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ। ਸੰਨ 1604 ਵਿਚ 
ਬਰਤਾਨਵੀ ਮਿਸ਼ਨ ਇਸੇ ਰਸਤੇ ਤੋਂ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਘਾਟੀ ਵਿਚ 


ਤੇਰਸਾ ਨਦੀ ਵਹਿੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦੁਆਰਾ ਬਣੇ ਛੋਟੇ ਛੋਟੇ ਸਮਤਲ ਖੇਤਰਾਂ 


` ਵਿਚ ਜੌਂ, ਕਣਕ ਅਤੇ ਸਬਜੀਆਂ ਆਦਿ ਦੀ ਖੇਤੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 


ਆਮੋ ਜੂ ਨਦੀ ਤੇ ਚੁੰਬੀ ਘਾਟੀ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸ਼ਹਿਰ ਚੁੰਬੀ ਵਸਿਆ 
ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਲਗਭਗ 57ਕਿ. ਮੀ. ਦੱਖਣ ਪੱਛਮ ਵਿਚ 
ਕਾਲਿਮਪਾਂਗ ਸਥਿਤ ਹੈ। 1904 ਵਿਚ ਭਾਰਤੀ ਤਿੱਬਤੀ ਸੰਧੀ ਹੋਣ ਨਾਲ 
ਅਤੇ ਬਰਤਾਨਵੀ ਵਪਾਰਕ ਸਮਝੰਤੇਬਾਜੀ ਦੁਆਰਾ ਇਥੇ 'ਯਾ-ਤੰਗ' 
ਨਾਮੀ ਇਕ ਵਪਾਰਕ ਏਜੰਸੀ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਥੋਂ ਉੱਨ ਸੁਰਾਗਾਂ 
ਦੀਆਂ ਪੂਛਾਂ (9੩8) ਅਤੇ ਸੁਹਾਗੇ (੧੦੩੬) ਦਾ ਵਪਾਰ ਹੋਣ ਲਗਾ। 
ਸੰਨ 1951 ਵਿਚ ਇਹ ਵਾਦੀ ਚੀਨ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਚ ਆ ਗਈ ਜਿਸ 
ਨੇ ਸੰਨ 1962 ਤਕ ਭਾਰਤ ਨਾਲ ਵਪਾਰ ਜਾਰੀ ਰਖਿਆ ਪਰ 1962 
ਝਗੜਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ ਜਿਸ ਤੋਂ ਚੀਨ ਨੇ ਭਾਰਤ ਨਾਲ ਇਹ ਵਪਾਰ 
ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਭਾਰਤ ਚੀਨ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਇਸ ਘਾਟੀ 
ਦਾ ਸੈਨਿਕ ਮਹੱਤਵ ਬਹੁਤ ਵੱਧ ਗਿਆ ਹੈ। 

ਹ. ਪੁ. ਤੈਨ ਬ੍ਰਿ. 2; 918; ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 4: 270 

ਚੁਮਪਾੱਠ : ਇਹ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮੀ ਥਾਈਲੈਂਡ ਵਿਚ ਯੋਜਕ ਕਮ 
ਥਲ ਤਮਰੂ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਤਟ ਤੇ ਸਥਿਤ ਇਕ ਰਾਜ (0੩02੧) ਹੈ। 
ਇਸ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਵਿਚ ਬਰਮਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਕ੍ਰੱਲ 
ਖੇਤਰਫਲ 5, ?46 ਵ. ਕਿ. ਮੀ. (2, 219 ਵ. ਮੀਲ) ਅਤੇ ਆਬਾਦੀ 
235,000 (1970) ਦੇ ਲਗਭਗ ਹੈ। ਇਸ ਖੇਤਰ ਦਾ ਬਰਮਾ ਨਾਲ ਖ਼ਾਸ 
ਕਰਕੇ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਕਾਫ਼ੀ ਝਗੜਾ ਚਲਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ 
ਮੁੱਖ ਸ਼ਹਿਰ ਚੁਮਪਾੱਠ ਜੋ ਇਸ ਦਾ ਸਦਰ ਮੁਕਾਮ ਹੈ), ਪਾ ਥਿਉ ਅਤੇ 
ਬਾਨ ਪਾਕ ਨਾਮ ਇਸ ਦੀ 222ਕਿ. ਮੀ. ਦੀ ਤਟ ਰੇਖਾ ਤੋਂ ਥਾਈਲੈਂਡ 


ਦੀ ਖਾੜੀ ਦੇ ਨਾਂਲ ਨਾਲ ਵਸੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਰੇਲਵੇ ਤੇ 
`ਚੁਮਪਾੱਨ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਮੱਛੀ ਫੜਨ ਦੀ ਮੁੱਖ ਬੰਦਰਗਾਹ ਹੈ। ਇਥੋਂ ਦੇ 


ਮੁੱਖ ਉਤਪਾਦਨ ਚੌਲ, ਫਲ, ਕੋਲਾ, ਕਲੀ ਆਦਿ-ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਹਾਜ਼ਾਂ 
ਰਾਹੀਂ ਬਾਹਰ ਭੇਜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਰੈ ਰ੍ 

ਚ. ਪੁ -ਐਨ. ਬਿ. ਮਾ. 2: 918 

'ਚੁਮਾਨਹੇੜੀ : ਇਹ ਤਿੱਬਤ ਅਤੇ ਭੂਟਾਨ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ 
ਕੋਨੇ ਵੱਲ ਦੀ ਸਰਹੱਦ ਤੇ ਸਥਿਤ ਇਕ ਬਰਫ਼ੀਲੀ ਚੋਟੀ ਹੈ ਜੋ ਸਮੁੰਦਰੀ 
ਸਤਹ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 7000ਮੀ. (23936ਫੁੱਟ) ਉੱਚੀ ਹੈ ਇਸ ਨੂੰ ਤਿੱਬਤ _ 
ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪਵਿੱਤਰ ਪਹਾਂੜਾਂ ਵਿਚ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 


2755" 36. “ਰਹ; 89” 16' 62. 06੬. 

ਹ. ਪੁ. -ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ. 10 : 332 

ਚੁਰਸਤੀ ਅਟਾਰੀ : ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ 
ਇਕ ਜਗ੍ਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਥਾਨ ਤੇ ਛੇਵੀਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ 
ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੰਮਤ 1685 ਵਿਚ ਸ਼ਾਹੀ ਸੈਨਾ ਨਾਲ ਪਹਿਲੀ ਲੜਾਈ 
ਹੋਈ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਇਸ ਸਥਾਨ ਤੇ ਚੌਰਾਹੇ ਤੇ ਇਕ ਅਟਾਰੀ ਬਣੀ 
ਹੋਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ਚੁਰਸਤੀ ਅਟਾਰੀ ਪੈ ਗਿਆ। ` 

ਹ.ਪੁ.-ਮ.ਕੋ. 

ਚੁਰੂ : ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ-ਇਹ ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜਸਥਾਨ ਰਾਜ ਦਾ ਇਕ 
ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੈ। ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਕੁਲ ਰਕਬਾ 16,829 ਵ. ਕਿ. ਮੀ. (6, 494ਵ. 
ਮੀਲ) ਹੈ ਅਤੇ ਆਬਾਦੀ 15,43,211 (1991) ਹੈ। ਜ਼ਿਲੇ ਦਾ ਬਹੁਤਾ 
ਹਿੱਸਾ ਰੇਤਲਾ ਅਤੇ ਬੰਜਰ ਪਿਆਂ ਹੈ। ਖੁਸ਼ਕੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ। 
ਉੱਤਰ ਪੂਰਬ ਵਿਚ ਕੇਵਲ ਕਾਤਲੀ ਦਰਿਆ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ 
ਹੈ। ਜ਼ਿਲੇ ਦੇ ਦੱਖਣ ਪੱਛਮੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਰੇਤ ਦੀਆਂ ਵਲਾਂ ਜਿਹੀਆਂ 
ਵਾਲੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਹਨ। ਇਥੋਂ ਭੇਡਾਂ, ਗਾਈਆਂ ਅਤੇ ਊਠਾਂ ਆਦਿ 
ਨੂੰ ਪਾਲਣ ਦਾ ਕੰਮ ਕਾਫ਼ੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿਚ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਾਜਰਾ 


ਛੋਲੇ ਅਤੇ ਦਾਲਾਂ ਇਥੋਂ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਫ਼ਸਲਾਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ 
ਇਥੇ ਜਿਪਸਮ ਦੀਆਂ ਖਾਣਾਂ ਵੀ ਹਨ। ਇਸੇ ਨਾਂ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ 
ਸਦਰ-ਮੁਕਾਮ ਹੈ। 

ਹ ਪ. -ਐਨ. ਬਿ. ਮਾ. 2: 929 

ਚੁਰੂ - ਸ਼ਹਿਰ-ਇਹ ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜਸਥਾਨ ਰਾਜ ਦੇ ਇਸੇ 
ਨਾਂ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਸਦਰ ਮੁਕਾਮ ਹੈ ਜੋ ਸੇਖ਼ਾਵਤੀ ਸਰਹੱਦ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ 
ਕਰਕੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਨੀਂਹ ਇਸੇ ਨਾਂ ਦੇ ਇਕ ਜਾਟ ਨੇ 
ਲਗਭਗ 1620 ਵਿਚ ਰੱਖੀ ਸੀ। ਇਥੇ ਬੜੇ ਅਮੀਰ ਸ਼ਾਹੂਕਾਰ ਰਹਿੰਦੇ 
ਸਨ ਤੇ 1739 ਵਿਚ ਇਥੇ ਬੜੇ ਸੋਹਣੇ ਘਰ ਬਣੇ ਹੋਏ ਸਨ। 


ਜ਼ੁਰੂ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਕਿਲਾ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਲਗਦੇ 80ਪਿੰਡਾਂ ਸਮੇਤ 
ਇਕ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਠਾਕੁਰ ਦੇ ਕਬਜੇ ਵਿਚ ਸਨ ਜੋ ਲਗਾਤਾਰ ਸ਼ਾਹੀ 
ਦਰਬਾਰ ਨਾਲ ਲੜਦਾ ਰਿਹਾ, ਪਰ 1813 ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਇਸ ਦੇ ਕਿਲੇ 
ਵਿਚ ਹੀ ਘੇਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਜਿਸ ਤੋਂ ਇਸ ਨੇ ਆਤਮ-ਹੱਤਿਆ ਕਰ 
ਲਈ ਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੁਰੂ ਸ਼ਾਹੀ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ 
ਪਰ`ਥੇੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਦ ਹੀ ਠਾਕੁਰ ਦੇ ਜਾਂਨਸ਼ੀਨਾਂ ਨੇ ਅਮੀਰ ਖਾਨ ਦੀ 
ਮਦਦ ਨਾਲ ਚੁਰੂ ਤੇ ਫਿਰ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਪਰ 1818 ਵਿਚ 
ਬਰਤਾਨਵੀ ਸਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਸ਼ਾਹੀ ਦਰਬਾਰ ਨੇ 
ਇਸ ਤੇ ਫ਼ਿਰ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। 

ਹੁਣ ਇਹ ਉੱਨ, ਬਾਜਰਾ, ਛੋਲੇ ਅਤੇ ਲੂਣ ਦੀ ਖ਼ਰੀਦੇ ਫਰੋਖ਼ਤ 
ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਇਹ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ. ਵੀ ਸਥਾਨਕ ਮੰਡੀ ਹੈ। ਚਮੜੇ ਦਾ 
ਸਾਮਾਨ, ਖੱਡੀਆਂ ਅਤੇ ਚੀਨੀ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਬਰਤਣ ਬਣਾਉਣ ਦੀਆਂ 
ਦਸਤਕਾਰੀਆਂ ਇਥੇ ਹਨ। ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਰਾਜਸਥਾਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ 
ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਇਕ ਕਾਲਜ ਹੈ। ਇਕ .ਇਥੇ ਹਸਪਤਾਲ ਵੀ ਹੈ। 

ਆਬਾਦੀ-382,852 (1993) 

28” 18' ਉ. ਵਿਥੰ.; 74259' ਪੂ..ਲੰਬ. ਰ 

ਹ. ਪੁ. - ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 2 929; ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ 10:35 


ਚੁੱਲ ਵੱਗ : ਇਹ ਪਾਲੀ ਖੰਧਕੇ ਦਾ ਦੂਸਰਾ ਭਾਗ ਹੈ। ਇਸ 


ਦੇ ' ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਬੰਧਕ ਜਾਂ ਅਧਿਆਇ ਹਨ--ਕਮ-ਖੰਧਕ, ਪਾਰਿਵਾਸਿਕ, 


_ ਸਮੁੱਚਯ, ਸਮਥ, ਖੁਦਰਵੇਂਥੂ, ਸੇਨਾਸਨ, ਸੰਧ ਭੇਦਕ, ਵੱਤ, ਪਾਤਿਮੇਖਠਪਨ, 


ਭਿੱਖੁਗੀ, ਪੰਚਸਤਿਕ ਅਤੇ ਸੱਤਸਤਿਕ ਖ਼ੰਧਕ। 


ਪਹਿਲੇ ਅਧਿਆਏ ਵਿਚ ਪੰਜ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਦੰਡ ਵਿਧਾਨਾਂ ਦਾ 

ਵਿਸਥਾਰ ਪੂਰੇ ਇਤਿਹਾਸ ਸਹਿਤ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ 

ਹਨ (ਓ) ਤਰਜਨੀ ਕਰਮ, ਅ) ਨਿਤਯਸ ਕਰਮ ੬) ਪ੍ਰਬਾਜਨੀ ਕਰਮ 
ਨੀ ) ਉਤਕਸ਼ੇਪਣੀ ਕਰਮ। 


1.ਤਰਜਨੀਅ ਕਰਮ-(ਦੋਸ਼ ਦਰਸ਼ਨ ਦਵਾਰਾ ਅਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਪ੍ਰਗਟ . 
ਕਰਨਾ) ਝਗੜੇ ਤੇ ਵਿਵਾਦ ਵਿਚ ਲੱਗੇ ਵਿਅਕਤੀ ਇਸ ਕਰਮ ਲਈ_ _ 


_ਦੰਡਯੋਗ ਹਨ। 

2. ਨਿਯਸ ਕਰਮ (ਉਚਿਤ ਸਮੇਂ ਤਕ ਯੋਗ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਦੇਖ 
ਰੇਖ ਵਿਚ ਰਹਿਣਾ) ਅਣ-ਅਨੁਕਲ ਗ੍ਰਹਿਸਥੀਆਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਕਰਨ ਤੇ 
ਇਹ ਦੰਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 

3..ਪ੍ਰਬਾਜਨੀ ਕਰਮ (ਵਾਸ-ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਕੱਢ ਦੇਣਾ) ਕੁਲ ਦੇ 
ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਇਸ ਦੰਡ ਦੇ ਭਾਗੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। 

4. ਪ੍ਰਤਿਸਾਰਣੀ ਕਰਮ (ਮਾਫ਼ੀ ਮੰਗਣ ਤੇ ਮੁੜ ਸਬੰਧ ਕਾਇਮ 
ਕਰਨਾ) ਅਕਾਰਣ ਕਿਸੇ ਗ੍ਰਹਿਸਥੀ ਨੂੰ ਕੌੜੇ ਬਚਨ ਦੁਆਰਾ ਦੁੱਖ 
ਪਹੁੰਚਾਉਂਣ ਤੇ ਇਹ ਕਰਮ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 


ਜ਼ੁੱਲ ਵੱਗ 


5, ਉਤਕਸ਼ੇਪਣੀ ਕਰਮ (ਸੰਘ ਵਿਚੋਂ ਕੱਢ ਦੇਣਾ) ਜੋ ਅਪਰਾਧ 
ਕਰਕੇ ਉੱਸ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਜੋ ਅਪਰਾਧ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦੇ ਅਤੇ 
ਜੋ ਸਮਝਾਉਣ ਤੇ ਵੀ ਗਲਤ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਨਹੀਂ ਛਡਦੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ 
ਦੰਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਪਰਾਧਾਂ ਦੇ ਦੋਸ਼ੀ ਹਨ, ਉਹ ਸੰਘ 
ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਵਾਂਝੋ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਦੰਡ ਭੋਗਣ ਮਗਰੋਂ ਜਿਸ ਢਾ 
ਆਚਰਣ ਸੁਧਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਮਾਫ਼ੀ ਮਿਲ 
ਸਕਦੀ ਹੈ। ਤ 
ਲਈ 'ਮਾਨਤ' ਤੇ 'ਪਰਿਵਾਸ' ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ 
ਹੈ। ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਮਾਨਤ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਛੇ ਦਿਨਾਂ ਲਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਸ 
ਮਗਰੋਂ ਸ਼ੁਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 


ਚੌਥੇ ਅਧਿਆਇ ਵਿਚ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦੇ ਹੱਲ ਲਈ ਕਈ ਢੰਗ 
ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ (6) ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਵਿਨਯ (% ਅਮੂਢ ਵਿਨਯ (ਇਏ) 
ਪ੍ਰਰਿਗਯਾਤਕਰਣ (ਸ) ਯਦਭੂਯਸਿਕ (ਹ) ਤਤਪਾਪੀ ਯਸਿਕ ਤੇ (ਕ) 
ਤਿਣਵਥਾਰਕ। ਸੰਮੁਖ ਵਿਨਯ ਦੇ ਨਾਲ ਇਹ ਸੱਤ ਅਧਿਕਰਣ ਸਮਥ 
ਧਰਮ ਅਖਵਾਉਂਦੇ ਹਨ। 


` ਅਧਿਕਰਣ ਜਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਹਨ। ਵਿਵਾਦਾਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ 


_ਅਧਿਕਰਣ, ਕਿਸੇ ਦੋਸ਼ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਅਧਿਕਰਣ, ਆਪੱਤੀ 


ਅਧਿਕਰਣ ਤੇ ਸੰਘ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਅਨਿਯਮਿਤਤਾ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ 
ਹੀ ਊ 
ਪਹਿਨਣ ਆਦਿ ਦੇ ਜਾਇਜ਼ ਤੇ ਨਾਜਾਇਜ ਢੰਗ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ 


ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਸ ਅੰਧਿਆਇ ਤੋਂ ਉਸ ਸਮੈਂ ਦੇ ਪਹਿਰਾਵੇ ਤੇ __ 


ਸ਼ਿਲਪਕਲਾ ਆਦਿ ਉਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਆਪਣੀ ਭਾਸ਼ਾ 
ਦਿਚ ਕਰਕ ਦਿ ਬਿ ਰਬ 
ਵੀ ਇਸੇ ਅਧਿਆਇ ਵਿਚ ਦਿੱਤੀ ਗਈ. ਹੈ। ਪਾ ਦਾ 


ਵੋ ਅਧਿਆਇ ਕਿਚ ਕਹਾਂ ਤੇ ਹਾ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਦਾ 
ਵਿ 2 ੍ 
ਹੈ। ਰ 

ਅੱਠਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਵਿਚ ਆਗੰਤੁਕ, ਅਵਾਸਿਕ ਤੇ ਗਮਿਕ ਦੇ 
ਕਰੱਤਵ, ਭੋਜਨ ਸੰਬੰਧੀ ਨਿਯਮ, ਭਿਖਿਆਚਾਰੀ ਤੇ ਅਰਣਯਵਾਸੀ ਦੇ 
ਕਰੱਤਵ, ਆਸਨ ਗ੍ਰਿਹ, ਇਸ਼ਨਾਨ ਗ੍ਰਿਹ ਤੇ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਦੇ ਨਿਯਮ ਅਤੇ 
ਜ਼ਿਸ਼ ਉਪਾਧਿਆਇ ਤੇ ਸ਼ਿਸ਼ ਆਚਾਰੀਆ ਦੇ ਕਰਤਵ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ। 


ਨੌਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿਚ ਦਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਕਿਨ੍ਹਾਂ 
ਹਾਲਤਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਤਿਮੋਕਸ਼ ਦਾ ਪਾਠ ਮੁਲਤਵੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। 
ਇਸ ਵਿਚ ਅਪਰਾਧ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਤੇ ਦੋਸ਼ ਲਾਉਣ ਦੀ ਵਿਧੀ ਵੀ 
ਦਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਸਮੁੰਦਰ ਸੰਬੰਧੀ ਅੱਠ ਸੁੰਦਰ ਉਪਮਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬੁੱਧ 
ਸ਼ਾਸਣ ਦੇ ਗੁਣ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ। ` 


ਦਸਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਵਿਚ ਭਿਕਸੁਣੀ ਸੰਘ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਤੇ 
ਸੰਘਟਨ ਦਾ. ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਭਿਕਸ਼ੂਆਂ ਤੇ ਭਿਕਸ਼ੂਣੀਆਂ ਦੇ 
ਪਰਸਪਰ ਸਬੰਧ ਕਿਹੋ ਜਿਹੇ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਦੇ ਨਿਯਮ ਵੀ 
ਇਸੇ ਵਿਚ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ। 


ਰ ਅਧਿਆਇ _ਵਿਚ _ਪਹਿਲੇ ਬੋਧੀ _ਸੰਗੀਤਿ 
ਗਿ 


ਲਾਈ ਰ੍ 60 


ਨ। ਬਾਰਵੇ ਅਧਿਆਇ ਵਿਚ ਦੂਜੇ ਸੰਗੀਤ ਵਾਰਤਾਲਾਪ) ਦਾ ਵਰਣਨ 
` ਜਿਸ ਵਿਚ 700 ਅਰਹਤ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ ਹਨ। 
ਹ.ਪੁ - ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 4:271 

__ 'ਚੁਲਾਈ : ਭਾਰਤ ਵਿਚਰ ਗਰਮੀਆਂ ਦੀ ਰੁੱਤ ਵਿਚ ਆਮ 
ਗਾਈ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਪੱਤੇਦਾਰ ਸਬਜ਼ੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਕਈ ਮੁੱਖ 
ਕਸਮਾਂ ਹਨ। ਛੋਟੀ ਜੁਲਾਈ ਦਾ ਬਨਸਪਤੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਨਾਂ ਐਮਾਰੈਂਟਸ 
[ਲਾਈਟਮ (&੩7੫005 01ਮਜਸ) ਹੈ, ਵੱਡੀ ਚੁਲਾਈ ਦਾ ਨਾਂ 
ਮਾਰੈਂਟਸ ਟ੍ਰਾਈਕਲਰ (&. ਧ0108) ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਐਮਾਰੈਂਟਸ 
ਪਾਈਨੌਸਸ (&. ॥੪੩੩੪੪੦) ਨੂੰ ਜੰਗਲੀ ਜੁਲਾਈ ਜਾਂ ਕੰਡੇ ਵਾਲੀ 
[ਲਾਈ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚੁਲਾਈ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਤੇ ਨਰਮ ਡੰਡਲਾਂ ਵਿਚ 
[ਟੀਨ, ਖਣਿਜ ਅਤੇ ਵਿਟਾਮਿਨ ਏ ਤੇ ਸੀ ਕਾਫ਼ੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿਚ ਹੁੰਦੇ 
ਨ। 


ਛੋਟੀ ਜੁਲਾਈ ਦੀ ਬਿਜਾਈ ਬਹਾਰ. 'ਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ 
ਸਾਰੀਆਂ ਗਰਮੀਆਂ ਹਰੇ ਪੱਤੇ ਮਿਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਪੌਦੇ 
(ਧਰੇ ਅਤੇ ਪੱਤੇ ਛੋਟੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਇਕ ਵਾਰ ਤੋੜਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 
ਏਤੀ ਹੀ ਮੁੜ ਪੁੰਗਰ ਕੇ ਤੁੜਾਈ ਯੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਚੁਲਾਈ 
ਤੀਆਂ ਅੱਗੋਂ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਅਰਥਾਤ ਇਕ ਹਰੀ ਤੇ ਦੂਸਰੀ ਲਾਲ ਹਨ। 
ਡੀ ਜੁਲਾਈ ਦੇ ਬੂਟੇ ਉੱਚੇ, ਤਣ ਮੋਟੇ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ 
ਰਮੀਂ ਤੇ ਬਰਸਾਤ ਦੋਹਾਂ ਮੌਸਮਾਂ 'ਚ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਹਰੀ 
ਹੁਲਾਈ ਹੀ ਉਗਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 
_ ਇਸ ਦੀ ਬਿਜਾਈ ਅਕਸਰ ਕਤਾਰਾਂ ਵਿਚ ਜਾਂ ਸਮਤਲ ਤੇ ਚੌਰਸ 
ਕਆਰੀਆਂ ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬੀਜਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬੀਜਾਂ ਨੂੰ ਮਿੱਟੀ 
ਹਾਲ ਮਿਲਾ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਬੀਜ ਛੱਟੇ ਨਾਲ ਖੇਤ ਵਿਚ ਬਰਾਬਰ 
ਰੋ ਇਕਸਾਰ ਕਿਰਨ। ਇਕ ਹੈਕਟਰ ਬਿਜਾਈ ਲਈ ਦੋ ਤੋਂ ਢਾਈ ਕਿ. 
ਗਹਾ. ਬੀਜ ਦੀ ਲੋੜ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਬਿਜਾਈ ਕਤਾਰਾਂ 'ਚ ਕਰਨੀ ਹੋਵੇ 
ਹਾਂ ਕਤਾਰਾਂ ਵਿਚਲੀ ਵਿੱਥ ਛੋਟੀ ਚੁਲਾਈ ਲਈ 20-25 ਸੈਂ. ਮੀ. ਅਤੇ 
ਫੱਡੀ ਜੁਲਾਈ ਲਈ 30-35 ਸੈਂ. ਮੀ. ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 


ਚੁਲਾਈ ਦੀ ਕਟਾਈ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਬਿਜਾਈ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਚਾਰ 
ਹਫ਼ਤੇ ਬਾਅਦ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਛੋਟੀ ਚੁਲਾਈ ਦੀਆਂ ਲਗਭਗ 
ਵੇ ਕਟਾਈਆਂ ਤੇ ਵੱਡੀ ਜ਼ੁਲਾਈ ਦੀਆਂ ਉਸ ਨਾਲੋਂ ਦੋ ਤਿੰਨ ਕਟਾਈਆਂ 
ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। - 


ਰਿ 


ਭਾਧਕ ਵਜੋਂ, ਮਰੇੜ ਦਸਤ ਅਤੇ ਹਾਜ਼ਤ ਵੇਲੇ ਖ਼ੂਨ ਦੇ ਆਉਣ ਨੂੰ 
ਰੋਕਣ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਗਲੇ ਅਤੇ ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਹੋਏ ਜ਼ਖ਼ਮਾਂ ਤੇ 
ਾਹਰੀ ਤੌਰ ਤੇ ਲੇਪ ਜਾਂ ਮਾਲਿਸ਼ ਕਰਨ ਵਿਚ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 
__ਹ. ਪੁ.--ਸਬਜ਼ੀਆਂ-ਚੌਧਰੀ : 227 ਗ. ਇੰ. ਮੈ. ਪ: 14 

ਚੁਲਾਲਾਂ ਗਕਾਰਨ` : ਸਿਆਮ (ਥਾਈਲੈਂਡ) ਦੇ ਇਸ 
ਭਾਦਸ਼ਾਹ ਦਾ ਜਨਮ 20 ਸਤੰਬਰ, 1853ਈ. ਨੂੰ ਬੈਂਕਾਕ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। 
ਏਹ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਮਾਂਗਕੁਨ (6੦0£%0ਸ)ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੇ 
ਪਤਾ ਦੀ ਸੁਧਾਰ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕੀਕਰਣ ਦੀ ਨੀਤੀ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਰਖਿਆ! 
! ਅਕਤੂਬਰ, 1868 ਈ. ਨੂੰ ਇਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਤੇ ਇਹ 
ਤਖ਼ਤ ਦਾ ਵਾਰਸ ਬਣਿਆ ਪਰ 1873 ਈ. ਵਿਚ ਹੋਣ ਤਕ 
ਇਸ ਨੂੰ ਇਕ ਬੋਧੀ ਮੱਠ ਵਿਚ ਹੀ_ ਰਹਿਣਾ ਪਿਆ ਤੇ ਇਸ ਦੌਰਾਨ 
ਇਕ ਰੀਜੈਂਟ ਰਾਜਕਾਜ ਚਲਾਉਦਾ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਇਸ ਨੇ ਸਿਆਮ 
ਤੈਂ ਬਾਹਰ ਜਾਣ ਦਾ ਅਪੂਰਵ ਕਦਮ ਚੁਕਿਆ ਅਤੇ ਇਹ ਸਿੰਘਾਪੁਰ, 
ਜਾਵਾ ਅਤੇ 1874 ਈ. ਵਿਚ ਭਾਰਤ ਆਇਆ ਤਾਂ ਕਿ ਇਹ ਯੂਰਪੀ 
ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਸਕੇ। 


ਚੁਲਾਲਾਂ ਗਕਾਰਨ ਨੂੰ ਸਿਆਮ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਮਾਜਿਕ 
ਸੁਧਾਰ ਕਰਨ ਦਾ ਮਾਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਵਾਂਗ ਇਸ ਨੇ ਵੀ 
ਪੱਛਮੀ ਸਲਾਹਕਾਰ ਰਖੇ ਹੋਏ ਸਨ ਪਰ ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ ਪੈਮਾਨੇ ਤੇ ਇਹ 
ਬਹੁਤਾ ਕਰਕੇ ਬਰਤਾਨੀਆ ਤੇ ਹੀ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ 
ਨੂੰ ਭਾਰਤ, ਬਰਮਾ ਅਤੇ ਮਲਾਇਆ ਵਿਚ ਹਕੂਮਤ ਕਰਨ ਦਾ ਤਜਰਬਾ 
ਸੀ। ਸੰਨ 1874ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਗੁਲਾਮੀ ਨੂੰ ਬਿਲਕੁਲ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ 
ਜੇ ਕਿ ਇਸ ਦੇ ਸਮਾਜ ਸੁਧਾਰਾਂ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਦੇਣ ਸੀ। ਇਸ ਨੇ 
ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਕਰਜ਼ਾ ਉਤਾਰਨ ਲਈ ਕੋਈ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ 
ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਚੇਗਾ ਅਤੇ ਇਹ ਵੀ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ 
ਕਿ ਕੋਈ ਵੀ ਜਨਮ ਤੋਂ ਗੁਲਾਮ ਨਹੀਂ ਹੇਵੇਗਾ। ਕਿਉਂਕਿ ਜੁਆ ਖੇਡ ਕੇ 
ਚੜ੍ਹੇ ਕਰਜ਼ੇ ਗੁਲਾਮ ਪ੍ਰਥਾ ਦਾ ਮੁਖ ਕਾਰਨ ਸਨ ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੇ 
ਲੋਕ ਜੂਆ-ਘਰ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਫ਼ੌਜੀ 
ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਜਬਰੀ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਆਦਿਂ ਬੰਦ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੇ ਇਕ ਸਿਖਿਆ 
ਵਿਭਾਗ, ਇਕ ਮਿਆਰੀ ਸਿੱਕਾ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਅਤੇ ਡਾਕ ਤਾਰ ਸੇਵਾਵਾਂ 
ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ। 

ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਉਲਟ ਇਸ ਨੇ 13ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੋਂ ਚੱਲੀ ਆ. 
ਰਹੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਸਾਰੀ ਦੀ ਸਾਰੀ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ 
ਮੁੜ ਕੇ ਸੰਗਨਿਜ ਦੀਤਾ। ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ ਤੇ ਸੂਬਾਈ ਗਵਰਨਰ ਕੇਂਦਰੀ 
ਕੀ ਲੀ 





ਲੜਾਈ ਸਮੇਂ ਫ਼ੌਜੀ ਸਹਾਇਤਾ ਦੇਣ ਲਈ ਤੇ ਜਾਂ ਸਾਲਾਨਾ ਕਰ ਦੇਣ 
ਲਈ ਹੀ ਆਉਂਦੇ ਸਨ ਤੇ ਇਹ ਕਰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਨਿਰਦਈ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ 
ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਪਰ ਸੰਨ 1892 ਵਿਚ ਇਸ ਰਾਜੇ ਨੇ 
ਯੂਰਪੀਨ ਮਾਡਲ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਨਵੀਂ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਬਣਾਈ ਜਿਸ 
ਅਤੇ ਇਕਸਾਰ ਕਰ-ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਇਸ ਦੇ ਵਸੀਅਤ 
ਐਕਟ ਨਾਲ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਸਥਾਪਤ 
ਹੋਇਆਂ ਅਤੇ ਜ਼ਿਮੀਦਾਰਾਂ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਦਾ 
ਛੁਟਕਾਰਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਾਉਣ ਵਿਚ ਮਦਦ ਹੋਈ। ਚੁਲਾਲਾਂ ਗਕਾਰਨ ਨੂੰ 
ਪੱਛਮੀ ਤਾਕਤਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਣ ਕਰਕੇ ਕਈ ਵਿਰੋਧੀ ਗੁੱਲਾਾਂ ਦਾ 
ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਇਸ ਨੂੰ ਮਜਬੂਰਨ ਹੀ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਦੇ ਕੁਝ 
ਹਿੱਸੇ ਬਰਤਾਨੀਆ ਨੂੰ ਤੇ ਕੁਝ ਹੇਰ ਹਿੱਸੇ ਫਰਾਂਸੀਸੀਆਂ ਨੂੰ ਦੇਣੇ ਪਏ। 
ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਸਿਆਮ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਣ ਵਿਚ 
ਸਫ਼ਲ ਰਿਹਾ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਲਈ ਇਸ ਨੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਅਤੇ ਫਰਾਂਸ ਨੂੰ 


ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਭੜਕਾਈ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਜਨਵਰੀ, 1896 ਈ. 
ਵਿਚ ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਕ ਸੰਧੀ ਤੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਕਰਵਾਉਣ ਵਿਚ 
ਕਾਮਯਾਬ ਹੋ ਗਿਆ ਜਿਸ ਅਨੁਸਾਰ ਸਿਆਮ ਨੂੰ ਦੇਹਾਂ ਦੇ ਆਪੋ ਆਪਣੇ 
ਕਬਜ਼ਿਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇਕ ਅਜ਼ਾਦ ਤੇ ਨਿਰਪਖ ਰਾਂਜ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ 
ਰਹਿਣ ਦਿੱਤਾ ਜਾਣਾ ਸੀ। ਇਹ 1897 ਅਤੇ 1907ਈ. ਵਿਚ ਦੋ ਵਾਰੀ 
ਯੂਰਪ ਗਿਆ। 23 ਅਕਤੂਬਰ 1910 ਈ. ਨੂੰ ਬੈਂਕਾਕ ਵਿਖੇ ਇਸ ਦਾ 
ਦਿਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆਂ। 

ਹ. ਪੁ-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 2: 917 

ਚੂਸ਼ਾਨ : ਪੂਰਬੀ ਚੀਨ ਦੇ ਜਸੀਆਂਗ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦੇ ਤਣ ਤੋਂ ਪਰ੍ਹਾਂ 
ਪੂਰਬੀ ਚੀਨ ਸਾਗਰ ਵਿਚ ਇਹ ਇਕ ਦੀਪ ਸਮੂਹ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਟਾਪੂਆਂ 
ਦੀ ਗਿਣਤੀ 400ਹੈ। ਇਸ ਸਮੂਹ ਨੂੰ 'ਚੁਸ਼ਾਨ ਜੋ-ਸ਼ਾਨ' ਦੇ ਨਾਵਾਂ ਨਾਲ 
ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਾਂਗ ਜੋ ਖਾੜੀ ਦੇ ਦੁਆਰ ਉਪਰ ਸਥਿਤ ਇਹ 
ਟਾਪੂ ਚੀਨ ਦੇ ਹੋਰਨਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦੇ ਵਪਾਰ ਦਾ ਅੱਡਾ ਰਹੇ ਹਨ। 
ਹੋਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਵਪਾਰ ਹੁੰਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਵਪਾਰਕ ਅੱਡਿਆਂ 
ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਹੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਨਹੀਂ ਰਹੇ ਸਗੋਂ ਬੇਧੀ ਮੱਠ, ਮੰਦਰ ਅਤੇ ਬੋਧੀ 
_ਜਭਿਅਤਾ ਲਈ ਵੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਨ। ਇਥੋਂ ਦਾ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਪੁਤੇ (206) 
ਟਾਪੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੱਠਾਂ ਦਾ ਵੱਡਾ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਇਹ ਚੀਨ ਦੇ ਤਿੰਨ ਵੱਡੇ ਬੋਧੀ 
ਧਾਰਮਕ ਅਸਥਾਨਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਵੱਡਾ ਤੀਰਥ 
ਅਸਥਾਨ ਵੀ ਹੈ। ਇਸ ਧਾਰਮਕ ਅਸਥਾਨ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 916 ਈ. 
ਵਿਚ ਹੋਈ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਪਿਛੋਂ ਸੂੰਗ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਰਾਜ ਕਾਲ 
(960-1269) ਵਿਚ ਬੇਧੀ ਪੈਰੋਕਾਰ ਇਧਰ ਆਉਂਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸ 
ਜਗ੍ਹਾ ਉਤੇ ਪਹਿਲਾਂ-ਰਹਿਮਤਾਂ ਦੀ ਦੇਵੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਇਸ 
ਦੇਵੀ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਨੇੜੇ ਦੇ ਤੀਐਨ ਤਾਈਸ਼ਾਨ ਪਰਬਤਾਂ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰ ਤੋਂ 
ਲਿਆ ਕੇ ਇਥੇ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਸੇ ਦੇਵੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਖਾਤਰ 
ਇਕ ਮੰਦਰ ਵੀ ਬਣਵਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਮੰਦਰ ਨੂੰ 11 ਵੀਂ 
ਸਦੀ ਵਿਚ ਹੇਰ ਵੀ ਵੱਡਾ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਮਗਰੋਂ ਇਹ ਮੰਦਰ 
ਜਾਪਾਨੀ ਬੋਧੀਆਂ ਦਾ ਖ਼ਾਸ ਮੰਦਰ ਬਣਿਆ। ਇਸ ਪਿੱਛੋਂ ਇਸੇ ਮੰਦਰ 
ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਕਾਰਨ ਇਸ ਟਾਪੂ ਤੋਂ ਜਾਪਾਨ ਵੱਲ ਸਮੁੰਦਰੀ ਆਵਾਜਾਈ 
ਬਹੁਤ ਵਧੀ। ਮਿੰਗ ਵੰਜ (1368-1644) ਹੇਠ ਜਾਪਾਨੀ ਸਮੁੰਦਰੀ 
ਨੂੰ ਵੀ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਅਖ਼ੀਰ 16ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੰਦਰਾਂ 
_ ਨੂੰ ਮੁੜ ਉਸਾਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। 16ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਟਾਪੂਆਂ ਦੀ 
ਅੰਤਰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਵਪਾਰਕ ਮਹੱਤਤਾ ਵਿਚ ਵੀ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ। 18ਵੀਂ 
ਸਦੀ ਦੇ ਅਖ਼ੀਰ ਵਿਚ ਬਰਤਾਨਵੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਟਾਪੂਆਂ ਉਪਰ 
ਬਰਤਾਨਵੀ ਵਪਾਰਕ ਬਸਤੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਰੱਖੀ। 1839 
ਤੋਂ 1842 ਵਿਚਲੀ ਅਫ਼ੀਮੀ ਜੰਗ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਟਾਂਪੂਆਂ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸੇ 
ਉਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਹੋ ਗਿਆ। 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਚੀਨੀ ਮੁੱਖ 
ਧਰਤੀ ਉਤੇ ਸ਼ੰਘਾਈ ਬੰਦਰਗਾਹ ਦੇ ਉੱਨਤ ਹੋਣ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਟਾਪੂਆਂ 
ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਘਟੀ ਪਰ ਇਹ ਮੱਛੀਆਂ ਫੜਨ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਤਾਂ ਬਣੇ ਹੀ 
ਰਹੇ। ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਵੀ ਇਥੋਂ ਮੱਛੀਆਂ ਫੜੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ 
ਇਥੇ ਸਾਲ ਵਿਚ ਚੌਲਾਂ ਦੀਆਂ ਦੋ ਫ਼ਸਲਾਂ ਉਗਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। 

ਇਨ੍ਹਾਂ ਟਾਪੂਆਂ ਦੀ ਡਿੰਹ੍ਰਾਈ ਵੱਡੀ ਬੰਦਰਗਾਹ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਵੱਡੇ 
'ਚੂ ਸ਼ਾਨ ਟਾਪੂ ਉਪਰ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਟਾਪੂਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਕੇਂਦਰ 
`ਵੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਕੇਂਦਰ ਪਹਿਲਾਂ ਮੁੱਖ ਧਰਤੀ ਉਤੇ ਸ਼ੰਘਾਈ 
ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਾਫਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਮੁੱਖ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਹੀ ਚਲਾਇਆ 


63 


ਚੁਹਾ 


ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਪਰ ਇਹ ਟਾਪੂ ਵਧੀਆ ਬੰਦਰਗਾਹੀ ਸਹੂਲਤਾਂ ਕਰਕੇ ਮੁੱਢ 
ਤੋਂ ਹੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਨ। 

ਚਟਾਨਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਪੱਖੋਂ ਇਹ ਟਾਪੂ ਜਜੀਆਂਗ ਅਤੇ ਕਤਯੈਨ 
ਪ੍ਰਾਂਤਾਂ ਦੀਆਂ ਪਰਬਤੀ ਲੜੀਆਂ ਦਾ ਇਕ ਹਿੱਸਾ ਹਨ ਜਿਹੜੀਆਂ ਮੁੱਖ 
ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਸਮੁੰਦਰ ਹੇਠਾਂ ਡੁਬ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਿਸੇ ਸਮੇ' ਇਹ 
ਸਨ। ਚੀਨੀ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਇਹ ਚੂ-ਸ਼ਾਨ ਟਾਪੂਆਂ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਵਿਚ 
ਦਿਖਾਈ ਦੇਂਦੇ ਹਨ। ਟਾਂਪੂਆਂ ਉਤੇ ਇਹ ਪਹਾੜ 250ਮੀ. ਤੀਕ ਉਪਰ 
ਉੱਚੇ ਉਠੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਕਈਆਂ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਉਚਾਈ ਇਸ਼ ਤੋਂ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ __ 
ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਸਿਖਰ 500ਮੀ (1640ਫੁੱਟ) ਉੱਚੀ ਹੈ। ਯੈ-ਗਸੀ _ 
ਦਰਿਆ ਨਾਲ ਲਿਆਂਦੀ ਮਿੱਟੀ ਉੱਤਰੀ ਟਾਪੂਆਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਵਿਛਦੀ 
ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਗਾਦ ਦੇ ਇਕੱਠਾ ਹੁੰਦੇ ਰਹਿਣ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਟਾਪੂਆਂ 
ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਟਾਪੂਆਂ ਦੀ ਮੁੱਖ ਧਰਤੀ ਚੀਨ ਨਾਲ ਹੀ ਜੁੜ ਜਾਣ ਦੀ 
ਸੰਭਾਵਨਾ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। 

ਹ. ਪੁ-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 3: 271 

_ਚੂਹੜਕਾਣਾ : ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬ ਪਾਕਿ) ਵਿਚ ਇਸੇ ਨਾਂ ਦੀ 
ਤਹਿਸੀਲ ਦਾ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਇਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਿੰਡ ਹੈ ਜੋ 
ਚੂਹੜਕਾਣਾ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਤੋਂ ਲਗਭਗ ਤਿੰਨ ਕਿ. ਮੀ. ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ 
ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਪਿੰਡ ਦੀ ਮਸ਼ਹੂਰੀ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਬਾਨੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ 
ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਹੈ। ਇਹ ਉਹ ਪਿੰਡ ਹੈ 
ਜਿਥੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੀ ਆਗਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਕੋਈ ਲਾਹੇਵੰਦ 
ਸੌਦਾ ਕਰਨ ਆਏ ਸਨ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਪਾਰ ਲਈ ਪਿਤਾ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੀ 
ਇਹ ਪੂੰਜੀ ਭੁਖੇ ਸਾਧੂਆਂ ਨੂੰ ਭੇਜਨ ਛਕਾਉਣ ਤੇ ਹੀ ਖਰਚ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। 
ਵਾਪਸ ਘਰ ਪਰਤਣ ਤੇ ਭਾਈ ਬਾਲੇ ਨੇ ਇਹ ਸਾਰੀ ਵਿਥਿਆ ਪਿਤਾ 
ਮਹਿਤਾ ਕਾਲੂ ਨੂੰ ਸੁਣਾਈ ਤਾਂ ਪਿਤਾ ਨੇ ਨਾਨਕ ਤੋਂ ਇਸ ਦੀ ਪੁੱਛ ਕੀਤੀ। 
ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨੇ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਕਿ 'ਇਸ ਸੌਦੇ ਦਾ 
ਸੌਦਾ' ਜਾਂ 'ਖਰਾ ਸੌਦਾ' ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ 
ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ 
ਕਰਨ ਲਈ ਇਸ ਸਥਾਨ ਤੇ ਇਕ ਆਲੀਸ਼ਾਨ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਣਵਾਇਆ 
ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਨਾਂ ਰਖਿਆ 'ਸੱਚਾ ਸੌਦਾ'। 

ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਨਾਂ ਕਾਫ਼ੀ ਜ਼ਮੀਨ ਵੀ ਹੈ। ਵਿਸਾਖੀ ਅਤੇ ਕਤਕ 
ਦੀ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਜਨਮ ਉਤਸਵ ਤੇ ਇਥੇ __ 
ਮੇਲਾ ਲਗਦਾ ਹੈ ਪਰ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਵੰਡ ਪਿੱਛੋਂ ਇਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੁੰਝਾ _ 
ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਕਦੇ ਕਦਾਈਂ ਸਿੱਖ ਯਾਤਰੂ ਇਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ 
ਲਈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 

ਹ. ਪੁ--ਮ. ਕੋ., 474; ਸਿ. ਸ਼੍ਰਾ. ਵੈ. ਪਾਕਿ, 

ਚੂਹਾ : ਇਹ ਰੋਡੇਸ਼ੀਆ ਵਰਗ ਦੀ ਮਿਊਰਡੀ ਕੁਲਦੇ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ 
ਕੁਤਰਨ ਪ੍ਰਾਣੀ ਹਨ। ਚੂਹਾ ਨਾਂ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਮਿਲਣ ਵਾਲੀ 
ਕਿਸਮ ਮੱਸ ਮਸਕਿਊਉਲਸ 0ਅ0510520105) ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ 
ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਰੋਡੇਸ਼ੀਆ ਵਰਗ ਦੀਆਂ ਕਈ ਹੋਰ ਕੁਲਾਂ ਜਿਵੇਂ 
ਦੇ ਜੇਬੀ-ਚੂਹੇ ਅਤੇ ਜਪਾੱਡੱਡੀ ਕੁਲ ਦੇ ਟਪੂਸੀਆਂ ਮਾਰਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ 
ਬਰਚ ਚੂਹਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ 'ਚੂਹੇ' ਹੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 


ਚੂਕੀ ਸਾਕਾ 


ਘਰੇਲੂ ਚੂਹੇ ਮਨੁੱਖ ਰਾਹੀਂ ਯੂਰੇਸ਼ੀਆ ਤੋਂ ਸੰਸਾਰ ਦੇ. ਸਾਰੇ 
ਆਬਾਦੀ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਹਨ। ਇਹ ਭੂਰੇ ਜਾਂ ਸਲੇਟੀ 
ਰੰਗ ਦੇ ਤਕਰੀਬਨ 20 ਸੈਂ. ਮੀ. ਕਤ ) ਹੁੰਦੇ ਹਨ। 





ਇਹ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖਾਧ ਪਦਾਰਥਾਂ, ਸਾਬਣ, ਪੇਸਟ, 
_ਗੂੰਦ ਆਦਿ ਤੇ ਮੂੰਹ ਮਾਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਚੂਹੇ 2-3 ਮਹੀਨੇ ਦੀ 
ਉਮਰ ਵਿਚ ਹੀ ਪ੍ਰੌਢ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਤਕਰੀਬਨ ਤਿੰਨ ਹਫ਼ਤੇ ਦੇ 
ਗਰਭ-ਕਾਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਬੱਚੇ ਦਿੰਦੇ ਹਨ: ਹਰੇਕ ਝੋਲ ਵਿਚ 12 
ਤੱਕ ਬੱਚੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਗਰਮ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਇਹ ਸਾਰਾ ਸਾਲ ਬੱਚੇ ਦਿੰਦੇ 
ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। 

` ਵੱਡੇ ਚੂਹੇ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਗੂੜ੍ਹੇ ਰੰਗ ਦੇ ਤਿੱਖੇ ਨੱਕ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ 
ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੈਰ ਤੇ ਪੂਛ ਵਾਂਲ ਰਹਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਮੁੱਖ 
ਤੌਰ ਤੇ ਕਾਲੇ ਜਾਂ ਨਾਰਵੇਂ ਚੂਹੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਚੂਹੇ ਬੜੇ ਆਕਰਮਣਕ, 
ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਬਹੁਤੀ ਸੰਤਾਨ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਾਣੀ ਹਨ। 





ਨਾਰਵੇ ਜੂਹਾ 
__ ਵਰਗੀਆਂ ਆਂਦਤਾਂ ਕਰਕੇ ਹਰ ਥਾਂ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ 3-4ਮਹੀਨੇ 
ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੰਚ ਪ੍ਰੰਢ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਕ ਸਾਲ ਵਿਚ ਤਕਰੀਬਨ 
7 ਵਾਰ ਬੱਚੇ ਦੇ ਸਕਦੇ 'ਹਨ। ਇਕ ਝੋਲ ਵਿਚ 6-22 ਬੱਚੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। 
-____ ਕਾਲੇ ਚੂਹੇ ਨੂੰ ਰੂਫ, ਅਲੈਕਜੈਂਡਰੀਨ ਜਾਂ ਸਲੇਟੀ ਚੂਹਾ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ 
` ਹਨ। ਨਾਰਵੇ ਚੂਹੇ ਸਲੇਟੀ, ਚਿੱਟੇ, ਕਾਲੇ ਜ਼ਾਂ ਰੰਗ ਬਰੰਗੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। 
ਅਤੇ ਚੰਗੇ ਤਾਰੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਦੋਨੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚੂਹੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਵਾਂ ਤੇ 


02 


ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਇਕੱਠੇ ਇਕੋ ਇਮਾਰਤ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਣ ਤਾਂ ਨਾਰਵੇ 
ਹੇ ਹੇਠਲੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਤੇ ਕਾਲੇ ਚੂਹੇ ਉਪਹਲੀਆਂ ਮੰਜ਼ਲਾ ਵਿਚ 
ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। 


ਚੂਹੇ ਸਭ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦਾਣੇ, ਫਲ. ਘਾਹ, ਜੜ੍ਹਾਂ, 


_ਕੀੜੇ-ਮਕੌੜੇ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਖਾਧ ਪਦਾਰਥ ਸਭ ਕੁਝ ਖਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। 


ਚੂਹਿਆਂ ਦੀਆਂ ਨਈ ਜਾਤੀਆਂ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਰਹਿਣਾ ਪਸੰਦ ਕਰਦੀਆਂ 
ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਭਜਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਖ਼ਰਾਬ ਕਰਕੇ ਤੇ ਪਲੇਗ ਅਤੇ 
ਮਿਊਰਿਨ ਟਾਈਫ਼ਸ ਵਰਗੀਆਂ ਬੀਮਾਰੀਆਂ ਫੈਲਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਖੇਤਾ ਵਿਚ 
ਚੂਹੇ ਫ਼ਸਲਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਕੁਝ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿਚ ਇਹ 


ਕਈ ਹੋਰ ਸ਼ਿਕਾਰਖੋਰਾਂ ਦੀ ਇਹ ਖ਼ੁਰਾਕ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਕਿ 
ਚੂਹਿਆਂ ਦੀ ਅਣਹੋਂਦ ਵਿਚ ਪਸ਼ੂ ਧਨ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ 'ਪਹੁੰਚਾਦੇ ਹਨ। 
ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾਵਾਂ ਵਿਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਚਿੱਟਾ ਚੂਹਾ ਵੀ ਘਰੇਲੂ 
ਚੂਹੇ ਦੀ ਹੀ ਇਕ ਪਾਲਤੂ ਕਿਸਮ ਹੈ। 
ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੜਿੱਕੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਪਕੜ ਕੇ, ਜ਼ਹਿਰ ਦੇਣ ਅਤੇ 
ਧੂੰਆਂ ਦੇਣ ਨਾਲ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੰਟਰੋਲ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਚੂਹੇ 
ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਬੰਜਰ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਆਦਿ ਨੂੰ ਕਾਸ਼ਤ ਹੇਠ ਲਿਆਉਣ 
ਨਾਲ ਤੇ ਪੁਰਾਣੇ ਵੱਟ-ਬੰਨੇ ਭੰਨ ਦੇਣ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾਇਆ 
ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਚੂਹਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਲਈ ਆਟੇ ਵਗੈਰਾ ਵਿਚ ਜ਼ਿੰਕ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਇਹ ਢੰਗ ਅਪਣਾਉਣ ਦਾ ਠੀਕ ਸਮਾਂ ਦਸੰਬਰ 
ਅਤੇ ਮਈ-ਜੂਨ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਖੇਤਾਂ ਵਿਚ ਮੱਕੀ ਦੀ ਫ਼ਸਲ ਨਾ ਹੋਵੇ। 

ਹ. ਪੁ-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 7 69; ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 8:428' 

ਚੂਕੀ ਸਾਕਾ : ਇਹ ਦੱਖਣੀ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਦੱਖਣ ਪੂਰਬੀ 
ਬੋਲੀਵੀਆ ਦਾ ਇਕ ਡਿਪਾਰਟਮੈਂਟ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਪੈਰਾਗਵਾਲੇ 
ਦੀ ਸਰਹੱਦ ਲਗਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਡਿਪਾਰਟਮੈਂਟ 1826 ਵਿਚ ਹੋਂਦ ਵਿਚ 
ਆਇਆ। ਇਸ ਦਾ ਕੁੱਲ ਖੇਤਰਫਲ 51524ਵ. ਕਿ. ਮੀ. ਅਤੇ ਆਬਾਦੀ 
498, 000 (1990) ਹੈ। ਇਸ ਡਿਪਾਰਟਮੈਂਟ ਵਿਚ ਕੇਂਦਰੀ ਐਡੀ 
ਕਾਰਡੀਲੇਰਾ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਨੀਵੀਂ ਭੂਮੀਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਮੈਦਾਨੀ ਭਾਗ 


`ਰਰ ਸਾਲ ਹੜ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਸੋਕਿਆਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ_ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪਸ਼ੂ-ਪਾਲਣਾ 


ਅਤੇ ਦਾਲਾਂ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਉਗਾਉਣਾ ਇਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ 
ਕਿੱਤਾ ਹੈ। ਨੀਵੀਂ ਭੂਮੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਮੱਕੀ, ਚਾਵਲ, ਤਮਾਕੂ ਅਤੇ 
ਤਪਤ-ਖੰਡੀ ਫ਼ਲ ਆਦਿ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਉਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੋਨਾ, ਚਾਂਦੀ, 
ਲੋਹਾ, ਤਾਂਬਾ ਅਤੇ ਗੰਧਕ ਇਥੋਂ ਦੇ ਖਣਿਜ ਪਦਾਰਥ ਹਨ। ਸੂਕਰੇ ਇਸ 
ਦਾ ਰਾਜਧਾਨੀ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਰੇਲਾਂ ਤੇ ਸੜਕਾਂ ਨਾਲ ਬਾਕੀ ਦੇ . 
ਮੁੱਖ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। 

ਸੂਕਰੇ ਬੋਲੀਵੀਆ ਦੀ ਕਾਨੂੰਨੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਵੀ ਹੈ। ਇਥੇ ਜਹਾਜ਼ਾਂ 
ਦਾ ਅੱਡਾ ਵੀ ਹੈ। 

ਹ. ਪੁ.-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 2: 921 

ਚੁਜ਼ੈਜੀ: ਇਹ ਜਾਪਾਨ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਕੇਂਦਰੀ ਹਾਂਸੂ ਦੇ ਟੋਚਿਗੀ 


ਪ੍ਰੀਫੈਕਚਰ ਦੇ ਨਿਕੋ ਨੈਸ਼ਨਲ ਪਾਰਕ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ 1,237 ਮੀ. (4,060 
ਫੁੱਟ ਦੀ ਉਚਾਈ ਤੇ ਸਥਿਤ ਇਕ ਝੀਲ ਹੈ। ਇਹ ਇਕ ਮਸ਼ਹੂਰ 


ਅਤੇ ਯਾਟ ਕਿਸ਼ਤੀਆਂ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ।.ਝੀਲ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਕੰਢੇ ਫੱਲ 


ਨਾਨਟੀ ਨਾਂ ਦਾ ਜਵਾਲਾਮੁਖੀ ਪਹਾੜ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਚੋਟੀ ਝੀਲ ਤੋਂ 
ਲਗਭਗ 2450 ਮੀ. (8,140 ਫੁੱਟ) ਉੱਚੀ ਹੈ। ਝੀਲ ਦੇ ਬਾਕੀ ਕੰਢੇ 
ਨੀਵੇਂ ਪਹਾੜਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਝੀਲ ਵਿਚ ਉੱਤਰ ਵਲੋਂ 
ਛੋਟੀਆਂ-ਛੋਟੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਪਾਣੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਇਹ 
ਲਗਭਗ 170ਮੀ. ਡੂੰਘੀ 'ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਜੱਲ-ਨਿਕਾਸੀ ਇਕੱਲੇ ਦਈਯਾ 
ਦਰਿਆ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਝੀਲ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ 
ਕੈਗੋਨੋ ਆਬਸ਼ਾਰਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਲਗਭਗ 95 ਮੀ. ਹੇਠਾਂ ਡਿਗਦਾ ਹੈ। 

36”44' ਉ. ਵਿਥ.; 139” 29' ਪੂ. ਲੰਬ . 

ਹ. ਪੁ-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 2: 932 

ਚੂਨਾ : ਇਨਸਾਨ ਅੱਗ ਦੀ ਖੋਜ ਅਤੇ ਗੁਫ਼ਾਵਾਸੀ ਯੁਗ ਸਮ 
ਤੋਂ ਹੀ -ਚੂਨੇ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਸੀ। ਪੱਥਰ ਯੁਗ ਦੌਰਾਨ ਚੂਨਾ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ 
ਭੱਠੀਆਂ ਖੇਦੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਵਿਚ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਸਭ ਤੋਂ 
ਪਹਿਲਾਂ ਮਨੁੱਖ ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਚੂਨਾ ਖਾਦ ਅਤੇ ਭਵਨ ਉਸਾਰੀ 
ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਰੋਮਨ ਜ਼ਨਫੋਨ ਨੇ ਚੂਨੇ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 
__ਰਸਾਇਣਿਕ ਰੀਏਜੰਟ ਦੱਸਿਆ। 
_ ਆਕਸਾਈਡ ਜਾਂ ਅਣ-ਬੁਝਿਆ ਜੂਨ) ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 


_ ਵਪਾਰਕ ਤੌਰ ਤੇ ਜ਼ੂਠੇ ਦੇ ਪੱਥਰ ਤੋਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਚੂਨਾ ਸ਼ੁੱਧ ਹਾਲਤ ` 


ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਬਣਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਉੱਚ-ਕੈਲਸ਼ੀਅਮ ਮਾਤਰਾ ਵਾਲੇ ਚੂਨਿਆਂ 
_ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ.ਅਤੇ ਇਹ 95%-ਤੋਂ 99% ਕੈਲੀਸ਼ੀਅਮ ਕਾਰਬੋਨੇਟ 


ਵਾਲੇ ਕੈਲਸ਼ੀਅਮ ਪਦਾਰਥਾਂ ਤੋਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ_ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਵੱਖ-ਵੱਖ 


_ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਚੂਨਾ 'ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵੀ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 


ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਮੈਗਨੀਸ਼ੀਅਮ ਕਾਰਬੋਨੇਟ ਦੀ ਮਾਤਰਾ 5% ਵਧੇਰੇ ਹੁੰਦੀ ਹੇਰ ਵਰਤ ਖੇਤੀਬਾੜੀ, ਅਕਾਨ-ਉਸਾਰੀ ਅਤੇ ਰਸਾਇਣਿਕ ਉਦਯੋਗਾਂ _ 


_ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਰਸਾਇਣਿਕ ਚੂਨਾ ਵੱਡੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿਚ ਖੁੱਲਾ- 


_ਡੋਲਮਾਈਟਿਕ) ਚੂਨਾ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਡੋਲਮਾਈਟ ਖਣਿਜ (ਜੂਨਾ ਪੱਥਰ) 


ਦੀ ਇਕ ਕਿਸਮ ਜਿਸ ਵਿਚ 30%ਤੋਂ 45%ਮੈਗਨੀਸ਼ੀਅਮ ਕਾਰਬੋਨੇਟ 


ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੋਂ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 


ਰ੍‌੍ `ਜਦੋਂ ਚੂਨੇ ਦੇ ਪੱਥਰ ਨੂੰ ਕੰਟਰੋਲ ਕੀਤੀਆਂ ਭਸਮੀਕਰਨ ਹਾਲਤਾਂ 
_ਹੋਠ ਗਰਮ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈਤਾਂ ਕਾਰਬੋਨੇਟਾਂ ਦਾ ਅਪਘਟਨ ਹੋ ਕੇ 
ਅਣ-ਬਝਿਆ ਚੂਨਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਾਰਕ ਤੌਰ ਤੇ ਅਣ-ਬੁਤਿਆ 


ਸਰੀ ਵਿ ਕਿਰਨ ਥਰ ਜਲ ਇਆ 


ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਹਿ-ਉਪਜ ਕਾਰਬਨਡਾਈਆਂਕਸਾਈਡ `ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ 


ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਫਿਰ ਇੱਸ ਨੂੰ ਤਲਛੱਟਿਤ' ਕੈਲਸ਼ੀਅਮ ਕਾਰਬੋਨੇਟ, 
`_ਕਾਰਬਨਡਾਈਆਕਸਾਈਡ (€੦੦)ਆਦਿ ਤਿਆਰ ਕਰੇਨੋ ਲਈ ਇਕੱਠਾ 
ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਬੁਝੇ ਚੂਨੇ ਨੂੰ ਬਹੁਤੀ ਦੇਰ ਲਈ ਉੱਚ 
_ ਤਾਪਮਾਨ ਤੇ ਰਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਸ ਦੀ ਕਿੱਰਿਆਸ਼ੀਲਤਾ ਘੱਟ ਜਾਂਦੀ 


ਹੈ ਅਤੇ ਚੂਨੇ ਨੂੰ 'ਪੂਰੇ ਤੌਰ ਤੇ ਜਲਿਆ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ 
ਡੋਲੋਮਾਈਟੀ ਚੂਨਾ-ਪੱਥਰ ਇਸ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ 
ਤਿਨਿ 


ਰੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 


ਚੂਨਾ ਕੰਕਰੀਟ : ਵੇਖੋ, ਕੰਕਰੀਟ 


ਜਦੋਂ ਅਣ-ਬੁਝਿਆਂ ਚੂਨਾ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਕਿਰਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ 
ਇਸ ਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਬੁਝਾਉਣਾ `ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਰਿਆ 
ਤਾਪ-ਨਿਕਾਸੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰੀ ਵਿਸਫ਼ੋਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾਂ ਹੈ। ਖੁਸ਼ਕ 
ਜਲ-ਯੋਜਿਤ ਚੂਨਾ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਲਈ ਜਲ ਯੋਜਨ ਦੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ 
ਹੇਠ ਅਣ-ਬੁਝੇ ਜੂਨੇ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਇੰਨੇ ਕੁ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਕਰਵਾਈ 
ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦੀ ਸਿੱਲ ਪ੍ਰਤਿ ਰਸਾਇਣਿਕ ਐਫਿਨਿਟੀ ਖ਼ਤਮ ਹੈ 
ਜਾਵੇ। ਵਾਯੂਮੰਡਲੀ ਦਬਾਉ ਅਤੇ ਘੱਟ ਧਾਰਨਾ ਸਮੇਂ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਯੰਤਰ 
ਵਿਚ ਡੋਲੋਮਾਈਟੀ ਚੂਨਿਆਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ 


ਕੁ ਮਾਤਰਾ ਮੈਗਨੀਸ਼ੀਅਮ ਹਾਈਡ੍ਰਾਕਸਾਈਡ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 'ਦਬਾਉ 
ਦੁਆਰਾ ਜਲ ਯੋਜਿਤ' ਕਿਸ ਰ 
ਤੌਰ ਤੇ ਡੋਲੋਮਾਈਟੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਜਲ-ਯੋਜਿਤ ਚੂਨਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 


ਹਾਈਡ੍ਰੱਲਿਕ ਜ਼ੂਨਾ ਸੀਮਿੰਟਮਈ ਕਿਸਮ ਦਾ ਚੂਨਾ ਹੈ ਜਿਹੜਾ 
ਪੋਰਟਲੈਂਡ ਸੀਮਿਂਟ ਵਾਂਗ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਸੈੱਟ ਅਤੇ ਸਖ਼ਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ 
ਅਸ਼ੁੱਧ ਚੂਨਾ-ਪੱਥਰ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਸਿਲਿਕਾ ਅਤੇ ਐਲੂਮਿਨਾ ਮਿਲਿਆ 
ਹੋਵੇ, ਭਸਮ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 


ਜ਼ੂਨਿਆਂ ਦੇ ਰਸਾਇਣਿਕ ਅਤੇ ਭੌਤਿਕ ਗੁਣਾਂ ਵਿਚ ਕਾਫ਼ੀ ਭਿੰਨਤਾ 
ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਕੱਚੇ ਚੂਨਾ-ਪੱਥਰ ਦੇ ਭੂ-ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ 
ਰਸਾਇਣਿਕ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣਾਂ ਵਿਚ ਅੰਤਰ ਹੈ। ਅਣ-ਬੁਝੇ ਅਤੇ ਜਲ-ਯੋਜਿਤ 
ਚੂਠੇ ਚਿੱਟੇ ਰੰਗ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਕੁਝ ਅਸ਼ੁੱਧ ਜ਼ੂਨਿਆਂ ਦਾ ਰੰਗ 


`ਭੂਸਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੈਲਸ਼ੀਅਮ ਅਤੇ ਮੈਗਨੀਸ਼ੀਅਮ ਹਾਈੜ੍ਰਾਂਕਸਾਈਡ 


ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਘੁਲਣਸ਼ੀਲ ਹਨ ਅਤੇ ਚੂਨੇ ਦਾ ਪਾਣੀ ਸ਼ਬਦ 


-ਖੀਣ ਜਲੀ ਘੋਲ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੁਧੀਆ ਚੂਨਾ; ਪਾਣੀ 


ਵਿਚ ਚੂਨੇ ਦੇ ਠੋਸਾਂ ਦੀ ਇਕ ਸਸਪੈੱਨਸ਼ਨ ਹੈ। ਚੂਨੇ ਦੀ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ 


ਵਰਤੋਂ ਤੇਜ਼ਾਬਾਂ ਦੇ ਉਦਾਸੀਨੀਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 


ਲਾਭ--ਅਣ-ਬੁਝੇ ਅਤੇ ਜਲ-ਯੋਜਿਕ ਚੂਨੇ ਦੀਆਂ ਉਪਜਾਂ ਦੀ 


ੁੱਲ੍ਹਾ ਤੇ ਬਿਜਲ-ਭੱਠੀ ਸਟੀਲ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਲਈ, ਮੈਗਨੀਸ਼ੀਅਮ 
ਉਤਪਾਦਨ ਲਈ, ਐਲੂਮਿਨੀਅਮ, ਚਾਂਦੀ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਕੱਚੀਆਂ- 


ਧਾਤਾਂ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਲਈ ਅਤੇ ਜਿਸਤ, ਤਾਂਬਾ ਅਤੇ ਦੂਸਰੀਆਂ ਧਾਤਾਂ 
`ਦੀ ਸਮੈੱਲਟਿੰਗ (ਗਾਲਨ ਕਿਰਿਆ) ਅਤੇ ਸੁਧਾਈ ਲਈ ਵਰਤਿਆ 
`ਜਾਂਦਾ` ਹੈ। ਪੂਰਨ ਤੌਰ`ਤੇ ਜਲੇ ਡੇਲੋਮਾਈਟ ਦੀ ਵਧੇਰੇ ਵਰਤੋਂ ਉੱਚ 


ਤਾਪ ਵਾਲੀਆਂ ਭੱਠੀਆਂ ਅਤੇ ਭੱਠਿਆਂ ਵਿਚ ਲਾਈਨਿੰਗ ਲਈ ਉੱਚਤਾਪ 


ਸਹਿ ਪਦਾਰਥ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕੈਲਸ਼ੀਅਮ ਕਾਰਬਾਈਡ 
` ਲਈ ਵੀ ਇਸ ਦੀ ਕਾਫ਼ੀ ਮਾਤਰਾ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹੋਰ ਰਸਾਇਣਿਕ 


ਵਰਤੋਂ ਖੰਡ ਅਤੇ ਪੈਟ੍ਰੇਲੀਅਮ ਦੀ ਸ਼ੁਧਾਈ ਲਈ, ਰੇਤ-ਚੂਨਾ, ਇੱਟ ਤੇ 
ਕੰਕਰੀਟ ਉਪਜਾਂ, ਕੀਟਾਣੂਨਾਸ਼ਕ, ਚਮੜੇ ਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ, ਰੰਗ ਕਾਟ 
ਪਾਊਡਰ, ਸੋਡੀਅਮ ਹਾਈਡ੍ਰਾਂਕਸਾਈਡ, ਵਾਰਨਿਸ਼ ਤੇ ਪੇਂਟ, ਗਰੀਸ ਅਤੇ 
ਦੂਸਰੀਆਂ ਉਪਜਾਂ ਬਣਾਂਉਣ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ 
ਆਧੁਨਿਕ ਜਰਨੈਲੀ ਸੜਕਾਂ ਅਤੇ ਹਵਾਈ ਅੱਡਿਆਂ ਵਿਚ ਹਵਾਈ ਪਟੜੀ 
ਰਨ-ਵੇ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਮਿੱਟੀ ਸਥਾਈਕਾਰਕ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ 


_ਹੈ। 


_ਹ. ਪੁ-ਐਨ. ਥਿਰ :% ਰ੍ ਨਾ 
ਚੂਨਾ ਕੰਕਰੀਟ : ਵੇਖੋ, ਕੰਕਰੀਟ _ 


ਜ਼ੂਨਾ ਪੱਥਰ 
ਚੁਨਾ ਪੱਥਰ : ਇਹ ਇਕ ਚਟਾਨ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਘੱਟੋ ਘੱਟ 


50% ਕੈਲਸ਼ੀਅਮ ਕਾਰਬੋਨੇਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਠੰਢੇ ਹਲਕੇ ਤੇਜ਼ਾਬਾਂ ਅਤੇ 


ਤੇ ਘੁਲਣਸ਼ੀਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ਿਸ਼ਟ ਘਣਤਾ 24. ਤੋਂ 
2.8 ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਵਧੇਰੇ ਉਪਲੱਬਧ ਖਣਿਜ. ਕੈਲਸਾਈਡ 
(ਕਠੋਰਤਾ = 3) ਦੀ ਹੋਂਦ ਕਾਰਨ ਇਹ ਨਰਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਆਮ ਕਰਕੇ 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰੰਗ ਚਿੱਟੇ ਤੋਂ ਕਰੀਮ ਵਰਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਆਇਰਨ 
ਆੱਕਸਾਈਡਾਂ ਦੇ ਮਿਲੇ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਪੀਲੇ ਜਾਂ ਭੂਰੇ ਧੱਬੇ ਪੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 
ਆਰਗੈਨਿਕ ਮਾਦੇ ਅਤੇ ਆਇਰਨ ਡਾਈਸਲਫਾਈਡ ਦੀ ਮਿਲਾਵਟ 
ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰੰਗ ਨੀਲੇ ਤੋਂ ਕਾਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। _ 
ਬਣਤਰ ਅਤੇ ਰਚਨਾ 
ਰ੍ ਚੂਨਾ-ਪੱਥਰਾਂ ਦੇ ਕਾਰਬੋਨੇਟ ਵਾਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਧਰਤੀ ਵਿਚੋਂ ਕੱਢੇ 
ਪੁਰਾਣੇ ਜ਼ੂਨਾ-ਪੱਥਰ ਦੇ ਮਲਬੇ, ਅਰੀੜਧਾਰੀਆਂ ਦੇ ਗੁੱਦੇ ਦੀਆਂ ਗੋਲੀਆਂ 
ਅਤੇ ਫ਼ਾਸਿਲ ਆਦਿ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨੂੰ ਸੂਖ਼ਮਰ੍ਰਿਸਟਲੀ 
ਕੈਲਜਾਈਟ ਸੀਮਿੰਟ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚਟਾਨ ਦੇ ਕੈਲਸ਼ੀਅਮ 
_ਕਾਰਬੋਨੇਟ ਦਾ ਸਥਾਨ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਡੋਲੋਮਾਈਟ ਰਵਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 
_ ਵਧਣ ਨਾਲ ਜੂਨਾ-ਪੱਥਰ, ਡੋਲੋਮਾਈਟੀ ਚੂਨਾ-ਪੱਥਰ ਅਤੇ ਡੋਲੋਮਾਈਟ 


___ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਕਾਰਬੋਨੇਟ ਖਣਿਜਾਂ ਵਿਚ ਅਪਰਦੀ ਕੁਆਰਟਜ਼ ਤੇ 


ਫੈੱਲਸਪਾਰ ਅਤੇ ਜ਼ਰੱਕਾਨ, ਗਾਰਨੈਟ ਤੇ ਟੂਰਮੈਲੀਨ ਵਰਗੇ.ਪ੍ਰਤਿਰੋਧਕ 
ਖਣਿਜ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਚੂਨਾ-ਪੱਥਰ ਅੰਸ਼ਿਕ ਜਾਂ ਪੂਰਨ ਤੌਰ 
ਤੇ ਆਰਗੈਨਿਕੇ ਮੂਲ ਦੇ ਹਨ। ਨਰਮ ਤੇ ਚਿੱਟੇ ਜ਼ੂਨਾ-ਪੱਥਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 
ਕੌਕਿਨੈਸ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪੂਰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਸੈੱਲਾਂ ਦੇ ਟੁਕੜਿਆਂ ਦੇ ਬਣੇ 
ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਚਾਕ ਵਧੇਰੇ ਕਰਕੇ ਗਲੋਬੀਜੈਰੀਨਾ ਵਰਗੇ ਫ਼ੋਰੈਮਿਨੀਫਰਾ 
`ਦੇ ਬਣੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਦੂਸਰਾ ਫ਼ੋਰੈਮਿਨੀਫ਼ਰੀ ਚੂਨਾ-ਪੱਥਰ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਕਿ 
ਡਿਸਕ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਦੀਆਂ ਨੱਮੁਲਾਈਟਾਂ ਤੋਂ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਚੱਟਾਨ-ਭਿੱਤੀ 
ਜ਼ੂਨਾ-ਪੱਥਰ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਚੜ੍ਹਦੀ ਰੌ ਵਿਚਲੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਰਗੈਨਿਜ਼ਮਾਂ 
ਦੁਆਰਾ ਬਣੇ ਸਨ। ਜਿਸ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਖ਼ੁਰਾਕੀ ਤੱਤ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। 
ਉਓਲਾਈਟੀ ਚੂਨਾ-ਪੱਥਰਾਂ ਵਿਚ ਉਓਲਾਈਟ; ਕੈਲਸ਼ੀਅਮ ਕਾਰਬੋਨੇਟ 
ਦੇ ਬਣੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਰਸਾਇਣਕ ਤੌਰ ਤੇ ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਕਿਸਮ 
ਦੇ ਨਿਊਕਲੀਅਸਾਂ ਦੁਆਲੇ ਡਿਪਾਜ਼ਿਟ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸ਼ੁੱਧ 
ਚੂਨਾ-ਪੱਥਰਾਂ ਦੇ ਭਸਮੀਕਰਨ ਦੁਆਰਾ ਵਪਾਰਕ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਕਾਰਬਨ 
ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ ਅਤੇ ਚੂਨਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਓਲਾਈਟ ਚੂਨਾ 
ਪੱਥਰ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਸੂਖ਼ਮ ਦਾਣੇਦਾਰ ਪਦਾਰਥ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ 
ਹਿਲਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਬਣੇ ਸਨ। ਕਾਰਬੋਨੇਟ ਚਟਾਨਾਂ ਘੱਟ ਹੀ ਮਿਲਦੀਆਂ 
ਉਚਾਣ ਨਿਵਾਣ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਚੂਨਾ ਪੱਥਰ ਵਧੇਰੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿਚ ਮਿਲਦਾ 
ਹੋਵੇ। ਸਾਪੇਖੀ ਤੌਰ ਤੇ ਤਪਤ-ਖੰਡੀ ਤੱਟਾਂ ਉੱਤੇ ਆਮ ਮਿਲਦੇ 
ਚੂਨਾ-ਪੱਥਰ ਉਹ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਕੈਲਸ਼ੀਅਮੀ ਬੀਚ ਡਿਪਾਜ਼ਿਟਾਂ ਅਤੇ 
ਰੇਤਲੇ ਟਿੱਬਿਆਂ ਦੇ ਸੀਮਿੰਟੀਕਰਨ ਦੁਆਰਾ ਬਣਦੇ ਹਨ। 
ਲਾਭ--ਵਧੇਰੇ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਵਾਲੀ ਕੈਲਸ਼ੀਅਮ ਕਾਰਬੋਨੇਟ ਚਟਾਨ 
ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸਾਲਵੇ ਵਿਧੀ ਦੁਆਰਾ ਸੋਡੀਅਮ ਕਲੋਰਾਈਡ ਤੋਂ ਸੋਡੀਅਮ 
ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਚੂਨਾ-ਪੱਥਰ 
ਦੁਆਰਾ ਚੁਕੰਦਰ ਦੀ ਖੰਡ ਦੀ ਸੁਧਾਈ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਸ਼ੂਆਂ 


ਅਤੇ ਮੁਰਗੀਆਂ ਲਈ ਇਹ ਖ਼ੁਰਾਕ ਦਾ ਇਕ ਅੰਸ਼ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ 
ਵਰਤੋਂ ਲੂਣ ਬ੍ਰਾਈਨਾਂ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਅਤੇ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਬਣਾਉਣ ਲਈ 
ਅਭਿਕਾਰਕ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਾਫ਼ੀ ਉੱਚੇ ਤਾਪਮਾਨ ਉੱਤੇ 
(ਜਿਸ ਨਾਲ ਕੈਲਸ਼ੀਅਮ ਕਾਰਬੋਨੇਟ ਦਾ ਵਿਯੋਜਨ ਹੋ ਸਕੇ)। ਚੂਨਾ-ਪੱਥਰ 
ਦੇ _ਭਸਮੀਕਰਨ ਦੁਆਰਾ ਵਪਾਰਕ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਕਾਰਬਨ 
ਡਾਈਆੱਕਸਾਈਡ ਅਤੇ ਚੂਨਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 

ਪੋਰਟਲੈਂਡ ਸੀਮਿੰਟ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਇਕ ਭਾਗ ਸ਼ੇਲ ਜਾਂ ਮਿੱਟੀ 
ਵਿਚ ਤਿੰਨ ਜਾਂ ਚਾਰ ਹਿੱਸੇ ਚੂਨਾ-ਪੱਥਰ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਦਰਤੀ ਸੀਮਿੰਟ 
ਅਜਿਹੀ ਚਟਾਨ ਤੋਂ ਬਣਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ 10% ਤੋਂ 22% ਸਿਲੀਕਾ 
ਅਤੇ 4% ਤੋਂ 16% ਐਲੂਮਿਨੀਅਮ ਆੱਕਸਾਈਡ ਅਤੇ ਆਇਰਨ 
ਆੱਕਸਾਈਡ ਹੋਵੇ। ਚਟਾਨੀ ਫ਼ਾਸਫੇਟਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਬਣਾਉਟੀ ਖਾਦਾਂ 
ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦੂਸਰੀਆਂ ਤਲੱਛਟੀ ਚਟਾਨਾਂ 
ਵਾਂਗ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਪੈਟ੍ਰੋਲੀਅਮ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਗੈਸ ਸੰਗ੍ਰਿਹ ਹੋ 
ਸਕਦੇ ਹਨ। 

ਵਧੇਰੇ ਡੋਲੇਮਾਈਟ ਵਾਲੀਆਂ ਚਟਾਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਐਪਸਮ ਲੂਣ 
ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਚੂਨਾ-ਪੱਥਰ ਜਾਂ ਡੋਲੋਮਾਈਟ 
ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਥੰਮਾਂ, ਇਮਾਰਤਾਂ ਵਿਚ ਅੰਦਰ ਅਤੇ ਬਾਹਰ ਲੇਪਣ ਅਤੇ 
ਤੇ ਪਲਸਤਰ ਵਾਲੇ ਮਸਾਲੇ ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪੀਸੀ ਹੋਈ ਚਟਾਨ 
ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਖੇਡਾਂ ਦੇ ਮੈਦਾਨ, ਟੈਨਿਸ ਮੈਦਾਨ, ਰੇਲ ਗੱਡੀ ਦੀਆਂ ਲਾਈਨਾਂ 
ਲਈ ਕੰਕਰੀਟ, ਡੈਮਾਂ ਦੇ ਅਧਾਰ ਦੁਆਲੇ ਪਾੜਾਂ ਨੂੰ ਭਰਨ ਲਈ ਅਤੇ 
ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਰਤੋਂ ਬਿਟਉਮੈਨ ਜਾਂ ਸੀਮਿੰਟ ਨਾਲ 
ਮਿਲਾ ਕੇ ਜਾਂ ਇਕਲੇ ਹੀ ਸੜਕਾਂ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 
ਐਗਸਟੋਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਤੇਜ਼ਾਂਬੀਪਣ ਨੂੰ ਨਿਯਮਿਤ ਰਖਣ ਲਈ, __ 
ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਬਣਤਰ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਣ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਵਿਚ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਪਦਾਰਥ 
ਮਿਲਾਉਣ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫ਼ਰਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਸੜਕਾਂ ਲਈ ਵਰਤੇ 
ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਚੂਨਾ-ਪੱਥਰ ਵਿਚ ਰਗੜ ਪ੍ਰਤਿਰੇਧ ਲੋੜੀਂਦਾ ਗੁਣ ਹੈ। ਤੇਜ਼ਾਬੀ 
ਗੰਦ-ਮੰਦ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਵੇਸਟ ਨੂੰ ਉਦਾਸੀਨ ਕਰਨ ਲਈ 
ਡੋਲੋਮਾਈਟ ਨਾਲੋ ਚੂਨਾ ਪੱਥਰ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ 
ਇਹ ਵਧੇਰੇ ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ ਹੈ। 

ਹ. ਪੁ-ਐਨ ਬਿ. 14:39- 

ਚੁਨੇ ਦਾ ਭੱਠਾ : ਰਣ ਆਸਾ 
ਕੇ ਚੂਨਾ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਢੇਰਾਂ ਵਿਚ ਜਲਾਉਣ ਨਾਲ ਕਾਫ਼ੀ 
ਬਾਲਣ ਫ਼ਜ਼ੂਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜ਼ਰੂਰਤ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜਾਂ ਘੱਟ ਜਲਿਆ 
ਹੋਇਆ ਚੂਨਾ ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਥੇ ਬਾਲਣ 
ਸਸਤਾ ਅਤੇ ਚੋਖੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿਚ ਮਿਲਦਾ ਹੋਵੇ ਉੱਥੇ ਇਹ ਵਿਧੀ ਵਰਤੀ 
ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਚੂਨੇ ਦੇ ਭੱਠੇ ਆਮ ਕਰਕੇ ਨਦੀਆਂ ਜਾਂ ਜਿਥੇ ਪਾਣੀ 
ਵਹਿੰਦਾ ਹੋਵੇ ਦੇ ਕੰਢਿਆਂ ਉੱਪਰ ਲਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਨਾਲ ਚੂਨੇ 
ਨੂੰ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਬੁਝਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। 

ਭੱਠੇ ਬੇਲਨਾਕਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਢੀ ਚਿਮਨੀ ਟੁੱਟਵੀ 
ਸ਼ੁੰਕੂਕਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਥਾਨਕ ਲੋੜ ਅਨੁਸਾਰ ਬਿਸ ਦਾ ਆਕਾਰ 
ਬਦਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਟਾਂ ਜਾਂ ਪੱਥਰਾਂ ਦੇ'ਬਣੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅੰਦਰਲਾ ਅਸਤਰ 35 ਸੈਂ. ਮੀ. ਤੋਂ 45 ਸੈਂ. ਮੀ. ਮੋਟਾ ਹੁੰਦਾ 
ਪਿਤ ਰਿ ਜਿ ਿਖਿ 
ਹੈ। 

95 ਰਾਗੀ ਗੀਤ 
ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਕ ਵਿਧੀ ਵਿਚ ਕੰਕਰ ਜਾਂ ਜ਼ੂਨਾ ਪੱਥਰ ਦੀਆਂ ਲਗਭਗ 
22ਸੈਂ. ਮੀ. ਦੀਆਂ ਅਤੇ ਬਾਲਣ (ਕੋਲਾ, ਕੋਕ) ਦੀਆਂ 5ਸੈਂ. ਮੀ, ਦੀਆਂ 


65 


ਹਿਆਂ ਵਾਰੀ ਵਾਰੀ ਨਾਲ ਰਖੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆ ਹਨ। ਅਧਾਰ ਉੱਤੇ ਸੁੱਕੀ 
7 ਹਰੀ ਲੱਕੜ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦੂਜੀ ਵਿਧੀ ਵਿਚ ਕੰਕਰ, ਕੋਲਾ ਅਤੇ 
ਕੜ ਦਾ ਕੋਲਾ ਮਿਲਾ ਕੇ ਰੱਖੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 














ਗੁ; 





, ੫ “੧੦੯੦੪ 
੯੦੯੫੦ ੧੫੯੫੧੦੬੧੫੧੫੯੫੬ ਵੀ 


0000 07ਗੀਹੈਨੈ01੩੧- 
੫੫੧੫੧੫੯੦੭੧੧੦੧੫੧੦੧੦੯੦ ੯੫੬੫" 


ਗਾਜਗੀਜ,ਜੀ 







੨੮ ੫7੬? ਪਾਤ 


ਜਗਾ 


>੦-੦੦੦੪੫੨੧੫੧੧੫੦੦੧੦੦੦੦੦੧੧੯੯੧੧੮੯੧੯੯੯ 
3੭ ੭-੯0੪.,442₹49-2੧-੮237-੨% 


£ - : -੫੦੩%੦੮੨ <॥ 5੯੨2੯ ੨੨੮“ ੩੪੭੨ 
ਪੱਟ ਐਲੀਪੰਘ ਪਾ“ ੬੧੫੧੦ ੫੫0੧ ੧੫੧੧੯੫੯੫੯੫'ਖ ੫੧੯੫੫ 





੫੧੫ ੫੧੦੯੫੧੧੦੮ 


:214014]- 





੧੨ ਵਿ 

॥.- ," ੩ ੭੨85੦" 
ਉਸ 088 ਗਲ <੧0੮੫੧<੨੧ 

੯ 

੮੨ 


੦ 22 ਨਿਜ ਤਤ ਸ101109111 
ਸਿ 9 


ਭੱਠੇ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ--ਆਮ ਕਰਕੇ ਭੱਠੇ ਦੋ ਕਿਸਮ ਦੇ ਹੁੰਦੇ 
ਨ। ਅਰਥਾਤ (1) ਆਵਰਤਕ ਭੱਠੇ ਅਤੇ (2) ਨਿਰੰਤਰ ਭੱਠੇ। 

1.ਆਵਰਤਕ (ਰੁਕ ਰੁਕ ਕੇ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ) ਭੱਠੇ--ਇਸ ਭੱਠੇ 
ਡਚ ਜ਼ੂਨਾ-ਪੱਥਰ ਅਤੇ ਬਾਲਣ ਦੀਆਂ ਤਹਿਆਂ ਵਾਰੀ ਵਾਰੀ ਭਰੀਆਂ 
ਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਵਿਚ ਧੂੰਆਂ ਨਿਕਲਣ ਅਤੇ ਹਵਾ ਦੇ ਆਉਣ-ਜਾਣ 


7 ਉਚਿਤ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਵਾਰ ਚੂਨਾ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਣ ਤੇ ਭੱਠੀ 


] ਸਫ਼ਾਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਨਵੇਂ ਸਿਰਿਉ ਭਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
ਰਨ ਜਾਲਣ ਮਗਰੋਂ ਭੱਠੇ ਨੂੰ ਠੰਢਾ ਹੋਣ ਲਈ 10 ਤੋਂ 15 ਦਿਨ ਲੱਗ 
ਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਭੱਠੇ ਮਹਿੰਗੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸਮਾਂ 
7ਆਦਾ ਲਗਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਝ ਤਾਪ ਵੀ ਵਿਅਰਥ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 

2- ਨਿਰੰਤਰ ਭੱਠੇ--ਇਹ ਭੱਠੇ ਬਹੁਤ ਸਸਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, 
(ਉੱਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਰਮ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਵੀ ਭਰਿਆ ਅਤੇ ਜਾਲਿਆ 
ਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਭੱਠੇ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਨਹੀਂ। ਜ਼ੂਨਾ ਬਣਾਉਣ ਵਿਚ 
ਈ ਹੋਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਨਿਰੰਤਰ ਭੱਠੇ ਵੀ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 


ਭੱਠਿਆਂ ਵਿਚ ਕੱਚਾ ਮਾਲ ਉਪਰ ਤੋਂ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ 


ਠੇ ਥਲਿਓ' ਉਪਰ ਨੂੰ ਗਰਮ ਹੁੰਦੇ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਭੱਠੇ ਦੇ ਅਧਾਰ 
_ਉਠਦੀਆਂ ਗਰਮ ਗੈਸਾਂ ਇਸ ਮਾਲ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਹੀ ਗਰਮ ਕਰ 
ਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗਰਮ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਜੂਨਾਂ ਪੱਥਰ ਤਾਪ-ਰਹਿਤ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਠੀਕ ਠੀਕ ਜਲਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੂਨਾਂ ਹੇਠਾਂ ਡਿਗਦੇ ਹੋਏ 
ਢੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਹਵਾ ਨੂੰ ਗਰਮ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪ 
ਢਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਧਾਰ ਤੋਂ ਚੂਨਾ ਕੱਢ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
ਚੂਨਾ - ਪੱਥਰ ਵਿਚ `ਮਿਲੇ ਹੋਏ ਪਾਣੀ ਦੀ ਭਾਫ਼ ਕਾਰਬਨ 


'ਈਆੱਕਸਾਈਡ ਦੇ ਨਿਕਾਸ ਦੀ ਗਤੀ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। 


ਕਦੇ-ਕਦੇ ਚੁਨਾ-ਪੱਥਰ ਵਿਚ ਬਾਹਰ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਮਿਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
ਮਿੱਟੀ ਮਿਲਿਆ ਚੂਨਾ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਤਾਪ-ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ 
ਸਿਲਿਕਾ ਅਤੇ ਐਲੂਮਿਨਾ ਮਿਲੇ ਜ਼ੂਨੇ ਲਈ ਕੁਝ ਜ਼ਿਆਦਾ ਤਾਪ ਜ਼ਰੂਰੀ. 
ਹੈ। ਚੂਨੇ ਨੂੰ ਤਾਪ-ਰਹਿਤ ਕਰਨ ਸਮੇਂ ਉਤਪੰਨ ਸਿਲਿਕਾ ਅਤੇ ਐਲੂਮਿਨਾ 
ਚੂਨੇ ਦੇ ਕੁਝ ਭਾਗ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਕੈਲਸ਼ੀਅਮ ਸਿਲੀਕੇਟ ਅਤੇ 
ਕੈਲਸ਼ੀਅਮ ਐਲੂਮਿਨੇਟ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਅਜਿਹੇ ਚੂਨੇ ਨੂੰ ਜਲ ਚੂਨਾ 
ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜੰਮਣ ਦਾ ਗੁਣ 
ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 

ਹ. ਪੁ.ਹਿੰ ਵਿ. ਕੋ. 4: 275 

ਚੁਲਾ ਵਿਸਟਾ: ਇਹ ਸੰਯਕੁਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਫੇ 
ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਰਾਜ ਦੀ ਸੈਨ ਡੀਏਗੋ ਕਾਉਂਟੀ ਦਾ ਇਕ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਜੋ 
ਸੈਨਡੀਏਗੇ ਖਾੜੀ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਕੰਢੇ ਤੇ ਇਸ ਦੇ ਦੱਖਣ ਅਤੇ ਮੈਕਸਿਕੋ 
ਵਿਚ ਟੀਅਵਾਨਾ (70403) ਦੇ ਇਕ ਦਮ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਸਥਿਤ ਹੈ। 
ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਨੀਂਹ 1888 ਵਿਚ ਰੱਖੀ ਗਈ। ਪਹਿਲਾਂ ਪਹਿਲ ਇਹ ਸੰਤਰੇ 
ਆਦਿ ਜਿਹੇ ਫਲਾਂ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਤੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵਿਕਸਤ ਹੋਇਆ ਪਰ ਬਾਅਦ 
ਵਿਚ ਇੱਥੇ ਬੜੀ ਭਾਰੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿਚ ਬਾਗਬਾਨੀ ਹੋਣ ਲਗੀ। ਸੈਨ 
ਡੀਏਗੋ ਵਿਚ ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ ਉਦਯੋਗ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨਾਲ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ 
ਦੇ ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਮਕਾਨਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ। 

ਆਬਾਦੀ-135,163 (1990) 

325 39' ਉ.ਵਿਥ.; 117 05' ਪਂ. ਲੰਬ. 

ਹ. ਪੁ-ਐਨ. ਬਿ੍‌_ ਮਾ. 2977. 

ਚੁਵਾਸ਼ ਗਣਰਾਜ : ਕੇਂਦਰੀ ਯੂਰਪੀ ਰੂਸ ਦੇ ਵੋਲਗਾ ਦਰਿਆ 
ਦੇ ਸੱਜੇ ਕੰਢੇ ਦੇ ਨਾਲ ਵਾਕਿਆ ਹੈ ਇਸ ਦਾ ਕੁੱਲ ਖੇਤਰਫਲ 18,300 
ਵ. ਕਿਮੀ. (7,050ਵ. ਮੀਲ) ਹੈ ਅਤੇ ਆਬਾਦੀ, 13,46,000 (1991) 
ਹੈ। ਵੋਲਗਾ ਦਰਿਆ ਦੀਆਂ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀਆਂ ਇਸ ਦੀ ਜਲ ਨਿਕਾਸੀ 
ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਵਿਚ ਬਹੁਤਾ ਖੇਤਰ ਚੂਵਾਸ਼ ਪਠਾਰ ਦਾ ਹੀ ਹੈ 
ਜੋ ਵੋਲਗਾ ਉੱਚ-ਭੂਮੀ ਦਾ ਧੁਰ ਉੱਤਰੀ ਹਿੱਸਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ਤੇ 
ਦਰਿਆਵੀ ਮੈਦਾਨਾਂ ਤਕ ਘਟਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪੱਛਮ ਵਿਚ ਸੁਰਾ ਦਰਿਆ 
ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਪੁਰਾਣੇ ਜਲੋਢੀ ਰੇਤਲੇ ਮੈਦਾਨ ਹਨ। 

ਸੁਰਾ ਮੈਦਾਨਾਂ ਵਿਚ ਚੀੜ ਦੇ ਸੰਘਣੇ ਜੰਗਲ ਹਨ। ਉੱਤਰ ਵਿਚ _ 
ਮਿਲੀ ਜੁਲੀ ਕਿਸਮ ਦੇ ਦਰਖਤਾਂ ਦੇ ਅਤੇ ਪਤਝੜ ਵਾਲੇ ਦਰਖਤਾਂ ਦੇ 
ਜੰਗਲ ਹਨ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪੁਰਾਣੇ ਜੰਗਲ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਸਾਫ਼ ਕਰ 
ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਪੂਰਬ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਪੂਰਬ ਵਿਚ ਕਾਲੀ ਮਿੱਟੀ ਵਾਲੀ 
ਧਰਤੀ ਹੈ ਜੋ ਲਗਭਗ ਸਾਰੀ ਹੀ ਕਾਸ਼ਤ ਅਧੀਨ ਹੈ। ਵੋਲਗਾ ਅਤੇ 
ਸੁਰਾ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਚਰਾਗਾਹਾਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਥੇ ਜਲਵਾਯੂ 
ਮਹਾਂਦੀਪੀ ਕਿਸਮ ਦਾ ਦਰਮਿਆਨੇ ਦਰਜੇ ਦਾ ਹੈ। ਨਿੱਘੀ ਗਰਮੀ ਦੀ 
ਰੁੱਤ ਅਤਿ ਲੰਬੀ ਤੇ ਨੰਢੀ ਸਰਦੀ ਦੀ ਰੁੱਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਵਰਖਾ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀ 
ਹੈ ਅਤੇ ਇਥੋਂ ਦੀ ਸਾਲਾਨਾ ਔਸਤ ਵਰਖਾ 400,500 ਮਿ. ਮੀ. (16ਤੋਂ 
20 ਇੰਚ ਤਕ ਹੈ। 

ਜ਼ੂਵਾਸ਼ ਲੋਕ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਯੂਰਾਲ-ਅਲਟਾਇਕ (1066) ਲੋਕ 
ਹਨ ਅਤੇ ਬੁਲਗਾਰੀਆਈ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਕਿ ਪ੍ਰਾਚੀਨ 
ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਕੇਂਦਰੀ ਵੋਲਗਾ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਵਸਦੇ ਸਨ। 

16ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਰੂਸੀਆਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਉਪਰ ਅਧਿਕਾਰ ਤਾਂ ਕਰ 
ਲਿਆ ਪਰ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਕਦੇ ਵੀ ਰੂਸੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਬਸਤੀਆਂ 
ਕਾਇਮ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਸੰਨ 1920 ਵਿਚ ਇਹ ਇਕ ਖ਼ੁਦਮੁਖ਼ਤਾਰ 
ਅਬਲਾਸਤ ਬਣਿਆ ਅਤੇ 1925 ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਇਕ ਖ਼ੁਦਮੁਖ਼ਤਾਰ 


ਇੰ 


`ਚੂੜੀ ਵੰਗ) ਅਤੇਂ ਭਾਰਤੀ ਚੂੜੀ ਉਦਯੋਗ 


_ਗਣਛੰਡਰ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 1929ਤੋਂ 1936ਤਕ ਇਹ ਗੋਰਕੀ ਕ੍ਰੇਅ 
ਖੇਤਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਰਿਹਾ। ਸੰਨ 1975 ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ ਕੁੱਲ ਆਬਾਦੀ ਦਾ 


_ 42%ਹਿੱਸਾ ਸ਼ਹਿਰੀ ਸੀ। 


__ਇਹ ਗਣਤੰਤਰ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਪ੍ਰਧਾਨ' ਖੇਤਰ ਹੈ। 
ਅਨਾਜ, ਸਣ, ਆਲੂ, ਸਬਜ਼ੀਆਂ, ਅਲਸੀ, ਚੁਕੰਦਰ ਅਤੇ ਤੰਬਾਕੂ ਆਦਿ 
ਇਥੋਂ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਫਸਲਾਂ ਹਨ। ਵੋਲਗਾ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਫ਼ਲ ਉਗਾਏ 


_ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਗਾਈਆਂ, ਸੂਰ ਅਤੇ ਭੇਡਾਂ ਇਥੋਂ ਦੇ ਪਾਲਤੂ ਜਾਨਵਰ ਹਨ। 


ਮਰੀ ਸਰਵ ਰ 


ਸੰਨ 1917 ਦੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਥੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਵਿਕਾਸ. 


ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਸੀ.ਪਰ ਦੂਜੇ ਸੰਸਾਰ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਥੇ ਕਾਫ਼ੀ ਮਾਤਰਾ 
ਵਿਚ ਉਦਯੋਗਿਕ ਵਿਕਾਸ ਹੋਇਆ। ਗਣਤੰਤਰ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ਹਿਰਾਂ 

ਬਿਜਲੀ ਦਾ ਸਾਮਾਨ, ਰਸਾਇਣ ਪਦਾਰਥ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਦੇ ਪੁਰਜ਼ੇ, 

. ਅਲਕੋਹਲ, ਚਮੜੇ ਦਾ ਸਾਮਾਨ, ਰੇਲ ਗੱਡੀ ਦੇ ਇੰਜਣ ਅਤੇ 
ਮੋਟਰਾਂ, ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਹਾਜ਼ ਆਦਿ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਵੋਲਗਾ 
. ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਟ੍ਰਾਂਸ-ਸਾਇਬੇਰੀਅਨ ਰੇਲ ਮਾਰਗ ਮਾਸਕੋ ਤੋਂ ਇਸ ਦੇ ਰਾਹੀਂ 
ਲੰਘਦੇ ਹਨ। 

ਹ. ਪੁ-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ ਮਾ. 2: 230 
ਇਸਤਰੀ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਗਹਿਣਾ ਅਤੇ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਹਨ। ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ 
ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਸੁਹਾਗ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰ ਉਸ 
ਇਸਤਰੀ ਦਾ ਹੱਥ ਜ਼ੂੜੀਆਂ ਤੋਂ ਸਖਣਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਜਿਸ ਦਾ 
ਪਤੀ ਜਿਉਂਦਾ ਹੋਵੇ। 

ਵੱਖ-ਵੱਖ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਚੂੜੀਆਂ 
ਪਾਉਣ ਦਾ ਰਿਵਾਜ ਹੈ। ਇਹ ਚੂੜੀਆਂ ਹਾਥੀ-ਦੰਦ, ਲਾਖ, ਪਿੱਤਲ, 
ਪਲਾਸਟਿਕ, ਕੱਚ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਸੋਨੇ, ਚਾਂਦੀ 
ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਚੂੜੀਆਂ ਪਾਉਣ ਦਾ ਰਿਵਾਜ ਵੀ ਆਮ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, 
ਪ੍ਰੰਤੂ ਰੰਗ, ਰੂਪ ਚਮਕ ਦਮਕ ਕਾਰਨ ਕੱਚ ਦੀਆਂ ਚੂੜੀਆਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ 
ਵੱਧ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰੇਤ, ਸੋਡਾ ਅਤੇ ਕੱਲਈ ਦੇ ਸੁਮੇਲ ਨਾਲ 
ਕੱਚ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਕੱਚ ਦਾ ਰੰਗ ਰੇਤ ਵਿਚ ਲੋਹੇ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਤੇ ਨਿਰਭਰ 
ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕੱਚ ਵਿਚ ਸਫ਼ਾਈ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਕਲਮੀ ਸੋਰਾ ਅਤੇ 
ਸੁਹਾਗਾ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰ 


ਰੇਤ, ਸੋਡੇ ਅਤੇ ਕਲੱਈ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਅਨੁਪਾਤ ਵਿਚ ਮਿਲਾ 
ਕੇ ਮਿਸ਼ਰਨ ਨੂੰ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਬਰਤਨਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਾੱਟ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, 
ਵਿਚ ਭਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਉੱਚ ਤਾਪਮਾਨ ਉਤੇ ਵੀ ਨਹੀਂ 
ਪਿਘਲਦੇ। ਪਾਟ ਦੇ ਉੱਪਰ ਭੱਠੀ ਵਿਚ ਰੇਤ ਆਦਿ ਦਾ ਮਿਸ਼ਰਨ ਪਾਉਣ 
ਅਤੇ ਗਲੇ ਹੋਏ ਕੱਚ ਨੂੰ ਕੱਢਣ ਲਈ ਸੁਰਾਖ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪਾੱਟ ਦੇ ਹੇਠਾਂ 
ਲੱਕੜ ਜਾਂ ਕੋਲੇ ਨਾਲ ਓਨੀ ਅੱਗ ਬਾਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਤਾਪਮਾਨ 
12002ਤੋਂ 1500 ਸੈਂ. ਤਕ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਤੋਂ ਘੱਟ ਤਾਪਮਾਨ ਉਤੇ ਕੱਚ 
ਗਲਦਾ ਨ੍ਹੀਂ। ਪਾੱਟ ਭਰਨ ਅਤੇ ਨਿਕਾਸ ਸਮੇਂ ਤਾਪਮਾਨ 1000 ਸੈਂਮੀ. 
_ ਤੋਂ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਮਿਸ਼ਰਨ 24 ਘੰਟੇ ਵਿਚ ਗਲ ਕੇ ਕੱਚ 
ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰੰਗਦਾਰ ਕੱਚ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਲਈ ਰੰਗ ਅਤੇ ਰੰਗ 
ਨੂੰ ਘੋਲਣ ਵਾਲੇ ਰਸਾਇਣਿਕ ਪਦਾਰਥ ਵੀ ਇਸ ਸਮੇਂ ਹੀ ਮਿਲਾਏ ਜਾਂਦੇ 
ਹਨ। 
- ਕੁਝ ਕਾਰਖਾਨੇ ਕੇਵਲ ਬਲਾਕ ਕੱਚ ਹੀ ਤਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ 
`_ ਅਤੇ ਕੁਝ ਚੂੜੀਆਂ। ਚੂੜੀਆਂ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਾਰਖਾਨਿਆਂ ਦੀਆਂ 
_ ਭੱਠੀਆਂ ਵਿਚ ਨਿਰੰਤਰ ਭਰਾਈ ਅਤੇ ਨਿਕਾਸੀ ਦਾ ਕੰਮ ਚਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ 


ਹੈ। ਗਲਿਆ ਹੋਇਆ ਕੱਚ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਡੋਹਰਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢ 
ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰ 

__ ਕੱਚ ਕੱਢਣ ਤੋਂ ਜ਼ੂੜੀ ਬਣਾਉਣ ਤੱਕ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ 
ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ 'ਗਰਮ' ਕੰਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਡੋਹਰਿਆਂ ਨਾਲ ਜਦੋਂ ਗਲਿਆ 
ਹੋਇਆ ਕੱਚ ਬਾਹਰ ਕੱਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਇਸਦੇ ਕਿਨਾਰੇ 
ਉੱਤੇ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਕੱਚ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਠੰਢਾ ਕਰਕੇ ਗੋਲ 
ਜਿਹਾ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਨੋਕ ਉੱਤੇ ਇਕ ਘੁੰਡੀ ਜਿਹੀ 
ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਘੁੰਡੀ ਵਾਲੀ ਛੜ ਨਾਲ ਕੱਚ ਫਿਰ ਦੁਬਾਰਾ 
ਕੱਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਾਰੀ ਕੱਚ ਦੀ ਵਧੇਰੇ ਮਾਤਰਾ ਇਸ ਉੱਤੇ 
ਲੱਗ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ 'ਬਬਲ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਬਬਲ ਵਾਲੀ 


_ ਛੜ ਨਾਲ ਪਾੱਟ ਵਿਚੋਂ ਹੋਰ ਕੱਚ ਕੱਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਕੱਚ ਦੀ 


ਕਾਫ਼ੀ ਮਾਤਰਾ ਨਿੱਕਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ 'ਲੋਮ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 

ਚੂੜੀਆਂ ਆਮ ਕਰਕੇ ਰੰਗਦਾਰ ਹੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਚੂੜੀਆਂ 
ਵਿਚ ਜਿੰਨੇ ਰੰਗ ਪਾਉਣੇ ਹੋਣ ਉਹ ਇਸ ਲੋਮ ਵਿਚ ਹੀ ਰਲਾਏ ਜਾਂਦੇ 
ਹਨ। ਚੂੰੜੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰੰਗ ਦੇਣ ਲਈ ਬਬਲ ਉਤੇ ਦੂਜੇ ਰੰਗ ਦੀ ਬੱਤੀ 
ਜਗਾਉਣ ਨਾਲ ਲੋਮ ਚੁੱਕੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਜਿੰਨੇ ਰੰਗ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ 
ਹੀ ਰੰਗਾਂ ਦੀਆਂ ਵੱਖੋ ਵੱਖਰੀਆਂ ਬੱਤੀਆਂ ਲੋਮ ਉੱਤੇ ਲਗਾਈਆਂ 
ਜਾਂਦੀਆ ਹਨ। 

ਰੰਗਦਾਰ ਬੱਤੀਆਂ ਲਗਾਉਣ ਤੱਕ ਲੋਮ ਠੰਢੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, 
ਇਸ ਲਈ ਫਿਰ ਇਸ ਨੂੰ 'ਸਿਕਾਈ' ਭੱਠੀ ਉੱਤੇ ਭੇਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
ਸਿਕਾਈ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਲੋਮ ਨੂੰ ਸਭ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਸੇਕ ਲਗਣਾ 
ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਰ 

ਸਿਕਾਈ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲੋਮ ਤਾਰ ਬਣਾਉਣ ਯੋਗ ਬਣ ਜਾਂਦੀ 
ਹੈ। ਫਿਰ ਇਸ ਤਾਰ ਨੂੰ ਇਕ ਸਮਾਨ ਚਕਰਾਂ ਉੱਤੇ ਘੁੰਮ ਰਹੇ ਵੇਲਨ 
ਉੱਤੇ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲੋਹੇ ਦੀ ਵੇਲਨ-ਉੱਤੇ ਚੂੜੀਆਂ ਦੇ 
ਖਾਨੇ ਬਣੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੰਮ ਇਕ ਵਖਰੀ ਭੱਠੀ ਉੱਤੇ ਹੁੰਦਾ 
ਹੈ। ਇਸ ਘੁੰਮ ਰਹੇ ਵੇਲਨ ਉੱਤੇ ਚੂੜੀਆਂ ਦਾ ਸਪਰਿੰਗ ਵਰਗਾ ਲੰਬਾ 
'ਮੁੱਠਾ' ਤਿਆਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਕ ਕਾਰੀਗਰ ਘੁੰਮ ਰਹੇ ਵੇਲਨ ਤੋਂ 
ਉਤਾਰ ਕੇ ਠੰਢਾ ਹੋਣ ਲਈ ਤਸਲਿਆਂ ਵਿਚ ਇੱਕਠਾ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ 
ਹੈ। 


ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਭੰਗਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭੰਗਾਰ ਨੂੰ ਮੁੜ ਪਿਘਲਾਉਣਾ ਵੀ 
ਇਸ ਉਦਯੋਗ ਦਾ ਇਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। 

ਚੂੜੀ.ਦੇ ਠੰਢੇ 'ਮੁੱਠੇ' ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ 400ਤੋਂ 500ਜੂੜੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ 
ਹਨ ਨੂੰ ਹੀਰੇ ਦੀ ਕਲਮ ਅਤੇ ਮਸਾਲੇ ਤੇ ਬਣੇ ਪੱਥਰ ਨਾਲ ਕੱਟਿਆ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪੱਥਰ ਨੂੰ 'ਕੁਰੰਡ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਕ ਆਦਮੀ ਮੁੱਠੇ 
ਤੋਂ ਕੱਟ ਕੇ ਚੂੜੀਆਂ ਵੱਖ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਸਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਨਾਲ 
ਹੀ ਰੱਸੀ ਵਿਚ ਪਰੋ ਕੇ ਬੰਨ੍ਹਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਵਿਚ ਕੱਟੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਤੇ ਟੇਢੀਆਂ ਚੂੜੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੋੜਨ ਤੋਂ 
ਪਹਿਲਾਂ ਕੱਟ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵਾਲੀ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਥਾਂ ਨੂੰ ਗਰਮ ਕਰਕੇ ਸਿੱਧਾ 
ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗਰਮ ਹੁੰਦੇ ਸਾਰ ਚੂੜੀਆਂ ਸਿੱਧੀਆਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ 
ਹਨ ਤੇ ਦੋਵੇਂ ਕਿਨਾਰੇ ਇਕੋ ਸੇਧ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 
ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਤੇਲ ਵਾਲੇ ਲੈਂਪ ਦੀ ਲੋਅ ਵਿਚ ਗਰਮ ਕਰਕੇ ਜੋੜ ਦਿੱਤਾ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਭੱਠੀ ਜਿੱਥੇ ਲੈਂਪਾਂ ਉੱਤੇ ਜੋੜਨ ਦਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ 
ਹੈ, ਨੂੰ 'ਜੁੜਾਈ ਭੱਠੀ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲੈਂਪ ਦੀ ਲੋਅ ਨੂੰ ਪੱਖੇ ਦੀ 
ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਹਵਾ ਦਿੱਤੀ.ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਗੈਸ ਬਣਨੀ ਸ਼ੁਰੂ 
ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੁੜਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਚੂੜੀ ਪਹਿਨਣ ਯੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 


_ ਨਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਚੂੜੀਆਂ ਦੀ ਛਾਂਟੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ 
ਡਿਜ਼ਾਇਨ ਪਾਏ ਜਾਂ ਕੱਟੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਕਟਾਈ ਗੋਲਸ਼ਾਨ ਪੱਥਰ 
ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਮਸ਼ੀਨ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ। ਇਸ 
ਥਾਂ ਨੂੰ ਕਟਾਈ ਕਾਰਖ਼ਾਨਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਡਿਜ਼ਾਇਨ ਪਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 
ਕੁਝ ਚੂੜੀਆਂ ਤਾਂ ਸਿੱਧੀਆਂ ਹੀ ਵਿਕਰੀ ਲਈ ਭੇਜ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ 
ਹਨ ਅਤੇ ਕੁਝ ਉੱਤੇ ਹਿੱਲ ਜਾਂ ਝਾਲ ਕਰਵਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 'ਹਿੱਲਾਂ' 
ਸੋਨੇ ਦਾ ਰਸਾਇਣਿਕ ਘੋਲ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਚੂੜੀ ਉੱਤੇ ਪਾਏ ਹੋਏ ਡਿਜ਼ਾਇਨ 


ਦੀਆਂ ਝਿਰੀਆਂ ਵਿਚ ਭਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 'ਹਿੱਲਾਂ` ਚੜ੍ਹੀਆਂ ਰੂੜੀਆਂ 


ਸਿਕਾਈ ਭੱਠੀਆਂ ਵਿਚ ਗਰਮ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਗਿਲ 
ਚਮਕੀਲੀ ਤੇ ਪੱਕੀ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਹੁਣ ਇਹ ਜੂੜੀਆਂ ਵਿਕਰੀ ਲਈ ਤਿਆਰ 
ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। 


ਚੇਸ, ਸਾਮਠ ਪੋਰਟਲੈਂਡ : ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੇ ਇਸ ਵਿਸ਼ਵ 
ਨਾਮਵਰ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਦਾ ਜਨਮ 13 ਜਨਵਰੀ, .1808 ਨੂੰ, ਨਿਊ 
ਹੈਪਸ਼ਿਰ ਰਾਜ ਵਿਚ ਕਾਰਨਿਸ਼ ਕਸਬੇ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਸੰਨ 1830 ਤੋਂ 
ਇਸਨੇ ਓਹਾਈਓ ਰਾਜ ਵਿਚ ਸਿਨਜਿਨਾਟੀ ਵਿਖੇ ਵਕਾਲਤ ਨਾਲ 
ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਥੇ ਹੀ ਇਹ ਭਗੌੜੇ ਗ਼ੁਲਾਮਾਂ ਅਤੇ 
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਹਾਇਤਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਕੇਸ ਲੜਦਾ ਹੋਇਆ 
ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਿਆ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਇਹ ਇਕ ਵਿੱਗ ਸੀ ਅਤੇ ਜਿਉ 
ਗਈਆਂ ਤਿਉ ਤਿਉ' ਇਹ ਵੀ ਸਿਆਸੀ ਪੈਂਤੜੇ ਬਦਲਦਾ ਰਿਹਾ। 





ਸੰਨ 1841 ਤੋਂ ਓਹਾਈਓ ਵਿਚ ਲਿਬਰਟੀ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ 
ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ ਇਸ ਨੇ ਫ੍ਰੀ ਸਾਇਲ ਪਾਰਟੀ (1848) ਤੇ ਰਿਪਬਲਿਕਨ 
ਪਾਰਟੀ (1854) ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਮਦਦ ਕੀਤੀ। ਸੰਯੁਕਤ 
ਰਾਜ ਦੇ ਸੈਨੇਟਰ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਤੇ ਰਹਿੰਦਿਆਂ (1849-55 ਅਤੇ 1860-61) 
ਇਹ 1855 ਤੋਂ 1859 ਤਕ ਓਹਾਈਓ ਦਾ ਰਿਪਬਲਿਕਨ ਪਾਰਟੀ ਦਾ 
ਪਹਿਲਾ ਗਵਰਨਰ ਬਣਿਆ। ਇਸਨੇ 1856 ਅਤੇ 1860ਵਿਚ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ 


ਪਦ ਲਈ ਰਿਪਬਲਿਕਨ ਪਾਰਟੀ ਤੋਂ ਦੋ ਵਾਰ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ 


ਅਤੇ 1864 ਵਿਚ ਲਿੰਕਨ ਦੀ ਕੈਬਨਿਟ ਵਿਚ ਸੇਵਾ ਕਰਕੇ ਗੁਪਤ ਰੂਪ 
ਵਿਚ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਪਦ ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਸੰਨ 1868 
ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਡੈਮੋਕ੍ਰੈਂਟਿਕ ਪਾਰਟੀ ਵਲੋਂ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਪਦ ਦੀ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀ 
ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਸੰਨ 1872 ਵਿਚ ਇਹ ਇਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਪਦ 
ਲਈ ਅਸਫ਼ਲ ਉਮੀਦਵਾਰ ਬਣਿਆ। 


ਸੰਨ 1860ਵਿਚ ਸ਼ਿਕਾਗੋ ਵਿਖੇ ਹੋਈ ਰਿਪਬਲਿਕਨ ਕਨਵੈਨਸ਼ਨ 
ਵੇਲੇ ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੱਕੇ ਡੈਲੀਗੇਟਾਂ ਨੂੰ ਤੀਜੀ ਚੋਣ ਸਮੇ ਲਿੰਕਨ ਦੇ 


ਚੇਸ, ਸੈਮੁਐਲ 


ਹੱਕ ਵਿਚ ਫੈਸਲਾਕੁਨ ਵੋਟਾਂ ਪਾਉਣ ਲਈ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਇਸ ਦੇ 
ਇਨਾਮ ਵਜੋਂ ਲਿੰਕਨ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਸਕੱਤਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ` 
ਇਸ ਨੇ 1864ਦੇ ਸਟੈਚੂਟ ਨੂੰ ਅਮਲੀ ਜਾਮਾ ਪਹਿਨਾਇਆ। ਇਸ ਨਾਲ 
ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਬੈਂਕਾਂ ਦੀ ਇਕ ਅਜਿਹੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੋਈ ਜਿਸ 
ਨਾਲ ਨੋਟਾਂ ਠੂੰ ਕਾਨੂੰਨੀ ਸਿੱਕੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ 
ਸੀ। 

` ਜੂਨ, ਹਨ 
ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਇਸੇ ਸਾਲ ਹੀ 6ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ ਲਿੰਕਨ ਨੇ, ਸਿਆਸੀ ਵਿਰੋਧਤਾ 
ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੋਇਆ ਵੀ, ਇਸਨੂੰ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦਾ ਚੀਫ਼ ਜਸਟਿਸ 
ਠਿਯੁਕਰ_ਕਰ ਦਿੱਤਾ। 

ਸੁਭਾਅ ਦੇ ਪੱਖੋਂ ਇਹ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਨਿਆਂਇਕ 

ਅਹੁਦੇ ਲਈ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਰ ਇਸ ਨੇ ਮੁੜ ਉਸਾਰੀ ਲਈ ਉਠਾਏ 
ਉਪਾਆਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸੁੱਚਜੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਿਪਟਾਇਆ ਅਤੇ ਸੰਨ 1868 
ਦੋਸ਼ ਆਰੋਪਣ ਦੇ ਕੇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਕਰਦਿਆਂ ਨਿਰਪੱਖਤਾ ਵਿਖਾ ਕੈ 
ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਨੂੰ ਉੱਚਾ ਕੀਤਾ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਇਸ ਨੇ 
ਕਈ ਹੋਰਨਾਂ ਕੇਸਾਂ ਵਿਚ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਕਾਇਮ ਰੱਖੀ। 


ਚੇਸ ਸਖ਼ਤ ਧਾਰਮਕ ਅਸੂਲਾਂ ਵਾਲਾ; ਇਕ ਗੰਭੀਰ ਅਤੇ 
ਰੋਅਬਦਾਬ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਸੀ। ਅਪਣੇ ਗੁਣਾਂ ਅਤੇ ਇਰਾਦੇ ਕਾਰਨ 
ਇਸ ਦਾ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਤਿਕਾਰ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 
ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮੋਹਰੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨਾਂ ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 

ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ?ਮਈ, 1873ਨੂੰ ਨਿਊਯਾਰਕ ਸਿੰਟੀ ਵਿਖੇ ਹੋਈ। 

ਹ. ਪੁ. -ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 277; ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 5337 

ਚੇਸ, ਸੈਮੁਐਲ : . ਇਹ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ 


ਵਿਧਾਇਕ ਰਿਹਾ ਸੀ। 





ਸੈਮੁਐਲ ਚੇਸ 


ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ ਮੈਰੀਲੈਂਡ ਰਾਜ (ਸ. ਰ. ਅ) ਵਿਚ ਪ੍ਰਿਨਸੈਸ 

ਐਨ ਵਿਖੇ 17 ਅਪਰੈਲ, 1741 ਨੂੰ ਹੋਇਆ। 
ਸੰਨ 1764 ਤੋਂ 1784 ਤਕ ਚੇਸ ਮੈਰੀਲੈਂਡ ਦੀ ਅਸੈਂਬਲੀ ਦਾ _ 
ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਸੀ। ਸੰਨ 1793 ਤੋਂ 1796 ਤਕ ਇਹ ਮੈਰੀਲੈਂਡ ”,ਨਰਲ 


ਕੋਰਟ ਦਾ ਚੀਫ ਜੱਜ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਨੇ ਸਟੈਂਪ ਦਾ ਕਰੜਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ। 
ਇਸ ਨੇ ਇਸ ਗੱਲ ਤੇ ਜੋਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਅਤੇ ਸੰਪਤੀ ਉਤੇ 
ਵਿਧਾਨਿਕ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਕਿਸੇ ਹੱਦ ਤਕ ਹੀ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। 


_ਫੈਡਰਲਿਸਟਾਂ ਅਤੇ ਜੈਫਰਸਨ ਦੀ ਰੀਪਬਲਿਕ ਪਾਰਟੀ ਵਿਚਕਾਰ 
ਝਗੜੇ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਚੇਸ ਨੇ ਫੈਡਰਲਿਸਟਾਂ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਇਸ ਹੱਦ ਤੀਕ 
ਪੱਖਪਾਤ ਪੂਰਣ ਫੈਸਲੇ ਕੀਤੇ ਕਿ ਆਪ ਹੀ ਦੋਸ਼ੀ ਬਣ ਗਿਆ। ਉਸ 
ਤੇ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਾਇਆ ਗਿਆ ਪਰ ਇਹ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਸਿੱਧ ਹੋਇਆ ਅਤੇ 
19ਜੂਨ, 1811 ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤਕ ਆਪਣੇ ਅਹੁਦੇ ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦਾ 
_ਰਿਹਾ। ਰ 

ਹ. ਪੁ.-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 5337; ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 2:774 

ਚੇਸ, ਫਿਲਾਂਡਰ : ਇਹ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ 
ਪ੍ਰੋਟੈਸਟੈਂਟ ਐਪੀਸਕੋਪਲ ਮੱਤ ਦਾ ਇਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਬਿਸ਼ਪ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ 
ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦਾ ਇਹ ਪੰਦਰ੍ਹਵਾਂ ਬੱਚਾ ਸੀ ਜੋ 14 
_ ਦਸੰਬਰ, 1775 ਨੂੰ ਨਿਊ ਹੈਪਿਸ਼ਿਰ ਰਾਜ ਵਿਚ ਕੋਰਨਿਸ਼ ਵਿਖੇ ਪੈਦਾਂ 
ਹੋਇਆ। ਸੰਨ 1799 ਵਿਚ ਇਹ ਪਾਦਰੀ ਬਣਿਆ। ਨਿਊਯਾਰਕ ਰਾਜ, 
_` ਨਿਊ ਆਰਲਿਆਂ ਅਤੇ ਕਨੈਕਟੀਕਟ ਰਾਜ ਵਿਚ ਕਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਵਾਂ 
ਤੇ ਪਾਦਰੀ ਰਹਿਣ ਮਗਰੋਂ 1819 ਵਿਚ ਉਹਾਈਓ ਵਿਖੇ ਨਵੀਂ ਬਣੀ 
ਪਾਦਰੀਆਂ ਦੀ ਸਭਾ ਦਾ ਬਿਸ਼ਪ ਥਾਂਪਿਆ ਗਿਆ । ਸੰਨ 1824 ਵਿਚ 
ਇਸ ਨੇ ਉਹਾਈਓ ਵਿਚ ਗੈਮਬੇਅਰ ਵਿਖੇ ਕੈਨੀਆ ਕਾਲਜ ਕਾਇਮ 
ਕੀਤਾ। ਕਾਲਜ ਦੇ ਕੰਟਰੋਲ ਦੇ ਝਗੜੇ ਕਾਰਨ 1831 ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ 
ਆਪਣੇ ਬਿਸ਼ਪ-ਪਦ ਤੋਂ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇਣਾ ਪਿਆ। ਸੰਨ 1835ਵਿਚ ਇਹ 
ਇਲਿਨਾਇ ਦਾ-ਪਹਿਲਾ ਬਿਸ਼ਪ ਬਣਿਆ। ਉਥੇ ਇਸ ਨੇ ਪਿਉਰੀਆ ਦੇ 
ਨੇੜੇ ਜੁਬਲੀ ਕਾਲਜ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਬਣਿਆ। 
ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਉਥੇ ਹੀ 20 ਦਸੰਬਰ, 1852 ਨੂੰ ਹੋਈ। 

ਹਪੁ.-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 5,336, ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 2774 

ਚੇਸ, ਮੈਰੀ ਐਲੈਨ : ਇਸ ਅਮਰੀਕੀ ਲੇਖਿਕਾ ਅਤੇ 
ਸਿਖਿਅਕ ਦਾ ਜਨਮ 24 ਫਰਵਰੀ 1887ਨੂੰ ਮੇਨ ਰਾਜ ਵਿਚ ਬਲੂ ਹਿਲ 
ਵਿਖੇ ਹੇਇਆ। 'ਸੰਨ 1909 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਮੇਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ 
ਬੀ.ਏ.ਪਾਸ ਕੀਤੀ। ਕੁਝ ਸਾਲ ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਮਗਰੋਂ ਇਹ 
ਮਿਨਿਸੋਟਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋਈ, ਜਿਥੋਂ 1922 ਵਿਚ ਇਸ 
ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਚ ਡਾਕਟਰੇਟ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਸੰਨ 1922 
ਤੋਂ 1926 ਤਕ ਇਹ ਉਥੇ ਹੀ ਸਹਾਇਕ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਲਗੀ ਰਹੀ। ਸੰਨ 
1926ਤੋਂ 1955ਦੌਰਾਨ ਆਪਣੀ ਰਿਟਾਇਰਮੈਂਟ ਤਕ ਇਹ ਮੈਸਾਚੂਸੈਂਟਸ 
ਰਾਜ ਵਿਚ ਨਾਰਥੈਂਪਟਨ ਦੇ ਸਮਿਥ ਕਾਲਜ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਾਉਂਦੀ ਰਹੀ। 

___ ਚੇਸ ਇਕ ਪ੍ਰਾਂਤਕ ਨਾਵਲਕਾਰ, ਬਾਈਬਲ ਦੀ ਵਿਦਵਾਨ, 
ਜੀਵਨੀ ਲੇਖਿਕਾ ਅਤੇ. ਬਾਲ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਲੇਖਿਕਾ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ। 
ਲੇਖਕ ਵਜੋਂ ਇਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਜੀਵੇਨ 'ਦੀ ਗਰਲ ਫ੍ਰਾਮ ਦੀ ਬਿਗ 
ਹਾੱਰਨ ਕੰਟਰੀ' (1916) ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਕੀਤਾ ਸੀ, 'ਏ ਗੁਡਲੀ ਹੈਰੀਟੇਜ' 
(1932), 'ਏ ਗੁਡਲੀ ਫ਼ੈਲੋਸ਼ਿਪ' (1939) ਤੇ 'ਦੀ ਵ੍ਹਾਈਟ ਗੇਟ, 
ਐਡਵੈਂਚਰਜ਼ ਇਨ ਦੀ ਇਮੈਜੀਨੇਸ਼ਨ ਆਫ਼ ਏ` ਚਾਈਲਡ' (1954) 
ਨਾਮੀ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ ਕ੍ਰਿੰਤਾਂ ਤੋਂ ਇਸ ਦੇ ਪਿਛੋਕੜ ਅਤੇ ਮੁਢਲੇ ਅਨੁਭਵਾਂ 


ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ। 'ਅਪਲੈਂਡਜ਼' (1927), 'ਮੈਰੀ ਪੀਟਰਜ਼' (1934), 


'ਸਿਲਾਸ ਕ੍ਰਾਕੈੱਟ (1935) ਅਤੇ' ਦੀ ਪੱਲਮ ਟੀ' (1949) ਆਦਿ ਇਸ 
ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਾਵਲ ਹਨ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਸਾਹਿਤਕ 
ਪੜਚੋਲ, ਲਿਖਣ-ਕਲਾ ਅਤੇ ਬਾਈਬਲ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਸੰਬੰਧੀ ਪੁਸਤਕਾਂ 
ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਰਿਟਾਇਰਮੈਂਟ ਉਪਰੰਤ ਇਸ ਨੇ ਨਿਊ ਇੰਗਲੈਂਡ ਨਾਲ 
ਸੰਬੰਧਤ ਕਹਾਣੀਆਂ ਲਿਖੀਆਂ। 28 ਜੁਲਾਈ, 1973 ਨੂੰ ਮਸਾਚੂਸੈਟਸ 
ਚਾਜ ਵਿਚ ਨਾਰਥੈਂਪਟਨ ਵਿਖੇ ਇਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। 

` . ਹ. ੫-. ਐਨ. ਬ੍ਰਿ ਮਾ. 277% ਐਨ. ਅਮੈਂ. 6:343 


ਚੇਸ, ਵਿਲੀਅਮ ਮੈਰਿਟ : ਇਹ ਇਕ ਅਮਰੀਕੀ 
ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਕ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਅਮਰੀਕੀ 
ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਤੇ ਡੂੰਘਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ 1 ਨਵੰਬਰ, 
1849ਨੂੰ ਇੰਡਿਆਨਾ ਰਾਜ ਵਿਚ ਫ੍ਰੈਕਲਿਨ ਵਿਖੇ-ਹੋਇਆ। ਨਿਊਯਾਰਕ 
ਦੀ ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ਼ ਡੀਜ਼ਾਈਨ ਤੋਂ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ 
ਮਗਰੋਂ ਇਹ ਮਿਊਨਿਖ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਉਥੇ ਇਸ ਨੇ ਕਾਰਲ ਫਾੱਨ 
ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਭੂਰੇ ਅਤੇ ਸਲੇਟੀ ਰੰਗਾਂ ਦੀ ਚਿਤਰਕਾਰੀ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ ਇਸ 
ਨੇ ਪੈਰਿਸ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹਲਕੇ ਰੰਗਾਂ ਦੀ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਕੀਤੀ। 


`ਚੇਸ ਚਿਤਰਕਾਰੀ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ ਵਜੋਂ ਵੀ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ। 
ਸਭ ਕਿਸਮਾਂ ਤੇ ਹੱਥ ਅਜ਼ਮਾਈ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਨੇ ਵਧੇਰੇ ਕਰਕੇ ਭੂ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ 
ਅਤੇ ਨਿਰਜਿੰਦ ਵਸਤਾਂ ਦਾ ਚਿੱਤਰਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਦੇ ਬਣਾਏ ਹੋਏ 
ਪੋਰਟ੍ਰੇਟ ਕਮਾਲ ਦੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ ਵਿਚ 
ਬੇਸ਼ੁਮਾਰ ਇਨਾਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ। ਦਸ ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਇਹ ਅਮੈਰੀਕਨ 
ਆਰਟਿਸਟਾਂ ਦੀ ਸੋਸਾਇਟੀ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਰਿਹਾ। 


25 ਅਕਤੂਬਰ, 1916 ਨੂੰ ਨਿਊਯਾਰਕ ਸਿਟੀ ਵਿਖੇ ਇਸ ਦੀ 
ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। 

ਹ. ਪੁ.-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 277;ਐਨ. ਅਮੈ. 6:346 

ਚੇਚਕ : ਇਸ ਲਾਗ ਦੀ ਬੀਮਾਰੀ ਨੂੰ ਸਮਾਲ ਪਾਕਸ ਜਾਂ 
ਵੇਰੀਓਲਾ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦੋ ਦਿਨ ਬੁਖ਼ਾਰ ਚੜ੍ਹਨ 
ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸਾਰੇ ਸਰੀਰ ਉਪਰ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਦਾਣੇ ਨਿਕਲ 
ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਪਾਕ ਭਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਸੁੱਕਣ ਉਪਰੰਤ 
ਨਿਸ਼ਾਨ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 

ਇਸ ਬੀਮਾਰੀ ਦੇ ਦਾਣੇ ਮੂੰਹ ਉਪਰ ਬੜੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਨਿਕਲਦੇ 
ਹਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜ਼ਖ਼ਮ ਮਾਤਾ ਚਿਕਨ ਪਾਕਸ) ਦੇ ਦਾਣਿਆਂ ਦੇ 
ਜ਼ਖ਼ਮਾਂ ਨਾਲੋਂ ਚਮੜੀ ਵਿਚ ਡੂੰਘੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਚੇਚਕ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਵੀ 
ਮਾਤਾ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਸਥਾਈ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਚੇਚਕ ਦੀਆਂ ਕਈ 
ਕਿਸਮਾਂ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਦਾਣੇ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਪਾਕ ਵੀ 
ਘੱਟ ਭਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਵੀ ਘੱਟ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। 

ਇਹ ਬੀਮਾਰੀ ਜਾਂ ਤਾਂ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ਤੇ ਜਾਂ ਫਿਰ ਅਜਿਹੇ ਟੀਕੇ 
ਕਾਰਨ ਜੋ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਇਸ ਬੀਮਾਰੀ ਵਿਰੁੱਧ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇਣ ਵਿਚ 
ਅਸਮਰੱਥ ਹੋਵੇ, ਕਾਰਨ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਟੀਕਾ ਜੇਕਰ ਸਮੱ-ਸਿਰ 
ਲਗਵਾਇਆ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਚੇਚਕ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਟੀਕਾ 
ਨਹੀਂ ਲਗਵਾਉਂਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਭਿਆਨਕ ਕਿਸਮ ਦੀ ਚੇਚਕ ਨਿਕਲਦੀ 
ਹੈ। ਇਸ ਬੀਮਾਰੀ ਦੀ ਤੀਬਰਤਾ ਹਰ ਮਨੁੱਖ ਵਿਚ ਵੱਖਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 
ਕਈ ਵਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਹੀ ਬੁਖ਼ਾਰ ਦੇ ਨਾਲ ਬਰੀਕ ਦਾਣੇ ਨਿਕਲ ਆਉਂਦੇ 
ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾਣਿਆਂ ਤੋਂ ਖਸਰੇ ਜਾਂ ਧੱਫੜ ਹੋਣ ਦਾ ਵੀ ਸ਼ੱਕ ਪੈ ਜਾਂਦਾ 
ਹੈ। ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਚਮੜੀ ਉਪਰ ਗੂੜ੍ਹੇ ਲਾਲ ਰੰਗ ਦੇ ਧੱਬੇ ਜਾਂ 
ਮੱਛਰਾਂ ਨਾਲ ਕੱਟੇ ਹੋਣ ਵਰਗੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ 
ਚੇਚਕ ਦੀ ਸਹੀ ਤਸ਼ਖੀਸ਼ ਵਿਚ ਵਿਘਨ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤੀਬਰਤਾ ਘਾਤਕ ਵੀ ਸਿੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 

ਤਸ਼ਖ਼ੀਸ--ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿਚ ਭਿਆਨਕ ਮੰਨੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ 
ਇਸ ਬੀਮਾਰੀ ਦੇ ਇਲਾਜ ਲਈ ਇਸਦੀ ਤੁਰੰਤ ਤਸ਼ਖ਼ੀਸ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ 
ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਟੀਕੇ ਇਸਦੀ ਸਥਾਈ ਤੌਰ ਤੇ ਰੋਕਥਾਮ ਵਿਚ ਸਹਾਈ ਸਿੱਧ 
ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਕੋਈ ਵੀ ਅਜਿਹਾ ਤਬਕਾ ਨਹੀਂ ਜਿਥੇ ਇਸਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ 


6 


ਖਤਮ ਸਮਝਿਆ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਬੀਮਾਰੀ ਦੇ ਟੀਕੇ ਦੀ ਚੰਗੀ ਸੰਭਾਲ, 
ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਇਸਦੀ ਪਹੁੰਚ ਅਤੇ ਵਧੀਆ ਸਫ਼ਾਈ ਪ੍ਰਬੰਧ ਇਸਨੂੰ ਰੋਕਣ 
ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਲਾਹੇਵੰਦ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਅਜੋਕੇ ਯੁਗ ਵਿਚ 
ਇਹ ਬੀਮਾਰੀ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਗਈ ਹੈ। 


ਇਸ ਬੀਮਾਰੀ ਦੇ ਫਿਸ਼ਾਣੂ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲ਼ ਹੋਣ ਤੇ 7-21 
ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਬੁਖ਼ਾਰ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਤੋਂ 5 ਦਿਨ ਤੱਕ ਬੁਖ਼ਾਰ ਦੇ ਨਾਲ 
ਸਰੀਰ ਉਪਰ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਦਾਣੇ ਨਿਕਲ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਛਾਲੇ ਬਣ 
ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਤੋਂ ਚਾਰ ਦਿਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪਾਕ ਭਰ ਜਾਂਦੀ 
ਹੈ ਅਤੇ ਦੋ ਤੋਂ ਛੇ ਦਿਨ ਅੰਦਰ ਖਰੀਂਢ ਆਉਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ 
ਖਰੀਂਢ ਬੀਮਾਰੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਤੋਂ 10 ਤੋਂ 4) ਦਿਨ ਤੱਕ ਡਿਗਣੇ ਸ਼ੁਰੂ 
ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾਣਿਆ ਦੇ ਗੁਲਾਬੀ ਨਿਸ਼ਾਨ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ 
ਜੋ ਸਮਾਂ ਪੈਣ ਨਾਲ ਚਿੱਟੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮਰੀਜ਼ ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਰੱਖਣਾ, 
ਉਸ ਨੇੜੇ ਆਉਂਦੇ ਸਾਰੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਟੀਕਾ ਲਗਾਉਣਾ ਆਦਿ ਪਰਹੇਜ਼ 
ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਵਰਤਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। 


69 


ਚੇਚਕ ਦੇ ਦਾਣੇ ਸਰੀਰ ਉਪਰ ਮੂੰਹ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਤੇ, ਬਾਹਾਂ, ਮੋਢਿਆਂ, 


ਛਾਤੀ, ਪੇਟ, ਲੱਤਾਂ, ਪਿੱਠ ਆਦਿ ਉਪਰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅੱਖਾਂ ਦੇ 
ਡੂੰਘ ਅਤੇ ਕੰਨਾਂ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਹਿੱਸੇ ਅਕਸਰ ਬਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 

ਕਾਰਨ--ਚੇਚਕ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਿਸਮ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਣੂ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦੀ 
ਹੈ ਜੇ ਇਲੈੱਕਟ੍ਰਾਂਨ ਖੁਰਦਬੀਨ ਨਾਲ ਦੇਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਵਿਸ਼ਾਣੂ 
ਪੋਲੀਓ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਣੂਆਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਡੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿਸ਼ਾਣੂ ਦੀ ਪਛਾਣ 
ਕੁਝ ਔਖੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਬੀਮਾਰੀ ਦਾ ਤੁਰੰਤ ਇਲਾਜ ਅਸੰਭਵ 
ਹੈ। 

ਚੇਚਕ ਦਾ ਪਸਾਰ--ਇਹ ਕੋਗ ਮਰੀਜ਼ ਦੇ ਹੋਰ ਇਨਸਾਨਾਂ 
ਨਾਲ ਸਿੱਧੇ ਜਾਂ ਅਸਿੱਧੇ ਸੰਪਰਕ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਬੀਮਾਰੀ 
ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਣੂਆਂ ਦਾ ਕੋਈ ਵੀ ਕੁਦਰਤੀ ਜੀਵ ਵਾਹਕ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ 


ਚੇਜੂ ਦੋ 


ਯੂਰਪ ਅਤੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਵਿਚ ਫੈਲਣ ਵਾਲੀ ਇਸ ਭਿਆਨਕ ਬੀਮਾਰੀ 
ਦਾ ਪ੍ਰਜਣਨ-ਖੇਤਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਰ 

ਇਲਾਜ--ਇਸ ਬੀਮਾਰੀ ਲਈ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਤੇ ਪੱਕਾ 
ਇਲਾਜ ਨਹੀਂ। ਪਾਕ ਭਰੇ ਛਾਲਿਆਂ ਤੋਂ ਹੋਰ ਲਾਗ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ 
ਸਲਫੋਨਾਮਾਈਡ ਜਾਂ ਜੀਵਨਾਸ਼ਕ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਬੀਮਾਰੀ ਦੀ 
ਤੀਬਰਤਾ ਨੂੰ ਘਟਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਬੀਮਾਰੀ ਦੀ ਰੋਕਥਾਮ ਟੀਕਾ ਲਗਾਂ ਕੇ 
ਜਾਂ ਮਰੀਜ਼ ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਰੱਖ ਕੇ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤੱਕ 
ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। 

ਹ._ ਪੁ.-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 20:816 

ਚੇਜੁ : ਇਹ ਦੱਖਣੀ ਕੋਰੀਆ ਦੇ ਰੇਜੂ ਦੇ ਪ੍ਰਾਂਤ ਜੇ ਕਿ ਇਕ 
ਟਾਪੂ ਵੀ ਹੈ, ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਇਸ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਤਟ, 
ਉਪਰ ਵੱਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਇਸ ਟਾਪੂ ਦਾ ਸਭ ਤੋ ਵੱਡਾ 
ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਅਤੇ ਇਕੋ ਇਕ ਬੰਦਰਗਾਹ ਹੈ। ਇਥੋਂ ਅੰਤਰ-ਦੇਸ਼ੀ ਅਤੇ 
ਅੰਤਰ-ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਉਡਾਣਾਂ ਵੀ ਭਰੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। 


ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਜਦੋਂ ਚੇਜੂ ਦੀਪ ਵਿਚ ਆਜ਼ਾਦ 


_ਬਾਦਸ਼ਾਹਤ ਕਾਇਮ ਸੀ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ, ਵਪਾਰਕ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰਕ 


ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਬਹੁਤਾਂ ਸਮਾਂ ਜੀਵਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦੇ। ਹਵਾ 


ਵਿਚ ਵੀ ਇਹ ਕੁਝ ਫੁੱਟ ਦੇ ਫ਼ਾਸਲੇ ਤੱਕ ਹੀ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਮਰੀਜ਼ 
ਲਈ ਵਰਤੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਗਰਮ ਕਰਕੇ ਜਾਂ ਉਬਾਲ ਕੇ 
ਰੋਗਾਣੂ-ਮੁਕਤ ਕਰਨਾ`ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਮਰੀਜ਼ ਦੇ ਰਹਿਣ ਦੀ ਥਾਂ ਵੀ ਉਸ 
ਦੇ ਠੀਕ ਹੋਣ ਜਾਂ ਮੌਤ ਉਪਰੰਤ ਫਾਰਮ-ਐਲਡਿਹਾਈਡ ਨਾਲ 
ਰੋਗਾਣੂ-ਮੁਕਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਰੋਗ ਦੇਂ ਵਿਸ਼ਾਣੂ ਹਵਾ ਰਾਹੀਂ 


ਇਕ ਦੂਜੇ ਇਨਸਾਨ ਅੰਦਰ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਚੇਚਕ ਫੈਲੇ ਹੋਏ 


ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਹਰ ਪੰਜ ਜਾਂ ਦਸ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਇਸ ਦਾ ਟੀਕਾ ਲਗਾਉਣਾ 
ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਵਿਗਿਆਨਕਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸਦਾ ਟੀਕਾ ਹਰ ਸਾਲ ਹੀ 
ਲਗਵਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। 

ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਹੋਂਦ-ਪਰਸ਼ੀਆ ਦੇ ਇਕ ਚਿਕਿਤਸਕ ਰੇਜ਼ੀਜ 
ਨੇ 900 ਈ. ਵਿਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਚੇਚਕ ਅਤੇ ਖਸਰੇ ਦੇ ਵੱਖਰੇ ਵੱਖਰੇ 
ਰੋਗ ਹੋਣ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ। ਇਹ ਵੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੀਰੀਆ 


ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਚਲਿਆ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸੰਨ 1913ਤੋਂ ਬਾਅਦ 
ਇਥੇ ਬੰਦਰਗਾਹ ਵੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਸੰਨ 1946 ਵਿਚ ਇਥੇ 
ਆਧੁਨਿਕ ਬੰਦਰਗਾਹੀ ਸਹੂਲਤਾਂ ਮੁੱਹਰਈਆ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਚੇਜੂ 
ਵਿਖੇ ਡੱਬਾਬੰਦੀ, ਸਮੁੰਦਰੀ ਵਸਤਾਂ, ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਸਪਿਰਟ ਤਿਆਰ 
ਕਰਨ ਅਤੇ ਸ਼ਕਰਕੰਦੀ ਤੋਂ ਮਾਇਆ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦੇ ਉਦਯੋਗ 
ਵਿਕਸਿਤ ਹਨ। ਸੰਨ 1955 ਵਿਚ ਚੇਜੂ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਲਜ ਅਤੇ 1966 
ਵਿਚ ਚੇਜੂ ਟੀਚਰਜ਼ ਕਾਲਜ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ। 


ਵਿਸ 
ਇਥੋਂ ਦੀਆਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਯਾਦਗਾਰਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸੰਭਾਲ ਰੱਖਿਆ 
ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵਾਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਇਹ ਝੂਲਾ ਕੋਹ, ਕਿ 
ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਘਰਾਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਹੈ। 


ਆਬਾਦੀ-1,67,546 (1980) 
33531" ਉ; ਵਿਥ.; 126” 32' ਪੂ. ਲੰਬ 
ਹਪੁ-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ ਮਾ. 3:789 


`'ਚੇਜੁ ਦੋ : ਇਹ ਪੂਰਬੀ ਚੀਨ ਸਾਗਰ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਇਕ 
ਕੋਰੀਆਈ ਟਾਪੂ ਹੈ ਜਿਹੜਾ 1946 ਈ. ਤੋਂ ਦੱਖਣੀ ਕੋਰੀਆ ਦੇ ਇਕ 
ਪ੍ਰਾਂਤ ਦੀ ਹੈਸੀਅਤ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਅੰਗਰੇਜ਼ ਇਸਨੂੰ ਕਵੈਲਪਾਰਟ 


` ਟਾਪੂ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਟਾਪੂ ਦੱਖਣੀ ਕੋਰੀਆ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਚੋਲਾ 


ਵਿਚ 302 ਈ. ਵਿਚ, ਫ਼ਰਾਂਸ ਅਤੇ ਇਟਲੀ ਵਿਚ 570 ਈ. ਵਿਚ 


ਅਜਿਹੀ ਹੀ ਇਕ ਮਹਾਮਾਰੀ ਫੈਲੀ ਸੀ। ਸੰਨ 1200 ਵਿਚ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ 


ਵਿਗਿਆਨੀ ਗਿਲਬਰਟ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਚੇਚਕ ਨੂੰ ਲਾਗ ਦੀ ਬੀਮਾਰੀ 
ਸਿੱਧ ਕੀਤਾ। ਸੰਨ 1914 ਵਿਚ ਚੇਚਕ-ਯੂਰਖ-ਵ਼ਿਜ਼_ਕਾਫ਼ੀ ਜੋਰ ਨਾਲ 


ਫੈਲਿਆ ਅਤੇ 1666ਤੋਂ 1675ਈ. ਤਕ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਇਸਨੇ ਮਹਾਮਾਰੀ 
ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲਿਆ। ਵਿਲੀਅਮ ਹੈਬਰਡੈੱਨ ਨੇ 1767ਈ. ਵਿਚ ਪਹਿਲੀ 
ਵਾਰ ਚੇਚਕ ਨੂੰ ਵੱਡੀ ਮਾਤਾ ਚਿਕਨਪਾੱਕਸ) ਨਾਲੋਂ ਨਿਖੇੜਿਆ, ਜਿਸਨੂੰ 
ਉਨ੍ਹੀਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਵੀਆਨਾ, ਆਸਟਰੀਆ ਦੇ ਇਕ ਚਮੜੀ ਚਿਕਿਸਤਕ 


ਪ੍ਰਾਂਤ ਦੇ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵਿਚ 100 ਕਿ.ਮੀ. ਦੇ ਫਾਸਲੇ ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। 
ਚੇਜੂ-ਦੋ ਪ੍ਰਾਂਤ ਬਣਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਟਾਪੂ ਦੱਖਣੀ ਚੋਲਾ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦਾ 
ਇਕ ਹਿੱਸਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਹੁਣ ਇਸ ਪ੍ਰਾਂਤ ਵਿਚ 26 ਹੋਰ ਛੋਟੇ ਛੋਟੇ ਟਾਖੂ 
ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਸਦਾ ਕੁੱਲ ਰਕਬਾ 1830 ਕਿ. ਮੀ. ਅਤੇ ਆਬਾਦੀ 
514,608 (1990) ਹੈ। ਚੇਜੂ ਦੇ ਇਸ ਗਣਰਾਜ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਪ੍ਰਾਂਤ 
ਹੈ। ਅੰਡਾਕਾਰ ਸ਼ਕਲ ਦਾ ਇਹ ਟਾਪੂ ਤੇ ਪ੍ਰਾਂਤ ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਪੱਛਮੀ ਦਿਸ਼ਾ 
ਵਿਚ 64 ਕਿ. ਮੀ. ਲੰਬਾ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਤੇ ਦੱਖਣੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ 25 
ਕਿ.ਮੀ. ਤੱਕ ਚੌੜਾ ਹੈ। 


ਇਸ ਟਾਪੂ ਦੀ ਧਰਾਤਲ ਪਰਬਤੀ ਹੈ। ਮਾਊਂਟ ਹਾਲਾ ਇਸਦ। 
ਸ਼ਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ (2773 ਮੀ) ਚੋਟੀ ਹੈ। ਇਹ. ਬੁਝਿਆ ਹੋਇਆ_ 
ਜਵਾਲਾਮੁਖੀ ਹੈ। ਇਸ. ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਕ੍ਰੇਟਰ ਵਾਲੀਆਂ ਕਈ ਸੈਂਕੜੇ 
ਪਹਾੜੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲ ਲਾਵਾ ਵਹਿਣ ਨਾਲ ਕਈ 
ਆਬਸ਼ਾਰਾਂ ਅਤੇ ਲਾਵਾਂ-ਸੁਰੰਗਾਂ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਈਆਂ। ਇਹ ਆਬਸ਼ਾਰਾਂ 





ਚੇਜੂ ਦੋ ਦੀਪ ਦੇ ਇਕ ਪਿੰਡ ਦਾ ਢ੍ਰਿਸ਼ 


ਅਤੇ ਲਾਵਾ ਸੁਰੰਗਾਂ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ਤੇ ਦੇਖਣ-ਯੋਗ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਮੰਨੇ 
ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 

ਚੇਜੂ ਦੋ ਟਾਪੂ ਦਾ ਜਲਵਾਯੂ ਮਹਾਂਸਾਗਰੀ ਕਿਸਮ ਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ 
ਕਰਕੇ ਇਥੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਬਹੁਤ ਉਪ-ਊਸ਼ਣ ਖੰਡੀ ਪੌਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। 


ਸੰਨ 938 ਤੱਕ ਇਹ ਟਾਪੂ ਆਜ਼ਾਦ ਬਾਦਸ਼ਾਹਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ 
ਸੀ ਜਿਸਨੂੰ ਤਾਮਰਗੂਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਸੰਨ 935 ਤੋਂ 1392 ਤੱਕ 
ਕੋਰੀਓ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਅਤੇ 1392 ਤੋਂ 1910 ਤੱਕ ਯੀ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਦੇ 
ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਇਥੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਤੌਰ ਤੇ ਜਲਾਵਤਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਦੋਸ਼ੀਆਂ 
ਨੂੰ ਭੇਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਚਾਰਨ ਲਈ ਵੀ ਇਥੇ ਲਿਆਂਦਾ 
ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਦੱਖਣੀ ਕੋਰੀਆ ਵਿਚ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪੱਛਮੀ 
ਡੱਚ-ਜਹਾਜ਼ਰਾਨ ਹੈੜ੍ਰਿਕ ਹੈਮਲ 1653 ਈ. ਵਿਚ ਚੇਜੂ ਦੋ ਟਾਪੂ ਤੇ ਵੀ 
ਪਹੁੰਚਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਪੱਛਮੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਇਸ ਟਾਪੂ ਬਾਰੇ 
'ਕਵੈੱਲਪਾਰਟਾ' ਨਾਂ ਹੇਠ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ। 

ਇਥੋਂ ਦਾ ਤਟ ਲਗਭਗ ਸਿੱਧਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਥੋਂ ਦੀਆਂ 
ਬੰਦਰਗਾਹਾਂ ਬਹੁਤੀ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਕਸਿਤ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਇਸਦਾ ਕਾਰਨ 
ਤੱਟ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਡੁਬੀਆਂ ਚਟਾਨਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਹੈ। 
ਰ ਇਸ ਟਾਪੂ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਵੀ ਚੇਜੂ ਹੀ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਇਕੋ ਇਕ ਖੁਲ੍ਹੀ 
ਬੰਦਰਗਾਹ ਵੀ ਹੈ। 


ਸਾਹਿਲ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਗੋਤਾਖੋਰੀ ਵਿਚ ਮਾਹਿਰ ਔਰਤਾਂ ਸਮੁੰਦਰ 
ਵਿਚੋਂ ਜੜੀਆਂ ਬੂਟੀਆਂ ਤੇ ਸੈੱਲ ਫਿਸ਼ ਕੱਢਣ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। 
ਸ਼ਕਰਕੰਦੀ ਇਸ ਟਾਪੂ ਦੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਉਪਜ ਹੈ। ਇਸਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਬੀਅਰ 
ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਲਈ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ ਕੁੱਲ ਉਪਜ ਦਾ 95 ਹਿਸਾ ਜੌਂ ਵੀ 
ਭੇਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੱਖਣੀ ਸਾਹਿਲ ਤੋਂ ਸੰਤਰੇ ਅਤੇ ਉਚ ਭੂਮੀਆਂ ਵਿਚ 
ਖੁੰਬਾਂ ਬਰਾਮਦ ਪੱਖੋਂ ਉਗਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। 

335 20' ਉ. ਵਿਥ.; 126730/ ਪੂ. ਲੰਬ; 

ਹ. ਪੁ-ਐਨ ਬ੍ਰਿ ਮਾ 3149 . 

ਚੇਤ ਸਿੰਘ : ਇਹ ਬਨਾਰਸ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਰਾਜਾ ਬਲਵੰਤ ਸਿੰਘ 
_ਦਾ ਲੜਕਾ ਸੀ ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਅਵਧ ਦੇ ਨਵਾਬ ਦਾ ਇਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ 
ਸਰਦਾਰ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਸੰਨ 1770 ਵਿਚ ਚੇਤ ਸਿੰਘ ਰਾਜ ਗੱਦੀ ਉਤੇ 
ਬੈਠਾ। ਸੰਨ 1775ਵਿਚ ਅਵਧ ਦੇ ਨਵਾਬ ਨੇ ਬਨਾਰਸ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ 
ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕੌਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਕੰਪਨੀ ਹੀ ਚੇਤ ਸਿੰਘ 


70 


ਦੀ ਅਧਿਰਾਂਜ ਬਣ ਗਈ। ਲਾਰਡ 
_ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਕੰਪਨੀ ਉਸ _ਕੋਲੋਂ ਕੇਵਲ 
ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਲਗਾਨ ਹੀ ਲਿਆ ਕਰੇਗੀ। ਚੇਤ 
ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਮੀਨ ਦਾ ਲਗਾਨ 
ਕੰਪਨੀ ਨੂੰ ਅਦਾ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਚਾਹੇ 
ਇਹ ਲਗਾਨ ਵਧਾਇਆ ਨਹੀ ਜਾ ਸਕਦਾ 
ਸੀ ਪਰ ਔਕੜ ਵੇਲੇ ਚੇਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ 
ਆਪਣੇ ਨਵੇਂ ਮਾਲਕਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨੀ 
ਹੀ ਪੈਣੀ ਸੀ। ਮਰਹੱਟਾ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਪੈਦਾ 
ਹੋਏ ਆਰਥਕ ਸੰਕਟ ਕਾਰਨ ਵਾਰਨ 
ਹੇਸਟਿੰਗਜ਼ ਨੇ 1778ਈ. ਵਿਚ ਚੇਤ ਸਿੰਘ 
ਅਗੇ ਪੰਜ ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਦੀ ਮੰਗ ਰੱਖੀ 
ਜਿਹੜੀ ਕਿ ਚੇਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪੂਰੀ ਕਰ 
ਦਿੱਤੀ। ਅਗਲੇ ਹੀ ਸਾਲ ਵਾਰਨ 
ਹੇਸਟਿੰਗਜ਼ ਨੇ ਫਿਰ ਅਜਿਹੀ ਹੀ ਮੰਗ 
ਚੇਤ ਸਿੰਘ ਅੱਗੇ ਰੱਖੀ। ਕਾਫ਼ੀ ਨਾਂਹ ਨੁਕਰ 
ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਚੇਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਵਾਰ ਫਿਰ ਕੰਪਨੀ ਦੀ ਮੰਗ ਪੂਰੀ ਕਰ 
ਦਿੱਤੀ। ਸੰਨ 1780 ਵਿਚ ਵਾਰਨ ਹੇਸਟਿੰਗਜ਼ ਨੇ ਚੇਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ 2000 
ਘੋੜੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਰਾਜਾ ਚੇਤ .ਸਿੰਘ ਨੇ ਘੋੜੇ ਭੇਜਣ 
ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਅਸਮਰੱਥਾ ਵਿਖਾਈ ਪਰ ਪਿੱਛੋਂ ਇਕ ਹਜ਼ਾਰ ਘੋੜੇ ਵੀ 
ਘਟਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਫਿਰ ਵੀ ਰਾਜਾ ਪੂਰੀ ਨਾ ਕਰ ਸਕਿਆ। ਰਾਜਾ ਆਪਣੀ 
ਨਿਯਮਬੱਧ ਖਰਾਜ ਵੀ ਕੰਪਨੀ ਨੂੰ ਨਾ ਦੇ ਸਕਿਆ।- ਵਾਰਨ ਹੇਸਟਿੰਗਜ਼ 
ਇਕ ਵਡੇ ਵਿੱਤੀ ਸੰਕਟ ਵਿਚ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਰਾਜਾ ਚੇਤ 
ਸਿੰਘ ਨੂੰ 50 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਦਾ ਜੁਰਮਾਨਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਅਗਸਤ, 1781 
ਨੂੰ ਵਾਰਨ ਹੇਸਟਿੰਗਜ਼ ਖ਼ੁਦ ਬਨਾਰਸ ਪੁੱਜਾ। ਉਸਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਚੇਤ 
ਸਿੰਘ ਅਜੇ ਵੀ ਆਕੀ ਹੋਇਆਂ ਬੈਠਾ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਘਰੇ 
ਹੀ ਤੁਰੰਤ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲੈਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਜਾਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ 
ਵਕਤ ਬਹੁਤ ਦੰਗੇ ਫਸਾਦ ਹੋਏ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਫ਼ੌਜਾਂ ਤੇ ਹਮਲਾ ਵੀ ਹੋਇਆ 
ਪਰ ਛੇਤੀ ਹੀ' ਹਾਲਾਤ ਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ, 
ਖੜਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਹੇਸਟਿੰਗਜ਼ ਆਪਣੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਜਿਹੇ ਅਮਲੇ ਨਾਲ ਬਨਾਰਸ 
ਵਿਚ ਕਾਬੂ ਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਥੋਂ ਉਹ ਮਸਾਂ ਹੀ ਬਚ ਕੇ ਚੁਨਾਰ 
ਪਹੁੰਚਿਆ। ਸਤੰਬਰ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਅਖ਼ੀਰ ਤੱਕ ਰਾਜਾ ਤਾਂ ਖੁਲ੍ਹਮ-ਖੁੱਲ੍ਹਾ - 
ਹੀ ਵਿਦਰੋਹ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ ਪਰ ਪਿੱਛੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ 
ਨੂੰ ਭਜਾ ਦਿੱਤਾ। ਗਵਰਨਰ-ਜਨਰਲ ਹੇਸਟਿੰਗਜ਼ ਫਿਰ ਬਨਾਰਸ ਪੁੱਜਾ 
ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਚੇਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਗੱਦੀਓ' ਲਾਹ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਥਾਂ 
ਤੇ ਉਸਦੇ ਭਤੀਜੇ ਮਹੀਪ ਨਾਰਾਇਣ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਨੇ 
ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਨੂੰ ਦੁੱਗਣਾ ਖ਼ਰਚ ਦੇਣਾ ਵੀ ਮੰਨ ਲਿਆ। 

ਚੇਤ ਸਿੰਘ ਗਵਾਲੀਅਰ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਥੇ ਹੀ 1810 
ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ.ਗਈ। ਚੇਤ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਖਾਏ ਗਏ ਹੇਸਟਿੰਗਜ਼ 
ਦੇ ਰਵੱਈਏ ਦੀ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੀ ਸੰਸਦ ਵਿਚ ਕਰੜੀ ਨਿੰਦਿਆ ਕੀਤੀ 
ਗਈ। 

ਹ.ਪੁ.ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 4:283; ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰੂਲ.ਇਨ ਇੰਡੀਆ ਐਂਡ ਆਫਟਰ-ਵੀ. 
ਡੀ. ਮਹਾਜਨ, ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ. 7: 181 ਰ੍ 

ਚੇਤ ਸਿੰਘ (ਬਾਜਵਾ) : ਮਹਾਰਾਜਾ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਦੇ ਰਾਜ 
ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਸਲਾਹਕਾਂਰ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਹਾਰਾਣੀ 
ਚੰਦ ਕੌਰ ਵੱਲੋਂ ਇਕ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਸੀ। ਇਸਦਾ ਵਿਆਹ 


71 


ਰੀ ਕਰ ਰਿ ਬਤੀਤ 
ਨਲ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਰਾਜ ਕਾਲ ਵੇਲੇ ਇਕ 
ਭਰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀ ਇਕ ਬਟਾਲੀਅਨ ਦੀ ਅੱਨਾਂ 
(ਹੀਨਿਆਂ ਦੀ ਬਕਾਇਆ ਤਨਖ਼ਾਹ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਉਹ ਕੇਵਲ 
ਹੋ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੀ ਹੀ ਬਕਾਇਆ ਤਨਖਾਹ ਦੇਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਸੀ। 
ਵਜਾਂ ਨੇ ਦੋ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੀ ਬਕਾਇਆ ਤਨਖ਼ਾਹ ਲੈਣ ਤੋਂ ਨਾਂਹ ਕਰ 
ਦੱਤੀ ਸੀ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕੰਵਰ ਖੜਕ ਸਿੰਘ 
ਹੁਰਾਂ ਦੇ ਦੋ ਚੇਲਿਆਂ, ਚੇਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮੀਆਂ ਲਾਭ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦੀ 
ਤੋ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੀ ਤਨਖਾਹ ਲੈ ਲੈਣ ਸਬੰਧੀ ਭੇਜਿਆ ਸੀ ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਟਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ. ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਫ਼ੌਜਾਂ ਅੜੀ ਹੀ ਫੜੀ 
ਬੈਠੀਆਂ ਰਹੀਆਂ। ਇਸ ਗੱਲ ਤੇ ਜਮਾਦਾਰਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ 
ਹੀ ਬਾਗ਼ੀ ਫੌਜੀਆਂ ਤੇ ਗੋਲੀ ਚਲਾ ਦਿੱਤੀ ਜਿਸ ਵਿਚ ਕਈ ਫ਼ੌਜੀ ਤਾਂ 
ਖ਼ਾਰੇ ਗਏ ਅਤੇ ਕੁਝ ਦਰਿਆ ਪਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗੇ ਡੁੱਬ ਗਏ। ਮਹਾਰਾਜਾ 
ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਦੁਰਘਟਨਾ ਦਾ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਚੇਤ ਸਿੰਘ ਬਾਂਜਵਾ 
ਨੂੰ ਠਹਿਰਾਇਆ ਅਤੇ ਸਜ਼ਾ ਵਜੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ। ਦੂਜੇ 
ਪਾਸੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਕੰਵਰ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਨੇ ਚੇਤ ਸਿੰਘ 
ਬਾਜਵਾ ਨੂੰ ਰਿਹਾ ਕਰਵਾਉਣ ਦਾ ਹਰ ਸੰਭਵ ਯਤਨ ਕੀਤਾ। ਆਖ਼ਰਕਾਰ 

ਸਰਦਾਰ ਬਸਾਵਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਚੇਤ ਸਿੰਘ ਬਾਜਵਾ ਵਲੋਂ 40,000 ਰੁਪਏ 
ਜੁਰਮਾਨੇ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਤਾਰ ਕੇ, ਉਸਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰਵਾ ਲਿਆ। 

ਖਾਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਵੱਧ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਚੇਤ ਸਿੰਘ ਬਾਜਵਾ ਇਸ ਸਮੇਂ ਮਹਾਰਾਜਾ 
ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਦਾ ਮੁੱਖ ਸਲਾਹਕਾਰ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ ਰਾਜ ਦੇ ਪਿਛੇ ਇਕ 
ਚੰਗੀ ਤਾਕਤ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦੇ ਅਸਰ ਹੇਠ ਅਤੇ ਸ਼ੱਕ ਹੋਣ 
ਕਾਰਨ ਮਹਾਰਾਜਾ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਨੇ ਡੋਗਰਾ ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਸਦੇ 
ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਮਹਿਲਾਂ ਅੰਦਰ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਮਨ੍ਹਾਂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਰਾਜ 


ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿਚ ਬੋਲਬਾਲਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਇਹ ਡੋਗਰੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ , 


ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਰੜਕਣ ਲੱਗਾ। ਇਸ ਸਭ ਕੁਝ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਲਈ 
ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਕ ਨਵੀਂ ਚਾਲ ਖੇਡੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ 
ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ ਕੰਵਰ ਨੌ ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਰਾਜਗੱਦੀ ਤੇ 
ਬਿਠਾਉਣ ਲਈ ਕੰਵਰ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਣੀ ਚੰਦ ਕੌਰ ਨੂੰ ਸਹਿਮਤ ਕਰ 
ਲਿਆ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਵਿਚ ਇਹ ਅਫ਼ਵਾਹ ਵੀ 
ਫੈਲਾ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਮਹਾਰਾਜਾ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਨੇ ਚੇਤ ਸਿੰਘ ਬਾਜਵਾ ਦੀ 
ਸਲਾਹ ਨਾਲ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਆਮਦਨ ਵਿਚੋਂ 6 ਆਨੇ ਦੇਣੇ 
ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ। 

ਨੌ-ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ. ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਰਹੱਦੀ ਅਹੁਦਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ 
ਅਤੇ ਸਾਰਾ ਰਾਜ-ਭਾਗ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਲੈਣ ਲਈ ਲਾਹੌਰ ਆ 
ਪਹੁੰਚਿਆ। ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕੰਵਰ ਨੌ ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਉਸਦੀ 
ਰਾਜ-ਭਾਗ ਹਥਿਆਉਣ ਲਈ ਬਣਾਈ ਵਿਉੱਤ ਨੂੰ ਅਮਲ ਵਿਚ 
ਲਿਆਉਣ ਤੋਂ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਦੀ ਥਾਂ ਤੇ ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਨੇ, ਕੰਵਰ 
ਦੇ ਰਾਜ-ਭਾਗ ਦੇ ਪਾਲਿਸੀ ਵਾਲੇ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਕਰਨ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ 
ਪਰਵਾਨ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਆਪ ਇਕ ਵੱਡੇ ਸਲਾਹਕਾਰ ਦੀ ਹੈਸੀਅਤ 
ਵਿਚ ਰੋਲ ਕਰਨ ਲਈ ਰਜ਼ਾਮੰਦ ਹੋ ਗਿਆ ਪਰ ਚੇਤ ਸਿੰਘ ਬਾਜਵਾ 
ਨੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸ਼ਾਹੀ ਇਖ਼ਤਿਆਰਾਂ ਦੇ ਖੋਹਣ ਵਿਰੁੱਧ 
ਕਾਰਵਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਮਨਾ ਲਿਆ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪਣੇ 


ਹੁਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪੋ ਆਪਣੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਬਿਠਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। 


ਸਾਰਿਆਂ ਹੀ ਸਬੰਧਤ ਬੰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗ ਗਿਆ 
_ਕਿ ਪਹਿਲ ਚੇਤ ਸਿੰਘ ਬਾਜਵਾ ਵੱਲੋਂ ਹੋਈ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਆਪਣੇ 


ਚੇਤ ਸਿੰਘ 


ਸਿੰਘ ਦੇ ਮੋਢਿਆਂ ਤੇ ਟਿਕਾਈ ਬੈਠਾ ਹੈ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਦੇ 
ਰਾਜ ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਚੇਤ ਸਿੰਘ ਬਾਜਵਾ ਥੋੜ੍ਹੇ ਜਿਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਬਹੁਤ 
ਚਮਕਿਆ ਅਤੇ ਤਖ਼ਤ ਪਿੱਛੇ ਇਕ ਤਾਕਤ ਵਜੋਂ ਉਭਰ ਕੇ ਅੱਗੇ ਆਇਆ। 
ਤਾਕਤ ਦੇ ਨਸ਼ੇ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਸਿਰ ਫੇਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਡੋਗਰਿਆ ਨਾਲ 
ਤਾਂ ਇਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਧੀਕੀਆਂ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਚੇਤ ਸਿੰਘ ਬਾਜਵੇ 
ਸੀ, ਦੀ ਵੀ ਮਦਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀੜੀ। ਚੇਤ ਸਿੰਘ ਨੇ 
ਇਹ ਵੀ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮਰਵਾ 
ਦੇਵੇਗਾ। ਚੇਤ. ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅੰਗ ਰਖਿਅਕਾਂ ਦੀਆਂ ਦੇ ਨਵੀਆਂ 
ਬਟਾਲੀਅਨਾਂ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਕਰ ਲਈਆਂ। ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪਹਿਰੇਦਾਰਾਂ 
ਨੂੰ ਕਿਲੇ ਦੇ ਤਿੰਨਾਂ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ 
ਨੂੰ ਕਤਲ ਕਰਵਾਉਣ ਦੀ ਸਾਜਿਸ਼ ਤਿਆਰ ਕਰ ਲਈ। ਸਾਜਿਸ਼ ਮੁਕੰਮਲ 
ਕਰ ਲੈਣ ਤੇ ਚੇਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਖੁਲ੍ਹੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਹੀ 
ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਵੇਖੋਗੇ ਕਿ ਚੰਵੀ ਘੰਟਿਆਂ ਵਿਚ ਤੁਹਾਡਾ ਕੀ 
ਬਣੇਗਾ? 

ਰਾਜ ਦਰਬਾਰ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ ਵੇਲੇ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਡੋਗਰਾ 
ਤਾਂ ਜੰਮੂ ਨੂੰ ਪਰਤ ਗਿਆ ਅਤੇ ਨੌਨਿਹਾਲ ਉਦਾਸ ਹੋਕੇ ਰਾਜਧਾਨੀ 
ਛੱਡ ਗਿਆ ਅਤੇ ਅਫ਼ਗਾਨਾਂ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਨ ਲਈ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ 
ਵੱਲ ਨੂੰ ਮੁੜ ਗਿਆ। 


ਵਜ਼ੀਰਾਂ ਦੀ ਆਪਸੀ ਅਣਬਣ ਇਕ ਸਕੈਂਡਲ ਬਣ ਗਈ ਅਤੇ 
ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਕੰਵਰ ਨੇ ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅਜਿਹੀ 
ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਦਖ਼ਲ ਦੇਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਅਗਸਤ, 1839 
ਨੂੰ ਕੰਵਰ ਲਾਹੌਰ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਨਾਲ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ 
ਕੋਲ ਇਹ ਗੱਲ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਸਾਰੇ ਸਲਾਹਕਾਰਾਂ ਦੀ ਇਹੀ ਇਕੋ 
ਰਾਏ ਹੈ ਕਿ ਚੇਤ ਸਿੰਘ ਬਾਜਵਾ ਨੂੰ ਬਰਖਾਸਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ਪਰ 
ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਨਾ ਕੇਵਲ ਇਸ ਰਾਏ ਨੂੰ ਠੁਕਰਾਇਆ ਹੀ ਸਗੋਂ 
ਭਾਵੀ ਸ਼ਰਤ ਵੀ ਪਰਵਾਨ ਕਰ ਲਈ। ਇਸ ਵੇਲੇ ਕੰਵਰ ਨੇ ਜਾਰਜ 
ਰਸਲ ਕਲਰਕ ਪਿਲਿਟੀਕਲ ਏਜੰਟ-ਲੁਧਿਆਣਾ) ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਇਸ ਸਮੇਂ 
ਕਿਸੇ ਕਾਰੋਬਾਰ ਅਤੇ ਸੋਗ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿਚ ਲਾਹੌਰ ਆਇਆ ਹੋਇਆ 
ਸੀ, ਨਾਲ ਰਾਜ ਗੱਦੀ ਹਥਿਆਉਣ ਬਾਰੇ ਗੁਪਤ ਗੱਲਬਾਤ ਕੀਤੀ। 
ਕਲਰਕ ਨੇ ਕੰਵਰ ਨੂੰ ਯਕੀਨ ਦਿਵਾਇਆ ਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਉਸ ਦੇ ਰਾਹ 
ਵਿਚ ਕੋਈ ਅੜਿਕਾ ਨਹੀਂ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰਨਗੇ। ਅਜਿਹਾ ਯਕੀਨ ਮਿਲਣ ਤੇ 
ਕੰਵਰ ਨੇ ਚੁਪ ਚਾਪ ਹੀ ਇਕ ਹਾਕਮ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਾਜ ਕਰਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ 
ਦਿੱਤੇ। ਲੁਧਿਆਣੇ ਦੇ ਪੁਲਿਟੀਕਲ ਏਜੰਟ ਨੂੰ ਚੇਤ ਸਿੰਘ ਬਾਜਵਾ ਨੂੰ 
ਕਤਲ ਕਰਨ ਸਬੰਧੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਸਾਜ਼ਸ਼ ਤੋਂ ਜਾਣੂੰ ਕਰਫਾਇਆ 
ਗਿਆ। ਕਲਰਕ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਕੋਲੋਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ 
ਕਿਰਪਾ ਪਾਤਰਾਂ ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਨਾਲ ਉਡਾਉਣ ਜਾਂ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ 
ਉਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਜ਼ਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਇਹੀ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਕਿ ਮਹਾਰਾਜਾ 
ਸਾਹਿਬ ਅਜਿਹੇ ਕੁਕਰਮ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਝਾੜ ਪਾਉਣਗੇ। _ 
ਅੱਗੇ ਜਾ ਕੇ ਕਲਰਕ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਸਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹੀ ਸਲਾਹ , 
ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਚੇਤ ਸਿੰਘ ਬਾਜਵਾ ਨੂੰ ਸਰੀਰਕ ਚੋਟ ਪਹੁੰਚਾਏ ਬਿਨਾਂ ਹੀ _ 
ਉਸਨੂੰ ਰਾਹ ਵਿਚੋਂ ਪਾਸੇ ਕਰ ਦੇਣਾਂ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ` 
ਉਸਨੂੰ ਕੋਈ ਸਰੀਰਕ ਚੋਟ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੱਤੀ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਕਦਮ 
ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਨਾਂ ਉਤੇ ਇਕ ਕਲੰਕ ਹੋਵੇਗਾ। 


ਚੇਤਨਾ 


9 ਅਕਤੂਬਰ, 1839 ਦੇ ਤੜਕੇ (ਅਜੇ ਦੇ ਘੰਟੇ ਰਾਤ ਰਹਿੰਦੀ 
ਸੀ) ਹੀ ਕੰਵਰ ਨੌ ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕੋਈ ਵੀਹ ਚੋਣਵੇਂ ਜਵਾਨਾਂ 
ਸਿੰਘ) ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਮਹਾਰਾਜਾ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਦੀ ਖ਼ਵਾਬਗਾਹ 
ਵੱਲ ਨੂੰ ਕੂਚ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਰਸਤੇ ਵਿਚੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੇ 
ਭਾਈ ਮਿਲੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਹੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ 
ਪਿੱਛੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਗੜਵਈਂ ਮਿਲਿਆ ਜਿਹੜਾ ਕਿ 
ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲ ਨੂੰ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਡੋਗਰਾ ਜੋ 
_ਕਿ ਇਕ ਪੱਕਾ ਨਿਸ਼ਾਨਚੀ ਸੀ, ਨੇ ਆਪਣੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਈਫਲ ਨਾਲ 
ਗੜਵਈ ਨੂੰ ਉਡਾ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਨੇ ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਇਸ 
_ਕਦਮ ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਝਾੜ ਪਾਈ ਅਤੇ ਨਾਲ ਦੀ ਨਾਲ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ 
ਜ਼ੁੱਪ-ਚਪੀਤੇ ਹੀ ਅੱਗੇ-ਅੱਗੇ ਜਾਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਹੁਣ ਸਾਰੀ ਟੋਲੀ 
ਮਹਾਰਾਜਾ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸੌਣ ਵਾਲੇ ਕਮਰੇ ਵੱਲ ਨੂੰ ਫਧੀ। ਚੇਤ ਸਿੰਘ 
_ ਬਾਜਵਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਦਾ ਸ਼ੇਰ ਸੁਣਕੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ 
`ਖ਼ਵਾਬਗਾਹ (ਸੌਣ ਵਾਲੀ ਜਗ੍ਹਾ) ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਜਾ ਲੁਕਿਆ। ਸਾਜ਼ਸ਼ੀਆਂ ਨੇ 
ਚੇਤ ਸਿੰਘ ਬਾਜਵਾ ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਲੁਕੀ ਹੋਈ ਥਾਂ 
ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਘੜੀਸ ਲਿਆਂਦਾ। ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਡੋਗਰੇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ 
ਨਾਲ ਇਕ ਲੰਬਾ ਚਾਕੂ ਚੇਤ ਸਿੰਘ ਬਾਜਵੇ ਦੇ ਦੋ ਵਾਰ ਮਾਰਿਆ ਅਤੇ 
ਉਸਦੀਆਂ ਆਦਰਾਂ ਬਾਂਹਰ ਕੱਢ ਦਿੱਤੀਆਂ ਅਤੇ ਨਾਲ ਦੀ ਨਾਲ ਇਕ 
ਉੱਚਾ ਲਲਕਾਰਾ ਮਾਰਦਿਆ ਕਿਹਾ, 'ਇਸ ਨੂੰ ਵੀ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ 
ਸਿੰਘ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਲੈ ਜਾਉ। 


ਇਸ ਕਤਲ ਦਾ ਤਸਵੀਰੀ ਵਰਣਨ ਕਰਨਲ ਗਾਰਡਨਰ ਜਿਹੜਾ 
ਕਿ ਇਸ ਕਤਲ ਦਾ ਚਸ਼ਮਦੀਦ ਗਵਾਹ ਸੀ, ਨੇ ਕੀਤਾ ਹੈ। 

ਚੇਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਾਰੀ ਜਾਇਦਾਦ ਜਿਹੜੀ ਕਿ 50 ਤੋਂ 90 ਲੱਖ 
ਰੁਪਏ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸੀ, ਕੁਰਕ ਕਰ ਲਈਂ ਗਈ। ਬਾਜਵੇ ਦੇ ਮੁੱਖ 
ਹਿਮਾਇਤੀ ਮਿਸਰ ਬੇਲੀ ਰਾਮ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ 
ਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਜਾਇਦਾਦਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੁਲ 
ਕੋਈ 70 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੀ, ਵੀ ਜ਼ਬਤ ਕਰ ਲਈਆਂ। 


ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਹਾਰਾਜਾ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਦੀ 
`_ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿਚ ਹੋਏ ਚੇਤ ਸਿੰਘ ਬਾਜਵਾ ਦੇ ਕਤਲ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਉਹ ਆਪ 
ਘੱਟ ਹੀ ਦਰਬਾਰ ਜਾਇਆ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ 
ਦੇ ਇਸ ਅਪਮਾਨ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਭੁੱਲਿਆ। ` 

“ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਜਮਕਾਲੀ ਕਵੀ ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦ ਨੇ ਚੇਤ ਸਿੰਘ 
ਬਾਜਵਾ ਦੇ ਕਤਲ ਦੀ ਵੀ ਡਟਕੇ ਨਿਖੇਧੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ 
ਰਾਜ-ਦਰਬਾਰ ਦੀ ਮਰਿਆਦਾ ਭੰਗ ਹੋ ਗਈ ਲਿਖਿਆ। 

'ਚੇਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਕੌਰ ਸਾਹਿਬ, 

ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਦਰਬਾਰ ਤਲਵਾਰ ਮੀਆਂ। 

ਅੱਗੇ ਜਾ ਕੇ ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਸਾਰੀ ਧੱਕੇ 
ਸ਼ਾਹੀ ਰੁਚੀ ਕਾਰਨ ਹੀ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਖ਼ੂਨ-ਖਰਾਬੇ ਦਾ ਦੌਰ ਚਲਿਆ 
ਉਚ 

ਖਾਲੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣਾ ਇਕ ਵਾਰ ਮੀਆਂ। 

ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਪਣੇ ਕਦੀਮੀ ਯਾਰ (ਚੇਤ 
ਸਿੰਘ ਬਾਜਵਾ) ਦੀ ਮੌਤ ਤੇ .ਮਹਾਰਾਜਾ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਧਾਹਾਂ ਮਾਰ-ਮਾਰ 


72 


ਰੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸੇ ਮੌਤ ਦੇ ਗ਼ਮ ਵਿਚ ਹੀ ਇਕ ਸਾਲ ਪਿੱਛੋਂ ਉਹ 
ਕਾਲ ਵੱਸ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। 

ਹ. ਪੁ-ਹਿ. ਜਿ-ਖ਼ੁ. ਸਿੰਘ,ਤਵਾ ਗੁ. ਖਾ, ਏ ਹਿਸਟਰੀ ਆਫ਼ ਦੀ ਰੇਨਿੰਗ 
ਫੈਮਿਲੀ ਆਫ਼ ਲਾਹੌਰ-ਸੰਪਾਦਕੀ ਮੇਜਰ ਜੀ ਕਾਰਮਾਈਕਲ ਸਮਿਥ; ਪੰਜਾਬ ਆਨ ਦੀ 
ਈਵ ਆਫ਼ ਫ਼ਸਟ ਸਿੱਖ ਵਾਰ-1844-ਹਰ. ਗੁਪਤਾ 

ਚੇਤਨਾ : ਜੀਵਧਾਰੀਆਂ ਦੀ ਉਹ ਤੱਤ ਚੇਤਨਾ ਹੈ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ 
ਨੂੰ ਨਿਰਜੀਵ ਪਦਾਰਥਾਂ`ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦੂਸਰੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ 
ਅਸੀਂ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਜੀਵਨ-ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲਾ 
ਤੱਤ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਚੇਤਨਾ ਆਪ ਤੇ ਆਪਣੈ ਆਸ ਪਾਸ ਨੂੰ ਸਮਝਣ 


.ਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕਰਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਨਾਂ ਹੈ। 


ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਤੋਂ ਸੈਰੀਬਰੱਲ ਕਾਰਟੈਕਸ ਨੂੰ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਮੁੱਖ ਸਥਾਨ 


_ਮੌਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਸਥਾਨ ਥੈਲਾਸ, 


ਹਾਈਪੋਥੈਲਮਸ ਅਤੇ ਉਪਰਲੇ ਦਿਮਾਗ ਦੇ ਉਪਰਲੇ ਭਾਗ ਦੇ ਆਸ 
ਪਾਸ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਚੇਤਨਾ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਉਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੈ ਜੋ ਉਸ 
ਨੂੰ ਜੀਉਂਦਿਆਂ ਰੱਖਦੀ ਹੈ ਤੇ ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਿੱਜ ਬਾਰੇ ਅਤੇ 
ਆਪਣੇ ਆਸ ਪਾਸ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਗਿਆਨ ਨੂੰ 
ਵਿਚਾਰ-ਸ਼ਕਤੀ ਜਾਂ ਬੁੱਧੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਮਨੁੱਖ 
ਵਿਚ ਅਜਿਹੇ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਹ ਜੀਵਿਤ ਪ੍ਰਾਣੀ ਸਮਝਿਆ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਕੋਈ ਵੀ ਸਰੀਰਕ ਕਿਰਿਆ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਨਹੀਂ 
ਕਰ ਸਕਦਾ ਜਦੋਂ ਤਕ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਗਿਆਨ ਨਾ ਹੋਵੇ 
ਕਿ ਉਹ ਉਸ ਕੰਮ ਨੂੰ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਸਿਰਫ਼ ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ 
ਉਤਪੰਨ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੀ ਕੋਈ ਕੰਮ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। 


ਚੇਤਨਾ ਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਚਰਿੱਤਰ ਵਿਚ ਮੌਲਿਕ ਜਬੰਧ ਹੈ। ਚੇਤਨਾ 
ਉਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗੁਣ ਹੈ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਜੀਵਿਤ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ 
ਦਾ ਚਰਿੱਤਰ ਉਹ ਸੰਪੂਰਨ ਸੰਗਠਨ ਹੈ ਜਿਸ ਦੁਆਰਾ ਉਸ ਦੇ ਜੀਵਿਤ 
ਰਹਿਣ ਦੀ ਅਸਲੀਅਤ ਵਿਅਕਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਭਾਵ ਜਿਸ ਦੁਆਰਾ ਜੀਵਨ 
ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕੰਮ ਚਲਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। _ 

ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਤੇ ਚਰਿੱਤਰ ਕੇਵਲ ਉਸ ਦੀ ਨਿੱਜੀ _- 
ਸੰਪਤੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਉਸ ਉਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪਿਤਰੀ ਸੰਸਕਾਰਾਂ 
ਦੀ ਛਾਪ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਨਿਰੂਪਿਤ 
ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਸਿਖਿਆ ਜੀਵਨ 
ਵਿਚ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਹ ਦੂਸਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ 
ਆਪਣੇ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰੂਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਉਸ 
ਰਿ ਤੀ 
ਪਿਆ ਹੈ। 


ਜਦੋਂ ਇਕ ਵਾਰ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ. 
ਉਸ ਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਅਜਿਹੀ ਹਾਲਤ 
ਵਿਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰੇਰਣਾਵਾਂ ਤੇ ਅੰਦਰਲੀਆਂ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰੋਰਿਤ 
ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁਤੰਤਰ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ 
ਕਿਉਕਿ ਅਜਿਹਾ ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਾਜਿਕ ਬੰਧਨਾਂ ਜਾਂ ਨਿੱਜੀ ਸੁਭਾਅ ਕਾਰਨ 
ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਉ' ਚੇਤਨਾ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅਵਚੇਤਨ ਜਾਂ ਪ੍ਰਾਕਿਰਤਕ 
ਮਨ ਤੇ ਆਪਣਾ ਨਿਯੰਤਰਣ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਤੇ ਪਸ਼ੂ ਵਿਚ ਇਹੀ 
ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਫ਼ਰਕ ਹੈ। 


ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਚੇਤਨਾ ਮਨੁੱਖ ਵਿਚ ਉਪਸਥਿਤ 
ਉਹ ਤੱਤ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਸ ਨੂੰ ਸਭ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦੇ 
ਹਨ। ਚੇਤਨਾ ਕਾਰਨ ਹੀ ਅਸੀਂ ਦੇਖਦੇ, ਸੁਣਦੇ, ਸਮਝਦੇ ਤੇ ਅਨੇਕਾਂ 
ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਬਾਰੇ ਚਿੰਤਨ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਹੀ ਸਾਨੂੰ ਦੁੱਖ-ਸੁੱਖ 
ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਹੀ ਅਸੀਂ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ 


ਨਿਸਚੇ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਇੱਛਾ 
ਕਰਦੇ ਹਾਂ। 


__ ਮਾਨਵ ਚੇਤਨਾ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਹਨ। ਇਹ 
ਗਿਆਨਾਤਮਕ, ਭਾਵਾਤਮਕ ਤੇ ਕਿਰਿਆਂਤਮਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ 
ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ਰਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸੱਚ ਦਾ ਅਨੰਦ ਰੂਪ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਆਧੁਨਿਕ 
ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀ ਵੀ ਉਕਤ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਹਨ। ਚੇਤਨਾ ਉਹ 
ਤੱਤ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਗਿਆਨ ਭਾਵ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀ ਅਰਥਾਤ 
ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲਤਾ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਹੈ। 


ਦਰਸ਼ਨ ਵਿਚ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਸਵੈ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਤੱਤ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। 
ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਅਜੇ ਤੱਕ ਚੇਤਨਾ ਦੇ' ਸਰੂਪ ਵਿਚ ਅਗੇ ਨਹੀਂ ਵੱਧ 
_ਸਕਿਆ। ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਸਾਰੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨੂੰ ਜੜ-ਚੇਤਨ, ਸਰੀਰ ਮਨ, 
`_ਨਿਰਜੀਵ ਜੀਵਿਤ ਦਿਮਾਗ਼ੀ ਨਾੜਾਂ ਆਦਿ ਨੂੰ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ 
ਦਾ ਸਰੂਪ ਨਿਰੂਪਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਬਹੁਤ ਉੱਨਤੀ 
_ਕਰ ਚੁਕਿਆ ਹੈ ਪਰ ਚੇਤਨਾ ਬਾਰੇ ਅਜੇ ਤਕ ਅੰਤਿਮ ਨਿਰਣਾ ਨਹੀਂ ਹੋ 
ਸਕਿਆ। ਪੈਵਲਾਫ ਤੇ ਵਾਟਸਨ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਮਨ ਤੇ ਚੇਤਨਾ ਦੇ 


ਵਿਸ਼ੇ ਵਿਚ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਸੋਚਣਾ ਵਿਅਰਥ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ 


ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਢ੍ਰਿਸ਼ਟਮਾਨ ਵਿਹਾਰ ਹੀ ਹੋਣਾ 
ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। 


___ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿਚ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀਆਂ 
ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਚਾਰ ਹਨ। ਕੁਝ ਅਨੁਸਾਰ ਦਿਮਾਗ਼ ਵਿਚ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ 
ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਅਰਥਾਤ ਕੁਝ ਨਾੜੀਆਂ ਦੀ ਥਰਕਣ ਦਾ ਸਿੱਟਾ ਹੀ ਚੇਤਨਾ 
- ਹੈ। ਦੂਸਰਿਆਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ ਚੇਤਨਾ ਆਪ ਹੀ ਤੱਤ ਹੈ ਤੇ ਉਸਦਾ 
ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਆਪਸੀ ਸਬੰਧ ਹੈ, ਅਰਥਾਤ ਚੇਤਨਾ ਵਿਚ ਹੇਣ ਵਾਲੀਆਂ 
ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਕ ਮੱਤ ਅਨੁਸਾਰ 
ਸਰੀਰ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਕਾਰਜ ਕਰਨ ਦਾ ਯੰਤਰ ਮਾਤਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ 
ਕਦੇ ਵਰਤੋਂ ਵਿਚ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਲਿਆਉਂਦੀ ਪਰ ਜੇਕਰ 
ਯੰਤਰ ਵਿਗੜ ਜਾਵੇ ਜਾਂ ਟੁੱਟ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਚੇਤਨਾ ਆਪਣੇ ਕੰਮਾਂ ਲਈ 
_ ਅੰਗਹੀਣ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 
ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪੱਧਰ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ। ਚੇਤਨ, ਅਵਚੇਤਨ ਤੇ 
ਅਚੇਤਨ। ਚੇਤਨ ਸੱਤਰ ਤੇ ਅਸੀਂ ਸੇਚਦੇ ਸਮਝਦੇ ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। 
ਚੇਤਨਾ ਵਿਚ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਹਉਮੈ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਥੇ ਹੀ ਵਿਚਾਰਾਂ 
ਦਾ ਸੰਗਠਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਵਚੇਤਨ ਪੱਧਰ ਤੇ ਉਹ ਗੱਲਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ 
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਸਾਨੂੰ ਹਰ ਸਮੇਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾਂ ਪਰ ਲੋੜ ਪੈਣ ਤੇ ਯਾਦ 
ਕੀਤੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਚੇਤਨ ਪੱਧਰ ਤੇ ਉਹ ਗੱਲਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ 
ਦੇ` ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਸਾਨੂੰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ 
ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਅਨੁਭਵ ਇਕ 
ਵਾਰ ਚੇਤਨਾ ਵਿਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਉਹੋ ਹੀ ਕਦੇ ਅਵਚੇਤਨ ਤੇ ਅਚੇਤਨ 
ਮਨ ਵਿਚ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 
ਚੇਤਨਾ ਸਮਾਜਿਕ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਨਾਲ ਵਿਕਸਿਤ ਹੁੰਦੀ 
ਹੈ। ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਸਦਾਚਾਰ, ਉਪਯੁਕਤਤਾ ਅਤੇ 
ਵਿਹਾਰ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਵਿਕਾਸ 
ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਸਿਖਰ ਤੇ ਚੇਤਨਾ ਨਿੱਜੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ 


ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਸਮਾਜਿਕ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰ ਸਕਦੀ 


ਹੈ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਪ੍ਰਭਾਵ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪ 
ਨੂੰ ਵੱਖ ਵੀ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਕਾਲ ਦੀ ਸੀਮਾਂ ਤੋਂ 
ਬਾਹਰ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। 

ਹ. ਪੁ.-ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੇ. & 282 


ਚੇਦੀ 


ਚੇਤਵਾਈ : ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੇਰਲ ਰਾਜ ਵਿਚ ਮਲਾਪੁਰਮ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ 
ਦੇ ਪੋਨਾਲੀ ਤਅਲੁਕੇ ਵਿਚ ਇਹ ਇਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਸੰਨ 
1717ਵਿਚ ਡੱਚਾਂ ਨੇ ਜੈਮੋਰਿਨ ਪਾਸੋਂ ਇਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਚ ਲਿਆ _ 
ਅਤੇ ਇਕ ਕਿਲਾ ਉਸਾਰਿਆ ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ, ਪ੍ਰਾਂਤ ਪਾਪਿਨੀਵਟਮ 
ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣਾ ਲਿਆ। ਸੰਨ 1776 ਵਿਚ ਹੈਦਰਅਲੀ ਨੇ ਇਸ 
ਕਿਲੇ ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਸੰਨ 1790 ਵਿਚ ਚੇਤਵਾਈ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ 
ਅਧੀਨ ਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕੋਚੀਨ ਦੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ 1805 ਤੱਕ ਪਟੇ ਤੇ ਦੇ 
ਦਿਤਾ ਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਸਿੱਧੇ ਰਾਜ-ਪ੍ਰਬੰਧ ਅਧੀਨ ਆ 
ਗਿਆ। ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਕਿਲੇ ਦੀਆਂ ਨੀਹਾਂ ਹੀ ਖੰਡਰ ਰੂਪ ਰਹਿ ਗਈਆ 
ਹਨ। 

10732" ਉ. ਵਿਥ.; 76”3/ ਪੂ. ਲੰਬ. 

ਹ. ਪੁ.-ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ. 10: 194 

ਚੇਦੀ : ਇਹ ਆਰੀਆਂ ਦਾ ਇਕ ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣਾਂ ਬੰਸ ਹੈ। 
ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ ਕਿ ਰਿਗਵੇਦ ਕਾਲ ਵਿਚ ਇਹ ਲੋਕ ਜਮਨਾ ਅਤੇ 
ਵਿੰਧਿਆਜ਼ਲ ਵਿਚਕਾਰ ਵਸੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਪੁਰਾਣਿਕ ਇਤਿਹਾਸ ਅਨੁਸਾਰ 
ਯਾਦਵਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਵਿਦਰਭ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਦੂਜਾ ਪੁੱਤਰ ਕੈਸ਼ਿਕ, 
ਚੇਦੀ ਦਾ ਰਾਜਾ ਬਣਿਆ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਚੇਦੀ ਬੰਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। 
ਖ਼ਿਆਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਚੇਦੀ ਰਾਜ ਆਧੁਨਿਕ ਬੁੰਦੇਲਖੰਡ ਵਿਚ 
ਵਸਿਆ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਜਮਨਾ ਤੇ ਦੱਖਣ ਵਿਚ ਚੰਬਲ ਅਤੇ ਕੇਨ ਨਦੀਆਂ 
ਵਿਚਕਾਰ ਫੈਲਿਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਕੁਰੂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਲੜਕੇ ਵਸੂ ਨੇ ਰਾਜਾ 
ਬਣਨ ਉਪਰੰਤ ਯਾਦਣਾਂ ਤੋਂ ਚੇਦੀ ਜਿੱਤ ਕੇ ਇਕ ਨਵੇਂ ਬੰਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 
ਕੀਤੀ। ਉਸਦੇ ਪੰਜ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਚੌਥੇ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਤਯਗ੍ਰਹਿ ਨੂੰ ਚੇਦੀ ਦਾ 
ਰਾਜ ਮਿਲਿਆਂ। ਮਹਾਂਭਾਰਤ ਦੇ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਚੇਦੀਆਂ ਨੇ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦਾ 
ਸਾਥ ਦਿੱਤਾ। ਰੇਦੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦੋ ਥਾਵਾਂ, ਨੇਪਾਲ ਅਤੇ ਬੁੰਦੇਲਖੰਡ ਵਿਚ 
ਵਸਣ ਦੇ ਸਬੂਤ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਦੂਜੇ ਨੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ 
ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਥਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਮੁਦਰਾ ਰਾਕਸ਼ਸ਼ ਵਿਚ ਮਲਯਕੇਤੂ 
ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਵਿਚ ਖਸ਼,.ਮਗਧ, ਗੰਧਾਰ, ਯਵਨ, ਸ਼ਕ ਅਤੇ ਹੂਨ ਦੇ ਨਾਲ 
ਚੇਦੀ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਵੀ ਨਾਉ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। __ 

ਭੁਵਨੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਉਦੈਗਿਰੀ ਪਹਾੜੀ ਉਤੇ ਸਥਿਤ ਹਾਥੀ 
ਗੁਫ਼ਾ ਦੇ ਅਭਿਲੇਖ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਚੇਦੀ ਬੰਸ ਦੀ ਇਕ ਸ਼ਾਖਾ 
ਨੇ ਕਲਿੰਗਾ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਥੇ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਸਥਾਪਿਤ 
ਕਰ ਲਿਆ। ਇਹ ਬੰਸ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਚੇਦੀ ਰਾਜ ਵਸੂ ਦੀ 
ਸੰਤਾਨ ਵਿਚੋਂ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ ਕਿ ਕਲਿੰਗਾ ਵਿਚ ਇਸ ਬੰਸ 


ਦੀ_ਸਥਾਪਨਾ ਮਹਾਮੇਘਵਾਹਨ ਨੇ ਕੀਤੀ ਸੀ ਜਿਸ ਦੇ ਨਾਉ' ਤੇ ਇਸ __ 


ਬੰਸ ਦੇ ਰਾਜੇ ਮਹਾਮੇਘਵਾਹਨ ਕਹਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਖਾਰਵੇਲ ਜਿਸ ਦੇ ਸਮੇਂ 
ਦਾ ਹਾਥੀ ਘੈਫ਼ਾ ਦਾ ਅਭਿਲੇਖ ਮਿਲਿਆ, ਇਸ ਬੰਸ ਦਾ ਤੀਜਾ ਰਾਜਾ 
ਸੀ। ਮਹਾਮੇਘਵਾਹਨ ਅਤੇ ਖਾਰਵੇਲ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਇਤਿਹਾਸ ਬਾਰੇ 
ਕੋਈ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਵਕਰਦੇਵ, ਜਿਸਦੇ 
ਰਾਜ-ਕਾਲ ਸਮੇਂ ਉਦੈਗਿਰੀ ਪਹਾੜੀ ਦੀ ਮੰਚਪੁਰੀ ਗੁਫ਼ਾ ਦਾ ਹੇਠਲਾ 
ਭਾਗ ਬਣਿਆ, ਖ਼ਿਆਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਸ਼ੰਸ ਦਾ ਦੂਜਾ ਰਾਜਾ 
ਸੀ ਅਤੇ ਖਾਰਵੇਲ ਦਾ ਪਿਤਾ ਸੀ। __ 
ਰੀਤਿ ਰਵਿ 
ਸੀ। ਹਾਥੀਗੁਫਾ ਤੋਂ ਮਿਲੇ ਅਭਿਲੇਖ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਖਾਰਵੇਲ 
ਅਸਾਧਾਰਨ ਯੋਗਤਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਫ਼ੌਜ ਦਾ ਮੁੱਖੀ ਸੀ। ਇਸਨੇ ਕਲਿੰਗਾ 
ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਤੇ ਉੱਨਤ ਕੀਤਾ। ਇਸਦੇ ਰਾਜ-ਕਾਲ 
ਦੇ ਸਮੇਂ ਬਾਰੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵਿਚ ਅੱਜ ਵੀ ਮਤਭੇਦ ਹੈ। ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨਾਂ 


`ਦਾ ਮੱਤ ਹੈ ਕਿ ਖਾਰਵੇਲ ਨੇ ਦੂਜੀ ਸਦੀ ਈ. ਪੂ. ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅੱਧ ਵਿਚ 


ਰਾਜ ਕੀਤਾ ਜਦੋਂ ਕਿ ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨ ਪਹਿਲੀ ਸਦੀ ਈ. ਪੂ. ਦੇ ਪਿਛਲੇ 


_ਚੇਦੀ ਕਲਚੁਰੀ) ਰਾਜਵੰਸ਼ 


ਅੱਧ ਨੂੰ ਖਾਰਵੇਲ ਦਾ ਰਾਜ-ਕਾਲ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਵਧੇਰੇ 
ਗਿਣਤੀ ਪਿਛਲੇ ਵਿਚਾਰ ਦੇ ਪੱਖ ਵਿਚ ਹੈ। 


15 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਤੱਕ ਖਾਰਵੇਲ ਨੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਸਿੱਖਿਆ 
ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। 16ਵੇਂ ਸਾਲ ਵਿਚ ਇਹ ਯੁਵਰਾਜ ਬਣਿਆ। 24 ਸਾਲ 
ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਇਹ ਗੱਦੀ ਤੇ ਬੈਠਾ। ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸਾਲ 
ਵਿਚ ਇਸਨੇ ਕਲਿੰਗਾ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚਲੇ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਕੰਧਾਂ ਅਤੇ ਤਲਾਵਾਂ 
ਦੀ ਮੁਰੰਮਤ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਵਾਇਆ। ਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਦੂਜੇ ਸਾਲ ਵਿਚ ਇਸਨੇ 
`ਸਾਤਵਾਹਨ ਸ਼ਾਸਕ ਸਾਤਕਾਰਨੀ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਹ ਨਾ ਕਰਦਿਆਂ ਹੋਇਆ 
ਇਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨਦੀ ਉਤੇ ਸਥਿਤ ਆਸ਼ਿਕ 
ਨਗਰ ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਕੇ ਉਸਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਤੀਜੇ ਸਾਲ ਇਸਨੇ 
ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨੂੰ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਮਨੋਰੌਜਨ ਜਿਵੇਂ ਨਿਰਤਕਾਰੀ, ਸੰਗੀਤ 
ਅਤੇ ਮੇਲਿਆਂ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀਆਂ। ਚੌਥੇ ਸਾਲ 
ਇਸਨੇ ਵਿਦਿਆਧਰ ਨਾਉਂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ 
ਲਿਆ ਅਤੇ ਵਿਦਰਭ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟ੍ਰਿਕਾਂ ਅਤੇ ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ। ਆਪਣੇ 
ਰਾਜ ਦੇ ਪੰਜਵੇਂ ਸਾਲ ਇਸਨੇ ਨੰਦ ਰਾਜਾ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ਨਹਿਰ ਦੀ 
ਲੰਬਾਈ ਵਿਚ ਵਾਧੇ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ-ਭਲਾਈ ਦੇ 
ਕੰਮ ਕੀਤੇ। ਛੇਵੇਂ ਸਾਲ ਇਸਨੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਅਤੇ ਪੇਂਡੂ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ 
ਟੈਕਸ ਮੁਆਫ਼ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਰਿਆਇਤਾਂ 
ਦਿੱਤੀਆਂ। ਇਸਦੇ ਰਾਜ ਦੇ ਜੱਤਵੇਂ ਸਾਲ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਜਾਣਕਾਰੀ 
ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਅੱਠਵੇਂ ਸਾਲ ਇਸਨੇ ਬਾਰਬਾਰ ਪਹਾੜੀ ਉਤੇ ਸਥਿਤ 


ਗੋਰਥਸਿਰੀ ਕਿਲੇ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਰਾਜਗਰੀਹ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਤੰਗ' 


ਕੀਤਾ। ਰਾਜ ਦੇ ਨੌਵੇਂ ਸਾਲ ਇਸਨੇ 38 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਦੀ ਲਾਗਤ ਨਾਲ 
ਮਹਾਵਿਜੈ ਪ੍ਰਸਾਦ ਨਾਮਕ ਰਾਜਮਹੱਲ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਕਰਵਾਈ। ਦਸਵੇਂ 
ਸਾਲ ਇਸਨੇ ਗੰਗਾ ਦੀ ਘਾਟੀ ਤੇ ਦੁਬਾਰਾ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ।-ਗਿੰਆਰਵੇਂ 
ਸਾਲ ਇਸਦੀ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਪਿਥੁੰਡ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। 
ਇਸੇ ਸਾਲ ਇਸਨੇ ਦੱਖਣ ਤੇ ਤਾਮਿਲ ਰਾਜਾਂ ਦੇ ਰਾਜ-ਸੰਘ ਨੂੰ ਤੇੜਿਆ। 
ਬਾਰਵੇਂ ਸਾਲ ਇਸਨੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਫਿਰ ਹਮਲਾ ਕਰਕੇ ਮਗਧ ਦੇ ਰਾਜਾ 
ਬ੍ਰਹਸਪਤੀ ਮਿਤ੍ਰਾ ਨੂੰ ਗੋਡੇ ਟੇਕਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਥੋਂ ਬਹੁਤ 
ਸਾਰਾ ਲੁੱਟ ਦਾ ਮਾਲ ਇਸਦੇ ਹੱਥ ਲੱਗਾ। ਇਸੇ ਸਾਲ ਇਸਨੇ ਪਾਂਡੇ 
ਰਾਜਾ ਉਤੇ ਵੀ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 
ਵਿਚ ਮਣੀਆਂ (ਨਗੀਨੇ) ਅਤੇ ਮੋਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ। ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਦੇ 
ਤੇਰਵੇਂ ਸਾਲ ਇਸਨੇ ਕੁਮਾਰੀ ਪਹਾੜ ਵਿਚ ਵਰਖਾ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿਚ 


ਆਰਹਟਾਂ ਦੇ ਰਹਿਣ ਲਈ 15 ਲੱਖ ਦੀ ਲਾਗਤ ਨਾਲ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ _ 


ਬਣਵਾਈਆਂ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਖਾਰਵੇਲ ਨੇ ਤੇਰ੍ਹਾਂ ਸਾਲ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। 

ਖਾਰਵੇਲ ਜੈਨ ਸੀ। ਇਸਨੇ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਰਾਣੀ ਨੇ ਜੈਨੀ 
ਭਿਖਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਗੁਜ਼ਾਰੇ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ` ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ 
ਬਣਵਾਈਆਂ। ਇਹ ਬਾਕੀ ਧਰਮਾਂ ਦਾ ਵੀ ਸਮਾਨ ਆਦਰ ਕਰਦਾ ਸੀ। 
ਇਸਨੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਮੰਦਰਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਤੋਂ ਬਣਵਾਇਆ। 

ਖਾਰਵੇਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਬੰਸ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ 
ਮਿਲਦੀ। ਖ਼ਿਆਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸਦੇ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਅਯੋਗ 
ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਇਸਦੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਨਹੀਂ ਰੱਖ ਸਕੇ ਅਤੇ ਇਸ ਬੰਸ 
`ਦਾ ਛੇਤੀ ਹੀ ਅੰਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। 

ਹ. ਪੁ.-ਅ. ਹਿ. ਇੰਡ-ਘੇਸ਼; ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 4 284 

ਚੇਦੀ (ਕਲਚੁਰੀ) ਰਾਜਵੰਸ਼ : ਇਸ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦਾ ਰਾਜ 
ਜੈਜਾਕ ਭੁਕਤੀ ਦੇ ਚੰਦੇਲਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਸੀ। ਜੱਬਲਪੁਰ 
ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਪੈਂਦਾ ਤ੍ਰਿਪੁਰੀ ਨਾਂ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਇਸ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ 
ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਬੁੰਧੇਲਖੰਡ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਚੇਦੀ ਦੇਸ਼ ਵਜੋਂ 
ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਕੋਕਲ ਪਹਿਲਾ ਇਸ ਵੈਸ਼ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ 


ਹਾਕਮ ਸੀ ਜਿਹੜਾ ਲਗਭਗ 845 ਈ. ਵਿਚ ਰਾਜ-ਗੱਦੀ ਉਤੇ ਬੈਠਾ ` 
ਸੀ। ਇਸਨੇ ਕਈ ਰਾਜਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਵਿਆਹ-ਸਬੰਧ ਕਾਇਮ ਕਰਕੇ 
ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ ਪ੍ਰਤਿਹਾਰ ਰਾਜੇ ਭੋਜ ਪਹਿਲੇ 


ਚਾਹਮਾਨ ਗੂਵਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ। ਰਾਜਸਥਾਨ ਵਿਚ ਉਸਨੇ ਤੁਰਸ਼ਕਾਂ 
ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ। ਰਾਜ-ਕਾਲ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਉਸਨੇ ਰਾਸ਼ਟਰਕੂਟ 
ਰਾਜੇ ਕਿਸ਼ਨ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਹਰਾ ਕੇ ਉੱਤਰੀ ਕੌਂਕਣ ਉਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ 
ਸੀ। ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਯੁੱਧਾਂ ਕਾਰਨ ਕਲਚੁਰੀ ਰਾਜ ਦਾ ਕੋਈ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾ 
ਹੇ ਸਕਿਆ। ਕੋਕਲ ਪਹਿਲੇ ਦੇ 18 ਪੁੱਤਰ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਉਸਨੇ 17 
ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮੰਡਲਾਂ ਦਾ ਸ਼ਾਸਕ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰ ਦਿਤਾ। ਉਸਦੀ ਮੌਤ 


ਉਪਰੰਤ ਉਸਦਾ ਜੇਠਾ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ੰਕਰਗਣ ਰਾਜਗੱਦੀ ਉਤੇ ਬੈਠਾ। ਕੋਕਲ 


ਪਹਿਲੇ ਦੇਂ ਸਤਾਰਾਂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਨੇ ਦੱਖਣੀ ਕੌਸ਼ਲ ਵਿਚ ਕਲਚੁਰੀ 
ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੀ ਇਕ ਨਵੀਂ ਸ਼ਾਖਾ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ 
ਤੁਮਾਣ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਤੀਜੇ ਰਾਜੇ ਰਤਨ ਰਾਜ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ 
ਕੀਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਰਤਨਪੁਰ ਵਿਖੇ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਸ਼ਾਖਾ ਦੇ 9ਹਾਕਮ ਹੋਏ 
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 12ਵੀਂ ਸਦੀ ਤਕ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। 

ਸ਼ੰਕਰਗਣ ਨੇ ਕੌਸ਼ਲ ਦੇ ਸੋਮਵੰਸ਼ੀ ਰਾਜੇ ਤੋਂ ਪਾਲੀ ਖੇਹ ਲਿਆ 
ਸੀ। ਸ਼ੰਕਰਗਣ ਦੀ ਮੌਤ ਪਿਛੋਂ ਉਸਦਾ ਜੇਂਠਾ ਪੁੱਤਰ ਬਾਲ ਹਰਸ਼ ਤੇ 
ਫਿਰ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਪੱਤਰ ਯੁਵਰਾਜ ਪਹਿਲਾ ਕੇਊਰਵਰਸ਼ ਸਿੰਘਾਸਣ 
ਤੇ ਬੈਠਾ। ਯੁਵਰਾਜ ਨੇ ਗੌੜ ਤੇ ਕਲਿੰਗਾ ਉਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਰਾਜ 
ਦੇ ਅੰਤਲੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਉਸ ਨੂੰ ਬਦੇਸ਼ੀ ਹੱਲਿਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ 


ਪਿਆ ਅਤੇ ਚੰਦੇਲ ਰਾਜੇ ਯਸ਼ੋਵਰਮਨ ਹੱਥੋਂ ਸ਼ਿਕਸਤ ਖਾਣੀ ਪਈ। 


ਰਾਸ਼ਟਰਕੂਟ ਰਾਜੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਤੀਜਾ ਯੁਵਰਾਜ ਦਾ ਦੇਹਤਾ ਸੀ। ਸਿੰਘਾਸਣ 
ਉਪਰ ਬੈਠਣ ਉਪਰੰਤ ਰਾਸ਼ਟਰਕੂਟ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਤੀਜੇ ਨੇ ਮੈਹਰ ਤਕ ਦੇ 
ਇਲਾਕੇ ਉਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ ਪਰ ਯੁਵਰਾਜ ਨੇ ਛੇਤੀ ਹੀ ` 
ਰਾਸ਼ਟਰਕੂਟਾਂ ਨੂੰ ਉੱਥੋਂ ਭਜਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। 

ਯੁਵਰਾਜ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਲਛਮਣ ਰਾਜ ਦਸਵੀਂ ਸਦੀ ਤੇ ਤੀਜੇ ਹਿੱਸੇ) 
ਪੱਛਮ ਵਿਚ ਉਹ ਲਾਟ ਦੇ ਸਾਮੰਤ ਸ਼ਾਸਕ ਅਤੇ, ਗੁਰਜਰ ਰਾਜੇ (ਸੰਭਵ 
ਹੈ ਕਿ ਚਾਲੂਕੀਆ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਮੂਲ ਰਾਜ ਪਹਿਲਾ ਹੋਵੇ) ਨੂੰ ਹਰਾ ਕੇ ਸੋਮ 
ਨਾਥ ਤਕ ਪੁੱਜ ਗਿਆ ਸੀ। ਰ 

ਲਛਮਣ ਰਾਜ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਪੁੱਤਰ ਸੰਕਰਗਣ ਅਤੇ ਯੁਵਰਾਜ ਦੂਜਾ, 
ਫ਼ੌਜੀ ਗੁਣਾਂ. ਵਾਲੇ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਯੁਵਰਾਜ ਦੂਜੇ ਦੇ ਵੇਲੇ ਤੈਲ ਦੂਲੇ ਨੇ ਵੀ 
ਚੇਦੀ ਵੈਸ਼ ਉਤੇ ਹਮਲੇ ਕੀਤੇ ਸਨ। ਮੁੰਜ ਪਰਮਾਰ ਨੇ ਵੀ ਥੋੜ੍ਹੇ ਜਿਹੇ 
ਸਮੇਂ ਲਈ ਤ੍ਰਿਪੁਰੀ ਉਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਯੁਵਰਾਜ ਦੂਜੇ ਦੀ 
ਕਾਇਰਤਾ ਕਾਰਨ ਉਸਦੇ ਮੁੱਖ ਵਜ਼ੀਰਾਂ ਨੇ ਉਸਦੇ` ਪੁੱਤਰ ਕੋਕਲ ਦੂਜੇ 
ਨੂੰ ਰਾਜ ਗੱਦੀ ਉਤੇ ਬੈਠਾ ਦਿਤਾ। ਉਸਨੇ ਗੁਰਜਰ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ ਅਤੇ 
ਕੁੰਤਲ ਦੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ। 

ਕੋਕਲ ਦੂਜੇ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵਿਕੁਮਾਦਿਤ ਉਪਾਧਿਕਾਰੀ ਗੰਗੇਦੇਵ ਦੇ 
ਸਮੇਂ ਚੇਦੀ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਉਤੇ ਆਪਣੀ ਤਾਂਕਤ ਸਥਾਪਤ 
ਕਰਨ ਲਈ ਕਈ ਕਦਮ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਉਸਦਾ ਰਾਜ 1019 ਈ. ਤੋਂ ਲੈ 
ਕੇ 1041 ਈ. ਤੱਕ ਰਿਹਾ। ਉਸਨੇ ਭੋਜ ਪਰਮਾਰ ਅਤੇ ਰਜੈਂਦਰ ਚੇਲ 
ਨਾਲ ਰਲ ਕੇ ਚਾਲੂਕੀਆ ਰਾਜ ਉਤੇ-ਅਸਫ਼ਲ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ 
ਕੌਸ਼ਲ ਉੱਤੇ ਵੀ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਤਕਲ ਨੂੰ ਜਿੱਤਦਾ ਹੋਇਆ ਉਹ 
ਸਮੁੰਦਰੀ ਤੱਟ ਤਕ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵਿਚ ਉਸਨੇ ਬਨਾਰਸ 
ਉਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਅੰਤ ਤਕ ਸਫ਼ਲ ਹਮਲੇ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਉਹ 
ਮਗਧ ਜਾਂ ਤੀਰ ਭੁਕਤ (ਤਿਰਹੁਤ) ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ 


£ 


ਤੋਂ ਵੀ ਅਸਮਰੱਥ ਹੀ ਰਿਹਾ। ਗੰਗੇਦੇਵ ਨੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਹੇਠਲੇ ਕਾਂਗੜੇ 
ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਉਤੇ ਵੀ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਸੀ। _ ਰ੍ 

ਗੰਗੇਦੇਵ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਲਛਮੀਕਰਨ ਜਾਂ ਕਰਨ) ਕਲਚੁਰੀ ਵੰਸ਼ 
ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਤਾਕਤਵਰ ਸ਼ਾਸਕ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਗਿਣਤੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ 
ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਜੇਤੂਆਂ ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ 


ਨੇ ਪ੍ਰਯਾਗ ਉਤੇ ਆਪਣਾ ਕਬਜ਼ਾ ਜਮਾ ਲਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਆਰੰਭ ਵਿਚ - 


ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਪਾਲ ਰਾਜੇ ਉਤੇ ਫ਼ਤਹਿ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਪਰ ਅਖ਼ੀਰ ਨੂੰ ਉਸ 
ਕੋਲੋਂ ਹੀ ਹਾਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸੰਧੀ ਕਰ ਲਈ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਆਪਣੀ 
ਲੜਕੀ ਯੋਵਨਸ਼ਰੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਵਿਗ੍ਰਹਪਾਲ ਤੀਜੇ ਨਾਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। 
ਉਸਨੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਚਿਰ ਲਈ ਰਾੜਾ ਉਪਰ ਫ਼ੀ ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤਾ। ਵੰਗ ਨੂੰ ਵੀ 
ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਅਤੇ ਅਖ਼ਰ ਨੂੰ ਵੰਗ ਦੇ ਹਾਕਮ ਜਾਤਵਰਮਨ ਨਾਲ ਸੰਧੀ 
ਕਰ ਲਈ।, ਆਪਣੀ ਲੜਕੀ ਵੀਰਸ਼ੀ ਦਾ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰ 
- ਦਿੱਤਾ। ਉਸਨੇ ਕਾਂਚੀ ਉਤੇ ਵੀ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪਲਵ, ਕੁੰਗ ਅਤੇ 
_ ਪਾਂਡੂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ। ਸੰਨ 1051ੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਨੇ ਕੀਰਤੀਵਰਮਨ 
ਬਹੁਤਾ ਚਿਰ ਨਾ ਰਹਿ ਸਕਿਆ। ਉਸਨੇ ਭੀਮ ਪਹਿਲਾ ਚਾਲੂਕੀਆ ਦੇ 


ਨਾਲ ਨਾਲ ਭੋਜ ਪਰਮਾਰ ਦੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਵੀ ਫ਼ਤਹਿ ਕੀਤਾ ਪਰ ਚਾਲੂਕੀਆ _ 


ਦੇ ਦਖ਼ਲ ਦੇਣ ਕਾਰਨ ਉੱਸ ਨੂੰ ਜਿੱਤੇ ਹੇਏ ਇਲਾਕੇ ਤੋਂ ਕਬਜ਼ਾ ਛੱਡਣਾ 
ਪਿਆ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਭੀਮ ਨੇ ਡਾਹਲ ਉਤੇ ਹੱਲਾਂ ਕਰਕੇ ਕਰਨ ਨੂੰ 
ਹਰਾਇਆ। 

ਸੰਨ 1072 ਵਿਚ ਲਛਮੀਕਰਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਰਾਜ ਗੱਦੀ ਆਪਣੇ 
ਪੁੱਤਰ ਯਸ਼ਕਰਨ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤੀ। ਲਛਮੀਕਰਨ ਨੇ ਚੰਪਾਰਨ ਅਤੇ ਆਂਧਰ 
ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਉਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਸੀ ਪਰ ਉਸਦੇ ਰਾਜ ਕਾਲ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸਮੇਂ 
ਜੈ ਸਿੰਘ ਜ਼ਾਲੂਕੀਆ, ਲਕਸ਼ਮਨਦੇਵ ਪਰਮਾਰ ਤੇ ਸਲਕਸ਼ਣ ਵਰਮਨ 
ਚੰਦੇਲ ਦੇ ਹਮਲਿਆਂ ਕਾਰਨ ਚੇਦੀ ਰਾਜ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਗਈ। 
ਚੰਦਰਦੇਵ ਗਾਹੜਵਾਲ ਨੇ ਪ੍ਰਯਾਗ ਉਤੇਂ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਵਰਮਨ 
ਚੰਦੇਲ ਨੇ ਉਸਦੇ ਪੁੱਤਰ ਗਇਆਕਰਨ ਨੂੰ ਹਰਾ ਦਿੱਤਾ। ਗਇਆਕਰਨ 
ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਪੁੱਤਰ ਜੈ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕੁਮਾਰ ਪਾਲ ਚਾਲੂਕੀਆ, ਬਿਜਲ 
ਕਲਜ਼ੁਰੀ ਅਤੇ ਖੁਸਰਖ ਮਲਿਕ ਦੇ ਹਮਲਿਆਂ ਦਾ ਬੜੀ ਕਾਮਯਾਬੀ 


ਨਾਲ ਟਾਕਰਾ ਕੀਤਾ। ਜੈ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵਿਜੈ ਸਿੰਘ ਦਾ !211 ਤਕ - 


ਡਾਹਲ ਉਪਰ ਕਬਜ਼ਾ ਰਿਹਾ ਪਰ 1212 ਵਿਚ ਤੈਲੋਕ ਵਰਮਨ ਚੰਦੇਲ 
ਨੇ ਇਹ ਇਲਾਕੇ ਜਿੱਤ ਲਏ। ਇਸ ਪਿਛੋਂ ਇਸ ਵੌਸ਼ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਬਾਰੇ 
ਕੋਈ ਰਿਕਾਰਡ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। 
ਹ. ਪੁ. -ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 4284 
ਚੇਨ : ਕੜੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿਚ ਜੋੜ ਕੇ ਬਣਾਈ ਗਈ ਲੜੀ 
ਨੂੰ ਚੇਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇਕ ਲਚਕਦਾਰ ਸੰਯੋਜਕ ਦਾ ਕੰਮ 
ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਕੜੀਆਂ ਆਮ ਕਰਕੇ ਧਾਤ ਦੀਆਂ ਬਣੀਆਂ 
ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਵੈਲਡ ਕਰਕੇ ਗੰਢਦਾਰ ਛੱਲੇ ਬਣਾਕੇ ਜਾਂ ਢਲਾਈ ਨਾਂਲ 
ਕੜੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿਚ ਜੋੜ ਕੇ ਚੇਨ ਤਿਆਰ.ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਆਮ 
ਕਰਕੇ ਚੇਨਾਂ ਦੋ` ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਹਿਲੀ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ 
ਲਈ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਚੇਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ 
ਊਰਜਾ ਜਾਂ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਸੰਚਾਰ ਕਰਨ ਜਾਂ ਮਾਲ ਦੀ ਚੱਕ ਥੱਲ ਲਈ 
ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। . 
ਨ ਸੰਚਾਰ ਵਿਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕਿ. ਮੀ. ਲੰਬੀਆਂ ਚੇਨਾਂ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ 
ਹਰ ਰੋਜ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਛੋਟੀ ਗਹਿਣਿਆਂ ਵਾਲੀ ਚੇਨ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 


ਚੇਨ 
ਚੇਨਾਂ ਅਤੇ ਇਕ ਨਾਜ਼ੁਕ ਜਿਹੀ ਚੇਨ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਹਾਰਸ ਪਾਵਰ 
ਤੱਕ ਸ਼ਕਤੀ ਸੰਚਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਚੇਨਾਂ ਉਪਲੱਬਧ ਹਨ। 

ਸਾਧਾਰਣ ਕਿਸਮਾਂ 

1. ਕਰੇਨ ਚੇਨ--ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਕੀਤੀ 
ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਚੇਨ ਟੁੱਟਣ ਨਾਲ ਗੰਭੀਰ ਨੁਕਸਾਨ ਮਾਲੀ ਅਤੇ ਜਾਨੀ) 
ਹੇਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੋਵੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉੱਚ ਪਾਏ ਦੇ ਕਮਾਂਏ ਹੋਏ ਲੋਹੇ 
ਤੋਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਪਯੋਗ ਲਟਕਾਉਣ, ਕਰੇਨਾਂ 
ਹੈ। ਕਮਾਏ ਹੋਏ ਲੋਹੇ ਦੀ ਖਿਚੀਣ ਯੋਗਤਾ ਤੇ ਵੈਲਡ ਯੋਗਤਾ ਵਧੇਰੇ 
ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਚੇਨ ਲੋੜੀਂਦੀ ਜੰਗਾਲ ਰੋਧਕਤਾ ਵਾਲੇ ਗੁਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। 
ਖਿਚੀਣਯੋਗਤਾ ਕਾਰਨ ਕੜੀਆਂ ਵੱਧ ਘੱਟ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਜ਼ਰੂਰਤ 
ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਭਾਰ ਪੈਣ ਵੇਲੇ ਟੁੱਟਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਚੇਨ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗ _ 
ਜਾਵੇ। ਕਾਰਜ ਦੌਰਾਨ ਅਜਿਹੀ ਚੇਨ ਟੁੱਟਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਖਿੱਚੇ ਜਾਣ ਉੱਤੇ 
ਵੱਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਖਿੱਚ ਕਾਰਨ ਕਰੜੇਪ ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ 
ਚੇਨ ਕਿਸੈ ਹੱਦ ਤੋਂ ਵੱਧ ਖਿੱਚੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਚੇਨ ਨੂੰ ਅਨੀਲੀਕਰਨ ਰਾਹੀਂ 
ਮੁੜ ਪੂਰਵ ਅਫ਼ਸਥਾ ਵਿਚ ਲਿਆਂਦਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਬਦਲ 
ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਹੱਥ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਚੇਨ 
ਦੀ ਥਾਂ ਮਸ਼ੀਨ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੇਨਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। 
ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਾਇਲ ਜਾਂ ਕੁੰਡਲੀ ਚੇਨ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ . 
(ਚਿੱਤਰ 1)। 





ਕਾਂਇਲ ਜਾਂ ਕੁੰਡਲੀ ਚੇਨ 

2. ਪਰੂਫ਼ ਕਾਇਲ ਚੇਨ--ਸਾਧਾਰਣ ਸੰਰਚਨਾ, ਰੇਲ ਪਟੜੀ 
ਅਤੇ ਜੰਗਲਾਤ ਦੇ ਕੰਮ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 

3.ਲੰਗਰ ਚੇਨ--ਇਸ ਨੂੰ ਕੇਬਲ ਜਾਂ ਸਟੱਡਲਿੰਕ ਚੇਨ ਵੀ ਕਿਹਾ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕੜੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਚੌੜੇ ਦਾਅ ਛੋੜ ਜਾਂ ਸਟੱਡ 
ਲਗਾ ਕੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। (ਚਿੱਤਰ 2)। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਚੇਨ 
ਉਲਝਣ ਤੋਂ ਬਚੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕੜੀ ਦਾ ਭਾਰ ਵਧਾ ਕੇ ਮਜ਼ਬੂਤੀ 
ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਕੜੀ ਭਾਰ ਨਾਲ ਵਿੰਗੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। 





ਦੀ ਅਲਪ ਚੇਨ--ਇਸ ਕਿਸਮ ਅਧੀਨ ਲਾ 
ਦੀਆਂ ਚੇਨਾਂ ਆਉੱਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਗੰਢਦਾਰ ਚੇਨ, ਨੱਪਾ ਲਿੰਕ 
ਚੇਨ, ਮਣਕੇਦਾਰ ਚੇਨ ਅਤੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਦੀ ਚੇਨ ਆਦਿ। ਗੰਢਦਾਰ 
ਚੇਨ ਆਮ ਕਰਕੇ ਸਵੈ-ਚਾਲਿਤ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ 
ਹੈ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਕਿ ਤਾਰਾਂ ਨੂੰ ਕੱਟ ਕੇ ਅਤੇ ਮੋੜ ਕੇ ਜੇੜਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 
ਪਰੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਇਕ ਮੁਕੰਮਲ ਲੜੀ ਵਿਚ ਬਦਲ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। 


ਚੇਨ 


ਇਹ ਆਮ ਕਰਕੇ ਛੋਟੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਮਣਕੇਦਾਰ ਚੇਨ 
ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਆਮ ਕਰਕੇ ਬਿਜੱਲਈ ਸਾਮਾਨ ਨੂੰ ਫਿੱਟ ਕਰਨ, ਚਾਬੀ 
ਛੱਲਿਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੂਜੇ ਛੋਟੇ ਮੋਟੇ ਸਾਮਾਨ ਲਈ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
ਇਸ ਵਿਚ ਖੋਖਲੇ ਮਣਕਿਆਂ ਨੂੰ ਠੋਸ ਛੜ ਵਿਚ ਪਰੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, 
ਜਿਸ ਦੇ ਸਿਰੇ ਗੇਂਦ ਵਾਂਗ ਗੋਲ ਕੀਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਜੇ ਮਣਕੇ ਬਾਹਰ 
ਨਾ ਨਿਕਲਣ। ਠੱਪਾ ਲਿੰਕ ਚੇਨ ਵੀ ਸਸਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਵੈ ਚਾਲਿਤ 
ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਧਾਤ ਦੀਆਂ ਪੱਤੀਆਂ ਨੂੰ 
ਦਬਾਉ ਪਾ ਕੇ ਲੋੜੀਂਦੇ ਆਕਾਰ ਵਿਚ ਬਦਲ ਕੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ 
ਹੈ। 


ਚੇਨ ਦਾ ਪਰੀਖਣ--ਪਰੂਫ਼ ਕਾਇਲ ਚੇਨ ਅਤੇ ਕਰੇਨ ਚੇਨਾਂ 
ਨੂੰ ਉਤਪਾਦਕ ਅਕਸਰ ਪਰੂਫ਼ ਟੈਸਟ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੇਨਾਂ ਦੇ 


ਨੇ ਚੇਨ ਲਈ ਪਰੂਫ਼ ਟੈਸਟ, ਬਰੇਕ ਟੈਸਟ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਭਾਰ ਚੁੱਕਣ 
ਸੀਮਾ ਟੈਸਟ ਬਣਾਏ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ 6.3 ਮਿ. ਮੀ. ਤੋਂ 51 ਮਿ. ਮੀ. 
ਤਕ ਵਿਆਸ ਵਾਲੀਆਂ ਛੜਾਂ ਨੂੰ ਟੈਸਟ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। _ 

ਚੇਨ ਦੀ ਸੰਭਾਲ--ਦੁਰਉਪਯੋਗ ਕਰਨ ਨਾਲ ਚੇਨ ਛੇਤੀ ਹੀ 
ਖ਼ਰਾਬ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਦਯੋਗਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਚੇਨ ਨੂੰ 
ਡਰੱਮਾਂ ਜਾਂ. ਪਾਈਪਾਂ ਉੱਤੇ ਵਲੇਟਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੇ ਕੜੀਆਂ ਬਿਨਾਂ 
ਮੁੜੇ ਹੀ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਸਿਰ ਟਿਕਦੀਆਂ ਰਹਿਣ। ਇਨ੍ਹਾਂ 
_ਡਰੱਮਾਂ ਨਾਲ ਪਾਈਪਾਂ ਦਾ ਵਿਆਸ ਇੰਨਾ ਵੱਡਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ 
ਕੜੀਆਂ ਨਾ ਮੁੜਨ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਲਝਣ। ਚੇਨ ਨੂੰ ਮਰੋੜਨਾ ਅਤੇ 
ਅਜਿਹੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਉਤੋਂ ਦੀ ਖਿੱਚਣਾ ਜਾਂ ਰਗੜਨਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ ਜਿਸ 
ਨਾਂਲ ਕੜੀਆਂ ਟੁੱਟਣ ਤੇ ਘਸਣ। ਜਦੋਂ ਚੇਨ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਸਮੇਂ ਲਈ ਵਰਤ 
ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕੜੀਆਂ ਘਸ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਚੇਨ 
-ਦਾ ਅਨੀਲੀਕਰਨ ਕਰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਟੁੱਟਣਸ਼ੀਲਤਾ ਤੇ 
ਕਨੋਰਤਾ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚੰਗੀ ਸੰਭਾਲ ਲਈ ਚੇਨ 
ਵਲੇਟਣ ਵਾਲੇ ਡਰੱਮਾਂ ਉੱਤੇ ਤੇਲ ਜਾਂ ਗਰੀਸ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰਨਾ 
ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਰ 


ਸੰਚਾਰ ਚੇਨ--ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਉਦੋਂ ਕੀਤਾ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਗਰਾਰੀਆਂ ਰਾਹੀਂ 
ਸ਼ਕਤੀ ਸੰਚਾਰ ਸੰਭਵ ਨਾ ਹੇਵੇ। 
ਇੱਥੇ ਗਰਾਰੀਆਂ ਦੀ ਥਾਂ ਢੰਦੇ- 
ਦਾਰ ਪੁਲੀਆਂ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ 
ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੰਚਾਰ ਚੇਨਾਂ 
ਲਗਭਗ 2000 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ 
ਤਿਆਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਆ ਰਹੀਆਂ 
ਹਨ। ਮੁੱਢਲੀਆਂ ਬੇਢਬੀਆਂ ਚੇਨਾਂ 
ਦੀ ਥਾਂ ਵਿਕਸਿਤ ਸੂਖ਼ਮ ਚੇਨਾਂ 
ਨੇ (20ਵੀਂ ਸਦੀ) ਲੈ ਲਈ ਹੈ।. 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੇਨਾਂ ਦੀ ਵਿਕਾਸ ਕਹਾਣੀ 
ਚਿੱਤਰ 3 ਤੋਂ ਸਾਫ਼ ਦਿਖਾਈ 
ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ' ਵਿਚ ਵੱਖ ਵੱਖ 
ਕਾਰਜਾਂ ਅਤੇ ਕਾਰਜ ਹਾਲਤਾਂ 
ਰੀ ਬਲਾਕ, ਰੋਲਰ 
ਅਤੇ ਸਾਈਲੈੱਟ ਚੇਨਾਂ ਦਰਸਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। 





, ਚਿੱਤਰ 3 (6) ਐਵਾਰਣ ਚੇਨ 


76 








ਚਿੱਤਰ 3 (ਸ) ਸਾਈਲੈੱਟ ਚੇਨ 
ਵਿਗਿਆਨੀ ਦਾ ਜਨਮ 19 ਜੂਨ,” 1906 ਨੂੰ ਬਰਲਿਨ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। 
ਇਸ ਨੇ ਹਾਵਰਡ ਵਾਲਟਰ ਫਲੋਰੀ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਪੈੱਨਸਲੀਨ ਦਾ ਨਿਖੇੜਨ 
ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਐਂਟੀਬਾਂਇਟਿਕ ਅਸਰ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਕਲੀਨੀਕਲ 
ਤਜਰਬੇ ਕੀਤੇ। ਇਸ ਕੰਮ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ 1945 ਵਿਚ ਫਲੈਮਿੰਗ ਦੇ 
ਨਾਲ਼ ਫ਼ਿਜ਼ਿਆੱਲੋਜੀ ਅਤੇ ਮੈਡੀਸਨ ਦਾ ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 


ਚੇਨ ਨੇ ਬਰਲਿਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਰਸਾਇਣ ਅਤੇ ਸਰੀਰ 
ਕਿਰਿਆ-ਵਿਗਿਆਨ ਵਿਚ ਗਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਕੁਝ ਸਮੇਂ 
(1930-33) ਤੱਕ ਬਰਲਿਨ ਵਿਚ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਪੈੱਥਾਲੋਜੀ, 
ਛੈਰਿਟ ਵਿਖੇ ਖ਼ੋਜ ਦਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ 
ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸਰ ਫਰੈਡ੍ਰਿਕ ਜੀ, ਹਾਪਕਿਨਜ਼ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦਾ 
ਰਿਹਾ ਅਤੇ 1935 ਤੋਂ ਆਕਸਫੋਰਡ ਵਿਚ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਜਿਥੇ ਇਸ ਨੇ 
ਫਲੋਰੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਪੈੱਨਸਲੀਨ ਉੱਤੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਸੰਨ 1948 ਵਿਚ 
ਇਹ ਰੋਮ ਦੀ ਕੈਮੀਕਲ ਮਾਈੜ੍ਰੋਬਾਇਆੱਲੋਜੀ ਦੇ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ 
ਰੀਸਰਜਚ ਸੈਂਟਰ (10601 $0]061076015$3013) ਦਾ ਸਾਇੰਟਿਫ਼ਿਕ 
ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਬਣ ਗਿਆ। 


_ਐਂਟੀਬਾਂਇਟਿਕਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਚੇਨ ਨੇ ਸੱਪ ਦੀ ਜ਼ਹਿਰ, ਇਸ 
ਦੇ ਫੈਲਣ ਦੇ ਤੱਥ, ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਐੱਨਜ਼ਾਈਮ ਜੋ ਤੰਤੂਆਂ ਵਿਚ ਤਰਲ 
ਦੇ ਫੈਲਾਅ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਕੌਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਨਸੁਲਿਨ ਆਦਿ ਤੇ ਵੀ ਕੰਮ 
ਕੀਤਾ। 

ਹ. ਪੁ. -ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 2:708 

ਚੇਨ ਕਿਰਿਆ, ਨਿਊਕਲੀ : ਇਹ ਨਿਊਕਲੀਅਸਾਂ ਦੇ 
ਲਗਾਤਾਰ. ਟੁੱਟਣ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਦਾ ਇਕ ਲੜੀਵਾਰ ਸਿਲਸਿਲਾ ਹੈ। 
ਨਿਊਟਨ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਨਿਊਕਲੀ ਵਿਖੰਡਣ ਇਕ ਚੇਨ ਕਿਰਿਆ ਹੈ 
ਜਿਸ ਵਿਚ ਇਕ ਨਿਊਟ੍ਰਾੱਨ, ਵਿਖੰਡਣਸ਼ੀਲ ਪਰਮਾਣੂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ 07”, 
022, 2੧2) ਨਾਲ ਟਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਪਰਮਾਣੂ ਦੇ ਟੁੱਟ ਜਾਣ ਤੋਂ 
ਇਲਾਵਾ ਕੁਝ ਨਿਉਣ੍ਰਾਂਨ ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਨਿਊਣ੍ਰਾਂਨ 
ਚਾਲੂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 


(੩71)ਵੀ ਅਤੇ ਗਵੀ ਸਟੇਜ ਵਿਚ ਵਿਖੰਡਨ ਦੀਆਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ 
ਦੀ ਔਸਤਨ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਅਨੁਪਾਤ ਨੂੰ ਗੁਣਨ ਫ਼ੈਕਟਰ “ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ 
ਹੈ। ਜੇਕਰ 9 ਦੀ ਕੀਮਤ ਇਕ ਤੋਂ ਘੱਟ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਚੇਨ ਕਿਰਿਆ ਚਾਲੂ 
_ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਇਸ ਨੂੰ ਅਭਿਸਾਰੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਇਕ ਦੇ 
ਬਰਾਬਰ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਚੇਨ ਕਿਰਿਆ ਸਵੈ-ਕਾਇਮ ਰਹਿ ਸਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ 
__ਚੇਨ-ਕਿਰਿਆ ਦੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਲਗਾਤਾਰ ਬਲਦੇ ਰਹਿਣ ਲਈ ਕਿ ॥ 
>1 ਹੋਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਸਿੱਧਾਂਤਕ ਤੌਰ ਤੇ ਕੀਤੀਆਂ ਗੁਣਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪਤਾ 
ਚਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਧਾਤਵੀ 0?” ਜਾਂ 2੧੭” ਦੇ ਕਾਫ਼ੀ ਵੱਡੇ ਪੁੰਜ ਵਿਚ 
ਵਿਖੰਡਨ ਦੁਆਰਾ ਨਿਕਲ ਰਹੇ ਕਈ ਨਿਊਣਟ੍ਰਾਂਨਾਂ ਲਈ ਗੁਣਨ ਫ਼ੈਕਟਰ 
2ਜਾਂ ਵੱਧ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਪਰਮਾਣੂ ਬੰਬ ਅਤੇ ਰਨ-ਅਵੇ ਪਾਵਰ 
ਰੀਐੱਕਟਰ ਵਿਚ ਅੰਤਰ ਦਾ ਪਤਾ ਦੋ ਸਟੇਜਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਲੱਗੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ 
ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 

ਹ. ਪੁ. -ਮੈਕ ਐਨ. ਸ. ਟ. 3:5 


ਸਿ 


ਚੇਨ ਕਿਰਿਆ, ਰਸਾਇਣਿਕ 


ਪ੍ਰਕਾਸ਼ 
€1 --> ੮੧ -- €੧ 


€1 % ਸ;--> 1014 ਜੁ 
1 ੨ €;--> ਸਿਧ] - €1 
61 % ਸ;--> ਸ61 - ਜਸ 


ਕਲੋਰੀਨ ਦੇ ਇਕ ਅਣੂ ਦੁਆਰਾ ਸੋਖਿਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਅਣੂ ਦਾ _ 
ਕਲੋਰੀਨ ਪਰਮਾਣੂਆਂ ਵਿਚ ਵਿਯੋਜਨ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ 
ਇਹ ਬੜੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਦੇ ਅਣੂਆਂ ਨਾਲ ਕਿਰਿਆ ਕਰਕੇ 
ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਕਲੋਰਾਈਡ ਅਤੇ ਕਲੋਰੀਨ ਪਰਮਾਣੂ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। 
ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਪਰਮਾਣੂ ਕਲੋਰੀਨ ਅਣੂਆਂ ਨਾਲ ਕਿਰਿਆ ਕਰਕੇ 
ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਕਲੋਰਾਈਡ ਅਤੇ ਕਲੋਰੀਨ ਪਰਮਾਣੂ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। 
ਕਲੋਰੀਨ ਪਰਮਾਣੂ ਅੱਗੇ ਫਿਰ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਨਾਲ ਕਿਰਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ 
ਅਤੇ ਚੇਨ ਨੂੰ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਨਿਰੰਤਰ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਤਕ ਕੋਈ ਹੋਰ 
ਕਿਰਿਆ ਕਲੋਰੀਨ ਜਾਂ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਦੇ ਮੁਕਤ ਪਰਮਾਣੂਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ 
ਨਹੀਂ ਕਰ ਲੈਂਦੀ। ਚੇਨ ਰੋਕਣ ਵਾਲੀ ਕਿਰਿਆ ਦੋ ਕਲੋਰੀਨ ਪਰਮਾਣੂਆਂ 
ਵਿਚਕਾਰ ਕਲੋਰੀਨ ਅਣੂ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੀ ਕਿਰਿਆ ਜਾਂ ਦੋ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ 
ਪਰਮਾਣੂਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਅਣੂ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੀ ਕਿਰਿਆ ਹੋ 
ਸਕਦੀ ਹੈ। ਪਰਮਾਣੂ, ਬਰਤਨ (ਜਿਸ ਵਿਚ ਪਰਮਾਣੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ) ਦੀਆਂ 
ਦੀਵਾਰਾਂ ਨਾਲ ਟਕਰਾ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਬਰਤਨ ਵਿਚਲੀ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ 
ਅਸ਼ੁੱਧੀ ਨਾਲ ਵੀ ਕਿਰਿਆ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਚੇਨ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਦੀ 
ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ:-- 

ਉੱਤੇਜਿਤ ਅਣੂਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 
ਚੇਨ ਦੀ ਲੰਬਾਈ = 
ਰਸਾਇਣਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਕਿਰਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲੇ 

ਅਣੂਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 

ਤਾਪ ਕਿਰਿਆਵਾਂ--ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਵਿਚ ਚੇਨ ਦੀ ਲੰਬਾਈ 

ਦੇ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਲਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਚੇਨ ਕਿਰਿਆ ਦੀ ਹੱਦ ਦਾ 


ਸਬੂਤ ਨਾਈਟ੍ਰਿਕ ਆਕਸਾਈਡ ਵਰਗੇ ਨਿਰੋਧਕ ਦੀ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਮਾਤਰਾ 


ਚੇਨ ਕਿਰਿਆ, ਰਸਾਇਣਿਕ : ਇਹ ਉਹ ਰਸਾਇਣਿਕ 


ਕਿਰਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਇਕ ਅਣੂ ਦੇ ਉਤੇਜਿਤ ਹੋਣ ਨਾਲ ਕਈ ਅਣੂ 
ਰਸਾਇਣਿਕ ਕਿਰਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਆਮ ਰਸਾਇਣਿਕ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਵਿਚ 
ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਅਣੂ ਕਿਰਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚਲ 
ਰਹੇ ਅਣੂਆਂ ਨਾਲ ਟਕਰਾ ਕੇ ਉਤੇਜਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੀਬਰ 
ਟਕਰਾਵਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿ ਸੈਕੰਡ ਗਿਣਤੀ ਇੰਨੀ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕਿਰਿਆ 
ਬਹੁਤ ਮੰਦ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਚੇਨ ਕਿਰਿਆ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ 
ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਹੇਰ ਤੀਬਰ ਅਣੂਆਂ ਦੇ ਟਕਰਾਵਾਂ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕੀਤੀ 
ਜਾਵੇ। ਇਹ ਕਿਰਿਆ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਚਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। 


ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਰਸਾਇਣੀ ਕਿਰਿਆਵਾਂ--ਇਕ ਸਰਲ ਚੇਨ ਕਿਰਿਆ 
ਹਾਈਡ੍ਰੇਜਨ ਅਤੇ ਕਲੋਰੀਨ ਵਿਚਕਾਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਰਸਾਇਣੀ ਕਿਰਿਆ ਹੈ:- 


ਮਿਲਾਉਣ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਇੰਨਾ ਥੋੜ੍ਹਾ ਨਿਰੋਧਕ ਮਿਲਾਉਣ 
ਨਾਲ ਕਿਰਿਆ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮੰਦ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ 
ਕਿਰਿਆ ਚੇਨ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਥੇੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਮਗਰੋਂ ਨਿਰੋਧਕ ਖ਼ਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ 
ਹੈ ਅਤੇ ਤੇਜ਼ ਚੇਨ ਕਿਰਿਆ ਹੋਣ ਲਗਦੀ ਹੈ। 
ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾਵਾਂ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨਾ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੈ। ਕਈ 
-ਸ. ੮੪੪੦ “ਸ ਅਤੇ. -2ਸ 
ਪ੍ਰੋਪੈਨ ਦਾ ਤਾਪ ਅਪਘਟਨ ਮੁਕਤ ਰੈਡੀਕਲ ਚੇਨ ਦੀ ਇਕ 
ਉਦਾਹਰਣ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਹੇਠ.ਲਿਖੀਆਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ:- 
63708 ---> 63 ੭ "੮੭ 


੪੯7; ੧ ੯3318 ---> ੮4, ੭ ੯337 
੪੯337” ੯੯63 ਨੀ ੯2134 


8, ੭ 88--੮ਸ੫ “€ਸ, ੧ 987 


ਚੇਨਾਰਏਪਾਟਨ 


ਚੇਨ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਮੁਕਤ ਰੈਡੀਕਲਾਂ ਦੇ ਆਪਸ ਵਿਚ ਜਾਂ 
ਬਰਤਨ ਦੀਆਂ ਦੀਵਾਰਾਂ ਨਾਲ ਟਕਰਾਉਣ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ :- 
ਰ੍ ੪4333 7 ₹63337 -=> (4130 


ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਚ ਅਤੇ ਨਿਮਨ ਅਣਵੀ- ਭਾਰੇ ਵਲੀਆਂ'ਉਪਜ੍ਹਾਂ 
ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। 


ਗੈਸ ਫ਼ੇਜ਼ ਵਿਚ ਕੁਝ ਆਕਸੀਕਰਨ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਦੀ ਚੇਨ 
ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਾੱਲੀਮਰਾਈਜੇਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ ਸਟਾਇਰੀਨ 
ਤੋਂ ਪਾੱਲੀਸਟਾਇਰੀਨ ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ ਦੂਸਰੇ ਆਰਗੈਨਿਕ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੇ 
ਪਾੱਲੀਮਰਾਈਜੇਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ ਉਦਯੋਗਿਕ ਪਲਾਸਟਿਕ ਟਿਆਰ ਕਰਨ 
ਵਿਚ ਵੀ ਚੇਨ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਭੋਜਨ ਦੇ ਸੜਨ, ਗੈਸੇਲੀਨ 
ਵਿਚ ਅਘੁਲਨਸ਼ੀਲ ਗੂੰਦਾਂ ਦੇ ਤਲ ਛੱਟਣ ਅਤੇ ਧੁੱਪ ਵਿਚ ਪਲਾਸਟਿਕ 
ਦੇ ਖ਼ਰਾਬ ਹੋਣ ਵਿਚ ਚੇਨ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ 
ਨਿਰੋਧਕ ਰਲਾ ਕੇ ਚੇਨ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਘਟਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। 

ਹ. ਪੁ. -ਸੈਕ. ਐਨ. ਸ. ਟ. %5 

ਚੇਨਾਰਏਪਾਟਨ : ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਰਨਾਟਕ ਰਾਜ ਦੇ ਹਸਨ 
ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਇਕ.ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਜੋ ਬੰਗਲੌਰ ਦੇ ਦੱਖਣ ਪੂਰਬ ਵੱਲ 56 ਕਿ. 
ਮੀ. (35 ਮੀਲ) ਦੂਰ ਬੰਗਲੌਰ ਤੋਂ ਮੈਸੂਰ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਰੇਲਵੇ ਲਾਈਨ 
ਉਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਆਸ ਪਾਸ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦਾ ਵਪਾਰਕ 
ਸਿ ਰਿ ਸਚਿ 

ਹ. ਪ. ਹਿੰ ਵਿ. ਕੋ. 4: 286 


ਚੇਨੀ, ਲੋਨ : ਰੀ ਦਿਨੀ 


78 _ 


ਅਪ੍ਰੈਲ, 1883 ਨੂੰ ਕਾਲੋਰਾਡੋ ਸਪ੍ਰਿੰਗਜ਼ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਦੇ ਮਾਂ` 


ਬਾਪ ਗੂੰਗੇ ਤੇ ਬੋਲੇ ਸਨ। 
ਸਾਰੀ ਗੱਲ ਇਸ਼ਾਰਿਆਂ ਨਾਲ 


ਕਰਨੀ ਪੈਂਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ 
_ ਇਸਨੂੰ ਅਦਾਕਾਰੀ _ਦਾ 


ਭਰਾ ਨਾਲ਼ ਮਿਲਕੇ ਇਸਨੇ 


ਨਾਟਕ ਲਿਖਿਆ ਅਤੇ ਇਸ 
ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 
ਸਟੇਜ ਤੇ ਆਇਆ। ਸ਼ਿਕਾਗੋ 
ਵਿਖੇ ਇਸਨੇ ਕਾਮੇਡੀਅਨ 
ਗੀਤਕਾਰ ਅਤੇ ਨਿਰਤਕ 
ਕੈਲਿਫੋਰਨੀਆ ਚਲਾ ਗਿਆ। 

ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਸੱਤ ਪੱਛਮੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਕੀਤਾ। ਇਸਨੇ 
ਕਰੈਕਟਰ ਐਕਟਰ ਵਜੋਂ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। 'ਹੈਲ ਮਾਰਰਨਜ਼ 
ਗਰਲ' (1977), 'ਦੀ ਮਿਰੇਂਕਲ ਮੈਨ' (1919), 'ਦੀ ਪਨਲਟੀ' (1920), 
'ਦੀ ਫੈਂਟਮ ਆਫ਼ ਦੀ ਓਪਰਾ' (1925), 'ਲੰਡਨ ਆਫ਼ਟਰ ਮਿਡਨਾਈਟ' 
(1927), 'ਖੰਡਰ' (1929), ਆਦਿ ਇਸ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਫਿਲਮਾਂ ਹਨ, ਜਿਸ 
ਵਿਚ ਇਸਨੇ ਯਾਦਗਾਰੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। 26 ਅਗਸਤ, 1930 ਨੂੰ ਨਿਊ 
_ ਯਾਰਕ ਵਿਖੇ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੇ ਗਈ। 

ਹ. ਪੁ. -ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 2: 730; ਐਨ. ਅਮੈ. 6 : 287 





ਲੋਨ ਚੇਨੀ 


ਜਾਂ ਚਿਹਰੇ ਦੇ ਹੇਰ ਫੇਰ ਨਾਲ ` 


ਅਭਿਆਸ ਹੋਇਆ। ਆਪਣੇ 


ਦੀ ਲਿਟਲ ਟਾਈ-ਕਨ' . 


ਚੇਫ਼ਰ : ਇਹ ਕੋਲੀਆੱਪਟਰਾ ਵਰਗ ਦੀ ਸਕੈਰਬੀਅੜੀ ਕਲ 


ਅਤੇ ਮੈਲੋਲਾਂਥਨੀ ਉਪ ਕੁਲ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਬੀਟਲਾਂ ਲਈ ਇਕ ਆਮ ਨਾਂ 


ਹੈ। ਪੱਤਾ-ਚੇਫ਼ਰ ਬੀਟਲ ਪੱਤੇ ਖਾਂਦੇ ਹਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲਾਰਵੇ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ 
ਹੇਠਾਂ ਪੰਦਿਆਂ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਤੇ ਆਹਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮਾਦਾ ਜ਼ਮੀਨ 
ਵਿਚ ਅੰਡੇ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਲਾਰਵੇ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤਕ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਅੰਦਰ 
ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਤਝੜ ਵਿਚ ਇਹ ਪਿਊਪਾ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਬਦਲ 
ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਬਾਲਗ ਆਉਂਦੀ ਬਸੰਤ ਤਕ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ 
ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। 





ਚੇਫ਼ਰ 


ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਿਸਮ ਜਿਹੜੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ 
ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਗੁਲਾਬ ਦਾ ਚੇਫ਼ਰ ਹੈ। ਇਹ ਇਕ ਸਾਉਲੇ 
ਰੰਗ ਦਾ ਲੰਮੀਆਂ ਲੱਤਾਂ ਵਾਲਾ ਬੀਟਲ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਅੰਗੂਰ, ਗੁਲਾਬ 
ਅਤੇ ਹੋਰ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਫੁੱਲ ਅਤੇ ਪੱਤੇ ਖਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਮੁਰਗੇ ਇਸ 
ਬੀਟਲ ਦੇ ਲਾਰਵਿਆਂ ਨੂੰ ਖਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਜ਼ਹਿਰ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ 
ਹੈ। 

ਹ. ਪੁ. -ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 2:706 

ਚੇਂਬਰਲਿਨ, ਓਐੱਨ : ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਇਸ ਭੌਤਿਕ 
ਵਿਗਿਆਨੀ ਦਾ ਜਨਮ 10 ਜੁਲਾਈ, 1920 ਨੂੰ ਕੈਲਿਫੋਰਨੀਆ ਵਿਚ 
ਸਾਨ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਨੇ ਐਮੀਲਿਓ ਸੀਗਰ ਨਾਲ ਰਲ 
ਕੇ ਐਂਟੀਪ੍ਰੋਟਾਂਨ ਦੀ ਖੇਜ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇਨਾਂ ਨੂੰ 1959 ਦਾ 
ਭੌਤਿਕ- ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ ਦਿੱਤਾਂ ਗਿਆ। ਸ਼ਿਕਾਗੋ 
ਵਿਖੇ ਐਟਮ ਬੰਬ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਨਾਲ ਇਹ 1942ਤੋਂ 1946 
ਤੱਕ ਜੁੜਿਆ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਜਦੋਂ ਇਹ ਸ਼ਿਕਾਗੋ 
ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਚ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਪੀ. ਐਚ. ਡੀ. ਕਰਦਾ 
ਸੀ ਤਾਂ ਸ਼ਿਕਾਗੋ ਨੇੜੇ ਆਰਗੋਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਲੈਬਾਰਟਰੀ ਵਿਚ ਨੌਕਰੀ ਵੀ` 
ਕਰਦਾ ਸੀ। ਸੰਨ 1948 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਕੈਲਿਫੋਰਨੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ 
ਦੀ ਫੈਕਲਟੀ ਜਾਇਨ ਕੀਤੀ। ਇੱਥੇ ਇਸ ਦੀ ਖੋਜ ਐੱਲਫ਼ਾਕਣ ਖੈ, 


- ਤਰਲਾਂ ਵਿਚ ਨਿਉਟ੍ਰਾਂਨ ਵਿਵਰਤਨ ਅਤੇ ਉੱਚ-ਊਉਰਜਾ ਨਿਊਕਲੀਆੱਨ 


ਖਿੰਡਾਉ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਸੀ। ਚੈਂਬਰਲਿਨ ਅਤੇ ਸੀਗਰ ਨੇ ਬੈਲਿਫੋਰਨੀਆ 
ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਲਿਵਰਮੋਰ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਵਿਕੀਰਨ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ 
ਵਿਚ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਬੇਵਾਟ੍ਾੱਨ ਤੋਂ ਆ ਰਹੀ ਪ੍ਰੋਟਾਂਨ.ਕਿਰਨ ਪੁੰਜ ਦੀ 
ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਐਂਟੀਪ੍ਰੋਟਾੱਨ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤੇ (1955)। ਐਂਟੀਪ੍ਰੋਟਾੱਨ ਉੱਤੇ 
ਨੈਗੇਟਿਵ ਚਾਰਜ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਪੁੰਜ ਇਕ ਪ੍ਰੋਟਾਨ ਜਿੰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 
ਹ. ਪੁ. - ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 5:250 
'ਚੇਯੂਰ : ਭਾਰਤ ਦੇ ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਰਾਜ ਦੇ ਚਿੰਗਲਪੇਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ 


ਵਿਚ ਇਕ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਮਦੁਰਨਤਾਕਾਮ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ 20 ਕਿ. ਮੀ. 


ਦੱਖਣ ਪੂਰਬ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। `ਚੇਯੂਰ ਵਿਚ ਕੈਲਾਸਾਨਥਾਰ, 
ਸੁਬਰਾਮਾਨਯਾ ਅਤੇ ਵਾਲਾਮੀਕਾਨਾਥਰ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਤਿੰਨ ਵੱਖ-ਵੱਖ 
ਮੰਦਰ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿਚ ਚੇਲ ਰਾਜਿਆਂ ਬਾਰੇ ਕਈ 
ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਵੀਰਵਾਰ ਦੇ ਦਿਨ ਮੇਲਾ 
ਭਰਦਾ ਹੈ। 

12521" ਉ. ਵਿਥ.; 80 ਪੂ. ਲੰਬ . 

_ਹ. ਪੁ,-ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ. 10: 195 

ਚੇਰ : ਇਹ ਕੇਰਲ ਦਾ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਨਾਂ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਚੇਰ 
ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਦਾ ਇਥੇ ਰਾਜ ਸੀ। ਇਸ ਵਿ ਆਧੁਨਿਕ ਟ੍ਰਾਵਨਕੋਰ, ਕੋਚੀਨ, 
ਮਾਲਾਬਾਰ, ਕੋਇੰਬਟੂਰ ਅਤੇ ਸਲੇਮ ਦੱਖਣੀ) ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਇਲਾਕੇ 
ਜ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਮਿਆਂ ਵੇਲੇ ਚੇਰਾ, ਚੋਲ ਅਤੇ 


ਪਾਂਡਯਾ ਦੱਖਣ ਦੇ ਤਿੰਨ ਵਿਸ਼ਾਲ ਰਾਜ ਹੁੰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਰਵਾਇਤ 


ਅਨੁਸਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਦਾਂ ਬੰਨੇ ਕਰੂਰ ਤੋਂ 16ਕਿ. ਮੀ. (11-ਮੀਲ) ਪੂਰਬ 
ਵੱਲ ਨੂੰ ਕਾਵੇਰੀ ਦਰਿਆ ਉਤੇ ਪੈਂਦੇ ਇਕ ਥਾਂ ਤੇ ਰਲਦੇ ਹਨ। ਚੇਰ 
ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਦੇ ਮੂਲ ਸਬੰਧੀ ਕੋਈ ਪ੍ਰਮਾਣੀਕ ਸਬੂਤ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। 
ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਚੇਰ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਵਾਨਵਾਰ ਜਾਤੀ ਵਿਚੋਂ ਦਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। 
ਅਸੋਕ ਦੇ ਫ਼ਰਮਾਨਾਂ ਵਿਚ ਇਸ ਰਾਜ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੇਰਲਪੁੱਤਰ ਵਜੋਂ 
ਆਇਆ ਹੈ। ਅਸ਼ੋਕ ਨੇ ਦੱਖਣ ਦੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵੱਲ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ 
ਲਈ ਆਪਣੇ ਮਹਾਂ ਮੰਤਰੀ ਭੇਜੇ ਸਨ, ਚੇਰ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਸੀ। 
ਇਸ ਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਸਕੰਦਪੁਰ ਵਿਖੇ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਜਿਹੜੀ 
ਜਿਹੇ ਹੀ ਫ਼ਾਸਲੇ ਤੇ ਸਥਿਤ ਸੀ। ਟਾਲਮੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ 
ਕਰੂਰਾ ਜਾਂ ਕਰੂਰ ਜਿਸਨੂੰ ਵਾਂਜੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਾਵੇਰੀ ਦਰਿਆ 
ਦੇ ਸਹਾਇਕ ਦਰਿਆ ਅਮਰਾਵਤੀ ਦੇ ਖੱਬੇ ਕੰਢੇ ਉਪਰ ਕਰੈਗਨੋਰ ਦੇ 
ਨੇੜੇ ਸਥਿੱਤ ਸੀ। 


ਸੰਗਮ ਯੁੱਗ (ਲ. 100 ਈ. ਤੋਂ 250 ਈ) ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 
ਚੇਰ ਸ਼ਾਸਕ ਉਦੇਯੰਜੇਰਾਲ (130 ਈ) ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਸੰਗਮ ਸਾਹਿਤ 
ਵਿਚ ਇਕ ਮਹਾਨ ਜੇਤੂ ਵਜੋਂ ਜ਼ਕਿਰ ਆਇਆ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ 'ਨੇ 
ਡੁੰਜੇਰਾਲ ਆਦਨ' ਵੀ ਬਹੁਤ ਤਾਕਤਵਰ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਸੱਤ 
ਸਮਕਾਲੀ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਕੁਠਵਨ 
ਵੀ ਇਕ ਵੱਡਾ ਜੇਤੂ ਸੀ। ਇਸ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਕੁਡਕੋ ਇੰਰਜੇਰਾਲ ਇਨੂੰਪੋਡੀ 
(190ਈ) ਨੇ ਚੋਲਾਂ ਅਤੇ ਪਾਂਡਿਆਂ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕਰਕੇ ਕਈ ਕਿਲੇ ਜਿੱਤੇ 


ਪਰ ਮਗਰੋਂ ਮਾਂਦਰ ਜੇਰਲ ਇੰਕੂਪੋਡੀ ਨਾਂ ਦੇ ਇਕ ਰਾਜੇ ਨੂੰ (210ਈ.) 


ਪਾਂਡਿਆ ਹੱਥੋਂ ਹੀ ਹਾਰ ਖਾਣੀ ਪਈ। 


`_ਤੀਸੀ ਸਦੀ ਦੇ ਮੱਧ ਤੋਂ ਅਗੇ ਲਗਭਗ 300 ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਦੇ ਚੇਰ 
ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲਗਦਾ। ਸਤਵੀਂ-ਅੱਠਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ 
ਪਹਿਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਪਾਂਡਿਆਂ ਨੇ ਚੇਰ ਦੇ ਕੋਂਗੁ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਉਤੇ ਅਧਿਕਾਰ 
ਕਰ ਲਿਆ। ਹੇਰਨਾਂ ਚੇਰਾ ਇਲਾਕਿਆਂ ਉਪਰ ਪਾਂਡਿਆ ਅਤੇ ਹੋਰਨਾਂ 
ਸਮਕਾਲੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੇ ਵੀ ਹੱਲੇ ਹੁੰਦੇ. ਰਹੇ। ਅੱਠਵੀਂ-ਨੌਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ 
ਚੇਰ ਰਾਜਾ ਚੇਰ ਮਾਨ ਫੈਰੂਮਾਲ ਸੀ। ਉਹ ਸਾਰਿਆਂ ਧਰਮਾਂ ਦਾ ਉਪਾਸ਼ਕ 
ਸੀ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦੇ ਰਾਂਜ ਕਾਲ ਦੇ 
ਅੰਤ ਵਿਚ ਕੋਲਮ ਜਾਂ ਮਲਿਆਲਮ ਸੰਮਤ (824-825) ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ 
ਜੀ। ਉਸਦੇ ਰਾਜ ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਹੀ ਅਰਬੀ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੇ ਮਾਲਾਬਾਰ 
ਦੇ ਤੱਟਾਂ ਉਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਬਸਤੀਆਂ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀਆਂ ਸਨ। ਸੰਭਵ 
_ਹੈ ਕਿ ਫੈਰੂਮਾਲ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਭਾਗ 
ਆਪਣੇ ਸਬੰਧੀਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਨੌਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿਚ 
_ਚੇਰ ਸ਼ਾਸਕ. ਸਥਾਣਰਵੀ ਨੇ ਚੋਲ ਰਾਜੇ ਆਦਿਤਯ ਦੇ ਪੁਤਰ ਪਰਾਂਤਕ 
ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਲੜਕੀ ਦੀ ਸ਼ਾਦੀ. ਕਰਕੇ ਚੋਲਾਂ ਨਾਲ ਮਿਤਰਤਾ ਗੰਢ 


ੇਰੂਸੇਰੀਨੰਪੂਤਿਰੀ 


ਰਿ 
ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਆਪਣੇ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਦਾ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਲਾ ਸਨਮਾਨ ਫਿਰ 
ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪਾਂਡਵ-ਪਾਂਲਵ ਇਲਾਕਿਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਸਮਰਾਟ 
ਬਣਿਆ। ਗੋਲਮ ਉਸਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। 


_ ਮੱਧ ਯੁੱਗ ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਪਿਛੋਂ ਦਾ ਚੇਰ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਕੋਈ 
ਬਹੁਤਾ ਸਪਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਅਤੇ 
ਕੋਚੀਨ ਜਿਹੇ ਦੇਸੀ ਰਾਜ ਬਚੇ ਤਾਂ ਰਹੇ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਗੈਈ ਆਪਣੀ 
ਆਜ਼ਾਦ ਰਾਂਜਨੀਤਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। 

ਹ. ਪੁ. -ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ, 4 : 287 ਜੀਓ ਡਿਕ; ਏ. ਐ. ਇੰਡ-ਨੰਦ ਲਾਲ ਡੇਅ 

ਚੇਰਮਾਨ ਫੇਰੂਮਾਲ : ਕੇਰਲ ਦੇ ਫੇਰੂਮਾਲ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿਚੋਂ 
ਇਹ ਅਖ਼ੀਰਲਾ ਰਾਜਾ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਰਾਜ ਕਾਲ 742ਤੋਂ 826ਈ. ਤੱਕ 
ਰਿਹਾ। ਇਸ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਇਸ ਦੇ ਮਿੱਤਰ ਸੁੰਦਰਮੂਰਤੀ ਦੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ 
ਸੈਵ ਨਾਇਕਾਂ ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਕ ਸ਼ੰਕਾ ਭਰਪੂਰ ਕਹਾਣੀ ਇਹ 
ਹੈ ਕਿ ਚੇਰਮਾਨ ਫੇਰੂਮਾਲ ਨੇ ਇਸਲਾਮ ਕਬੂਲ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ ਅਤੇ 
ਮੱਕੇ ਦੀ ਯਾਤ੍ਰਾ ਵੀ ਕੀਤੀ ਸੀ ਜਿਥੋਂ ਉਸਨੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਨੂੰ 
ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਮਸਜਿਦਾਂ ਬਣਵਾਉਣ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ 
ਭੇਜਿਆ ਸੀ। ਪਰ ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਚਾਈ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ 
ਜਾ ਸਕਦਾ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਚੇਰਮਾਨ ਫੇਰੂਮਾਨ ਨੇ ਚਿੰਦਰਬਰਮ ਦੀ 


'ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਸੰਭਾਵਨਾ ਇਹੀ ਹੈ ਕਿ 824-25 ਈ..ਵਿਚ ਆਰੰਭ 


ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਕੋਲਮ ਜਾਂ ਮਲਿਆਲਮ ਸੰਮਤ, ਅਸਲ ਵਿਚ ਚੇਰਮਾਨ ਦੇ 
ਰਾਜ ਕਾਲ ਦੇ ਅਖ਼ੀਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਸੀ। 

ਹ. ਪੁ. - ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ, 4 : 289 

ਚੇਰਾ : 
ਥਾਮੀ ਅਤੇ ਜੈਂਤੀਆ ਹਿਲਜ਼ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਚਿਰਾਪੂੰਜੀ ਨੇੜੇ ਵਾਕਿਆ ਇਕ 
ਕਸਬਾ ਹੈ। ਇਥੇ ਕੋਲੇ ਅਤੇ ਲੋਹੇ ਦੇ ਭੰਡਾਰ ਹਨ। ਇਥੇ ਆਲੂਆਂ ਦੀ 
ਕਾਸ਼ਤ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਥੇ ਮਿਰਚਾਂ, ਸ਼ਹਿਦ, ਪਾਨ-ਪੱਤੇ, ਅਦਰਕ ਅਤੇ 
ਮੋਟੇ ਅਨਾਜਾਂ ਦਾ ਵੀ ਉਤਪਾਦਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਰ 


25515 ਉ. ਵਿਥ.; 91545' ਪੂ. ਲੰਬ. 

ਹ. ਪੁ. -ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ. 10:194 

ਚੇਰਾਤ : ਇਹ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਸਰਹੱਦੀ 
ਸੂਬੇ ਦੇ ਪਿਸ਼ਾਵਾਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਨੌਸ਼ਹਿਰਾ ਤਹਿਸੀਲ ਵਿਚ ਇਕ ਸੇਨੇਟੋਰੀਆ 
ਅਤੇ ਛਾਉਣੀ ਹੈ ਜੋ ਖੱਟਕ ਪਰਬਤੀ ਲੜੀ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ, ਪਿਸ਼ਾਵਰ 
ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ 48 ਕਿ. ਮੀ. (30 ਮੀਲ) ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਸਥਿੱਤ ਹੈ। ਇਹ 
ਸਮੁੰਦਰ ਸਤ੍ਹਾ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 1350 ਮੀ. ਦੀ ਉਚਾਈ -ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ` 
ਪਹਿਲਾਂ ਪਹਿਲ ਇਹ 1861 ਵਿਚ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਲਈ ਇਕ ਅੱਡੇ ਦੇ ਤੌਰ 
ਤੇ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸੰਨ 1886 ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਫ਼ੌਜੀ ਛਾਉਣੀ _ 
ਬਣਾ ਦਿਤਾ ਗਿਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੀ ਇਥੇ ਇਕ ਗਿਰਜਾ, ਕੁਝ 
ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਇਮਾਰਤਾਂ ਅਤੇ ਇਕ ਹਸਪਤਾਲ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। 
ਇਸ ਥਾਂ ਤੋਂ ਇਕ ਪਾਸੇ ਸਾਰੀ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਵਾਦੀ ਦਾ ਨਜ਼ਾਰਾ ਨਜ਼ਰ ` 
ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਖਵਾਰਾ ਵਾਦੀ ਦਾ ਕੁਝ ਹਿੱਸਾ ਅਤੇ ਸਿੰਧ 
ਤਕ ਕੋਹਾਟ ਦਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਨਜ਼ਰੀਂ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਆਰੰਭ ਵਿਚ ਇਥੇ ਬਹੁਤੀ 
ਆਬਾਦੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। 

33550" ਉ. ਵਿਥ.; 71 54/' ਪੂ. ਲੰਬ. 

` ਹ. ਪੁ. -ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ. 10 :193 

ਚੇਰੁਸਸ਼ੇਰੀ ਨੰਪੁਤਿਰੀ; ਵਜੀਰ 
ਮਲਿਆਲਮ ਕਵੀ ਸੀ ਜੇ ਉਦਯ ਵਰਮਨ ਰਾਜੇ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ 
ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਰਾਜਾ ਇਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਰਾਜ ਕੋਲੱਤੁਨਾਡ ਤੇ ਰਾਜ 
ਕਰਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਨੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਗਾਥਾ ਲਿਖੀ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ 


ਉੱਤਰ ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਮੇਘਾਲਿਆ ਰਾਜ ਦਾ _ 


' ਚੇਰੂ 

ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਦੇ ਬਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ, 
ਜਿਸ ਦਾ ਸਬੰਧ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਹੈ। ਇਸ ਮਹਾਂਕਾਵਿ 
ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ 47 ਕਹਾਣੀਆਂ ਸ੍ਰੀ ਮਦਮਹਾ ਭਾਗਵਤਮ ਤੋਂ ਲਈਆਂ 
ਗਈਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਬੜੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ 
ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਬਚਪਨ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਸਹਿਤ ਚਿਤਰਣ, ਰਾਮਲੀਲਾ 
ਦੇ ਰੁੱਤਾਂ ਆਦਿ ਦਾ ਭਰਪੂਰ ਵਰਣਨ ਬਹੁਤ ਹੀ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯ ਹੈ। ਕਿਤੇ 
ਕਿਤੇ ਇਸ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਵਿਚ ਥੋੜਾ ਜਿਹਾ ਵਿਅੰਗ ਵੀ ਹੈ। ਇਸ ਨੇ 
ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਲਿਖੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਤਾਮਿਲ ਮਹਾਂਕਾਵਾਂ ਦੇ ਛੰਦਾਂ 
ਦਾ ਤਿਆਗ ਕੀਤਾ ਤੇ ਨਵੇਂ ਛੰਦ 'ਮੰਜਰੀ' ਵਿਚ ਇਹ ਮਹਾਂਕਾਵਿ 
ਲਿਖਿਆ। 

(ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਗਾਥਾ' ਪਹਿਲਾ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਤੇ ਸਰਲ 
ਮਲਿਆਲਮ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਵੀ ਨੇ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ 
ਲੋਕ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਬਹੁਤ ਨਜ਼ਦੀਕ ਰੱਖਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਨੇ ਅਜਿਹਾ ਕਰਕੇ 
ਇਹ ਸਿੱਧੰ'ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਮਲਿਆਲਮ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਸੂਖ਼ਮ ਤੋਂ ਸੂਖ਼ਮ 
ਭਾਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟਾਉਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਅਲੰਕਾਰਾਂ 
ਦਾ ਰੱਜਵਾਂ ਪ੍ਰਯੋਗ ਹੈ ਤੇ ਆਪਣੇ ਖ਼ਾਸ ਛੰਦਾਂ ਲਈ ਇਹ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਦਾ 
ਪਾਤਰ ਹੈ। 

ਹ. ਪੁ. - ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. %289 

ਚੇਰੂ : ਭਾਰਤ ਦੀ ਇਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਜਾਤੀ ਦਾ ਨਾਂ ਹੈ। ਕੁਝ 
ਵਿਦਵਾਨ ਇੱਸ ਜਾਤੀ ਨੂੰ ਨਾਗਾਜਾਤੀ ਵਿਚੋਂ ਹੀ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਸੈਰਿੰਗ 
ਦਾ ਮੱਤ ਹੈ ਕਿ ਆਸਾਮ ਦੇ ਨਾਗਾ, ਨਾਗਪੁਰ ਦੇ- ਆਦਿਵਾਸੀ ਅਤੇ 
ਨਾਗਵੰਸ਼ੀ ਜਾਜਪੂਤਾਂ ਨਾਲ ਇਸ ਜਾਤੀ ਦੇ ਬਹੁਤ ਗੂੜ੍ਹੇ ਸਬੰਧ ਹਨ। 
ਭਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤਰ ਪੂਰਬੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਹੀ ਸਦਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ 
ਰਹੀ ਹੈ। ਮੱਧ-ਯੁੱਗ ਵਿਚ ਸ਼ੇਰ ਜ਼ਾਹ ਨੂੰ ਇਸੇ ਜਾਤੀ ਦੇ ਮੁਖੀ ਨਾਲ 
ਟੱਕਰ ਲੈਣੀ ਪਈ ਸੀ। ਹੁਣ ਇਸ ਜਾਤੀ ਦੀ ਕੋਈ ਆਜ਼ਾਦ ਹੈਸੀਅਤ 
ਤਤ 

ਹ. ਪੁ. - ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ, 4: 289 

ਚੇਰੂ, ਚੇਲਨਾ : ਭਾਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮਰਾਟ ਬਿੰਬਸਾਰ ਦੀ 
ਇਹ ਪਤਨੀ ਸੀ। ਇਹ ਵੈਸ਼ਾਲੀ ਦੇ ਰਾਜੇ ਬੇਟਕ ਦੀ ਲੜਕੀ ਸੀ। 
ਬਿੰਬਸਾਰ ਨੇ ਬੁੱਢੇ ਵਾਰੇ ਇਸ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਬਿੰਬਸਾਰ 
ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਦਾ ਪੈਰੋਕਾਰ ਅਤੇ ਚੇਲਨਾ ਜੈਨ ਧਰਮ ਦੀ ਪੈਰੋਕਾਰ ਸੀ। 
ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਚੇਲਨਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਲਿਆਕਤ ਨਾਲ ਬਿੰਬਸਾਰ ਨੂੰ 
ਜੈਨ ਧਰਮ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ। 

ਹ. ਪੁ.-ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੇ. %290 

_ਚੇਲੀਆਂ ਵਾਲਾ : ਇਹ ਉਹ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਥਾਨ ਹੈ ਜਿਥੇ 
ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਕਮਾਂਡਰ-ਇਨ-ਚੀਫ਼ ਲਾਰਡ ਹਿਊ ਗਫ਼ ਅਤੇ ਅਟਾਰੀ ਦੇ 
ਮੰਨੇ-ਪ੍ਰਮੰਨੇ ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰ ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀ ਵਾਲੇ ਦੇ ਬਹਾਦਰ 
ਤੇ ਲਾਇਕ ਪੁੱਤਰ ਸਰਦਾਰ ਸ਼ੇਂਰ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀਵਾਲੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇਕ 
ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਲੜਾਈ ਹੋਈ ਸੀ ਅਤੇ ਜਿਸ ਵਿਚ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ 
ਵਿਚ ਪਹਿਲੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਹਾਰ ਹੋਈ। 

__ਚੇਲੀਆਂ ਵਾਲਾ ਪੱਛਮੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਗੁਜਰਾਤ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ 
ਫਲੀਆਂ ਤਹਿਸੀਲ ਵਿਚ ਇਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਿੰਡ ਹੈ ਜਿਹੜਾ 
ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਰੇਲਵੇ ਦੀ ਸਿੰਧ ਸਾਗਰ ਬ੍ਰਾਂਚ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। 

ਸਰਦਾਰ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਇਕ ਬਹੁਤ ਸੁਲਝਿਆ ਹੋਇਆ ਰਾਜ 
ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਲੜਾਈ ਲਈ ਹਰ ਪੱਖੋਂ ਹੀ ਮੁਕੰਮਲ ਤਿਆਰੀਆਂ 
ਕੀਤੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਐਡਮਜ਼ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਫ਼ੌਜੀ ਸਿਆਣਪ 
ਆਪਣੀ ਮੋਰਚਾਬੰਦੀ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਸੀ ਅਤੇ ਜੋ ਲਿਆਕਤ ਉਸਨੇ 


ਹੈ। ਸਰਦਾਰ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨਾਲ ਟਾਕਰਾ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾ ਹੀ 
ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਜਥੇਬੰਦੀ ਅਤੇ ਹਿਲਜੁਲ ਦੀ ਰੀਪੋਟ ਸੁਣਕੇ, ਸਰ ਹਿਊ 
ਗਫ ਘਬਰਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਪੰਜ ਹਫਤੇ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਮ ਤੋਂ ਦਸ 
ਮੀਲ ਪਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਬੈਠਾ ਰਿਹਾ। ਇਹ ਸਮਾਂ ਗੋਰਿਆਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੋਹਾਂ 
ਲਈ ਹੀ ਚੁੱਪ ਦਾ ਸਮਾਂ ਸੀ। ਸਰਦਾਰ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ 
ਸਰਦਾਰ ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ 
ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਅਤੇ ਫਿਰ ਅਟਕ ਰੁਕੇ ਹੋਏ ਸਨ। 3 ਜਨਵਰੀ, 1849 ਨੂੰ 
ਸਰਦਾਰ ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅਟਕ ਨੂੰ ਸਰ ਕਰ ਲਿਆ। ਹੁਣ ਉਹ ਸ਼ੇਰ 
ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਜਿਹਲਮ ਦੇ ਕੰਢੇ ਆ ਟਿਕਿਆ। 

ਬਰਟਨ ਦੇ. ਵਿਚਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਲਾਰਡ ਹਿਉ ਗਫ਼ ਜੋ ਅੱਠ 
ਦੀ ਜਾਤੀ ਰਾਇ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਕੋਈ ਬਹੁਤਾ ਤਾਕਤਵਰ ਨਹੀਂ ਹੈ 
ਅਤੇ ਮੁਲਤਾਨ ਦਾ ਘੇਰਾ ਖਤਮ ਹੋਣ ਤੀਕ ਉਸਨੂੰ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਕਰ ਲੈਣੀ 
ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉੱਥੋਂ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ 
ਆ ਪੁੱਜੇਗੀ। ਸਰਦਾਰ ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਅਟਕ ਉੱਪਰ ਕਬਜ਼ਾ ਹੋ ਜਾਣ 
ਦੀ ਖ਼ਬਰ, ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਕੋਲ 10 ਜਨਵਰੀ, 1849 ਨੂੰ ਪੁੱਜੀ। ਉਸੇ ਦਿਨ 
ਹੀ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਜਨਰਲ ਲਾਰਡ ਡਲਹੌਜ਼ੀ ਦੇ ਨੁਮਾਇੰਦੇ 
ਮੋਜਰ ਮੈਕਿਸਨ ਨੇ ਲਾਰਡ ਗਫ਼ ਉੱਤੇ ਆ ਜ਼ੋਰ ਪਾਇਆ ਕਿ ਸਰਦਾਰ 
ਪਹਿਲਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। 

ਕਰਨਲ ਸਟੀਨ ਬੈੱਕ (ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਦਾ ਇਕ ਸਾਬਕਾ 
ਨੌਕਰ) ਅਧੀਨ ਡੋਗਰੇ ਅਤੇ ਰੁਹੇਲੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਚਾਲੇ 
ਹੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਚੇਲੀਆਂ ਵਾਲੇ ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਜਾ 
ਰਲੇ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੋਹਾਂ ਨੇ ਜ਼ੁਸਤੀ ਵਰਤ ਕੇ ਲਾਹਾ ਲੈਣਾ 
ਚਾਹਿਆ। ਸਰਦਾਰ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਹਿਲਜੁਲ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ 
ਹੀ ਸਮਝ ਲਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਹੇਰ ਚਾਲ ਬਦਲ ਲਈ। 


ਲਾਰਡ ਹਿਊ ਗਫ਼ ਕਈ ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ ਚਨਾਬ ਦਰਿਆ ਤੋਂ ਆਪਣੀਆਂ 
ਫ਼ੌਜਾਂ ਨਾਲ ਤੁਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ੧3 ਜਨਵਰੀ 1809 ਦੀ ਦੁਪਹਿਰ ਨੂੰ 
ਚੇਲੀਆਂ ਵਾਲੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਲਾਰਡ ਗਫ਼ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰੀਂ ਪਿਆ। 
ਅਜੇ ਲਾਰਡ ਗਫ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਪੜਾਉ ਹੀ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ ਕਿ ਸਿੱਖ 
ਘੇੜਾ-ਤੇਪਖ਼ਾਨੇ ਨੇ ਗੇਰਾ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦੇ ਮੋਰਚਿਆਂ ਉੱਤੇ ਕੁੱਝ ਗੋਲੇ ਵਰਸਾਉਣੇ 


__ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਜਰਨੈਲ ਗਫ਼ ਨੇ ਵੀ ਉਸੇ ਜਮੇਂ ਹੀ ਸਿੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ 


ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਗੋਰਾ ਫ਼ੌਜਾਂ ਲੁਕੇ ਹੋਏ ਤੇਪਖਾਨਿਆਂ ਦੇ 
ਸਾਹਮਣੇ ਹੀ ਇਕ ਸੰਘਣੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚੋਂ ਦੀ ਬਹੁਤ ਤੇਜੀ ਨਾਲ ਅੱਗੇ 
ਵਧੀਆਂ। ਵਾਰ ਵਾਰ ਮਾਰ ਖਾਣ ਉਪਰੰਤ ਵੀ ਗੋਰਾ ਫ਼ੌਜਾਂ ਝੜੀ ਵਾਲੇ 
ਨੂੰ ਇਕ ਗਲਤਫਹਿਮੀ ਕਾਰਨ ਰਿਸਾਲੇ ਦੀ ਇਕ ਰੈਜਮੈਂਟ ਵਿਚ ਕਾਫੀ 


_ਹਫੜਾ-ਦਫੜੀ ਮੱਚ ਗਈ ਅਤੇ ਉਹ ਪਿੱਛੇ ਮੁੜਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ। ਭਾਵੇਂ. 


ਇੰਨੇ ਚਿਰ ਤਕ ਗੋਰਾ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੀਆਂ 15ਜਾਂ 16ਤੋਪਾਂ ਆਪਣੇ 
ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਚ ਲੈ ਲਈਆਂ ਜਨ ਅਤੇ ਤੇਪਖਾਨੇ ਨੇ ਸਿੱਖ ,ਫ਼ੌਜਾਂ ਦੀ 
ਕਤਾਰਬੰਦੀ ਦੀ ਇਕ ਸਿਰੇ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਸਿਰੇ ਤੱਕ ਤਬਾਹੀ ਵੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ 
ਸੀ ਪਰ ਤੋਪਖ਼ਾਨੇ ਵਿਚ ਭਾਜੜਾਂ ਪੈ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਗੋਰਾ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦੀ 24ਵੀਂ 
ਰੈਜਮੈਂਟ ਤਾਂ ਮੁਕੰਮਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੀ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈ। ਹਨ੍ਹੇਰਾ ਹੋ ਜਾਣ 
ਦੀਆਂ 4ਤੋਪਾਂ ਅਤੇ 3 ਰੈਜਮੈਂਟਾਂ ਦੇ ਝੰਡੇ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਚ ਲੈ ਲਏ। 
ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ 3ਰੈਜਮੈਂਟਾਂ ਦਾ ਤਾਂ ਨਾਂ ਨਿਸ਼ਾਨ ਵੀ ਬਾਕੀ 
ਨਹੀਂ ਸੀ ਰਿਹਾ। ਸ਼ਾਇਦ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਇਹ ਰੈਜਮੈਂਟਾਂ ਮਾਰ ਕੇ ਦਰਿਆ 
ਵਿਚ ਰੁੜ੍ਹਾ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਤਾਂ ਇਕ ਘੋੜਾ ਤੇ ਆਦਮੀ 


ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਮਿਲਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਲਾਰਡ ਗਫ ਦੀ ਕਮਾਨ 
ਹੇਠ ਲਾਹੌਰੋਂ ਆਈ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜ ਦਾ ਭਾਰੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ। ਇਤਿਹਾਸ 
ਅੰਦਰ ਇਹ ਲੜਾਈ ਇਕ ਸਖ਼ਤ ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਲੜਾਈ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ 
ਹੈ। ਮੁਕਾਬਲਾ ਡਟ ਕੇ ਹੋਇਆ ਪਰ ਨਤੀਜਾ ਇੰਨਾ ਸੰਦੇਹ ਵਾਲਾ ਸੀ 
ਕਿ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸਿਆਂ ਨੇ ਹੀ ਆਪਣੀ ਫ਼ਤਹਿ ਦੇ ਦਾਅਵੇ ਕੀਤੇ। ਐਪਰ 
ਨੋਲਨ ਦੇ ਕਥਨ ਅਨੁਸਾਰ-ਫਾਇਦੇ ਤਾਂ ਮੁਕੰਮਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ 
ਹੱਕ ਵਿਚ ਸਨ। ਗੋਰਾ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਨੁਕਸਾਨ ਉਠਾ ਕੇ ਪਿੱਛੇ 
ਮੁੜਨਾ ਪਿਆ। ਪੋਪ ਦੇ ਰਿਸਾਲੇ ਨੂੰ ਤਾਂ ਬੁਰੀ ਹਾਰ ਹੋਈ। ਜਰਨੈਲ 
ਠੋਕਸੈਲ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ, '13 ਜਨਵਰੀ ਦੀ ਰਾਤ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਲਈ 
ਬਹੁਤ ਡਰ ਵਾਲੀ ਰਾਤ ਸੀ। ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ 22 
ਯੂਰਪੀਅਨ ਅਫ਼ਸਰ, 16 ਦੇਸੀ ਅਫ਼ਸਰ ਅਤੇ 561 ਸਿਪਾਹੀ ਖ਼ਾਰੇ ਗਏ 
ਅਤੇ 98 ਲਾਪਤਾ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਕਿ 67 ਯੂਰਪੀਅਨ ਅਫ਼ਸਰ, 27 ਦੇਸੀ 
ਅਫ਼ਸਰ ਅਤੇ 1547 ਸਿਪਾਹੀ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਏ।'' 


ਪੋਪ ਨੇ ਆਪਣੇ ਰਿਸਾਲੇ ਦੀ ਹਾਰ` ਦਾ ਕਾਰਨ ਇਹ ਦੱਸਿਆ 
ਕਿ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਘੋੜ ਸਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਇਕੱਠੇ ਕਰਨ ਦੀ 
ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਪਰ ਸਭ ਕੁੱਝ ਅਸਫ਼ਲ ਹੀ ਗਿਆ। ਉਸਦੇ ਘੋੜ-ਸਵਾਰ 
ਇਕਹਿਰੇ ਜਿਹੇ ਮੱਧਰੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘੋੜੇ ਵੀ ਛੋਟੇ 
ਕੱਦ ਦੇ ਸਨ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਸਰਦਾਰ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘੋੜ ਸਵਾਰ ਉੱਚੀ 
ਲੰਬੀ ਡੀਲ ਡੌਲ ਦੇ ਗੁੰਦਵੇਂ ਸਰੀਰਾਂ ਵਾਲੇ ਗੱਭਰੂ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ 
ਸ਼ਮਸ਼ੀਰਾਂ ਲੰਬੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਹੇਠਾਂ ਉੱਚੇ ਕੱਦ-ਬੱਤ ਦੇ ਫੁਰਤੀਲੇ ਤੇ 
ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਘੇੜੇ ਸਨ। ਕਰਨਲ ਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਗਿਲਾ ਸੀ ਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ 
ਨਮੂਨੇ ਦੇ ਹਥਿਆਰ ਬਹੁਤੇ ਚੰਗੇ ਨਹੀਂ ਸਨ ਅਤੇ ਲੜਾਈ ਦੇ ਮੈਦਾਨ 
ਵਿਚ ਛੇਤੀ ਹੀ ਖੁੰਢੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਸਿੰਘਾਂ ਦੀਆਂ ਤਲਵਾਰਾਂ ਦੀਆਂ 
ਧਾਰਾਂ ਕਦੇ ਵੀ ਮੁੜਦੀਆਂ ਨਹੀਂ ਸਨ। 


ਜਦੋਂ ਚੇਲੀਆਂ ਵਾਲੇ ਦੀ ਲੜਾਈ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿਚ 
ਪੁੱਜੀ ਤਾਂ ਜਾਰੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਕੌਮ ਹੀ ਸੇਗ ਅਤੇ ਸ਼ਰਮ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਗਈ। 
ਇਥੇ ਗੋਰਾ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦਾ ਹੋਇਆ ਨੁਕਸਾਨ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿਚ ਹੋਏ 
ਨੁਕਸਾਨ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਕਈ ਗੁਣਾ ਭੈੜਾ ਸਮਝਿਆ ਗਿਆ। ਅੰਗਰੇਜ਼ ਕੌਮ 
ਨੇ ਇਹ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿਚ ਗੋਰਿਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ 
ਅਤੇ ਚੜ੍ਹਾਈ ਨੂੰ ਇਕ ਭਾਰੀ ਸੱਟ ਵੱਜੀ ਹੈ। ਇਸ ਹਾਰ ਦਾ ਕਾਰਨ 
'ਟਾਈਮਜ਼ ਆਫ ਲੰਡਨ' ਨੇ ਬੜੇ ਦੁੱਖ ਭਰੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ, 
''ਲਾਰਡ ਗਫ਼ ਸਾਡੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦੀਆਂ ਜਾਨਾਂ ਨਾਲ ਖੇਡ ਰਿਹਾ ਹੈ।' 
7 ਮਾਰਚ 1849 ਨੂੰ ਬੋਰਡ ਆਫ ਡਾਇਰੈਕਟਰਜ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਰ ਜੌਨ 
ਹੌਬ ਹਾਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਇਸ ਤਬਾਹੀ ਨੇ ਸਾਡੀਆਂ ਕਾਮਯਾਬੀਆਂ 
ਉੱਤੇ ਮਿੱਟੀ ਪਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਉੱਤੇ ਕਾਬਲ ਦੇ 
ਘੱਲੂਘਾਰੇ ਨਾਲੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਅਸਰ ਕੀਤਾ ਹੈ।' ਨਤੀਜਾ ਇਹ ਹੋਇਆ 
ਕਿ ਡਾਕ ਪੁੱਜਣ ਦੇ ਅਨਤਾਲੀ ਘੰਟਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ-ਅੰਦਰ ਇਹ ਫੈਸਲਾ 
ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਗਫ਼ ਦੀ ਥਾਂ ਸਰ ਚਾਰਲਸ ਨੇਪੀਅਰ ਨੂੰ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ 
ਦੀ ਕਮਾਨ ਕਰਨ ਲਈ,ਭੇਜਿਆ ਜਾਵੇ। ਇਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ 84 ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦਾ 
ਬੁੱਢਾ, ਡਿਉਕ ਆਫ਼ ਵਲਿੰਗਟਨ ਵੀ ਇਸ ਸਮੇਂ ਇੰਨਾ ਜੋਸ਼ ਵਿਚ ਆ 
ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਵੀ ਹਿੰਦੋਸਤਾਨ ਵਿਚ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਨ ਲਈ 
ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਸਰ ਚਾਰਲਸ ਨੇਪੀਅਰ ਨੂੰ ਇਥੋਂ 
ਤੱਕ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ, ''ਜੇ ਤੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ ਤਾਂ ਮੈਂ ਜ਼ਰੂਰ ਜਾਵਾਂਗਾ।'' 

ਚੇਲੀਆਂ ਵਾਲ੍ਹੇ ਦੀ ਲੜਾਈ ਨੇ ਲਾਰਡ ਗਫ਼ ਨੂੰ ਇਕ ਨਿਕੰਮਾ 
ਜਰਨੈਲ ਸਾਬਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਲਾਰਡ ਡਲਹੌਜ਼ੀ ਦਾ ਵੀ ਉਸ ਉੱਤੇ ਕੋਈ 
ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾ ਰਿਹਾ। ਲਾਰਡ ਡਲਹੌਜ਼ੀ ਨੇ 13 ਫ਼ਰਵਰੀ 1849 ਨੂੰ 
ਬ੍ਰਿਗੇਡੀਅਰ ਮਾਉਟਿਕ ਨੂੰ ਚਿੱਠੀ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ- 


ਕਮਾਂਡਰ-ਇਨ-ਚੀਫ ਦੀ ਚਿੱਠੀ ਨੇ ਅੱਜ ਪਿੱਛੇ ਨਾਲੋਂ ਮੈਨੂੰ 
ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਸਾਰਾ ਭਰੋਸਾ ਉੱਡ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। _ 

ਮੈਂ ਅਗਲੀ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਅਸਰਦਾਰ ਕਾਰਵਾਈ ਲਈ ਫੌਜ 
ਉੱਤੇ. ਤੁਹਾਡੇ ਉੱਤੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਤੁਹਾਡੇ ਵਰਗਿਆਂ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਲਾਈ 
ਬੈਠਾ ਹਾਂ। 
ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਅਤੇ ਫਤਹਿ ਲਈ ਇਸ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਾਮਾਨ ਅਤੇ ਸਾਧਨਾਂ 
ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਲੜੀ।'' 

_ਸਰ ਜੱਠ ਹੌਬ ਹਾਊਸ ਨੇ 21 ਫ਼ਰਵਰੀ ਨੂੰ ਲਿਖਿਆ- 

“ਜੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੱਦ ਵਿਚ ਉਸ (ਲਾਰਡ ਗਫ਼) ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਧਨਾਂ 
ਦਾ ਧਿਆਨ ਨਾ ਰੱਖਿਆ, ਜੇ ਉਸਨੇ ਫਿਰ ਇਤਨਾ ਨੁਕਸਾਨ ਕਰਕੇ 
ਅਧੂਰੀ ਲੜਾਈ ਲੜੀ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਉਸਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਕੋਈ ਕਾਰਵਾਈ 
ਕਰਦੇ ਸੁਣੋਗੇ। ਉਹ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਉਸ ਫ਼ੌਜ ਦਾ ਕਮਾਂਡਰ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ।'' 

ਪਰ ਇੰਨੇ ਚਿਰ ਨੂੰ ਮੁਲਤਾਨ ਨੇ ਹਾਰ ਮੰਨ ਲਈ ਅਤੇ ਮੂਲ 
ਰਾਜ ਨੇ 22 ਜਨਵਰੀ, 1849 ਨੂੰ ਮੁਲਤਾਨ ਜਰਨੈਲ ਵਿਸ਼ ਦੇ ਹਵਾਲੇ 
ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਜਰਾਤ ਦੀ ਲੜਾਈ (21ਫ਼ਰਵਰੀ, 1849)ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ 
ਦੀ ਜਿੱਤ ਹੋਈ ਅਤੇ ਲਾਰਡ ਗਫ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਫਿਰ ਕਾਇਮ ਹੋ ਗਈ। 
ਆਪਣੇ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਅਤੇ ਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਨੂੰ ਸਦੀਵੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ 
ਹੈ। ਅਜ ਰੇਆਂ ਵਾਲਾ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਲਾਲ ਮੂਸਾ ਅਤੇ ਮਲਕ 
ਵਾਲੀ ਲਾਈਨ ਉੱਤੇ ਹੈ। 

32539" ਉ. ਵਿਥ. ; 73237' ਪੂ. ਲੰਬ 

ਹ. ਪੁ.- ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ. 10:224 ; ਤਵਾ. ਗੁ.ਖਾ.--ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ 
ਸਿੰਘ ; ਹਿ. ਸਿ.-ਖੁਸ਼ਵੰਤ ਸਿੰਘ : ਪੰਜਾਬ ਉੱਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ-ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ 
ਬੋਹੀਮੀਆ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਖੰਡ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਅਤੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਜੋ 
ਵਲਤਾਵਾ ਅਤੇ ਮਾਲਸੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਸੰਗਮ ਉੱਤੇ ਵਾਕਿਆ ਹੈ। 
ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੀ ਬੋਹੀਮੀਆ ਦੇ ਜ਼ਰਾਇਤੀ ਇਲਾਕੇ ਵੀ ਹਨ ਜਿੱਥੇ 
ਆਲੂ ਅਤੇ ਅਨਾਜੀ ਫਸਲਾਂ ਉਗਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਥੇ ਸੰਸਾਰ _ 
ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸ਼ਰਾਬ ਕੱਢਣ, ਲਕੜੀ ਚੀਰਨ ਅਤੇ ਕਾਗਜ਼ ਬਣਾਉਣ ਦੇ 
ਕਾਰਖਾਨੇ ਹਨ। ਇਥੇ ਖ਼ਾਸ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਪੈਨਸਿਲਾਂ, ਮੀਨਾਕਾਰੀ ਕੀਤੇ 
ਭਾਂਡੇ ਅਤੇ ਫਰਨੀਚਰ ਵੀ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਰ 

ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 13ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਮੁੱਢਲੇ 
ਚੈਕ ਰਾਜਿਆਂ ਵੇਲੇ ਇਹ ਸ਼ਾਹੀ ਸ਼ਹਿਰ ਹੋਇਆ ਕਰਦਾ ਸੀ! ਹਸਾਇਟ 
ਯੁੱਧਾਂ ਵੇਲੇ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਿਹਾ। ਚੌਦ੍ਰਵੀਂ ਅਤੇ ਪੰਦਰ੍ਹਵੀਂ __ 
ਸਦੀ ਦੀ ਹਸਾਇਟ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਯਾਂਦਗਾਰੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਇਥੇ ਇਕ . 
ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਸੰਨ 1939 ਵਿਚ ਇਸ 
ਸ਼ਹਿਰ ਉੱਤੇ ਜਰਮਨੀ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਦੂਜੇ ਮਹਾਂਯੁੱਧ ਵੇਲੇ 
ਇਹ ਮੁੜ ਚੈਕੋਸਲੋਵਾਕੀਆ ਨੂੰ ਹੀ ਮਿਲ ਗਿਆ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੀ 
ਹਲੂਬੋਕਾ ਕਿਲਾ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਦੁਰਲੱਭ ਚਿੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਲਾ-ਕ੍ਰਿਤੀਆਂ 
ਦੇ ਸੰਗ੍ਰਿਹਾਂ ਕਰਕੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ। ਰ 


ਚੈਸ਼ੰਟ 

`ਅੱਜਕੱਲੂ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਆਵਾਜਾਈ ਅਤੇ ਸੱਨਅਤੀ 
ਕੇਂਦਰ ਕਰਕੇ ਹੈ। 
ਰ ਆਥਾਦੀ-99000 (991) 

48550'ਉ. ਵਿਥ.; 14528' ਪੂ. ਲੰਬ. 

ਹ. ਪੁ.-ਐਨ ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 2: 698 ; ਕੋਲ, ਐਨ. 4:536 

_ਚੈਸ਼ੰਟ : ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੀ ਹਰਫਰਡਸ਼ਿਰ ਕਾਉਂਟੀ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ 
ਹੈ ਜੋ ਲੀ ਦਰਿਆ ਉੱਤੇ ਲੰਡਨ ਤੋਂ ਉੱਤਰ ਵੱਲ 27 ਕਿ. ਮੀ. ਦੂਰ 
ਅਤੇ ਹਰਫਰਡ ਤੋਂ 11 ਕਿ. ਮੀ. ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਵਾਕਿਆ ਹੈ। ਨਵੇਂ ਸ਼ਹਿਰ 


82 


_ਤੋਂ ਲਗਭਗ 1 ਕਿ. ਮੀ. ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਸੇਂਟ ਮੇਰੀ ਦੇ ਗਿਰਜੇ ਵਾਲੀ ਥਾਂ 


ਤੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸ਼ਹਿਰ ਵੱਸਿਆ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਜਿਸ ਦਾ 1086ਈ. ਵਿਚ ਸੈਸਟਰ 
ਰਹੰਟ ਨਾਂ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇਥੋਂ ਦਾ ਗਿਰਜਾ 1418 ਈ. ਵਿਚ ਬਣਾਇਆ 
ਗਿਆ ਜਿਸ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਡਿਸਟ੍ਰਿਕਟ ਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ 


ਇਮਾਰਤਾਂ ਹਨ। ਨਵੇਂ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ 1911 ਈ. ਦਾ ਬਣਿਆ 


ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ 'ਗ੍ਰੰਡੀ ਪਾਰਕ' ਹੈ। ਇਥੋਂ ਦਾਂ ਡਿਊਹਰਸਟ ਸਕੂਲ 1640ਈ. 
ਵਿਚ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਥੇ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਚਰਚ ਹਾਉਸ 
ਅਤੇ ਬਿਸ਼ਪ ਕਾਲਜ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਇਥੋਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਰੋਜ਼ਾਨਾ 
ਹੀ ਲੰਡਨ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 

51₹43' ਉ. ਵਿਥ. ; 002' ਪੂੱ. ਲੰਬ 

_ਹ. ਪੁ.-ਐਨ..ਐਮ. 6:423; ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 2812 
ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਕੰਡੇਦਾਰ ਫਲ ਵਿਚ 2ਜਾਂ 3 ਨਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। 
ਇਸ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਦੇ ਹੋਰ ਮੈਂਬਰਾਂ ਵਿਚ ਛੋਟੇ ਕੰਡੇਦਾਰ ਫਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ 
ਚਿਨਕੁਆਪਿਨ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 

ਚੈਸਟਨਟ (6੩੩॥੬੩ %.) ਦਰਮਿਆਨੇ ਤੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਵੱਡੇ ਰੁੱਖ 
ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੱਤੇ ਬਦਲਵੇਂ, ਸਧਾਰਣ ਅਤੇ ਝੜਣ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ 
_ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰੇ ਕੰਡਿਆਂ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਛੋਟੇ ਇਕ 
ਲਿੰਗੀ ਫੁੱਲ ਕੈਟਕਿਨ ਵਿਚ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪੁਸ਼ਪ-ਕ੍ਰਮ 
ਤਕਰੀਬਨ ਸਾਰੇ ਹੀ ਪੁੰਕੇਸਰੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਕਿ ਦੂਸਰੇ ਫੁੱਲ ਦੇ ਲਿੰਗੀ 
ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਡਪ-ਪੁੰਜੀ ਫੁੱਲ ਰੈਕਿਸ ਦੇ ਸਿਰੇ ਤੇ ਲੱਗੇ ਹੁੰਦੇ 
ਹਨ। ਫਲ ਜੋ ਇਕ ਗਿਰੀ ਵਾਂਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਦੇ ਜਾਂ. ਤਿੰਨ ਦੇ ਗੁੱਛੇ ਵਿਚ 
ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਮੋਟੀ ਜਿਹੀ ਛਿੱਲ ਵਿਚ ਲੁਕਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ 
ਦੇ ਬਹੁ-ਸ਼ਖਾਵੀ ਕੰਡੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। 

ਚੈਸਟਨਟ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਬੀਜ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਕਾਫ਼ੀ ਚਿਰ 
ਦੀ ਔੜ ਵਿਚ ਅਕਸਰ ਪੌਦ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਮਰ ਜਾਂਦੀ 
ਹੈ। ਦੂਸਰੇ ਪਾਸੇ, ਜੇਕਰ ਇਕ ਨਵਾਂ ਪੌਦਾ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੰਮ ਜਾਵੇ ਤਾਂ 
ਇਹ ਕਾਫ਼ੀ ਡੂੰਘਾ ਜੜ੍ਹ ਸਿਸਟਮ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣੇ 
ਰੁੱਖ ਅੰੜ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਰੁੱਖ ਵੰਧੇਰੇ 
ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਖਾਰੀ ਜ਼ਮੀਨ ਇਸ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਠੀਕ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਦੀ 
ਵਿਚ ਬਦਲਣ ਵਿਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਫਲ ਮਨੁੱਖਾਂ ਅਤੇ 
ਜਾਨਵਰਾਂ ਲਈ ਖੁਰਾਕ ਦਾ ਸਾਧਨ ਹਨੰ। ਨਰਮ, ਪੱਕੀ ਅਤੇ ਹੰਢਣਸਾਰ 
ਲੱਕੜ ਬਹੁਤ ਥਾਂ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਗੋਲ ਲੱਕੜ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਖੰਭਿਆਂ, 
ਬੰਮ੍ਹਾਂ ਰੇਲ ਦੀਆਂ ਪਟੜੀਆਂ ਥੱਲੇ ਅਤੇ ਖਾਣਾਂ ਵਿਚ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 


ਯੂਰਪੀ ਚੈਸਟਨਟ--ਇਸ ਨੂੰ ਆਮ ਕਰਕੇ ਸਪੇਨੀ ਚੈਸਟਨਟ 
ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਜਾਤੀ 1300 ਮੀ. ਦੀ ਉਚਾਈ ਤੋਂ ਉੱਤੇ 
ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਦੱਖਣੀ ਯੂਰਪ, ਉੱਤਰੀ ਅਫਰੀਕਾ 
ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿਚ ਕਾਕੇਸਸ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵਿਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। 
ਨਾਲ ਪ੍ਰਵਰਧਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਅਕਸਰ ਕੈਲਿਫੋਰਨੀਆ ਅਤੇ 
ਉੱਤਰ ਪੱਛਮ ਸ਼ਾਂਤ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਵਿਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਜਾਤੀ ਦੇ 
ਰੁੱਖ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਉੱਚੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਸਿਸਲੀ 
ਵਿਚ ਮਾਊਂਟ ਐਟਨਾ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਇਕ ਰੁੱਖ ਹੈ ਜੋ: ਕਹੀਬ 65 ਮੀ. ਉੱਚਾ 
ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਖ਼ਿਆਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ 2000 ਸਾਲ ਪੁਰਾਣਾ 
ਹੈ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਇਹ ਜੁਆਲਾ-ਮੁਖੀ ਕਿਰਿਆ ਨਾਲ ਤਬਾਹ ਹੋ ਗਿਆ। 
ਦਾ ਇਹ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸੋਮਾ ਹੈ। ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਨਟ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੈਰਨ ਵੀ ਕਿਹਾ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕੱਚੇ ਉਬਾਂਲ ਕੇ ਪਕਾ ਕੇ ਖਾਧੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਛੋਟੇ ਨਟ ਸੁਕਾ 
ਕੇ ਅਤੇ ਪਕਾ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਟਾ ਬਣਾ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸੂਪ 
ਬਰੈਡ ਅਤੇ ਹੋਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭੋਜਨਾਂ ਵਿਚ ਬਦਲ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵਰਤਿਆ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਛੋਟੇ ਨਟ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਚਾਰ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 





ਯੂਰਪੀ ਚੈਸਣਨਟ 


ਜਾਪਾਨੀ ਚੈਸਟਨਟ--ਇਹ ਇਕ ਦਰਮਿਆਨੇ ਆਕਾਰ ਦਾ 
ਰੁੱਖ ਹੈ ਜੋ ਜਾਪਾਨ ਦੇ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿਚ 1000 ਮੀ. ਦੀ ਉਚਾਈ ਤੋਂ ਥੱਲੇ 
ਮਿਲਦਾ ਹੈ।- ਵੀਹ ਮੀ. ਉੱਚੇ ਅਤੇ 90 ਸੈਂ. ਮੀ. ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਾਲੇ ਰੁੱਖ 
ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਜਾਤੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਫਲ ਪੈਦਾ 
ਕਰਦੀ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਇਸ ਦੇ ਨਟ ਯੂਰਪੀਅਨ ਜਾਤੀ ਦੇ ਨਟਾਂ ਨਾਲੋਂ ਛੋਟੇ 
ਅਤੇ ਖੁਰਦਰੀ ਸਤ੍ਹਾ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਜਾਪਾਨੀ 
ਖ਼ੁਰਾਕ ਦਾ ਆਮ ਅੰਸ਼ ਹਨ। ਉਬਾਲ ਕੇ ਜਾਂ ਭੁੰਨ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੁਗੰਧ 
ਸੁਧਾਰੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਜਾਪਾਨੀ ਚੈਸਟਨਟ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ 1876ਈ. 
ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਕਈ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤਕ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ 
ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। 


ਚੀਨੀ ਰੈਜਟਨਣ ਮਨੀ ਜਤੀ ਜਿਡੇ ਆਕਾਰ ਦਾ 
ਰਿ ਿ 
ਹੈ। ਇਹ ਰੁੱਖ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਪਹਿਲਾਂ 1853ਈ. ਵਿਚ 
ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਰੁੱਖ ਦੇ ਆਕਾਰ ਅਤੇ ਕੱਦ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਵਖਰੇਵਾਂ 
ਮਿਲਦ਼੍ਹਾ ਹੈ, ਪਰੰਤੂ ਫੈਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਵਾਲੇ ਰੁੱਖ ਜ਼ਿਆਦਾ 
ਪਸੰਦ ਕੀਤੇ`ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਰ 
ਭਾਵੈ 'ਇਹ ਨਟ' ਯੂਰਪੀ ਮੈਰਨ ਜਿੰਨਾ ਵੱਡਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਪਰ 

ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ_ ਚੰਗੇ ਆਕਾਰ ਦੇ ਅਤੇ ਕਾਫ਼ੀ ਸੁਆਦਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ' ਅਤੇ 


ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਾਫ਼ੀ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਕੁਝ 
ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਿਸਮਾਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਨ :-ਬਾਰਟਲੈੱਟ, ਕਾਰ, ਹਾਬਸਨ, 

___ ਅਮਰੀਕਨ ਚੈਸਟਨਟ--ਇਹ ਰੁੱਖ ਕਦੀ ਲੱਕੜੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ 
ਚਿਰ ਰਹ ਦਖਣੀ ਿਰ ਦ 


ਰੰ ਲਾ, ਜੰ ੍ ਲੀ 
1 4 ਕਦ ਰਿ ਰਤ ੧, (6 ਪਰ ( ਨੀ ੦ ਵਰ 





ਅਮਰੀਕਨ ਚੋਸਟਨਟ 


83 


ਚੈਸਟਰ 
ਹੋਈ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਲਾਂਗ ਆਈਲੈਂਡ, ਨਿਊਯਾਰਕ ਵਿਚ ਇਸਦੀ ਲਾਗ 
ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਬੁਹਤ ਤੇਜੀ ਨਾਲ ਫੈਲ ਗਈ। ਲਗਭਗ 
35 ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਜਿਹੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਹੀ ਇਹ 'ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਜੰਗਲਾਂ ਦੀ 
ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਆਫ਼ਤ ਬਣ ਗਈ। ਇਸ ਆਰਗੈਨਿਜ਼ਮ ਦੇ ਵਾਧੇ ਨੂੰ 
ਰੋਕਣ ਲਈ ਪਹਿਲੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਨਾਕਾਮਯਾਬ ਰਹੀਆਂ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ 


`ਹੀ ਰੁੱਖ ਅਤੇ ਲੱਕੜਾਂ ਇਸ ਬੀਮਾਰੀ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਗਈਆਂ। 


ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਐਰਕੈਨਸਾਸ ਤੱਕ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਐਪੇਲੇਚੀਅਨ ਪਹਾੜਾਂ 
` ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਇਹ 1000 ਮੀ. ਦੀ ਉਚਾਈ ਤੋਂ ਥੱਲੇ 
ਤਟਵਰਤੀ ਮੈਦਾਨਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਪੂਰਬੀ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ 
ਬਹੁਤ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਵਾਧਾ ਚੰਗੀਆਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਤੇ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ 
ਅਤੇ ਪੂਰਨ ਰੁੱਖ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ 33 ਮੀ. ਦੀ ਉਚਾਈ ਅਤੇ 105 ਸੈ 
ਮੀ. ਘੇਰੇ ਵਾਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 

ਹ. ਪੁ.-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 5474; ਮੈਕ. ਐਨ. ਸ. ਟ. 357 

ਚੈਸਟਨਟ ਓਕ : ਇਹ ਕੁਐਰਕਸ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਰੁੱਖ 
ਹਨ ਅਤੇ ਓਕ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਹਨ। ਓਕ ਰੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ 
ਸਖ਼ਤ ਲੱਕੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਚੈਸਟਨਟ ਓਕ ਦਾ ਵਿਗਿਆਨਕ 
ਨਾਂ ਕੁਐਰਕਸ ਪਰਾਈਨਸ ((2067605 [ਸ0੦5) ਹੈ। ਚੈਸਟਨਟ ਓਕ 
ਉਪ-ਗਜ਼ੁੱਪ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਤੇ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਗੋਲ ਦੰਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। 
ਇਹ ਰੁੱਖ ਲਗਭਗ 20 ਤੋਂ 30 ਮੀ. ਤੱਕ ਉੱਚੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਦੇ ਸਿਰੇ ਚੌੜੇ ਅਤੇ ਬੇਤਰਤੀਬੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਛਿੱਲ ਗੂੜ੍ਹੀ 
ਭੂਰੇ ਰੰਗ ਦੀ ਅਤੇ ਵੱਟਾਂ ਵਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ 
ਵਿਚ ਐਪੇਲੇਚੀਅਨ ਪਹਾੜਾਂ ਅਤੇ ਓਹਾਈਓ ਵਾਦੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਪਾਏ 
ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 

ਹ. ਪੁ-ਸ._ ਸਾ. ਹਾ 32886; ਮੈਕ_ ਐਨ. ਸ.ਟ_ %237 
___ਚੈਸਟਨਟ ਬਲਾਈਟ : ਚੈਸਟਨਟ ਰੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਲੱਗਣ ਵਾਲੀ 
ਇਹ ਇਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਬੀਮਾਰੀ ਹੈ। ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਅਮਰੀਕਨ 
ਚੈਸਟਨਟ_ ਨੂੰ ਇਕ ਉੱਲੀ ਦੀ ਬੀਮਾਰੀ ਚੈਸਟਨਟ ਬਲਾਈਟ 
(੧॥੦੦(183 ॥੩੭੩509੦8) ਲੱਗ ਗਈ ਜੋ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ 
ਵਿਚ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਲਾਲ ਪੂਰਬੀ ਦੇਸਾਂ ਤੋਂ ਲਿਆਂਦੇ ਗਏ ਸਟਾਕ ਨਾਲ 
ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਈ। ਇਹ ਆਪਣੇ ਮੂਲ ਸਥਾਨ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਭਾਵੇਂ 
ਦਰਮਿਆਨ ਜਿਹੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਸੀ ਪਰ ਇਹ ਨਾ ਕੇਵਲ ਅਮਰੀਕਨ 
ਚੈਸਟਨਟ ਲਈ ਸਗੋਂ ਯੂਰਪੀਅਨ ਚੈਸਟਨਟ ਲਈ ਵੀ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਸਾਬਤ 


ਅਨਿਯਮਿਤ ਤੰਦਰੁਸਤ ਰੁੱਖ, ਜੋ ਪ੍ਰਤੱਖ ਰੂਪ ਵਿਚ ਬਲਾਈਟ ਰੋਧਕ 
ਹਨ, ਕਾਫ਼ੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਮਿਲਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਸਲ ਦੇ 
ਪਰਵਰਧਨ ਦੀ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਤਜਰਬਿਆਂ ਤੋਂ ਇਹ 
ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਮਰੀਕਨ ਤੇ ਜਾਪਾਂਨੀ ਚੈਸਟਨਟ ਦੇ ਦੋਗਲੇ ਰੁੱਖਾਂ 
ਵਿਚ ਇਸ ਬੀਮਾਰੀ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਪ੍ਰਤਿਰੋਧਕਤਾ ਧੈਦਾ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। 

ਹ. ਪੁ.-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ 5:474 

ਚੈਸਟਰ : ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੀ ਚੈਸ਼ਿਰ ਕਾਉਂਟੀ 
ਦੀ ਬਰੇ ਅਤੇ ਕਾਉਂਟੀ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਜੇ ਡੀ ਦਰਿਆ ਉੱਤੇ ਲਿਵਰਪੂਲ _ 
ਤੋਂ ਕੋਈ 25ਕਿ. ਮੀ. ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਇਕ ਰੇਲਵੇ ਜੰਕਸ਼ਨ ਰ 
ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਬੰਦਰਗਾਹ ਹੈ ਜੋ ਐਲਜ਼ਮੀਰ ਨਹਿਰ ਰਾਹੀਂ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ 
ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਰ 


ਚੈਸਟਰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪੁਰਾਣਾ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਇਥੇ ਰੋਮਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ 
ਤੋਂ ਪਹਿਲੋਂ ਦੇ ਸਮਿਆਂ ਦੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਦੇ ਖੰਡਰ ਮਿਲੇ ਹਨ। ਰੋਮਨ 
ਅਧੀਨ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਨਾਂ ਡੀਵਾ ਜਾਂ ਡਿਵੈਨ ਕੈਸਟਰਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। 
ਸੰਨ 48 ਦਾ ਬਣਿਆ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ 60 ਈ. ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਕਈ ਸਦੀਆਂ 
ਤੱਕ ਰੋਮਨਾਂ ਦੀ ਡੀ ਦਰਿਆ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਇਕ ਫ਼ੌਜੀ ਛਾਉਣੀ ਬਣਿਆ 
ਰਿਹਾ। ਰੋਮਨਾਂ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਇਹ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ, ਸੈਕਸਨਾਂ ਅਤੇ ਡੇਨੀਆਂ ਅਧੀਨ 
ਉੱਤੇ ਵਸਿਆ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਇਹ ਮਸ਼ਹੂਰ ਵਪਾਰਕ ਕੇਂਦਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ 
ਉੱਨਤ ਹੋਇਆ। 634ਈ. ਦੇ ਲਗਭਗ ਇਹ ਤਬਾਹ ਹੋ ਗਿਆ ਜਿਹੜਾ 
907 ਈ.. ਵਿਚ ਮੁੜ ਵਸਾਏ ਜਾਣ ਤੱਕ ਉਜੜਿਆ ਹੀ ਰਿਹਾ। ਸੰਨ 
1070 ਵਿਚ_ਵਿਲੀਅਖ਼-ਜ਼ੇਤੂ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ। ਨਾਰਮਨਾਂ ਦੀ 
ਜਿੱਤ ਪਿੱਛੋਂ ਇਹ ਅਰਲਾਂ ਦੀ ਨਿੱਜੀ ਜਾਇਦਾਦ ਬਣ ਗਿਆ ਸ਼ੀ। ਸੰਨ 
1506ਵਿਚ ਹੈਨਰੀ ਸੱਤਵੇਂ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਕਾਊਂਟੀ ਦਾ ਦਰਜਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। 
ਚੈਸਟਰ ਉਚਾਈ ਤੇ ਵੱਸਿਆ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦਾ ਇਕੋ ਇਕ ਸ਼ਹਿਰ 
ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਦੁਆਲੇ 3.2ਕਿ. ਮੀ. ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿਚ 3,5 ਮੀ. ਤੋਂ 12 ਮੀ. 
(12ਤੋਂ 40ਫੁੱਟ) ਉੱਚੀ ਦੀਵਾਰ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ 4ਦਰਵਾਜ਼ੇ 
ਹਨ। ਰੇਮਨ ਢੰਗ ਦਾ ਬਣਿਆ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਇਤਿਹਾਸਕ 
ਗਿਰਜਾ ਘਰ ਕਰਕੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ ਅਤੇ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਦੀ ਖਿੱਚ 
ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਦੀਵਾਰ ਦੇ ਬਾਹਰ-ਵਾਰ ਰੇਸ ਕੋਰਸ ਵੀ ਹੈ ਜਿਥੇ 
1609 ਈ. ਤੋਂ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਦੌੜਾਂ ਕਰਵਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। 
ਸਾਮਾਨ ਆਦਿ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਇਥੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਫਰਨੀਚਰ 
ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। 
ਆਬਾਦੀ-1,15,971 (1991) 
52"12' ਉ. ਵਿਥ. ; 2”54' ਪੱ. ਲੰਬ 
`_ਹ. ਪੁ.-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 2813 ;ਵੈ ਜਗ. ਡਿ. 249 ; ਕੋਲ. ਐਨ. 4:649 
ਚੈਸਟਰ : ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮੀ 
ਇਲੀਨਾਇ ਰਾਜ ਦੀ ਰੈਨਡਾਲਫ ਕਾਊਂਟੀ ਦਾ ਸਦਰ-ਮੁਕਾਮ ਹੈ ਜਿਹੜਾ 
ਮੈਰੀਜ਼ ਦਰਿਆ ਦੇ ਮੁਹਾਣੇ ਉੱਤੇ ਪੂਰਬੀ ਸੇਂਟ ਲੂਅਸ ਤੋਂ 92ਕਿ. ਮੀ. 
ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਸੰਨ 1829 ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 


- ਹੋਈ ਸੀ ਜਿਸਨੂੰ ਮਗਰੋਂ 1855 ਵਿਚ ਨਿਗਮਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਪਿੱਛੋਂ 
ਇਲਾਕੇ ਦਾ ਵਪਾਰਕ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਗਿਆ। ਇਥੇ ਆਟਾ ਪੀਹਣ ਦੀਆਂ 
ਮਿੱਲਾਂ ਹਨ, ਇਥੇ ਕੱਪੜੇ ਅਤੇ ਚਮੜੇ ਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵੀ ਬਣਦੀਆਂ 


ਹਨ। ਸੰਨ 1877 ਵਿਚ ਇਥੇ ਇਲੀਨਾਇ ਰਾਜ ਦੀ-ਬੰਦੀ ਸੁਧਾਰ ਘਰ 


ਦੀ ਇਕ ਸ਼ਾਖਾ ਅਤੇ !889ਈ. ਵਿਚ ਇਲੀਨਾਇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਹਸਪਤਾਲ 
ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਫੋਰਟ ਕਸਕਾਸਕੀਆ ਅਤੇ ਸਟੇਟ ਫੋਰਟ 
ਚਾਰਟਰੇਸ ਪਾਰਕ ਇਥੋਂ ਦੀਆਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਦਿਲਕਸ਼ ਥਾਵਾਂ ਹਨ। 

ਆਬਾਦੀ-8,027 (1980) 

3755" ਉ. ਵਿਥ. ; 89?49' ਪੂ. ਲੰਬ' 

ਹ. ਪੁ.-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 2: :814; ਵੈ. ਜਗ. ਡਿ. 

ਚੈਸਟਰਨ, ਗਿਲਬਰਟ ਕੀਥ : ਇਹ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪੱਤਰਕਾਰ 
ਤੇ ਸਾਹਿਤ ਆਲੋਚਕ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ 29 ਮਈ, 187 ਨੂੰ ਲੰਡਨ 
ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਕਾਲ ਤੋਂ ਹੀ ਇਸਦੀ ਰੁਚੀ ਸਾਹਿਤ ਰਚਨਾ 
ਵੱਲ ਸੀ ਤੇ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਕਾਵਿ ਰਚਨਾ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ 'ਗਿਲਟਨ ਇਨਾਮ' 





ਗਿਲਬਰਟ ਕੀਥ ਚੈਸਟਰਨ 


ਮਿਲਿਆ। ਕਈ ਸਾਹਿਤਕ ਮੈਗਜ਼ੀਨਾਂ ਲਈ ਇਹ ਨਿਯਮਿਤ ਰੂਪ ਵਿਚ 
ਜਗਤ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੇ ਗਿਆ। ਇਸ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ-ਸ਼ੈਲੀ 
ਵਿਅੰਗ-ਪੂਰਨ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮਨੋਰਥ ਇਸ ਨੇ ਸੰਸਾਰ 
ਵਿਚ ਅਚੰਭਾ ਭਰੀਆਂ ਗੱਲਾੰ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਨਾ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਹਰ 
ਗੱਲ ਇਸ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬਿਆਨੁ ਕੀਤੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀ ਵਾਪਰੀ 
ਸਟੀਵਨਸ੍ਨ ਤੇ ਜਾਰਜ ਬਰਨਾਰਡ ਸ਼ਾਅ ਬਾਰੇ ਇਸ ਨੇ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ 
ਗ੍ਰੰਥ ਲਿਖੇ ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਬਹੁਮੁਖੀ 
ਸੀ। ਸਾਹਿਤ ਆਲੋਚਕ ਦੇ ਨਾਲ ਇਹ ਵਧੀਆ ਕਵੀ, ਨਾਟਕਕਾਰ ਤੇ 
ਜਾਸੂਸੀ ਨਾਵਲ ਲੇਖਕ ਵੀ ਸੀ। ਇਸ ਨੇ 1922 ਈ. ਵਿਚ ਰੋਮਨ 
ਕੈਥੇਲਿਕ ਧਰਮ ਅਪਣਾਇਆ। ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ 14ਜੂਨ, 1936ਨੂੰ ਹੋਈ। 
'ਦੀ ਵਾਈਲਡ ਨਾਈਟ', 'ਦੀ ਡੀਫੈਡੈਂਟ', 'ਟਵੈਲਵ ਟਾਈਪਸ', 
'ਹੈਰੈਟਿਕਸ', 'ਦੀ ਨੈਪੋਲੀਅਨ ਆਫ਼ ਨਾਇੰਗ ਹਿਲ', 'ਦੀ ਕਲਬ ਆਫ਼ 


ਕਵਿਅਰ ਟ੍ਰੇਡਰਜ਼', 'ਦੀ ਬਾਲ ਐਂਡ ਦੀ ਕਰਾਸ, 'ਦੀ ਐਲ ਹੂ ਨਿਊ 
ਟੂ ਮੱਚ', 'ਕੈਥੋਲਿਕ ਐਸੇਜ਼' ਅਤੇ 'ਦੀ ਐਵਰਲਾਸਟਿੰਗ ਮੈਨ', ਆਦਿ 


ਇਸ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨ। 


ਹ. ਪੁ.-ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 4291; ਐਨ. ਬ੍ਰਿ_ ਮਾ. 2815; ਕੋਲ. ਐਨ. 4:650. 

ਚੈਸਟਰਫੀਲਡ : ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿਚ ਡਰਬੀਸ਼ਿਰ ਕਾਉਂਟੀ ਦਾ 
ਵੱਡਾ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਬਰੋ ਹੈ ਜੋ ਸ਼ੈਫੀਲਡ ਤੋਂ 17 ਕਿ. ਮੀ. ਦੱਖਣ ਵੱਲ 
ਅਤੇ ਲੰਡਨ ਤੋਂ ਕੋਈ 198 ਕਿ. ਮੀ. ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਰਾਦਰ ਅਤੇ 
ਹਾਈਪਰ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਸੰਗਮ ਉਤੇ ਵਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ 
1204ਈ. ਵਿਚ ਬਰੇ ਦੇ ਅਖ਼ਤਿਆਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਅਤੇ 1598ਈ. ਵਿਚ 
ਸ਼ਹਿਰ ਨਿਗਮਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਥੇ ਕੋਲੇ, ਲੋਹੇ ਅਤੇ ਸਿੱਕੇ ਦੀ 
ਖਾਣ-ਖੁਦਾਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਇਥੇ ਤਕਨੀਕੀ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ, 
ਲੋਹਾ-ਇਸਪਾਤ ਅਤੇ ਪਿੱਤਲ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਫਰਨੀਚਰ, ਕੱਪੜਾ ਆਦਿ 
ਵੀ ਬਣਾਉਣ ਦੀਆਂ ਸੱਨਅਤਾਂ ਉੱਨਤ ਹਨ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਰੋਮਨਾਂ ਵੇਲੇ 
ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਵੀ ਹੁੰਦਾਂ ਸੀ। ਕਈ ਸਦੀਆਂ ਤੱਕ ਇਥੇ ਧਾਤ ਦੇ 
ਵਪਾਰੀ ਜਿਸਤ ਦਾ ਵਪਾਰ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। 

ਰੇਲ-ਇੰਜਨ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਖੋਜੀ ਜਾਰਜ ਸਟੀਵਜਸਨ ਨੇ ਆਪਣੇ 


ਜੀਵਨ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਦਿਨ ਇਥੇ ਹੀ ਗੁਜ਼ਾਰੇ ਸਨ ਅਤੇ ਮੌਤ ਉਪਰੰਤ 
ਉਸ ਨੂੰ 'ਟ੍ਰਿਨਟੀ ਚਰਚ' ਵਿਚ ਦਫ਼ਨਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਯਾਦ 


ਵਿਚ ਇਥੇ ਇਕ ਸਟੀਵਸਨ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਹਾਲ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। 


ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਹੇਰ ਵਰਣਨਯੋਗ ਥਾਵਾਂ ਵਿਚ 14ਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ 
ਬਣਿਆ 69ਮੀ. ਉੱਚੇ ਲੱਕੜੀ ਦੇ ਬੁਰਜ ਵਾਲਾ 'ਸੇਂਟ ਮੇਰੀ ਅਤੇ ਆਲ 


`__ਸੇਂਟਸ' ਗਿਰਜਾ-ਘਰ-ਹੈ। 


ਆਬਾਦੀ-99,403 (1991) 
5315 ਉ. ਵਿਥ.; 01525' ਪੂ. ਲੰਬ. 
ਹ. ਪੁ.--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 2814; ਵੈ. ਜਗ. ਡਿ. 249; ਕੋਲ. ਐਨ. 4 : 650 


ਚੈਸਟਰਫੀਲਡ, ਫਿਲਿਪ ਡਾੱਰਮਰ ਸਟੈਨਹੋਪ : ਇਹ 


ਇੰਗਲੈਂਡ ਦਾ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਤੇ ਲੇਖਕ ਸੀ ਜੋ 'ਲੈਟਰਜ਼ ਟੂ ਹਿਜ਼ ਸਨ' 


ਤੇ 'ਲੈਟਰਜ਼ ਟੂ ਹਿਜ਼ ਗ੍ਰੱਡਸਨ' ਦੋ ਪੁਸਤਕਾਂ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਇਸ 
ਦਾ ਜਨਮ ਲੰਡਨ ਵਿਖੇ 22 ਸਤੰਬਰ, 1694 ਨੂੰ ਹੋਇਆ। ਕੁੱਝ ਚਿਰ 
ਵਿਚ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਪੈਰਿਸ ਵਿਚ ਰਿਹਾ। ਇਹ ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਰਸਮੇ-ਰਿਵਾਜ, 
ਸਭਿਆਚਾਰ ਤੇ ਰੁਚੀਆਂ ਦਾ ਬੜਾ ਵੱਡਾ ਪ੍ਰਸੰਸਕ ਸੀ। ਸੰਨ 1726 
ਵਿਚ ਇਹ ਅਰਲ ਬਣਿਆ ਤੇ 1728 ਈ. ਵਿਚ ਹਾਲੈਂਡ ਦਾ ਰਾਜਦੂਤ 
ਨਿਯੁਕਤ ਹੋਇਆ। ਸੰਨ 1732 ਵਿਚ ਇਹ ਇੰਗਲੈਂਡ ਪਰਤ ਆਇਆ 
ਤੇ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿਚ ਸਰਗਰਮ ਰਿਹਾ। ਅਗਲੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿਚ ਸਰ ਰਾਬਰਟ 
ਵਾਲਪੋਲ ਦਾ ਕੱਟੜ ਵਿਰੋਧੀ ਰਿਹਾ। ਭਾਵੇਂ ਸ਼ਾਦੀ ਪੱਖੋਂ ਇਸ ਦਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ 
ਨਾਲ ਰਿਸ਼ਤਾ ਜੁੜਦਾ ਸੀ ਪਰ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਇਸਦੀ ਕੋਈ ਖ਼ਾਸ 
ਕਦਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਪਰੰਤੂ ਅਗਸਤ, 1745 ਤੋਂ. ਅਪ੍ਰੈਲ, 1746 ਤੱਕ 
ਆਇਰਲੈਂਡ ਦਾ ਲਾਰਡ ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਰਹਿਣ ਸਮੇਂ ਆਪਣੀ ਯੋਗਤਾ ਦਿਖਾ 
ਕੇ ਇਸ ਨੇ ਮੁੜ ਆਪਣਾ ਵਕਾਰ ਕਾਇਮ ਕਰ ਲਿਆ। ਸੰਨ 1746 ਤੋਂ 
1748 ਤੱਕ ਇਹ ਵਿਦੇਸ਼ ਮੰਤਰੀ ਰਿਹਾ।.ਪਰ ਵੱਧਦੇ ਬੋਲੇਪਣ ਕਾਰਨ 
ਇਹ ਰਾਜਨੀਤੀ ਤੋਂ ਰਿਟਾਇਰ ਹੋ ਗਿਆ। 

ਚੈਸਟਰ ਫੀਲਡ ਦੀ ਸ਼ਰਾਫਤ ਅਤੇ ਸ਼ਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਕਾਰਨ ਇਸ 
ਦੇ ਸਮਕਾਲੀ ਇਸ ਦੀ ਬੜੀ ਇੱਜ਼ਤ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਪੋਪ ਸਵਿਫ਼ਟ ਅਤੇ, 
ਵਾਲਟੇਅਰ ਨਾਲ ਇਸ ਦੀ ਚੰਗੀ ਸਾਂਝ ਸੀ। ਪਰ ਸੈਮੂਐਲ ਜਾਨਸੰਨ 
ਅਤੇ ਭਿਕਨਜ਼ ਨਾਲ ਇਸ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਚੰਗੇ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ 
ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਲਿਖਿਆ ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਮਖੌਲ ਉਡਾਇਆ। ਇਸ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ 


ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦੇਸ਼ ਇਹ ਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ 
ਦੁਨਿਆਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਸੀ। 24 ਮਾਰਚ, 1773 ਨੂੰ ਲੰਡਨ ਵਿਚ ਇਸ 
ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈਂ। 

ਹ. ਪੁ.-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ ਮਾ. 2814 ; ਕੋਲ. ਐਨ. 4:650 

ਚੈਸਟਰ, ਰਾਬਰਟ : ਇਸ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਖ਼ਗੋਲਵੇਤਾ ਦਾ ਜਨਮ 
ਹੱਥ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿਚੋਂ ਮੁੱਖ 12੬ 50018610; ੧੦11605 70013005; 
1182ਈ ਅਤੇ 19੬016€751(8(੬ 30007070₹%100€0 65005) 
190੯3 (35013: (016(30੩5 ਹਨ ਜਿਹੜੀਆਂ ਕਿ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ 
ਬਾਅਦ ਲਗਭਗ 1370 ਈ. ਵਿਚ ਛਪੀਆਂ। ਇਸ ਨੇ ਸਾਇੰਸ ਦੀਆਂ 
ਖੋਜਾਂ ਦਾ ਅਰਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਤੋਂ ਲਾਤੀਨੀ ਵਿਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ। 


ਹ.ਪੁ.-ਵਾ. ਹੂ. ਇ. ਸ. : 328 


85 


ਜਰਨੈਲ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਤੱਕ 


ਚੈਸਟਰਲਾ ਸਟਰੀਟ : ਉੱਤਰੀ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿਚ ਡਰਹਮ 


ਕਾਉੱਟੀ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰੀ ਡਿਸਟ੍ਰਿਕਟ ਹੈ ਜੋ ਟਾਈਨ ਦਰਿਆ ਉੱਤੇ ਨਿਊ 
ਕ਼ਾਸਲ ਤੋਂ 16 ਕਿ. ਮੀ. ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਵਾਕਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੀ 
ਕੋਲੇ ਅਤੇ ਲੋਹੇ ਦੀਆਂ ਖਾਣਾਂ ਹਨ। 


ਦਿ 


ਇਥੇ ਰੋਮਨ ਅਤੇ ਰੋਮਨ ਕਾਲ ਤੋਂ ਪਹਿਲੋਂ ਦੇ ਥੇਹ ਮਿਲੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ 
ਵਿਚ ਗਵਰਨਰ ਦਾ ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਸਥਾਨ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ 
ਨੂੰ ਪਹਿਲੋਂ ਕੁਨੀਕੈਸਟਰ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ 883 ਈ. ਵਿਚ ਇਹ 
ਬਰਨਿਜੀਆ (6ਵੀਂ-ਸਦੀ ਦਾ ਸਾਮਰਾਜ) ਦੇ ਬਿਸ਼ਪ ਦੀ ਸੀਟ ਵੀ ਸੀ। 
ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਸੇਂਟ ਕਥਬਰਟ ਨਾਲ ਵੀ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ 

ਜਿਸਦਾ ਮ੍ਰਿਤਕ ਸਰੀਰ ਹੋਲੀ ਆਈਲੈਂਡ ਤੋਂ ਇਥੇ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ ਸੀ। 
ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਥੇ ਹੋਰ ਵੀ ਕਈ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਇਮਾਰਤਾਂ ਹਨ। 


ਆਬਾਦੀ-20,520 (1981) 

ਹ. ਪੁ.-ਵੈ. ਜਗ. ਡਿ. 250 ; ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 5:439 

ਚੈਸਨਟ, ਚਾਰਲਸ ਵੈਡੈਲ : ਇਸ ਪਹਿਲੇ ਉੱਘੇ 
ਅਮਰੀਕੀ ਹਬਸ਼ੀ ਨਾਵਲਕਾਰ, ਸਿੱਖਿਅਕ ਅਤੇ ਵਕੀਲ ਦਾ ਜਨਮ 20 
ਜੂਨ, 1858 ਨੂੰ ਓਹਾਈਓ ਰਾਜ ਵਿਚ ਕਲੀਵਲੈਂਡ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। 
ਖ਼ਾਨਾਜੰਗੀ ਮਗਰੋਂ ਇਸਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਉੱਤਰੀ ਕੈਰੇਲਾਈਨਾ ਪਰਤ 
ਆਏ। 25 ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਤੱਕ ਚੈਸਨਟ ਦਾ ਵਿਆਹ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ 
ਇਹ ਇਕ ਸਕੂਲ ਦਾ ਪ੍ਰਿੰਜੀਪਲ ਬਣ ਗਿਆ। 


ਦੱਖਣ ਵਿਚ ਹਬਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਹੋ ਰਹੇ ਭੈੜੇ ਸਲੂਕ ਤੋਂ ਦੁਖੀ ਹੋ 
ਕੇ ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਕਲੀਵਲੈਂਡ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ। ਸੰਨ 1887 
ਵਿਚ ਇਹ ਓਹਾਈਓ ਬਾਰ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਆਪਣੇ ਖ਼ਾਲੀ 
ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਇਹ ਕਹਾਣੀਆਂ ਲਿਖਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਸੰਨ 1885 ਤੋਂ 1905 
ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਨੇ 50 ਤੋਂ ਵੱਧ ਵੱਡੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ, ਲੇਖ, ਨਿੱਕੀਆਂ 
ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੇ ਦੋ ਸੰਗ੍ਰਿਹ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਨਾਵਲ ਲਿਖੇ। ਇਸ ਦੀ “8੬ 
(ਸ90]0070 (98]9€00" ਕਿਸੇ ਹਬਸ਼ੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਕ੍ਰਿਤ ਸੀ, 
ਜਿਹੜੀ 'ਦੀ ਐਟਲਾਂਟਿਕ ਮੰਥਲੀ' ਅਗਸਤ, 1887) ਵਿਚ ਛਪੀ ਸੀ। 
'ਦੀ ਕੰਜੁਅਰ ਵੁਮਨ' (1899), 'ਦੀ ਕਰਨਲ ਡ੍ਰੀਮ' (1905) ਅਤੇ 'ਦੀ 
ਲਾਈਨ' (1899) ਆਦਿ ਇਸ ਦੀਆਂ ਸਮਾਜਕ ਨਾ-ਬਰਾਬਰੀ ਦੇ 
ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਸਬੰਧੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੁਸਤਕਾਂ ਹਨ। 

15 ਨਵੰਬਰ, 1932 ਨੂੰ ਕਲੀਵਲੈਂਡ ਵਿਖੇ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ 
ਗਈ। 

ਹ. ਪ-ਐਨ੪ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 2813; ; ਐਨ. ਅਮੈ, 6424 


_ਚੈਸਨੀ ਫ੍ਰਾਂਸਿਸ ਰਾਡਨ : ਇਹ ਬਰਤਾਨੀਆ ਦਾ ਇਕ 


ਚੈਜਾਪੀਟ 
ਹੋਇਆ। ਇਸ ਦੀ ਮਸ਼ਹੂਰੀ ਇਸਦੀ ਸੁਏਜ਼ ਨਹਿਰ ਦੀ ਯੋਜਨਾ 
ਬਣਾਉਣ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਫ਼ਰਾਤ ਵਾਦੀ ਵਿਚੋਂ ਦੀ ਭਾਂਰਤ ਦਾ ਥਲੀ ਮਾਰਗ 
ਲੱਭਣ ਕਰਕੇ ਹੈ। ਫੌਜੀ 
ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ ਵੂਲਵਿਚ ਛੂ 
ਵਿਖੇ ਕੈਡਿਟ-ਪਦ ਪ੍ਰਾਪਤ 
ਕਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਸੰਨ 1805 ਈ. 
ਵਿਚ ਅਫਸਰ ਭਰਤੀ ਹੋ 
ਗਿਆ ਅਤੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ 


ਪਹੁੰਚਿਆ। ਸੰਨ _1829 
ਵਿਚ ਇਸਨੇ ਆਪਣੀ ਫ਼ੌਜੀ 
ਡਿਊਟੀ ਸਮੇਂ ਇਸਤੰਬੋਲ ਦਾ 
ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਸਮੇਂ , 
ਹੀ ਇਸਨੇ ਸੁਏਜ਼ ਨਹਿਰ ਦੀ 
ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ। 

ਇਸ ਨੇ ਅਨਾਹ (4੪888) ਤੋਂ ਫ਼ਰਾਤ (ਅਰਬ) ਅਤੇ ਫ਼ਾਰਸ 
ਖਾੜੀ ਤੱਕ ਦੀ ਇਕ ਬੜੀ ਸਾਹਸੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 1831 ਈ. 
ਵਿਚ ਭਾਰਤ ਤੱਕ ਆਉਣ ਲਈ ਇਕ ਥਲੀ ਮਾਰਗ ਦਾ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ। 
ਸੰਨ 1835 ਵਿਚ ਫ਼ਰਾਤ ਦੀ ਜਹਾਜ਼ਰਾਨੀ ਯੋਗਤਾ ਦੀ ਪਰਖ ਕਰਨ 
ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਇਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਮੁਹਿੰਮ ਦਾ ਮੁਖੀ ਬਣਾ ਕੇ ਭੇਜਿਆ 
ਗਿਆ ਇਸ ਵਿਚ ਮਿਸਰ ਤੇ ਪਾਸਾ ਨੇ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਪਰ ਇਸ ਦੇ 
ਬਾਵਜੂਦ ਵੈਸਨੇ ਨੇ ਦੇ ਸਟੀਮਰਾਂ ਨੂੰ ਰੇਮ ਸਾਗਰ ਤੋਂ ਮਿਡਲ ਫ਼ਰਾਤ 
ਤੱਕ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ 1836 ਈ. ਦੀਆਂ ਗਰਮੀਆਂ ਵਿਚ ਇਹ ਖਾੜੀ 
ਫਾਰਸ ਦੀ ਬੁਸ਼ਿਰ ਦੀ ਬੰਦਰਗਾਹ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਇਸ ਦੀ ਇਸ - 
ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਇਸਨੂੰ ਰਾਇਲ ਜੀਓਗ੍ਰਾਫੀਕਲ ਸੋਸਾਇਟੀ ਵੱਲੋਂ ਸੋਨੇ ਦੇ 
ਤਮਗੇ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਆ ਗਿਆ। ਸੰਨ 1850 ਵਿਚ ਇਸਨੇ ਆਪਣੀ 
ਖੋਜ ਮੁਹਿੰਮ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ਛਾਪੀ। ਸੰਨ 1847 ਵਿਚ ਇਹ ਫ਼ੌਜੀ ਸੇਵਾ ਤੋਂ 
ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸਨੇ ਆਪਣਾ ਘਰ ਆਇਰਲੈਂਡ ਵਿਚ ਬਣਾਇਆ 
ਉੱਥੇ ਹੀ 30ਜੂਨ 1872ਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। 

- ਹ. ਪੁ.--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ 5557; ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 2:813 

_ਚੈੱਸਲਡੈੱਨ, ਵਿਲੀਅਮ : ਇਸ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਜਨ 
ਦਾ ਜਨਮ 19 ਅਕਤੂਬਰ, 1688 ਨੂੰ ਸੱਮਰਬਾਈ ਲਾਈਸੈਸਟਰਸ਼ਿਰ ਵਿਖੇ 
ਹੇਇਆ। ਇਸਨੇ ਲੰਡਨ ਵਿਚ ਵਿਲੀਅਮ ਕਾਪਰ ਅਧੀਨ (1666-1709) 
ਸਰੀਰ-ਰਚਨਾ-ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 1715 ਈ. ਵਿਚ 
'ਐਨਾਟਮੀ ਆਫ਼ ਦੀ ਹਿਊਮਨ ਬਾਡੀ' ਪੁਸਤਕ ਛਪਵਾਈ। ਇਹ ਸੇਂਟ 
ਟਾਮਸ ਅਤੇ ਸੇਂਟ ਜਾਰਜ ਹਸਪਤਾਲਾਂ ਵਿਚ ਸਰਜਨ ਬਣ ਗਿਆ। ਇਹ 
ਵੱਖੀ ਦੀ ਪੱਥਰੀ ਦੇ ਆਪਰੇਸ਼ਨ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ ਜਿਹੜਾ 





ਚੈਸਨੀ ਫਰਾਂਸਿਸ ਰਾਡਨ 


`ਇਸ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 1727 ਈ. ਵਿਚ ਕੀਤਾ। 


ਫ਼ੌਜੀ ਅਫਸਰ ਅਤੇ ਖੋਜੀ ਸੀ ਜਿਸ ਦਾ ਜਨਮ 16 ਮਾਰਚ, 1789 ਨੂੰ 


ਇਸ ਨੇ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਅੰਨ੍ਹੋਪਣ ਦੀਆਂ ਕੁਝ-ਕੁ ਬੀਮਾਰੀਆਂ ਲਈ 
ਅੱਖ ਦੀ ਬਣਾਉਟੀ ਪੁਤਲੀ ਬਣਾ ਕੇ ਆਪਰੇਸ਼ਨ ਰਾਹੀਂ ਠੀਕ ਕਰਨ 
ਦੇ ਢੰਗ ਨੂੰ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਨੇ ਸਰ ਆਈਜਾਕ ਨਿਊਟਨ ਦੀ 
ਅੰਤਮ ਕਾਲ ਸਮੇਂ ਦੇਖ-ਭਾਲ ਵੀ ਕੀਤੀ। ਰ 

10 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1752 ਨੂੰ ਬਾਬ ਵਿਖੇ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੈ ਗਈ। 

ਹ. ਪੁ-ਐਨ ਬ੍ਰਿ 5455 

ਚੈੱਸਾਪੀਕ : ਸ਼ਹਿਰ-ਇਹ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ 
ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਵਰਜੀਨੀਆ ਰਾਜ ਦਾ ਇਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸ਼ਹਿਰ 
ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਇਲਿਜ਼ਾਬਥ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਪਰ ਪੋਰਟਸਮਥ ਤੇ 


ਚੈੱਸਾਪੀਕ 

ਨਾੱਰਫਕ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਅਤੇ ਵਰਜੀਨੀਆ ਬੀਚ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵਸਿਆ ਹੋਇਆ 
ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਹੈਂਪਟਨ ਰੋਡਜ਼ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਉੱਤਰੀ 
ਕੈਰੋਲਾਈਨਾ ਦੀ ਹੱਦ ਤੀਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸੰਨ 1963 ਵਿਚ 
ਸਾਊਥ ਨਾੱਰਫਕ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਨਾੱਰਫਕ ਕਾਉਂਟੀ ਨੂੰ ਮਿਲਾ ਕੇ ਇਕ 
ਆਜ਼ਾਂਦ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਰੈੱਸਪੀਕ ਨਾਂ ਹੇਠ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 
ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਰਕਬੇ (890ਵ. ਕਿ. ਮੀ) ਅਨੁਸਾਰ ਵਰਜੀਨੀਆ ਰਾਜ 
ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਵਾਹੀ ਅਧੀਨ ਜ਼ਮੀਨ ਅਤੇ ਡਿਜ਼ਮਲ 
ਸਵੈਂਪ (00041 $੧੩7ਗ੭) ਵਾਲੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲਾ ਕੇ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ 
ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੇ ਕਿਹੜੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨਾਲੋਂ ਵੱਡਾ ਹੈ। 


`ਚੇਸਾਪੀਕ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ 1530ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੌਰਾਨ 


86 


ਚੈੱਸਾਪੀਕ ਇੰਡੀਅਨ ਜਾਤੀ ਦੇ ਲੋਕ ਆ ਕੇ ਵੱਸੇ। ਸੰਨ 1900ਤੋਂ ਇਥੇ` 


ਸ਼ਹਿਰੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵਿਕਾਸ ਹੋਣਾ' ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ । ਚੈੱਸਾਪੀਕ ਸ਼ਹਿਰ 
ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚੋਂ ਦੀਂ ਕਈ ਨਾਲੇ ਤੇ ਛੋਟੀਆਂ ਮੋਟੀਆਂ ਨਹਿਰਾਂ ਲੰਘਦੀਆਂ 
_ਹਨ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਇਥੇ ਬੰਦਰਗਾਹੀ ਸਹੂਲਤਾਂ ਵੀ ਮੁਹੱਈਆ ਹਨ। ਇਹ 
ਸ਼ਹਿਰ ਤੇਲ ਦੇ ਭੰਡਾਰ ਦਾ ਵੱਡਾ ਕੇਂਦਰ ਵੀ ਹੈ। 

ਤੇ ਖਾਦ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਇਮਾਰਤੀ ਲੱਕੜੀ ਦੇ ਉਦਯੋਗ ਪ੍ਰਫੁੱਲਤ 
ਹਨੰ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਥੇ ਮੀਟ ਦੀ ਡੱਬਾਬੰਦੀ, ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ. ਨਰਸਰੀ, 
'ਉਗਾਉਣਾ) (190੬ ਸ0) ਉਤਪਾਦਨ ਵੀ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ 
ਆਰਥਿਕਤਾ ਵਿਚ ਚੋਖਾ ਹਿੱਸਾ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। 


____ ` ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਕੌਂਸਲ ਮੈਨੇਜਰ ਦੇ ਜ਼ਿੰਮੇ ਹੈ। ਚੈੱਸਾਪੀਕ 
ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਸਮੇਂ ਇਥੇ ਕਰ ਯੋਗ ਪਰਜੂਨ ਵਪਾਰ ਦੇ ਨਿਕਾਸ 
ਦੀ ਕਿੱਲਤ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਪੇਸ਼ ਆਈ। ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸ਼ਹਿਰੀ 
ਇਲਾਕੇ ਦੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦਿਹਾਤੀ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨੂੰ ਮੁਹੱਈਆ 
ਰਿ 
ਦਾ ਹੱਲ ਵੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 

ਆਬਾਦੀ-1,51,976 (1991) 

39532" ਉ. ਵਿਥ.; 79 49' ਪੱ. ਲੰਬ. 

ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬਿਰਿ. ਮਾ. 2:811 ; ਐਨ. ਅਮੈ. 6:403 

ਚੈੱਸਾਪੀਕ: ਖਾੜੀ-ਇਹ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ 
ਦੇ ਸਾਹਿਲੀ ਮੈਦਾਨ ਦੀ ਇਕ ਉਪ ਖਾੜੀ ਹੈ ਜਿਹੜੀ 311 ਕਿ. ਮੀ. 
ਲੰਬੀ ਅਤੇ 5 ਤੋਂ 40 ਕਿ. ਮੀ. ਤੱਕ ਚੌੜੀ ਹੈ। ਇਹ ਖਾੜੀ ਦਰਿਆ 
ਸਸਕੇਹਾਨਾ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀਆਂ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਵਹਾਓ 
ਦੇ ਡੁੱਬ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਈ। ਖਾੜੀ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਹਿੱਸੇ ਨਾਲ 
ਵਰਜੀਨੀਆ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਪਾਸੇ ਮੇਰੀਲੈਂਡ ਰਾਜ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। 
ਚੈੱਸਾਪੀਕ ਖਾੜੀ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਸਿਰੇ ਤੇ ਕੇਪ ਚਾਰਲਸ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ 
ਸਿਰੇ ਤੇ ਕੇਪ ਹੈਨਰੀ ਇਸ ਨੂੰ ਅੰਧ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਸਾਗਰ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖ 
ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਸਕੇਹਾਨਾ ਦਰਿਆ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਸ ਖਾੜੀ ਵਿਚ ਪੱਛਮ 
ਪੂਰਬ ਛੱਲੋਂ ਵਾਈਕਾਮਾਕੋ, ਨਾਨਟਿਕੋਕ, ਚਾੱਪਟੈਕ ਚੈਸਟਰ ਦਰਿਆ.ਆ 
ਕੇ ਡਿਗਦੇ ਹਨ। ਖਾੜੀ ਦਾ ਪੂਰਬੀ ਕੰਢਾ ਕਟਿਆ-ਵਢਿਆ ਹੈ ਅਤੇ 
ਸਾਧਾਰਣ ਤੌਰ ਤੇ ਨੀਵਾਂ ਤੇ ਦਲਦਲ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਪੱਛਮੀ 
ਸਾਹਿਲ ਸਿੱਧਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੰਦੀਦਾਰ ਹੈ। ਰ 
_____ ਚੈੱਸਾਪੀਕ ਖਾੜੀ ਦੇ ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 
1607 ਈ੍‌. ਵਿਚ ਯੂਰਪੀਨ ਨੌਆਬਾਦਕਾਰਾਂ ਨੇ ਜੇਮਜ਼ ਟਾਊਨ ਆਬਾਦ 
ਕੀਤਾ।.ਇਸ ਤੋਂ ਇਕ ਵਰ੍ਹਾ ਪਿੱਛੋਂ ਇਥੇ ਜਾਨ ਸਮਿਥ ਨਾਮੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ 
ਆਬਾਦਕਾਰ ਵੀ ਆ ਨਿਕਲਿਆ ਜਿਸਨੇ ਇਸ ਖਾੜੀ ਅਤੇ ਇੱਸ ਖਾੜੀ 
ਦੀਆਂ ਐੱਸਚੁਅਰੀਆਂ,ਦਾ ਸਰਵੇਖਣ ਕਰਕੇ ਨਕਸ਼ਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ। 


ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਖਾੜੀ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਲੋਕ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਆ ਕੇ 
ਆਬਾਦ ਹੋਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਏ। ਸੰਨ 1812 ਦੀ ਜੰਗ ਦੌਰਾਨ ਬਰਤਾਨਵੀ 
ਫੌਜਾਂ ਚੈੱਸਾਪੀਕ ਖਾੜੀ ਰਸਤੇ ਹੀ ਅਮਰੀਕਾ ਅੰਦਰ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਂ ਗਈਆਂ 
ਸਨ। 

ਸੰਨ 1952 ਵਿਚ 7 ਕਿ. ਮੀ. ਲੰਬਾ ਵਿਲੀਅਮ.ਪ੍ਰੈੱਸਟਨ ਲੇਨ, 
ਜੂਨੀਅਰ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਪੁਲ ਚਾਲੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਪੁਲ ਉਪਰਲੀ 
ਖਾੜੀ ਦੇ ਉੱਪਰ ਅਨੈਪਾਲਿਸ ਬੰਦਰਗਾਹ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਬਣਿਆ 
ਹੋਇਆ ਹੈ। ਲੋਅਰ ਖਾੜੀ ਉੱਪਰ ਸੰਨ 1964 ਵਿਚ ਚੈੱਸਾਪੀਕ 
ਬੇ-ਬਰਿੱਜ ਟਨਲ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਖਾੜੀ ਅੰਧ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਦੇ 
ਅੰਤਰ ਸਾਹਿਲੀ ਜਲ-ਮਾਰਗ ਦਾ ਕੰਮ ਸਾਰਦੀ ਹੈ। 

ਖਾੜੀ ਦੇ ਉਪਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਬਾਲਟੀਮੋਰ ਨਾਂ ਦੀ' ਮੁੱਖ 
ਬੰਦਰਗਾਹ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਅਨੇਕ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਜਹਾਜ਼ੀ ਮਾਲ ਦੀ ਲਦਾਈ 
ਉਤਰਾਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਚੈੱਸਾਪੀਕ ਅਤੇ ਡੈਲਾਵੇਅਰ ਨਹਿਰ ਖਾੜੀ 
ਦੇ ਉਪਰਲੇ ਸਿਰੇ ਨੂੰ ਡੈਲਾਵੇਅਰ ਦਰਿਆ ਦੀ ਐੱਸਚੁਅਰੀ ਨਾਲ 
ਮਿਲਾਂਉਂਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਫ਼ਲਸਰੂਪ ਉੱਤਰੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲੋਂ ਤੇ ਯੂਰਪ ਤੋਂ 
ਬੀਲਟੀਮੋਰ ਤੱਕ ਦੇ ਜਲ-ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਘਟਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਜੇਮਜ਼ 
ਦਰਿਆ ਦੇ ਮੁਹਾਣੇ ਤੇ ਸਥਿੱਤ ਨਾਂਰਫ਼ਕ ਦੀਆਂ ਬੰਦਰਗਾਹਾਂ ਤੋਂ ਕੋਇਲਾ 
ਤੇ ਤਮਾਕੂ ਬਰਾਮਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਾੱਰਫ਼ਕ ਵਿਖੇ ਇਕ ਜਲ-ਸੈਨਾ 
ਦੀ ਛਾਉਣੀ ਹੈ। ਆਇਸਟਰ (6) ਕਰੇਬ ਆਦਿ ਵਰਗੀਆਂ 
ਮੱਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਅਨੈਕਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੀ ਆਮਦਨੀ ਦਾ 
ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੋਮਾ ਹਨ। 

30₹40' ਉ. ਵਿਥ.;76”25' ਪੱ. ਲੰਬ 

ਹ. ਪੁ-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 2811 ਰ ਰ 

ਚੈੱਸਾਪੀਕ ਅਤੇ ਡੈੱਲਾਵੇਅਰ ਨਹਿਰ : ਇਹ 
ਚੈੱਸਾਪੀਕ ਖਾੜੀ ਦੇ ਮੁੱਖ ਅਤੇ ਡੈਲਾਵੇਅਰ ਦਰਿਆ' ਦੀ ਐੱਸਚੁਅਰੀ 
ਨੂੰ ਮਿਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਇਕ ਨਹਿਰ ਰੂਪੀ ਪਾਣੀ ਦਾ ਰਸਤਾ ਹੈ। ਇਹ 
ਰਸਤਾ 22ਕਿ. ਮੀ. ਲੰਬਾ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਉੱਤਰੀ ਤੇ ਯੂਰਪੀ ਯਾਤਰੀਆਂ 
ਤੇ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਦੇ ਐਟਲਾਂਟਿਕ ਸਾਗਰ ਤੋਂ ਬਾਲਟੀਮੋਰ ਨੂੰ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਰਸਤੇ 
ਦੀ ਦੂਰੀ ਘਟਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਛੋਟੇ ਰਾਹ ਨੂੰ ਚਾਲੂ ਕਰਨ ਦੇ ਉਪਰਾਲੇ 
ਭਾਵੇਂ ਮੁੱਢ ਤੋਂ ਹੀ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਰਹੇ ਸਨ ਪਰ ਇਸ ਉਦੇਸ਼ ਦੀ ਪੂਰਤੀ 
1829 ਵਿਚ ਹੋਈ। ਸੰਨ 1919 ਤੱਕ ਇਹ ਨਹਿਰ ਨਿੱਜੀ ਮਾਲਕੀ ਰਹੀ। 
ਇਸ ਪਿੱਛੋਂ ਇਸਨੂੰ ਸੰ. ਰਾ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਖਰੀਦ ਕੇ ਅਜੋਕਾ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ। 
ਹੁਣ ਇਸ 8 ਮੀਟਰ ਡੂੰਘੇ ਅਤੇ ਜਵਾਰ-ਭਾਟੇ ਵਾਲੇ ਕਰ ਮੁਕਤ 
ਜਲ-ਮਾਰਗ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਤੋਂ ਛੁੱਟ ਬਾਕੀ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ 
ਜਹਾਜ਼ ਲੰਘ ਸਕਦੇ ਹਨ। 

ਹ. ਪੁ.-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 2811; ਐਨ. ਅਮੈ. 6:403 

'ਚੈਸ਼ਿਰ : ਇਹ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੀ ਇਕ ਕਾਉਂਟੀ 
ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਦੱਖਣ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਨੀਵੇਂ ਚੈਸ਼ਿਰ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਹਨ। 


ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਚੈਸ਼ਿਰ ਕਾਉਂਟੀ ਦਾ ਕੁੱਲ ਰਕਬਾ 2328 ਵ. ਕਿ. ਮੀ. 
ਹੈ ਅਤੇ ਆਬਾਦੀ 956,616 (1991) ਹੈ। ਚੈਸਟਰ ਇਸ ਕਾਉਂਟੀ ਦਾ 
ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਪੱਖੋਂ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ 
ਡਿਸਟ੍ਰਿਕਟਾਂ ਚੈਸੱਟਰ, ਕਾਂਗਲਿਟਨ ਕੂ ਨਾਲਟ ਵਿਚ ; ਐਲਜ਼ਮੀਅਰ 
ਵਾਰਿੰਗਟਨ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। 


ਇਸ ਕਾਊਂਟੀ ਦਾ ਖੇਤਰ ਭੂ ਵਿਗਿਆਨਕ ਪੱਖੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ 
ਤਲੇ ਪੱਥਰਾਂ ਅਤੇ ਟਰਾਇਸੀ ਯੁਗ ਦੀ ਚੀਕਣੀ ਖੜੀਆ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ 
ਡਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹੋ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਇਥੋਂ ਦੇ ਬਹੁਤੇ ਗਿਰਜਿਆਂ 
ਵਚ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲਾਲ ਰੰਗ ਦੇ ਇਮਾਰਤੀ ਪੱਥਰ ਤੇ ਮਿੱਟੀ ਲੱਗੀ 
ਦਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਚੈਸ਼ਿਰ ਖੇਤਰ ਦੀ ਸਾਦਾ ਬਣਤਰ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ 
ਵੀ ਇਥੇ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਬਰਫ਼ਾਨੀ ਚੀਕਣੀ ਮਿੱਟੀ ਰੇਤਲੀ ਅਤੇ 
ਕੰਕਰ-ਪੱਥਰਾਂ ਵਾਲੀ ਭੂਮੀ ਦੀ ਕਿਸਮ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿਚ 
ਕਈ ਛੋਟੀਆਂ-ਛੋਟੀਆਂ ਝੀਲਾਂ ਅਤੇ ਦਰਿਆ ਵੀ ਵਹਿੰਦੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ 
ਹਨ। ਕਾਊਂਟੀ ਦਾ ਦੱਖਣੀ ਤੇ ਪੱਛਮੀ ਹਿੱਸਾ ਨੀਵਾਂ ਹੈ ਅਤੇ ਉਬੜ 
ਖਾਬੜ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚੋਂ ਉੱਤਰ ਪੱਛਮੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ ਮੱਧ ਜ਼ੈਸ਼ਿਰ ਰਿੱਜ 
ਦੀ ਪਹਾੜੀ ਲੜੀ ਲੰਘਦੀ ਹੈ। ਕਾਉੱਟੀ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਦਰਿਆ 
ਡੀ ਅਤੇ ਗਵੀ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਮਰਸੀ ਵੀਵਰ, ਡੇਨ ਅਤੇ 
ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੀਆਂ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀਆਂ ਜਲ-ਨਿਕਾਸੀ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। 
ਕਾਉਂਟੀ ਦੀ ਪੂਰਬੀ ਹੱਦ ਨਾਲ ਪੈੱਨਿਸ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ 
ਉਚਾਈ 600 ਮੀਟਰ ਤੱਕ ਹੈ। __ 

ਪਹਾੜਾਂ ਉੱਪਰ ਬਣੇ ਹੋਏ ਤਾਂਬਾ ਤੇ ਲੋਹਾ ਯੁੱਗ ਦੇ ਕਿਲੇ ਇਸ 
ਖੇਤਰ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਨੌਆਬਾਦੀ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹਨ। ਇਹ ਆਬਾਦੀਆਂ 
ਉੱਪਰ ਸਥਾਪਤ ਹੋਈਆਂ। ਫਿਰ 71 ਈ. ਦੌਰਾਨ ਵੇਲਜ਼ ਦੇ ਇਲਾਕੇ 
ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ ਰੋਮਨਾਂ ਨੇ ਚੈਸਟਰ ਵਿਚ ਡੈਵਾ ਸ਼ਹਿਰ 
ਵਿਖੇ ਇਕ ਗੜ੍ਹੀ ਬਣਾ ਕੇ ਛਾਉਣੀ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਸੰਨ 830 ਵਿਚ 
ਐਂਗਲੋ-ਸੈਕਸਨ ਫੌਜਾਂ ਨੇ ਡੈਲਟੇ ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾ ਕੇ ਚੈਸ਼ਿਰ ਦੇ ਖੇਤਰ 
ਨੂੰ ਮਰਸੀਆ ਰਾਜ ਵਿਚ ਮਿਲਾ ਲਿਆ। ਦਸਵੀਂ ਸਦੀ ਦੌਰਾਨ ਰੈਸ਼ਿਰ 
ਇਕ ਵੱਖਰੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਖੇਤਰ ਦੀ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਇਆ। ਸੰਨ 1066 
ਵਿਚ ਨਾਰਮਨਾਂ ਨੇ ਇਥੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਚੈਸ਼ਿਰ ਕਾਉਂਈ ਦੀ 
ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਚੈਸ਼ਿਰ ਕਾਉਂਟੀ ਅਜੋਕੀ ਕਾਉਂਟੀ 
ਨਾਲੋਂ ਕਾਫੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੀ। ਸੰਨ 1241 ਵਿਚ ਚੈਸ਼ਿਰ ਕਾਊਂਟੀ ਵਿਚੋਂ 
ਚੈਸਟਰ ਦੀ ਅਰਲਡਮ ਸਿੱਧੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਹੇਠ ਆ ਗਈ ਤੇ 
ਚੈਸ਼ਿਰ ਕਾਊਂਟੀ ਦਾ ਰਕਬਾ ਘੱਟ ਗਿਆ। ਸੰਨ 1974 ਤੀਕ ਇਸਦਾ 
ਰਕਬਾ ਸਥਿੱਰ ਰਿਹਾ। 


ਰੈਮਰ ਕਾਚੀ ਤੂ ਚਰਨੀ ਜਬਰ ਜੀ 
ਕਰਕੇ ਚਰਾਂਦੀ ਫਸਲਾਂ ਬੀਜੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸਦੇ ਫ਼ਲਸਰੂਪ 
_ਇਸ ਕਾਊਂਟੀ ਦੀ ਵਾਹੀ ਉੱਪਰ ਡੇਅਰੀ ਦਾ ਧੰਦਾ ਹਾਵੀ ਹੈ। ਕੇਂਦਰੀ 
_ਰਿੱਜ ਦੇ ਪੂਰਬ ਤੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਘਾਹ ਦੇ ਮੈਦਾਨਾਂ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ 
ਲਫੇਰੇ ਪਸ਼ੂ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਥੋੜ੍ਹੇ ਬਹੁਤ ਫਾਰਮਾਂ ਉੱਪਰ ਪਨੀਰ 
ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਬਾਕੀ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਦੁੱਧ ਸਿੱਧਾ 
ਹੀ ਗਵਾਂਢੀ ਮੈਟਰੋਪਾਲਿਟਕ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ ਭੇਜਿਆ ਜਾਂਦਾ 
ਹੈ। ਪੂਰਬੀ ਰੈਸ਼ਿਰ ਦੇ ਕਈ ਡੇਅਰੀ ਫਾਰਮਾਂ ਵਿਚ ਭੇਡਾਂ ਤੇ ਗਾਈਆਂ 
ਵੀ ਰੱਖੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। 

ਚੈਸ਼ਿਰ ਦੇ ਲੂਣ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਕਈ ਥਾਈਂ' ਸ਼ਹਿਰ 
ਵੱਸ ਗਏ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਨਾੱਰਥਵਿਕ ਤੇ ਰਾਂਕਾਰਨ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ 
ਰਸਾਇਣਿਕ ਕੇਂਦਰ ਹਨ। ਕਾਊਂਟੀ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਭਾਗ ਵਿਚ ਮੈਕਾਲਜ਼ 
ਫੀਲਡ ਅਤੇ ਕਾਂਗਲਿਟਨ ਸ਼ਹਿਰ ਰੇਸ਼ਮੀ ਕੱਪੜੇ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਲਈ 
ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਨ। ਦੱਖਣ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਕੂ ਸ਼ਹਿਰ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ 
ਵੱਧ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਬੋਲਾਂ ਦਾ ਜੰਕਸ਼ਨ ਹੈ। 

ਸੰਨ 1974 ਦੌਰਾਨ ਮਰਜ਼ੀਸਾਈਡ ਅਤੇ ਗ੍ਰੇਟਰ ਮਾਨਚੈਸਟਰ 
ਮੈਟਰੋਪਾਲਿਟਨ ਕਾਉੱਟੀਆਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦੇ ਫ਼ਲਸਰੂਪ ਚੈਸ਼ਿਰ ਕਾਉਂਟੀ 
ਦੇ ਮੈਟਰੋਪਾਲਿਟਨ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿਚਲੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਉਦਯੋਗਕ ਉਦੇਸ਼ 


57 


ਚੈੱਕ 

ਦੇ ਕੁੱਝ ਕੁ ਸ਼ਹਿਰ ਚੈਸ਼ਿਰ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੇ ਗਏ ਪਰ 
ਇਸ ਕਾਉਂਟੀ ਦੇ ਬਰਕਨਹੈੱਡ ਅਤੇ ਵਾਲਾਸੀ ਵਰਗੀਆਂ ਕਾਉਂਟੀ 
ਬਰੋਆਂ ਮਾਨਚੈੱਸਟਰ ਕਾਉੱਟੀ ਵਿਚ ਚਲੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਇਸ 
ਅਦਲਾ-ਬਦਲੀ ਦੇ ਫ਼ਲਸਰੂਪ ਚੈਸ਼ਿਰ ਕਾਉ'ਟੀ ਇਕ ਦਿਹਾਤੀਂ ਕਿਸਮ 
ਦੀ ਕਾਉਂਟੀ ਬਣ ਗਈ। ਰ 

ਹ. ਪੁ.-ਐਨ. ਬਰ. ਮਾ. 3176; ਐਨ. ਅਮੈ. 6406 

ਚੈੱਕ : ਵੇਖੇ, ਚੈਕੋਸਲੋਵਾਕੀਆ ਰ 

ਚੈੱਕ . ਇਹ ਇਕ ਕਿਸਮ ਦੀ ਹੁੰਡੀ ਵਟਾਂਦਰਾ-ਧੱਤਗੇ ਜਾਂ 
ਆਦੇਸ਼-ਪੱਤਰ ਹੈ ਜਿਸ ਦੁਆਰਾ ਬੈਂਕ ਦਾ ਜਮ੍ਹਾਂ-ਕਰਤਾ ਬੈਂਕ ਨੂੰ ਇਹ 
ਆਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਚੈੱਕ ਵਿਚ ਲਿਖੀ ਰਕਮ, ਚੈੱਕ ਵਿਚ ਲਿਖੇ 
ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਜਾਂ ਉਸ ਦੁਆਰਾ ਆਦੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਿਅਕਤੀ 
ਨੂੰ ਚੈੱਕ ਦੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਉਤੇ ਅਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ। ਕਿਸੇ ਬੈਂਕ ਦੇ 
ਨਾਂ ਤੇ ਚੈੱਕ ਲਿਖਣ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਕੇਵਲ ਉਸ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਹੁੰਦਾ 
ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਉਸ ਬੈਂਕ ਵਿਚ ਖਾਤਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਖਾਤੇ ਵਿਚ ਲੋੜੀਂਦੀ . 
ਰਕਮ ਜਮ੍ਹਾਂ ਹੋਵੇ। ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਬੈਂਕ ਦੇ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਵਿਚ 
ਜਮ੍ਹਾਂ-ਕਰਤਾ ਜਾਂ ਗਾਹਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਚੈੱਕ ਭਾਵੇਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬੈਂਕ ਦਾ 
ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਉਸਦਾ ਆਮ ਵਿਵਰਣ ਅਤੇ ਆਕਾਰ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਹੀ 
ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੈਂਕ ਆਪਣੇ ਨਾਂ ਦੇ ਚੈੱਕ ਛਪਵਾ ਕੇ ਗਾਹਕਾਂ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੰਦੇ 
ਹਨ ਤਾਂ ਕਿ ਪਛਾਣ ਦੀ ਸੌਖ ਰਹੇ ਅਤੇ ਚੈੱਕ ਲਿਖਦੇ ਸਮੇਂ ਲੇਖਕ ਤੋਂ 
ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦੀ ਸੂਚਨਾ ਰਹਿ ਜਾਣ ਦੀ ਗੁੰਜਾਇਸ਼ ਨਾ ਰਹੇ। 
ਦਾ ਨਾਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਹਸਤਾਖ਼ਰ ਕਰਨ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਾਵਧਾਨੀ ਵਰਤਣ 
ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਰਹਿ ਗਈ ਹੋਵੇ ਜਾਂ 
ਅਪੂਰਣ, ਅਸ਼ੁੱਧ ਜਾਂ ਪੜ੍ਹੀ ਨਾ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਬੈਂਕ ਉਸ ਚੈੱਕ 
ਦਾ ਭੁਗਤਾਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਇਹੋ ਜਿਹੀ ਸਥਿੱਤੀ ਨੂੰ 'ਚੈੱਕ ਦਾ 
ਅਣ-ਸਕਾਰਨਾ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਲੇਖਕ ਨੂੰ ਹੈੱਕ ਉੱਤੇ ਆਪਣੇ ਹਸਤਾਖਰ 
ਠੀਕ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਰਨੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਸਨੇ 
ਖਾਤਾ ਖੋਲ੍ਹਣ ਸਮੇਂ ਬੈਂਕ ਵਿਚ ਕੀਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ. ਲੇਖਕ 
ਚੈੱਕ ਵਿਚ ਕੋਈ ਅਦਲਾ ਬਦਲੀਂ ਕਰੇ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਕੱਟੇ-ਵੱਢੇ ਅੱਖਰਾਂ 
ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਤੇ ਦੁਬਾਰਾ ਹਸਤਾਖਰ ਕਰਨੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਲੇਖਕ ਤੋਂ 
ਬਗੈਰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਰੈੱਕ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲੀ ਕਰਨ ਦਾ 
ਅਧਿਕਾਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। 

ਚੈੱਕ ਆਮ ਕਰਕੇ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ-1. ਆਰਡਰ ਚੈੱਕ 
2. ਵਾਹਕ ਚੈੱਕ (੧੬੩੭੦ “106006)। ਆਰਡਰ ਚੈੱਕ ਦਾ ਭੁਗਤਾਨ 
ਚੈੱਕ ਵਿਚ ਲਿਖੇ ਵਿਅਕਤੀ (ਲੈਂਣਦਾਰ) ਨੂੰ ਜਾਂ ਲੈਣਦਾਰ ਦੁਆਰਾ 
ਅਧਿਕਾਰਤ ਕੀਤੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਹੀ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਰ 
ਵਾਹਕ ਚੈੱਕ ਦਾ ਭੁਗਤਾਨ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਜੇ ਉਸਨੂੰ ਲੈ ਕੇ 
ਬੈਂਕ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਬੈਂਕ ਚੈਕ ਦਾ ਭੁਗਤਾਨ 
ਕਰਨ ਵੇਲੇ, ਰਕਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਹਸਤਾਖ਼ਰ ਚੈੱਕ 
ਉੱਤੇ ਕਰਵਾ ਕੇ 'ਵਸੂਲ ਪਾਇਆ' ਸ਼ਬਦ ਲਿਖਵਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ 
ਲੇਖਕ ਜਾਂ ਕੋਈ ਧਾਰਕ ਚੈੱਕ ਦੇ ਮੁੱਖ ਉੱਤੇ ਦੋ ਆਡੀਆਂ ਸਮਾਨਾਂਤਰ 
ਰੇਖਾਵਾਂ ਖਿੱਚ ਦੇਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਚੈੱਕ ਨੂੰ 'ਰੇਖਿਤ ਚੈੱਕ' ਜਾਂ ਕਰਾਸ ਚੈੱਕ'- 
ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦਾ ਭਾਵ ਇਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਚੈੱਕ ਦਾ ਭੁੱਗਤਾਨ 
ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਲੈਣਦਾਰ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਨਕਦ 
ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਰਕਮ ਦੇ ਭੁਗਤਾਨ ਲਈ ਲੈਣਦਾਰ ਨੂੰ ਕਿਸੇ 
ਬੈਂਕ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਖਾਤਾ ਖੁਲ੍ਹਵਾਉਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਕਮ ਉਸ ਦੇ 
ਖਾਤੇ ਵਿਚ ਜਮ੍ਹਾਂ ਹੇ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚੈੱਕ ਵਿਚ ਧੋਖੇ ਦੀ 


ਸੰਭਾਵਨਾ ਘੱਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕਦੇ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਕਰਾਸ ਕੀਤੇ 


ਚੈੱਕ ਨੂੰ ਚੁਰਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਬੈਂਕ ਰਾਹੀਂ ਉਸਦੀ ਰਕਮ ਹਾਸਲ ਕਰ ਵੀ 


ਚੈੱਕ ਅਤੇ ਸਲੋਣਾਕ ਸਾਹਿਤ 


_ਲਵੇ ਤਾਂ ਉਸਦਾ ਵੇਰਵਾ ਉਸਦੇ ਖਾਤੇ ਵਿਚੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਧੋਖੇ ਦਾ 
ਪਤਾ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਾਰਨ ਬਾਹਰ ਪਿੰਡਾਂ ਨੂੰ ਭੇਜੇ 
ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਚੈੱਕਾਂ ਨੂੰ ਕਰਾਂ ਸ ਕਰਨਾ ਲਾਹੇਵੰਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਚੈੱਕ ਨੂੰ ਕਈ 
ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਾਸ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਚੈੱਕ ਦੇ ਪਿੱਛਲੇ ਪਾਸੇ ਚੈੱਕ 
ਲਿਖਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਲੈਂ ਜਾਣ ਵਾਲਾ (ਬੇਅਰਰ ਜਾਂ ਧਾਰਕ) ਆਪੋ-ਆਪਣੇ 
ਹਸਤਾਖ਼ਰ ਕਰਕੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਨਾਂ.ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਹਰੇਕ 
ਧਾਰਕ ਆਪਣੇ ਕਰਜ਼ੇ ਦੇ ਭੁਗਤਾਨ ਲਈ ਅਜਿਹੇ ਚੈੱਕ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਕਿਸੇ 
ਹੋਰ ਦੇ ਨਾਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਭਵ ਹੈ ਕਿ ਚੈੱਕ ਕਾਫੀ 
ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਬੈਂਕ ਵਿਚ ਭੁਗਤਾਨ ਲਈ ਪੇਸ਼ ਹੀ ਨਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਪਰ 
ਇਹ ਗੱਲ ਚੇਤੇ ਰੱਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਕਿ ਚੈੱਕ ਲਿਖਤੀ ਮਿਤੀ ਤੋਂ ਅਗਲੇ 
ਛੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ-ਅੰਦਰ ਅਵੱਸ਼ਕ ਤੌਰ ਤੇ ਬੈਂਕ ਵਿਚ ਭੁਗਤਾਨ 
ਲਈ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਬੈਂਕ 'ਮਿਆਦ ਪੁੱਗਿਆ 
ਚੈੱਕ' ਕਹਿ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਅਣ-ਸਕਾਰਿਆ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ____ 
ਬੈਂਕ ਦੁਆਰਾ ਚੈੱਕ ਉਦੋਂ ਵੀ ਅਣ-ਸਕਾਰਿਆ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ 
ਜਦੋਂ : ਰ 


1. ਗਾਹਕ (ਲੇਖਕ) ਨੇ ਉਸ ਚੈੱਕ ਦਾ ਭੁੱਗਤਾਨ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ 


3. ਗਾਹਕ ਦੇ ਖਾਤੇ ਵਿਚ ਲੋੜੀਂਦੀ ਰਕਮ ਨਾ ਬਚਦੀ ਹੋਵੇ, 
4. ਅਦਾਲਤ ਦੁਆਰਾ ਬੈਂਕ ਨੂੰ ਗਾਹਕ ਦੇ ਖਾਤੇ ਵਿਚੋਂ ਭੁਗਤਾਨ 
ਨਾਂ ਕਰਨ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਮਿਲ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, 

_ 5.ਗਾਹਕ ਪਾਗਲ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਉਸ ਦਾ ਦੀਵਾਲਾ ਨਿਕਲ 
ਜਿਆ ਰੋਵੇ-ਜੀ ਉਸ ਦੀ ਗੋਤ ਰੈ-ਗਈ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਇਸ ਸਾਰੇ ਸਕ 

6. ਚੈੱਕ ਉੱਤੇ ਬਾਦ ਦੀ ਮਿਤੀ ਲਿਖੀ ਹੋਵੇ ਅਤੇ 

7. ਚੈੱਕ ਫਟ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਕਿਜੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖ਼ਰਾਬ ਹੋ ਗਿਆ 
ਸੱ ਹ. ਪੁ.-ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 4276 

ਚੈੱਕ ਅਤੇ ਸਲੋਵਾਕ ਸਾਹਿਤ : ਚੈਕੋਸਲੋਵਾਕੀਆ 
ਦੀਆਂ ਦੇਸੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਮੁੱਢ ਬਾਜ਼ਨਤੀਨ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ 
ਮਾਈਕਲ ਤੀਜੇ ਦੁਆਰਾ ਮੋਰਾਵੀਆ ਨੂੰ ਭੇਜੇ ਮਿਸ਼ਨ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਿਸ਼ਨ 863 ਈ. ਵਿਚ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਰੋਸਤੀਸਲਾਫ਼ ਦੀ 
ਬੇਨਤੀ ਤੇ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਮਿਸ਼ਨ ਦਾ ਆਗੂ ਇਕ 
ਤਜਰਬੇਕਾਰ ਵਿਦਵਾਨ ਕਾੱਨਸਟੈਨਟਾਈਨ ਸੀ ਜੋ ਸੀਰਿਲ ਨਾਂ ਨਾਲ 
__ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਭਰਾ ਮੈਥੋਡੀਅਸ ਵੀ ਨਾਲ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ 
__ ਭਰਾਵਾਂ ਨੇ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਤੇ ਭਜਨਾਂ ਆਦਿ ਦਾ ਬਹੁਤਾ ਭਾਗ ਸਲਾਵੋਨਿਕ 
ਸਾਹਿਤਕ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ 
ਜੋ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ 900ਈ: ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ 
ਦੀਆਂ ਬਾਅਦ ਦੀਆਂ ਨਕਲਾਂ ਉਪਲੱਬਧ ਹਨ ਪਰ ਇਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ 
ਨਹੀਂ ਆਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਿਸ਼ਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਖੇਤਰ 
ਦਿਸ 


ਨੂੰ ਸਹਿਜੇ ਜੋੜਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸੰਨ 3097 ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਧਾਰਮਿਕ 
ਭਜਨਾਂ ਆਦਿ ਲਈ ਲਾਤੀਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਅਪਣਾ ਲਿਆ ਗਿਆ। 


ਚੈੱਕ ਸਾਹਿਤ--ਚੈੱਕ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ 
` ਗ੍ਰੰਥ ਤੇਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪਿੱਛਲੇ ਹਿੱਸੇ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨ। ਇਸ ਕਾਲ 
ਦੇ ਭਜਨ ਵੀ ਮਿੱਲਦੇ ਹਨ ਜੋ ਭਾਵੇਂ ਬੜੀ ਸਧਾਰਣ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿਚ ਲਿਖੇ 


ਗਏ ਹਨ ਪਰ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਛੰਦਬੰਦੀ ਦੇ ਪੱਖੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਕੋਈ ਉਣਤਾਈ 
ਨਹੀਂ ਇਸ ਕਾਲ ਵਿਚ ਬਾਦਸ਼ਾਹਾਂ ਨੇ ਜਰਮਨ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਦਰਬਾਰੀ 


_ਸਾਹਿਤ ਲਿਖਣ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ। 


14ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਚੈੱਕ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਨਿਰੰਤਰ ਸਾਹਿਤ ਸਿਰਜਣਾ 
ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਮਹਾਂਕਾਵਿ, ਗੀਤ ਕਾਵਿ ਤੇ ਨਾਟਕ 
ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ, ਧਾਰਮਿਕ ਤੇ ਉਪਦੇਸ਼ਾਤਮਿਕ ਗਦ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵੀ 
ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਧਰਮ-ਨਿਰਪੇਖ ਮਹਾਂਕਾਵਿ %169੩0691੦੪' 
ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਸਕੰਦਰ ਮਹਾਨ ਦੀ ਜੀਵਨ ਗਾਥਾ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਗਈ 
ਹੈ। ਇਕ ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮਹਾਂਕਾਵਿ 98000 ਹੈ ਜੋ 1330 ਈ. 
ਦੇ ਲਗਭਗ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਵਿਚ ਚੈੱਕ ਲੋਕਾਂ ਦਾ 
ਇਤਿਹਾਸ ਬੜੀ ਸਿੱਧੀ.ਸ਼ੈਲੀ ਵਿਚ ਅੰਕਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਚਾਰਲਸ 
ਚੌਥੇ (1346-78) ਅਧੀਨ ਬੋਹੀਮੀਆ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਜੈਕ ਅਤੇ ਜਰਮਨ 
ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਖ਼ੂਬ ਪ੍ਰਗਤੀ ਹੋਈ। ਇਸ ਕਾਲ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ 
ਵੱਧ ਧਿਆਨਯੋਗ ਪ੍ਰਾਪਤੀ 'ਲੀਜੰਡ ਆਫ਼ ਸੇਂਟ ਕੈਥਰੀਨ' ਹੈ। 

ਭਜਨਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਸ ਕਾਲ ਵਿਚ ਲਿਖੇ ਕੁਝ ਧਰਮ ਨਿਰਪੈਖ 
ਗੀਤ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੇ ਦਰਬਾਰੀ ਕਾਵਿ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਪਸ਼ਟ 
ਹੈ। ਦੇਸੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਲਿਖੇ ਗਏ ਨਾਟਕਾਂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਦਾ ਵੀ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ 
ਹੈ। ਬਹਾਦਰੀ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਜਰਮਨ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦਾ ਰੂਪਾਂਤਰਣ 
ਵੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 


ਸੰਨ 1350 ਦੇ ਲਗਭਗ ਕਈ ਗੱਦ ਰੂਪ, ਜਿਵੇਂ ਸੰਤਾਂ ਦੀਆਂ 
ਜੀਵਨੀਆਂ, ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਕਿੱਸੇ-ਕਹਾਣੀਆਂ ਆਦਿ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਏ। 
ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਵੱਧ ਰਹੀ ਸ਼ਹਿਰੀ ਮੱਧ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮੱਧ 
ਕਾਲੀਨ ਕਥਾਵਾਂ ਜਿਵੇਂ 'ਸਕੰਦਰ ਮਹਾਨ', 'ਟਰਾਏ ਦੀ ਲੜਾਈ ਆਦਿ 
ਲਿਖੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਇਸ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤਲੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਕਵਿਤਾ, ਵਿਅੰਗ 
ਮੌਲਿਕਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਲ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਰੂਪਕ ਕਥਾ 13੦੦੨7੩੦੬ 
ਕਾਫ਼ੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। 

[4ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤਲੇ ਭਾਗ ਵਿਚ ਲਿਖੇ ਗਏ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ 
ਨੈਤਿਕ ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹਨ। ਤੋਮਾਸ ਜੈ ਸਟਿਟਨੈਹੋ 
(10085 2 $00080) ਲਿ. 1333-1405) ਨੇ ਦੇਸੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ 
ਨੈਤਿਕ ਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਬਾਰੇ ਖੋਜ ਨਿਬੰਧ ਲਿਖੇ। ਜਾਨ ਹੱਸ 
ਲਿ. 1370-1415) ਨੇ ਇਸ ਸੁਧਾਰਵਾਦੀ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਬੜਾ ਉਤਸ਼ਾਹ 
ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਪੰਦਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅੱਧ ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਬੋਹੀਮੀਆ 
ਸਿਤ ਰਿ 
ਦੇਸੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ। 


ਹੱਸ ਦੀਆਂ ਲੀਹਾਂ ਉੱਤੇ ਚੱਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਪੀਟਰ 
ਚੈਲਸਿਕੀ (2੬੬ €॥166%) (ਲ. 1390-1460) ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ 
ਜਿਸ ਨੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੌਲਿਕ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਚਾਰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ। ਇਸ ਦੇ 
ਫ਼ਲਸਰੂਪ 'ਯੂਨੀਟਾਸ ਫ੍ਰੈਟਮਾਂ` (0045 ॥੩੦ਧ॥) ਸੰਪ੍ਰਦਾਇ ਹੋਂਦ 
ਵਿਚ ਆਈ ਜਿਸ ਨੇ ਆਗਾਮੀ ਦੋ ਸਦੀਆਂ ਦੇ ਚੈੱਕ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ 
ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯੋਗਦਾਨ ਦਿੱਤਾ। 


16ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਦੇਸੀ ਬੋਲੀ ਵਿਚ ਕਵਿਤਾ ਨਹੀਂ ਲਿਖੀ ਗਈ 
ਪਰ ਕਾਫ਼ੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿਚ ਵਾਰਤਕ ਸਾਹਿਤ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਜਿਸ ਵਿਚ 
ਉਪਦੇਸ਼ਾਤਮਕ ਤੇ ਵਿਦਵਤਾ ਭਰਪੂਰ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਧੇਰੇ ਹਨ। ਇਸ 
ਦੌਰਾਨ ਕੁਝ ਸਫ਼ਰਨਾਮੇ ਵੀ ਲਿਖੇ ਗਏ। ਮਾਰਕੋ ਪੋਲੋ ਦੀ 1੪011087 
ਦੇ ਅਨੁਵਾਦ ਨਾਲ ਚੈੱਕ ਵਿਚ ਅਨੁਵਾਦ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ 
ਹੈ। . 


ਇਸ ਕਾਲ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਰੈੱਕ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਬਾਈਬਲ ਅਨੁਵਾਦ 


ਹੋਣ ਨਾਲ ਰੈੱਕ ਵਾਰਤਕ ਆਪਣੇ ਸਿਖ਼ਰ ਤੇ ਪੁੱਜੀ। ਇਸ ਅਨੁਵਾਦ: 


ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਕਲਾਸਕੀ ਚੈੱਕ ਦਾ ਨਮੂਨਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 

ਸੰਨ 1620 ਵਿਚ ਵਾਏਹੀਟ ਮਾਊਂਟੈਨ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿਚ 
ਨਾਲ ਚੈੱਕ ਪ੍ਰਾਂਤ ਹੈਬਸਬਰਗ ਸਲਤਨਤ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰ ਲਿਆ 
ਗਿਆ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਜ਼ ਪ੍ਰੋਟੈਸਟੈਂਟ ਮੱਤ ਦਾ ਖ਼ਾਤਮਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਪੁਰਾਣੇ 
ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਜਾਂ ਤਾਂ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਜਾਂ ਦੇਸ਼-ਨਿਕਾਲਾ ਦੇ 
ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਨਵਾਂ ਕੈਥੋਲਿਕ ਸਾਹਿਤ ਮੁਹੱਈਆ ਕੀਤਾ 
ਜਾਣਾ ਅਰੰਭਿਆ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਕਥਾ, ਧਾਰਮਿਕ ਵਾਰਤਕ, ਧਾਰਮਿਕ 
ਕਵਿਤਾ ਤੇ ਭਜਨ ਲਿਖੇ ਜਾਣ ਲੱਗੇ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੁਝ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ 
ਸਾਹਿਤਕ ਪੱਧਰ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨ। 

ਰਾਂਸ਼ਟਰੀ ਪੁਨਰਜਾਗ੍ਰਤੀ ਕਾਰਨ ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਬਹੁਤ 
ਸਾਰੇ ਚੈੱਕ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਪੂਰਬਲੇ ਸਾਹਿਤ ਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ 
ਸੰਬੰਧੀ ਖੋਜ ਅਰੰਭ ਕੀਤੀ.ਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੋਹੀਮੀਆ ਵਿਚ ਦੇਸ਼ ਭਗਤੀ 
ਦੀ ਲਹਿਰ ਚੱਲੀ। ਇਸ ਕਾਲ ਦਾ ਸੁਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਜੋਸ਼ੈਫ 
ਦੋਬਰੋਸਕੀ (1753-1829) ਹੈ ਜਿਸਨੇ ਮੱਧਕਾਲੀਨ ਅਤੇ ਪੁਨਰਜਾਗ੍ਰਤੀ 
ਕਾਲ ਦੇ ਸਾਹਿਤ ਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਬਾਰੈ ਖੋਜ ਕੀਤੀ ਤੇ ਪੁਰਾਣੇ ਚੈੱਕ ਸਾਹਿਤ 
ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਤੇ ਵਿਆਕਰਣ ਲਿਖਿਆ। ਇਸੇ ਕਾਲ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ 
ਪੱਤਰਕਾਰ ਵਾਚਲਾਂਫ ਮਾਤੇਜ ਕ੍ਰਾਮੀਰੀਆਸ (੪੩੦੩੧ 1੧੩੧੬ 
॥॥੨॥੧7105--1750-1808) ਸੀ। ਜੋਸੈਫ ਜੰਗਮਾਨ (1773-1847) ਨੇਂ 
ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਅਮੀਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਕੰਮ ਕੀਤੇ। ਇਸ ਨੇ ਬਹੁਤ 
ਸਾਰੇ ਸਫ਼ਲ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਮਿਲਟਨ ਦਾ 'ਪੈਰਾਡਾਈਜ਼ 
ਲਾਸਟ' ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ ਪਰ ਉਸ ਦਾ ਯਾਦਗਾਰੀ ਕੰਮ 'ਚੈੱਕ-ਜਰਮਨ 
ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ' (1835-39) ਹੈ। ਚੈੱਕ ਦੇ ਕੌਮੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਵਿਕਸਿਤ 
ਕਰਨ ਲਈ ਦੋ ਵਿਦਵਾਨਾਂ, ਪੇਵਲ ਜੋਸ਼ੈਫ ਸਾਫ਼ਾਰਿਕ (1795-1861) 
ਅਤੇ ਫ੍ਰਾਂਟੀਸੇਕ ਪਾਲਾਕੀ (1798-1876) ਨੇ ਬੜੇ ਸਫ਼ਲ ਯਤਨ ਕੀਤੇ। 
ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਯਾਨ ਕੋਲਾਰ (1793-1852) ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਲ 
ਵਿਚ _ 0008 810੯੬ 12856” ਅਤੇ _ 9%੧08015 


2616800116558₹' ਨਾਂ ਦੀਆਂ ਮੱਧਕਾਲੀਨ ਚੈੱਕ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ 


ਸਥਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕਈ ਕਥਾ ਕਾਵਿ (ਸ੦1865) 
ਵੀ ਲਿਖੇ ਗਏ। ਚੈੱਕ ਰੰਗਮੰਜ਼ੀ ਪਰੰਪਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ 
ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਨਾਟਕਕਾਰ ਜੋਜ਼ੈਫ ਕਾਜ਼ੇਤਾਨ ਟਾਈਲ (1086(%61(0 
191-1808-56) ਅਤੇ ਵਾਕਾਲਫ਼ ਕਲੀਮੈਂਟ ਕਲਿਚਪੇਰਾ (੧੩੦੩੯ 
1007 110773 - 1792- 1859) ਹਨ ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਟਕਾਂ 
ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ। . 

ਚੈੱਕ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਰੋਮਾਂਸਵਾਦ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਕਵੀ 
ਕਾਰਲ ਹਾਈਨੈਕ ਮਾਚਾ (੬4761 ਸੇ੧੩੦॥ ॥%੨੦0੩--1810-36) ਹੈ। 
ਇਸਦੇ ਗੀਤ, ਗੱਦ, ਕਿਰਤਾਂ ਤੇ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਤੋਂ ਸਪੱਸ਼ਟ 
ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਉੱਤੇ ਬਾਇਰਨ, ਸਰ ਵਾਲਟਰ ਸਕਾਟ ਤੇ ਪੋਲੈਂਡ 


ਦੇ ਰੁਮਾਂਟਿਕ ਕਵੀਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੈ। ਪਰ ਕਲਾਤਮਕ ਪੱਖੋਂ ਇਸਦੀ 


ਰਚਨਾ ਬੜੀ ਪ੍ਰੌੜ੍ਹ ਹੈ। ਕਾਰਲ ਹੈਵਲੀਰੈਕ ਬੋਰੋਵਸਕੀ (%੩81 
ਜਿਕ੧੬੬ 110₹050--1821-56) ਅਤੇ _ਬੋਜ਼ੈਨਾ _ਨੈਮਕੋਵਾ 
(02੬੩ 14੦॥੦60੧8) ਫਰਗੇ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਰੋਮਾਂਚਿਕ ਦੀ ਬਜਾਏ 


ਅਮਲੀ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ ਅਤੇ ਚੈੱਕ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਪੁਰਾਣੇ 


ਸਨਾਤਨੀ ਢੰਗ ਤੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ਲੋਕ ਬੋਲੀ ਦੇ ਕਰੀਬ ਲਿਆਂਦਾ। 
1848-1918ਦਾ ਸਮਾਂ : ਹੈਵਲੀਰੈੱਕ, ਐਰਬੈਨ ਅਤੇ ਨੈਮਕੋਵਾ, 
ਜੋ 1850ਵੇਂ ਦਹਾਕੇ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇ ਸਿਖਰਾਂ ਤੇ ਸਨ, ਰੁਮਾਂਟਿਕ 


ਚੈੱਕ ਅਤੇ ਸੇਲੋਵਾਕ ਸਾਹਿਤ 


ਪੜਾਅ ਅਤੇ ਅਨਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਦੂਜੇ ਅੱਧ ਵਿਚਕਾਰ ਇਕ ਪੁਲ ਵਾਂਗ _ 


ਸਨ। ਇਸ ਕਾਲ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਨਵੇਂ ਲੇਖਕ ਸਾਹਮਣੇ ਆਏ ਜਿਨ੍ਹਾਂ 
ਵਿਚ ਯਾਨ ਨੈਰੂਦਾ (330 ੧੬063-1824-81) ਅਤੇ ਵਿਟੈਜਸਲਾਵ 
ਹਾਲੈਕ (੪੧੬2513੯ 13190--1835-74) ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਨ। 

'ਮਾਜ' (0) ਗਰੁੱਪ ਦੇ ਲੇਖਕਾਂ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ 
ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਨਾਵਲਕਾਰ 'ਕੈਰੋਲਿਨਾ ਸਵੇਤਲਾ' (1830-99) ਸੀ। 
ਇਸਨੇ ਆਪਣੇ ਨਾਵਲਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਗ ਦੇ ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਬੋਹੀਮੀਆ 
ਦੇ` ਪੇਂਡੂ ਇਲਾਕੇ ਨੂੰ ਰੁਮਾਂਟਿਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਚਿਤਰਿਆ ਹੈ ਪਰ 
ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਨ ਵਿਚ ਵੀ ਇਸ ਲੇਖਕ ਨੇ ਬੜੀ 
ਸਫ਼ਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਸਨੇ ਆਪਣੇ ਨਾਵਲਾਂ ਵਿਚ ਨੈਤਿਕ ਤੇ 
ਸਮਾਜਿਕ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਇਸਤਰੀ ਦੀ 
ਸਮਾਜਕ ਸਥਿਤੀ ਵਰਗੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਲਿਆ ਹੈ। 'ਮਾਜਾ' ਆਡੋਲਫ਼ 
ਹੇਡਕ (1835-1923) ਦਾ ਦੇਸ਼ ਭਗਤੀ ਵਾਲਾ ਸਾਹਿਤ ਅਜੇ ਤਾਈ 
ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਾਜ ਗਰੁੱਪ ਦੇ ਸਾਹਿਤਕਾਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਰੁਡੋਲਫ ਮਾਇਰ 
(1837-65) ਮਾਜ ਦੀ. ਤਰਜ਼ ਤੇ ਲਿਖਦਾ ਸੀ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਬਹੁਤਾ 
ਕਾਮਯਾਬ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਿਆ। 


1870ਵੇਂ ਤੇ 1880ਵੇਂ ਦਹਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਸਾਹਿਤ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਦੋ 
ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਧਾਰਾਵਾਂ ਸਨ-ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਦੇ ਮੈਗਜ਼ੀਨ 10 ਤੇ ੧੧੧੦0 
ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਦੇ ਸਨ। 


ਇਸ ਕਾਲ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਵੀ ਜਾਰੋਸਲਾਫ਼ ਵ੍ਰਲਿਕੀ (1400989 


_ ੧96012₹-1853-1912) ਸੀ ਜੇ ਵਿਸ਼ਵ-ਹਿਤੈਸ਼ੀ ਝੁਕਾਵਾਂ ਵਾਲਾ 


ਕਵੀ ਸੀ। ਇਸਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਉੱਤਮ ਕਿਰਤਾਂ ਹਨ। ਇਸਨੇ 
ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਚੈੱਕ ਸਾਹਿਤ ਤੇ ਕਾਫ਼ੀ ਪ੍ਰਭਾਵ 
ਪਿਆ ਹੈ। ਇਸਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਵਿਸ਼ਵ-ਹਿਤੈਸ਼ੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਜੂਲੀਅਸ ਜ਼ੇਅਰ 
(30005 22੧੦7 -1841-1901) ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਤੇ ਨਾਵਲਾਂ ਵਿਚ ਬੜੀ 
ਪਰਬਲ ਹੈ। 


19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਆਖ਼ਰੀ ਤਿਮਾਹੀ ਵਿਚ ਚੈੱਕ ਨਾਵਲ ਵਿਚ 
ਯਥਾਰਥ ਚਿਤਰਣ ਵੱਲ ਵਧੇਰੇ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ 
ਦੋ ਮੁੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕ ਨਾਵਲਕਾਰਾਂ-ਅਲੱਇਸ ਜਿਰਾਸੇਕ (41008 
ਹ0856€--1851-1930) ਅਤੇ _ਜਿਕਮੰਡ _ਵਿੰਟਰ (2੦8॥॥8 
੧੧੧॥੧੬1--1846-1912) ਵਿਚ ਵੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹੈ। ਜਿਰਾਸੇਕ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ 
ਨਾਵਲ “1. ੧੪੬” ਅਤੇ “18000 ਹਨ ਅਤੇ ਵਿੰਟਰ ਦਾ '6%॥ . 
॥੪ਗ੩॥੦5" ਇਕ ਉੱਤਮ ਕ੍ਰਿਤ ਹੈ। 
ਚਿਤਰਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਚੈੱਕ ਪੇਂਡੂ ਜੀਵਨ ਦੀ ਪੂਰੀ ਤਜਵੀਰ 
ਜਾਨ ਹਰਬੈਨ_ (34੩ ਸਿ668--1857-1937), ਕਾਰੈਲ ਵਾਕਲਾਫ਼ 
ਰਾਇਸ (੬401 ੧੩੦੩੯ ੧੨੪-1859-1926) ਅਤੇ ਟੈਰੈਜ਼ਾ 
ਨੋਵਾਕੋਫਾ (1੦੬2੩ 1409860੧੩--1853-1912) ਦੇ ਨਾਵਲਾਂ ਵਿਚ 
ਦੇਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰੀ ਜੀਵਨ ਤੇ ਉਦਯੋਗੀਕਰਣ ਦੀਆਂ 
ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਬਾਰੇ ਜੈਕਬ ਆਰਬੀਜ਼ (8000.4025--1840-1914) 
ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਾਵਲਾਂ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ। 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਦਹਾਕੇ 
ਵਿਚ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਕਈ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਉਜਾਂਗਰ ਹੋਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈਆਂ। 
ਐਨਟੋਨਿਨ ਸੇਵਾ (1864-1928)ਨੇ ਸੁੰਦਰ ਗੀਤ ਤੇ ਛੰਦ ਮੁਕਤ ਕਵਿਤਾ 
ਲਿਖੀ। 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਚੈੱਕ ਦੇ ਦੇ ਉੱਘੇ 
ਕਵੀਆਂ ਓਟਾਕਾਰ ਬ੍ਰੈਜੀਨਾ ((20੩੩2 ਸੋ9€2903-- 1868-1958) 
ਅਤੇ ਪੀਟਰ ਬੈਜਰਚ (0 ਸ੦0੦1867-1958)ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈਆਂ। 
1980ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿਚ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਜਾਗ੍ਰਣ ਦੇ ਰੋਮਾਂਟਿਕ ਆਦਰਸ਼ਵਾਦੀ 
ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕਰਮ ਟੀ. ਜੀ. ਮਾਸਰਿਕ` (19. %੩6899੬--1850-1937) 


ਚੈੱਕਮਾ 
ਦੀਆਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੇ ਸਮਾਜ-ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾ 
ਸਕਦਾ ਹੈ। ਫ੍ਰਂਟੀਸੈਕ ਜ਼ੈਵਰ `ਸਾਲਦਾ (08805 2੩੧੬ਰ 


63163--1867-1937) ਦੀ ਸਾਹਿਤ ਆਲੋਚਨਾ ਬੜੇ ਉੱਚ ਪੱਧਰ ਦੀ 
ਹੈ। 


1918 ਮਗਰੋਂ-1918 ਵਿਚ ਸੁਤੰਤਰ ਚੈਕੋਸਲੋਵਾਕੀਆ ਰਾਜ ਦੀ. 


ਸਥਾਪਤੀ ਨਾਲ ਚੈੱਕ ਸਾਹਿਤਕਾਰਾਂ ਲਈ ਨਵੀਆਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ 
ਉਜਾਗਰ ਹੋਈਆਂ। ਇਸ ਮਗਰੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਗੀਤ ਕਾਵਿ 
ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਹੈ। 

ਪ੍ਰੋਗ ਦੇ ਜੀਵਨ ਬਾਰੇ ਯਥਾਰਥਵਾਦੀ ਨਾਵਲ 1918ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 
ਵੀ ਲਿਖੇ ਗਏ ਸਨ। ਪਰ ਇਸ ਕਾਲ ਵਿਚ ਵਿਆਖਿਆਤਮਕ ਗੱਦ ਨੇ 
ਆਪਣੀ _ ਸਿਖ਼ਰ ਨੂੰ `ਛੂਹਿਆ। ਕਾਰਲ _ਚਾਧੈਕ (33੦1 
“]੯੮--1890-1938), - ਈਵਾਨ ` ਓਲਬ੍ਰਾਕਟ (1੧37) 
(209860--1882-1952) ਅਤੇ _ਵਲਾਡੀਸਲਾਵ _ ਵੈਂਚੂਰਾ 
(੧81300513₹ ੯੩॥੦੦7੩--1891-1942) ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੇਖਕ 
ਸਨ। ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਨਾਵਲਕਾਰਾਂ ਨੇ ਸਮਾਜਕ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਸਮੇਂ 
`_ਨਿੱਜੀ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਮੈਰੀ 
ਮੇਜਰੋਵਾ (ਅਘ 1ਗ੬098-1582-1958), ਮੈਰੀ ਪੁਜਮਾਨੋਵ 
(63792 70[00800੯੩-1893-1958) ਅਤੇ ਵੋਜਟੈਕ ਮਾਰਟੀਨੇਕ 
(੧੦੧(੬੦੧੧ 032006--1885) ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। 1918 ਮਗਰੋਂ ਚੈੱਕ 
ਨਾਟਕ ਨੇ ਵੀ ਖ਼ੂਬ ਉੱਨਤੀ ਕੀਤੀ। ਕਾਰਲ ਚਾਪੈਕ ਦੇ ਆਦਰਸ਼ਵਾਦੀ 
__ਤੇ ਵਿਅੰਗਾਤਮਕ ਨਾਟਕ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। 


1918ਤੋਂ 1945ਤੱਕ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿਦ ਗੀਤ ਕਾਵਿ ਆਪਣੇ ਸਿਖ਼ਰਾਂ 

ਤੇ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਚੈੱਕ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਚਾਰ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਜੋਜੈਫ 

ਹੋਰਾ (305& 1094-1891-1945), ਣ੍ਰੈਂਟੀਸੈਕ ਹਾਲਜ਼ (89460 

118185- 1901- 1949), ਵਿਟੈਜ਼ਸਲਾਵ _ਨੇਜ਼ਵਾਲ _(੪॥੦2613% 

_੧੫2੩1--1900-1958) ਅਤੇ ਜਾਰੋਸਲਾਵ ਸਾਈਫਰਟ (ਹ%08189 
_890(-- 1901) ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। 


ਰ ਸਲੋਵਾਕ ਸਾਹਿਤ--18ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੱਕ ਚੈੱਕ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ 
ਕੋਈ ਨਿਯਮਬੱਧ ਯੋਤਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਐਸ. ਐਸ. ਸੀਰਿਲ 
ਅਤੇ ਮੈਥੇਡੀਅਸ ਦੀਆਂ ਕ੍ਰਿਤਾਂ ਨੇ ਪੱਛਮੀ ਸਲੋਵਾਕ੍ਹੀਆ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ 
ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਪਰ ਹੰਗਰੀ ਦੀ 9ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਜਿੱਤ ਮਗਰੋਂ 
ਕਈ ਸਦੀਆਂ ਤੱਕ ਸਲੋਵਾਕੀਆ ਵਿਚ ਸਲਾਵੋਨਿਕ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ 
ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਸੰਕੇਤ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੇ। ਮਗਰਲੇ ਮੱਧਕਾਲ ਵਿਚ ਚੈੱਕ ਨੂੰ ਹੀ 
ਕਾਨੂੰਨੀ ਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਮੌਤਵਾਂ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ 
ਵਿਚ ਮਾੜਾ ਮੋਟਾ ਸਲੋਵਕ ਦਾ ਅੰਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੱਧ 
ਤੱਕ ਸਲੋਵਕ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਕੋਈ ਸੁਚੇਤ ਯਤਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ 
ਗਿਆ ਸੀ ਪਰ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮੁੱਢ ਵਿਚ 'ਸਾਹਿਤਕ ਚੈੱਕ ਦੇ ਪਤਨ 


ਕਾਰਨ ਸਲੋਵਕ ਦਾ ਸਥਾਨਕ ਰੰਗਣ ਜ਼ੋਰ ਪਕੜ ਗਿਆ। ਕੈਥੋਲਿਕਾਂ _ 


ਤੇ ਕੈਲਵੀਨਿਸਟਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਧਾਰਮਕ ਕਾਰਜ ਸਲੋਵਕ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ 
ਕੀਤਾ। ਐਂਟਨ ਬਰਨੋਲਾਕ (40008 ਸਟਡ2013੦--1762-1813) ਨੇ 
ਪੱਛਮੀ ਸਲੋਵਕ ਵਿਚ ਇਕ ਵਿਆਕਰਣ (1790) ਤੇ 6 ਜਿਲਦਾਂ ਵਿਚ 
ਕੋਸ਼ (1825-27) ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਵਾਇਆ। ਗੱਦ ਲੇਖਕ ਵਿਚ ਜਿਊਰੋ 
ਫਾਂਦਲੀ (1000. £8॥8॥--1750-1811) ਧਾਰਮਕ ਲੇਖਕਾਂ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ 
ਅਤੇ ਜੋਜੈਫ ਸਿ 'ਬਾਜਜ਼ਾ (0560£08618[28-- 1755-1836) 
ਨਾਵਲਕਾਰ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਨ। 


ਰ 1840ਵੇਂ ਦਹਾਕੇ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨੀ ਲੱਦੇਵਿਟ 
ਸਟੂਰ (00029 $(0-1815-56) ਨੇ _ਸਲੋਵਕ ਉਪ-ਭਾਸ਼ਾ 
ਅਪਣਾਈ ਜੋ ਕੇਂਦਰੀ ਉਪ-ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਸੀ। ਇਹ ਭਾਸ਼ਾ 
ਝੱਟ ਹਰਮਨ ਪਿਆਰੀ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਉੱਘੇ ਕਵੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ 
ਅਪਣਾਇਆ। ਐਂਡਰੇਜ ਸਲਾਦਕੋਵਿਚ (4406: $14080%੦- 
(820-70)ਨੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਹਾਂਕਾਵਿ $ਅ&0੩' ਲਿਖਿਆ, ਸਾਮੋਚਾਲੂਪਕਾ 
(68000 61316608--1812-13)ਨੇ ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਗੀਤ ਲਿਖੇ। ਇਸ 
ਕਾਲ ਦੇ ਰੋਮਾਂਟਿਕ ਲੇਖਕ ਜਾਨਕੋ ਕਰਾਲ (ਹ38%੦੧61--1822-76) 
ਨੇ ਮਹਾਂਕਾਵਿ, ਗੀਤ ਅਤੇ ਕਥਾ ਕਾਵਿ ਲਿਖੇ। 


ਸਲੋਵਾਕ ਨਾਟਕ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਜਾਨ ਚਾਲੂਪਕਾ (338 
€0810[7੦੬8--1791-1871) ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਜਾਨ ਪਾਲਾਰਿਕ (380 
731301੪-- 1822- 870) ਨੇ ਵੀ ਨਵੀਂ ਸਾਹਿਤਕ ਭਾਸ਼ਾ ਰੀ ਕਈ 
ਸੁਖਾਂਤ ਰਚੇ। 


ਸਲੋਵਾਕ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਮੁੱਖ ਵਿਕਸਿਤ ਰੂਪ ਗੀਤ ਸੀ ਅਤੇ 
ਹਵਾਈਜ਼ਡੋਸਲਾਵ (ਸ੧੧੬2੧੦547--1849-1921) ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੀ 
ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਆਪਣੀਆਂ ਮੂਲ ਕ੍ਰਿਤਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਸ ਨੇ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ, 
ਰੂਸੀ, ਜਰਮਨ ਤੇ ਹੰਗਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚੋਂ ਸੁੰਦਰ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤੇ। ਉਸ 
ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕਈ ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਵੀ ਹੋਏ ਹਨ। ਸੰਨ 1918 ਤੋਂ 
ਮਗਰੋਂ ਸਲੋਵਕ ਸਾਹਿਤ ਆਪਣੇ ਜੋਬਨ ਤੇ ਆਇਆ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ 
ਸਫ਼ਲਤਾ ਗੀਤ ਕਾਵਿ ਨੂੰ ਮਿਲੀ! ਮਾਰਟਿਨ ਰਾਜ਼ਸ (ਗ੧॥॥ 
1੧੩੭06--1888-1937) ਅਤੇ.ਜਾਕੋ ਜੈਸੇਂਸਕੀ (148033560509- 
1873-1945) ਆਦਿ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਵੀ ਹੋਏ ਹਨ। ਨਾਵਲ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ 
ਤਿਮਰਾਵਾ (100ਟ8੯8--1867-1951) ਤੇ ਮੀਲੋ ਅਰਬਨ (4070 
0:680--1904) ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। 


ਚੈੱਕਮਾ : ਇਹ ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਦੇ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿਚ ਉੱਤਰ 
ਵੱਲ ਜ਼ੈਮਬੀਜ਼ਿ ਤੱਕ ਮਿਲਨ ਵਾਲਾ ਇਕ ਕੇਪ ਬੈਬੂਨ ਬਣਮਾਨਸ ਹੈ। 
ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਾਣੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਨਾਂ ਪੇਪੀਓ ਕੋਮੈਟਸ (£8]80268689985 ਰ 
(0908095) ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਬੈਬੂਨ ਹੈ। ਪੁਰਾਣੀ ਦੁਨੀਆ ਦੇ 
ਇਸ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਬਾਂਦਰ ਦਾ ਰੰਗ ਕਾਲਾ ਜਿਹਾ ਸਲੇਟੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ 
ਵਿਚ ਵਾਲਾਂ ਉੱਤੇ ਪੀਲੇ ਚੱਕਰਾਂ ਕਰਕੇ ਹਰੇ ਰੰਗ ਦੀ ਭਾਹ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। 
ਸਕਦਾ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਇਹ ਦੂਜੇ ਬੈਬੂਨਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰਬ ਆਹਾਰੀ ਹੈ ਅਤੇ 
ਕਈ ਵਾਰੀ ਫ਼ਸਲਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ ਹੈ। 

ਹ. ਪੁ-ਐਨ. ਬਰ 5226 

ਚੈਕੋਸਲੋਵਾਕੀਆ : ਯੂਰਪ ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿਚ ਸਥਿਤ 
ਇਹ ਦੇਸ਼ 1 ਜਨਵਰੀ, 1993 ਤੋਂ ਦੋ ਦੇਸ਼ਾਂ-ਚੈੱਕ ਅਤੇ ਸਲੋਵਾਕੀਆ 
ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਚੈੱਕ ਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਜਰਮਨੀ, 


ਰਿ ਰਿ ਰਿ 


ਕਰ ਖਣ ਵੱਲ ਹੰਗਰੀ ਅਤੇ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵੱਸ ਆਸਟ੍ਰੀਆ 
ਨਾਲ ਲਗਦੀਆਂ ਹਨ 


ਚੈਕ ਗਣਰਾਜ ਦਾ ਕੁੱਲ ਰਕਬਾ 94864 ਵ. ਕਿ. ਮੀ. ਅਤੇ 
ਆਬਾਦੀ 1,03,11,831 (1993) ਹੈ। ਸਲੋਵਾਕੀਆ ਦਾ ਕੁੱਲ ਰਕਬਾ 
99,035 ਵ. ਕਿ. ਮੀ ਅਤੇ ਆਬਾਦੀ 53,00,000 (1992) ਹੈ। ਚੈਕ 
ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਪ੍ਰਾਗ ਅਤੇ ਸਲੋਵਾਕੀਆ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਰੈਟਾਸਲਾਵਾ 
ਹੈ। 


ਭੂ-ਆਜ੍ਿਤੀ ਵਿਗਿਆਨ 

ਧਰਾਤਲ--ਧਰਾਤਲ ਪੱਖੋਂ ਚੈਕੋਸਲੇਵਾਕੀਆ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਭਾਗਾਂ 
ਬੋਹੀਮੀਆ ਦੀ ਪਠਾਰ, ਮਾਰੇਵੀਆ ਦਾ ਮੈਦਾਨ ਅਤੇ ਸਲੋਵਾਕੀਆ 
ਪਰਬਤੀ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਫੰਡਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। 

1. ਬੋਹੀਮੀਆ ਦੀ ਪਠਾਰ--ਇਹ ਪਠਾਰ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸਿਓ' 
ਪਰਬਤੀ ਸ੍ਰੇਣੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਰਬਤਾਂ ਦੀ ਉਚਾਈ 
450 ਮੀ. ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 1,500 ਮੀ. ਤੱਕ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਉੱਤਰ ਪੱਛਮ ਵਾਲੇ 
ਪਾਸੇ ਓਰ ਪਰਬਤ ਹਨ। ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਕਰਕਾਨੌਸ਼ਾ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀ 
ਸਨਯੈਸ਼ਕਾ ਸਿਖ਼ਰ 1,593 ਮੀ. ਉੱਚੀ ਹੈ। ਪਰਬਤ ਲੜੀ ਬੋਹੀਮੀਆ 
ਨੂੰ ਪੋਲੈਂਡ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਸੂਡੀਟੀਜ਼ ਲੜੀ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ 
ਹਨ। ਮਾਰੇਵੀਆ ਪਰਬਤ ਜਿਹੜੇ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਹਨ, ਕੋਈ ਖਾਸ 
ਉੱਚੇ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਐਲਬ ਨਦੀ ਇਸ ਪਠਾਰੀ ਖੇਤਰ ਦਾ ਜਲ-ਨਿਕਾਸ 
ਕਰਦੀ ਹੈ 'ਅਤੇ ਜਿਹੜੀ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ 
ਜਰਮਨੀ ਅੰਦਰ ਚੇਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 

2.ਮਾਰੇਵੀਆ ਦਾ ਮੈਦਾਨੀ ਖੇਤਰ--ਇਹ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਮਧਵਰਤੀ 
ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਡੇਨਿਊਬ ਦੀ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀ ਮਾਰਾਵਾ ਦਾ ਜਲ ਪ੍ਰਵਾਹ 
ਖੇਤਰ ਹੈ। ਇਹ ਮੈਦਾਨ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਤੋਂ ਉੱਤਰ-ਪੁਰਬ ਵੱਲ ਫੈਲਿਆ 
ਹੋਇਆ ਹੈ ਤੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਬੋਹੀਮੀਆ ਪਰਬਤੀ ਖੇਤਰ ਵੱਲ ਇਸਦੀ 
ਉਚਾਈ ਵੱਧਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿਚ ਕਾਰਪੇਥੀਅਨ ਅਤੇ 
ਜੂਡੀਟੀਜ਼ ਪਰਬਤਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਮਾਰੇਵੀਅਨ ਦੱਰਾ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਦੱਖਣ 
ਵਿਚ ਡੇਨਿਊਬ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਤੋਂ ਉੱਤਰੀ ਸਾਈਲੀਸ਼ੀਆ ਵੱਲ ਜਾਣ ਦਾ 
ਇਕ ਮੁੱਖ ਮਾਰਗ ਹੈ। 





ਚੈਕ ਦੇ ਬੈਰੋਕ ਪ੍ਰਾਗ ਦਾ ਇਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ 


91 


ਚੈਕੋਸਲੋਵਾਕੀਆ 


ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸਲੋਵਾਕੀਆ ਪਰਬਤ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਪਰਬਤ 
ਪੱਛਮ ਤੋਂ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਫੈਲੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਚੌੜੀਆਂ-ਚੌੜੀਆਂ ਘਾਟੀਆਂ ਹਨ। 
ਦੱਖਣੀ ਖੇਤਰ ਦੀ ਢਾਲ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਹੈ। ਇਥੇ ਡੈਨਿਊਬ ਦਰਿਆ ਦੇਸ਼ 
ਦੀ ਹੰਗਰੀ ਨਾਲ ਲੱਗਦੀ ਹੱਦ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਵੱਗਦਾ ਹੈ। 

ਮਿੱਟੀਆਂ--ਇਥੋਂ ਦੀ 50 ਫ਼ੀਸਦੀ ਭੂਮੀ ਉੱਤੇ ਨਮੀ ਭਰਪੂਰ 
ਮਿੱਟੀਆਂ, 10ਫੀਸਦੀ ਉੱਤੇ ਕਾਲੇ ਰੰਗ ਦੀਆਂ ਨਮੀ ਵਾਲੀਆਂ ਚਰਨੌਜ਼ੈਮ 
ਅਤੇ 20 ਫ਼ੀਸਦੀ ਉੱਪਰ ਵਧੀਆ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਭੂਰੀਆਂ ਮਿੱਟੀਆਂ 
ਵਿਛੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਉੱਚੇ ਪਰਬਤਾਂ ਉੱਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੀਆਂ ਤਹਿਆਂ 
ਦੀ ਥਾਂ ਪੱਥਰਾਂ ਦੀਆਂ ਤਹਿਆਂ ਹਨ ਤੇ ਮੋਦਾਨਾਂ ਵਿਚ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ 
ਨਾਲ-ਨਾਲ ਜਲੋਢ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਨਿਖੇਪ ਹਨ। . 





ਚੈਕੋਸਲੋਢਾਕੀਆ ਦੀ ਇਕ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਕੁੜੀ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਤਿਆਰ 
ਕੀਤੀ ਮੇਲੇ ਦੀ ਪੁਸ਼ਾਕ ਪਾਕੇ ਫ਼ਖ਼ਰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੀ ਹੋਈ। 


ਬਨਸਪਤੀ ਤੇ ਜੀਵ-ਜੰਤੂ--ਦੇਸ਼ ਦਾ ਇਕ ਤਿਹਾਈ ਹਿੱਸਾ 
ਜੰਗਲਾਂ ਨਾਲ ਢਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਥੇ ਪੱਛਮੀ-ਪੂਰਬੀ ਤੇ ਕੇਂਦਰੀ 
ਯੂਰਪ ਦੀ ਬਨਸਪਤੀ ਦੀ ਮਿਲੀ-ਜੁਲੀ ਬਨਸਪਤੀ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 
ਨੀਵੇਂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਘਾਹ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਤੇ ਕਿਧਰੇ-ਕਿਧਰੇ ਸਰਕੰਡੇ, 
ਝਾੜੀਆਂ, ਤਿਪੱਤੀਆ ਰੁੱਖ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਸਲੋਵਾਕੀਆ ਦਾ 80ਫ਼ੀਸਦੀ 


3. ਸਲੋਵਾਕੀਆ ਪਰਬਤੀ ਖੇਤਰ--ਇਹ ਕਾਰਪੇਥੀਅਨ ਖੇਤਰ ਜੰਗਲਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਇਥੇ ਸਪਰੂਸ ਦੇ ਜੰਗਲ 
ਪਰਬਤੀ ਲੜੀਆਂ ਦਾ ਪੱਛਮੀ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਪੱਛਮੀ ਬੈਸਕਿਡਜ਼ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।,ਪਰਬਤਾਂ ਦੀ ਬੰਜਰ ਭੂਮੀ ਉੱਤੇ ਭੋਜ ਬ੍ਰਿਛ, ਕੂੰਦਰ, ਫਰ, 


ਅਤੇ ਟਾਟਰਾ ਪਰਬਤਾਂ ਦੀਆਂ ਜੰਗਲਾਂ ਨਾਲ ਢਕੀਆਂ ਲੜੀਆਂ ਹਨ। 


ਬੀਚ, ਬਲੂਤ, ਮੈਪਲ, ਜੋਰ ਪਲਸ ਦਬ ਸਿਧ ਹੀ 


_ਚੈਕੋਸਲੋਵਾਕੀਆ 


ਕਸਤੂਰੀ, ਚੂਹੇ, ਗਾਲੜ੍ਹ ਆਦਿ ਜਾਨਵਰ ਵਰਨਣ-ਯੋਗ ਹਨ। 


ਜਲ-ਪ੍ਰਵਾਹ--ਚੈਕੋਸਲੇਵਾਕੀਆ ਦਾ ਜਲ-ਨਿਕਾਸ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 
-ਤੇ ਦੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਡਨਿਊਬ (54%) ਅਤੇ ਐਲਬ (39%) ਰਾਹੀਂ ਹੀ 
ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਦਰਿਆ ਓਡਰ ਅਤੇ ਵਿਸਚੁਲਾ ਵੀ ਕੁੱਝ 
ਖੇਤਰ ਦਾ ਜਲ ਨਿਕਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਰ੍ 


9 


` ਜਲਵਾਯੂ--ਇਥੋਂ ਦੀ ਜਲਵਾਯੂ ਸ਼ੀਤ-ਊਸ਼ਣ-ਖੰਡੀ ਹੈ ਪਰ 


ਇਸ ਜਲਵਾਯੂ ਵਾਲੇ ਖੰਡਾਂ ਨਾਲੋਂ ਇਥੇ ਤਾਪਮਾਨ ਦਰਮਿਆਨਾ ਤੇ 
ਵਰਖਾ ਵਧੇਰੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਦੂਸਰਾ, ਇਥੋਂ ਦੇ ਧਰਾਤਲ ਵਖਰੇਵੇਂ ਦਾ ਜਲਵਾਯੂ 
ਤੇ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਚੇ ਟਾਟਰਾ ਪਰਬਤਾਂ ਉੱਤੇ 
ਸਾਲਾਨਾ ਔਸਤ ਤਾਪਮਾਨ 3.7ਸੈਂ. (24.52ਫਾ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੁਲਾਈ 
ਦਾ ਤਾਪਮਾਨ ਮੈਦਾਨਾਂ ਵਿਚ 20ਸੈਂ. (68.0ਫਾ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਥੋਂ ਦੀ 
ਦੋ:ਤਿਹਾਈ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਵਰਖਾ ਬਸੰਤ ਅਤੇ ਗਰਮੀਆਂ ਵਿਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ 
ਪਰ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜੁਲਾਈ ਵਿਚ ਤੇ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਜਨਵਰੀ ਵਿਚ ਹੁੰਦੀ 
ਹੈ ਅਸਤ ਸਾਲਾਨਾ ਵਰਖਾ ਕੇਂਦਰੀ ਬੋਹੀਮੀਆ ਬੇਸਿਨਾਂ ਵਿਚ 45 ਸੈਂ. 
_ਮੀ. ਤੇ ਕਾਰਪੇਥੀਅਨ ਪਰਬਤਾਂ ਲੜੀਆਂ ਦੇ ਕੁੱਝ ਹਿੱਸਿਆਂ ਉੱਤੇ 150 
ਸੈਂ. ਮੀ. ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਮੁੱਚੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਕੋਈ ਵੀ ਨਿਖੜਵਾਂ 

ਇਤਿਹਾਸ 

ਪੰਜਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਤੇੜੇ ਸਲਾਵ ਜਾਤੀਆਂ ਵਿਸਚਲਾ ਘਾਟੀ 
ਵਿਚੋਂ ਉੱਠ ਕੇ ਚੈਕੋਸਲੋਵਾਕੀਆ ਦੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਆ ਵਸੀਆਂ। 
ਸੱਤਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਇਥੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਜਾਗ੍ਰਿਤੀ ਆਈ। ਦਸਵੀਂ ਸਦੀ 
ਵਿਚ ਮਗਿਆਰ ਤੇ ਜਰਮਨ ਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਹਮਲਿਆਂ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਦਾ 
ਇਤਿਹਾਸ ਹੀ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ। ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਇਹ ਲੋਕ ਸਲੋਵਾਕ ਅਤੇ 
ਬੋਹੀਮੀਆ ਮਾਰੇਵੀਆ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡੇ ਗਏ। 14ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ 
_ਲਕਜ਼ਮਬਰਗ ਵਿਚ ਬੋਹੀਮੀਆ ਰਾਜ ਕਾਇਮ ਹੋਇਆ। ਪ੍ਰਾਗ ਇਸ 
ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣਿਆ। 15ਵੀਂ, 16ਵੀਂ ਅਤੇ 17ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਹਸਾਈ 
ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਤੇ_ ਧਾਰਮਕ ਅੰਦੋਲਨ ਚੱਲਿਆ। ਸੰਨ 1526 ਵਿਚ 
ਬੋਹੀਮੀਆ ਵਿਚ ਹੈਪਸਬਰਗ ਰਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੋਈ ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਨਾਲ ਪਹਿਲੋਂ ਹੀ ਜਾਗ੍ਰਿਤੀ ਆ ਚੁੱਕੀ 
ਸੀ, ਅੱਗੇ ਜਾ ਕੇ ਇਹੀ ਚੇਤਨਾ ਚੈਕੋਸਲੋਵਾਕੀਆ ਗਣਰਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 
ਵਿਚ ਸਹਾਈ ਹੋਈ। 

__ਸਲਾਵੀ ਲਗਭਗ 1000 ਸਾਲ ਹੰਗਰੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਹੇਠ ਰਹੇ। 
19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੌਰਾਨ ਹੀ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀਆਂ ਅਤੇ ਮੱਧ ਵਰਗ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰਚੇ 
ਸਾਹਿਤ ਸਦਕਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੱਕ ਮੰਗਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ। ਪਹਿਲੇ 
ਜਦੋਜਹਿਦ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਜਿਸ ਤੋਂ 28 ਅਕਤੂਬਰ, 1918 ਦੇ ਦਿਨ 
ਆਸਟ੍ਰੀਆ ਹੰਗਰੀ ਦੇ ਸਾਮਰਾਜਾਂ ਨੰ ਤੋੜ ਕੇ ਚੈਕ ਅਤੇ ਸਲੋਵਾਕ ਦੇ 
ਗਣਰਾਜਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੋਈ। 


ਨ ਇਸ ਤੋਂ 2ਦਿਨਾਂ ਮਗਰੋਂ ਸਲੋਵਾਕ ਦੀ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕੌਂਸਲ ਨੇ ਚੈਕ 
ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਣ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਰੱਖੀ। 14ਨਵੰਬਰ, 1918ਨੂੰ ਚੈਕਸਲੋਵਾਕ 
ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਸੈਂਬਲੀ ਨੇ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਾ ਕੇ ਟੀ. ਜੀ. ਮੈਸਾਰਿਕ ਦੀ 

ਹੇਠ ਨਵਾਂ ਗਣੰਰਾਜ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਇਸ ਵਿਚ 
ਹੈਕ, ਸਲੋਵਾਕ, ਉਪਕਾਰਪੇਥੀਅਨ, ਰਿਊਬੀਨੀਆ ਨਾਂ ਦਾ ਖ਼ੁਦਮੁਖ਼ਤਾਰ 
ਪ੍ਰਾਂਤ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। ਮਾਰਚ, 1939 ਵਿਚ .ਜਰਮਨ ਪੱਖੀ ਸਲੋਵਾਕ 
ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸਲੋਵਾਕੀਆ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਜਰਮਨ 
ਗਣਰਾਜ ਨੇ ਚੈਕ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਬੋਹੀਮੀਆ ਅਤੇ ਮਾਰੇਵੀਆ, ਬਤੌਰ 


ਜਰਮਨੀ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਰਿਹਾ। ਚੈਕੋਸਲੋਵਾਕੀਆ ਦਾ ਪੂਰਬੀ ਭਾਗ 
ਕਾਰਪੇਥੋ-ਰਿਊਥੀਨੀਆ ਜਿਹੜਾ 1939 ਤੋਂ ਹੰਗਰੀ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ, 
ਵਰ ਤਹ ਚਿਤਿ 

ਐੜੂਅਰਡ ਬੇਨੇ ਅਕਤੂਬਰ, 1938 ਵਿਚ ਆਪਣੇ 
ਅਹੁਦੇ ਤੋਂ ਤਿਆਗ-ਪੱਤਰ ਦੇ ਕੇ ਬਰਤਾਨੀਆ ਚਲਾ ਗਿਆ ਸੀ ਉੱਥੇ 
ਉਸਨੇ 'ਚੈਕੋਸਲੋਵਾਕੀਆ ਸਰਕਾਰ' ਨਾਂ ਦਾ ਸੰਘ ਬਣਾ ਲਿਆ ਤੇ ਜਦੋਂ 
1945 ਵਿਚ ਚੈਕੋਸਲੋਵਾਕੀਆ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਬਰਤਾਨੀਆ ਦੀ 
ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਥੋਂ ਦੇ ਸਾਮਵਾਦੀ (ਕਮਿਊਨਿਸਟ) ਨੇਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਕੌਸਿਕ 
ਸਮਝੌਤਾ ਕੀਤਾ। ਮਈ, 1946 ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ ਵਿਚ ਕੱਮਿਊਨਿਸਟਾਂ 
ਨੂੰ ਲਗਭਗ 39 ਫ਼ੀਸਦੀ ਵੋਟਾਂ ਮਿਲੀਆਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨੇਤਾ ਗਾਟਵਾਲਟ 
ਨੇ ਹੋਰਨਾਂ ਪਾਰਟੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲਕੇ ਸਰਕਾਰ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀ ਜੋ 20 
ਫ਼ਰਵਰੀ, 1948 ਤੱਕ ਸੱਤਾ ਵਿਚ ਰਹੀ। __ 


ਸੰਨ 1968 ਵਿਚ ਉਦਾਰੀਕਰਣ ਦੇ ਦਬਾਅ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ 
ਸਟਾਲਿਨਵਾਦੀ ਨੇਤਾ ਐਨਟੋਨਿਨ ਨੋਵੋਟਨੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ 
ਪਾਰਟੀ ਵਿਚੋਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ। ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਨੇ ਵਿਆਪਕ ਸੁਧਾਰਾਂ 
1968 ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਪ੍ਰਤੀ ਸੈਵੀਅਤ ਦਬਾਅ ਹੇਰ 
ਤੇਜ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਅਖ਼ੀਰ ਵਿਚ ਵਾਰਸਾ ਪੈਕਟ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ 
ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੇ 21 ਅਗਸਤ, 1968 ਨੂੰ ਚੈਕੋਸਲੋਵਾਕੀਆ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ 
ਵਿਚ ਕਰ _ਲਿਆ। ਚੈਕੋਸਲੋਵਾਕ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਰੀਵਸ 
'ਨਾਰਮਲਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ' (ਅਜਿਹੀ ਨੀਤੀ ਜਿਸ ਅਨੁਸਾਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸੁਧਾਰਾਂ 
ਨੂੰ ਤਿਆਗਣਾ) ਦੀ ਨੀਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਸੇਵੀਅਤ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੂੰ 
ਤੈਨਾਤ ਕਰਨ ਲਈ ਰਜ਼ਾਮੰਦ ਹੋਣਾ ਪਿਆ। 


ਨਵੰਬਰ, (ਮਿਰ ਅਧਰਮ 
ਪੈਮਾਨੇ ਤੇ ਮੁਜ਼ਾਹਰੇ ਕੀਤੇ ਗਏ। 17 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਮੁਜ਼ਾਹਰਿਆਂ ਨੂੰ ਖਤਮ _ 
ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਨੇਤਾ ਨੇ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। 30 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਫੈਡਰਲ 
ਅਸੈਂਬਲੀ ਨੇ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਚਲਾਉਣ ਦੇ ਇਕੋ ਇਕ 
ਅਧਿਕਾਰ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ 3 ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਸਰਕਾਰ 
ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਈ। 

ਇਸ ਉਪਰੰਤ 10 ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ ਇਕ ਹੋਰ ਸਰਕਾਰ ਸਥਾਪਿਤ 
ਕੀਤੀ ਗਈ। ਜੂਨ, 1992 ਦੀਆਂ ਚੇਣਾਂ ਵੇਲੇ ਵਲਾਦੀਮੀਰ ਮੈਸੀਅਰ 
(੧੪186000010229&) ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਡੈਮੋਕਰੇਟਿਕ ਸਲੋਵਾਕੀਆ 
ਲਈ ਚਲਾਈ ਲਹਿਰ ਨੇ ਸਲੋਵਾਕ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਮਸਲੇ ਤੇ ਮੁਹਿੰਮ 
ਚਲਾਈ। 17 ਜੁਲਾਈ ਨੂੰ ਸਲੋਵਾਕ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕੱਸਲ ਨੇ 24 ਵੋਟਾਂ ਦੇ 
ਮੁਕਾਬਲੇ 113 ਵੋਟਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭੁੜਾ ਦੇ ਐਲਾਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕੀਤਾ। 20 
ਜ਼ੁਲਾਈ ਨੂੰ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ ਹੈਵਲ ਨੇ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। 

ਇਕ ਸਤੰਬਰ 1992ਨੂੰ ਸਲੋਵਾਕ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕੱਸਲ ਨੇ 16 ਵੋਟਾਂ 
ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ 114 ਵੋਟਾਂ ਨਾਲ ਸੁਤੰਤਰ ਸਲੋਵਾਕੀਆ ਲਈ ਸੰਵਿਧਾਨ 
ਪ੍ਰਵਾਨ ਕੀਤਾ। 25 ਨਵੰਬਰ, 1992 ਨੂੰ ਫੈਡਰਲ ਅਸੈਂਬਲੀ ਨੇ ਚੈਕ ਅਤੇ 
ਪਾਈਆਂ ਅਤੇ 1 ਜਨਵਰੀ 1993 ਤੋਂ ਚੈਕ ਅਤੇ ਸਲੋਵਾਕ ਦੇ 
ਵੱਖਰੇ-ਵੱਖਰੇ ਦੇਸ਼ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆ ਗਏ। ਰ੍ 

ਆਰਥਿਕਤਾ ਰ 

ਕੁਦਰਤੀ ਸਾਧਨ--ਕੁਦਰਤੀ ਸਾਧਨਾਂ ਵਿਚ ਕੇਲਾ ਵੱਡੀ ਮਾਤਰਾ 
ਵਿਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚ ਚੰਗਾ ਕੋਲਾ ਕਾਫ਼ੀ ਮਿਕਦਾਰ ਵਿਚ 
ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੰਨ 1989 ਵਿਚ ਚੈਕ ਵਿਚ ਕੋਲੇ ਦਾ ਸਾਲਾਨਾ ਅਸਤ 


ਪ੍ੋਟੈਕਟੋਰੇਟ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ ਲਏ ਗਏ। ਸੰਨ 1945ਤੱਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਉੱਤੇ _ਉਤਪਾਦਨ 2,50,70,000 ਟਨ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਸੀ। ਵਧੀਆ ਕੋਲਾ 


(2,500,000 ਟਨ ਸਾਲਾਨਾ) ਪਲਜੈਨ ਬੇਸਿਨ ਵਿਚੋਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਥੋਂ 
ਦਾ ਦੂਜਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਖਣਿਜ ਕੱਚਾ ਲੋਹਾ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਸਲੋਵਾਕ ਦੇ 
ਪਰਬਤੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੱਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਥੋਂ 
ਮੈਂਗਨੀਜ਼ ਅਤੇ ਤਾਂਬਾ ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਥੋਂ ਦੇ ਹੋਰ ਵਰਣਨਯੋਗ 
ਖਣਿਜ ਲੂਣ, ਗ੍ਰੇਫਾਈਟ, ਪੈਟਰੋਲ, ਯੂਰੇਨੀਅਮ, ਪਾਰਾ, ਸੁਰਮਾ ਅਤੇ 
ਕਲੀ ਹਨ। ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਊਰਜਾ ਸਪਲਾਈ ਵਿਚ ਪਣ-ਬਿਜਲੀ ਦਾ 
ਯੋਗਦਾਨ ਘੱਟ ਹੈ। 


ਖੇਤੀਬਾੜੀ--ਦੇਸ਼ ਦੀ 60 ਫ਼ੀਸਦੀ ਭੂਮੀ ਉੱਤੇ ਖੇਤੀ ਕੀਤੀ 
ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵਾਹੀਯੋਗ ਖੇਤਰ ਦਾ ਬਹੁਤਾ ਹਿੱਸਾ ਵਾਹ ਲਿਆ 
ਗਿਆ ਹੈ ਪਰ ਬਾਕੀ ਹਿੱਸੇ ਉੱਤੇ ਚਰਾਂਦਾਂ ਅਤੇ ਝਾੜੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ 
ਹਨ। 1970 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਅੰਦਰ ਉਦਯੋਗਿਕ ਉੱਨਤੀ ਹੋਣ ਕਾਰਨ 
ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਰੁਝੇਵਿਆਂ ਵਿਚ ਲੱਗੇ .ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਘਟ ਗਈ 
ਅਤੇ ਜਰਾਇਤੀ ਉਤਪਾਦਨ ਵੀ ਘਟੇ। ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਇਥੇ ਸਹਿਕਾਰੀ ਖੇਤੀ 
ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪੂਰਬੀ `ਯੂਰਪ ਦੇ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਇਥੇ 
ਮਸ਼ੀਨਰੀ ਅਤੇ ਖਾਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਫ਼ਸਲਾਂ 
ਦਾ ਪ੍ਰਤੀ ਹੈਕ. ਉਤਪਾਦਨ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 


ਇਥੋਂ ਦੀਆਂ ਦਰਿਆਈ ਵਾਦੀਆਂ ਉਪਜਾਊ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਕਣਕ, 
ਜੌਂ, ਚੁਕੰਦਰ, ਮੱਕੀ ਅਤੇ ਚਾਰੇ ਦੀਆਂ ਫ਼ਸਲਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਰਬਤੀ 
ਖੇਤਰ ਉੱਤੇ ਰਾਈ, ਜਵੀ, ਆਲੂ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਤਮਾਕੂ ਅਤੇ 
ਤੇਲਾਂ` ਦੇ ਬੀਜ ਵੀ ਉਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 

ਸੱਨਅਤਾਂ--ਉੱਜ ਤਾਂ ਆਸਟੀਆ ਹੰਗਰੀ ਸਾਮਰਾਜ ਵੇਲੇ ਤੋਂ 
ਹੀ ਇਥੇ ਕਾਰਖਾਨੇ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਹਨ ਪਰ 1955 ਤੋਂ 1970 ਦੇ ਸਮਿਆਂ 
ਵਿਚਕਾਰ ਸੱਨਅਤੀ ਉਤਪਾਦਨਾਂ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। 
ਰਸਾਇਣਿਕ ਪਦਾਰਥ ਅਤੇ ਰਬੜ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿਚ 350ਫ਼ੀ ਸਦੀ, 
ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਉਦਯੋਗਾਂ ਵਿਚ 250 ਫ਼ੀ ਸਦੀ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। 
ਦੀਆਂ ਜ਼ੀਜ਼ਾਂ, ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਦਾ ਸਾਮਾਨ ਆਦਿ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ 
ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਸੱਨਅਤ ਇੰਜੀਨੀਅਰੀ ਦੀ ਹੈ। 

ਆਵਾਜਾਈ ਦੇ ਸਾਧਨ-ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਆਵਾਜਾਈ ਦਾ ਮੁੱਖ ਸਾਧਨ 
ਸੜਕਾਂ ਹਨ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਵੱਡਾ ਸਾਧਨ ਰੇਲਾਂ ਹਨ। ਸੰਨ 1945 ਵਿਚ 
73,712 ਕਿ. ਮੀ. ਲੰਬੀਆਂ ਸੜਕਾਂ, ਅਤੇ 13,215 ਕਿ. ਮੀ. ਲੰਬੀਆਂ 
ਰੇਲ-ਪਟੜੀਆਂ ਸਨ। ਸੰਨ 1993 ਵਿਚ ਚੈਕ ਸਟੇਟ ਰੇਲ ਮਾਰਗਾਂ ਦੀ 
ਲੰਬਾਈ 9,451 ਕਿ. ਮੀ. ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ 2579 ਕਿ. ਮੀ. ਤੇ ਬਿਜਲੀ 
ਨਾਲ ਚੱਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਰੇਲ-ਗੱਡੀਆਂ ਚੱਲਦੀਆਂ ਸਨ। ਸੰਨ 1993ਵਿਚ 
ਸਲੋਵਾਕੀਆ ਵਿਚ ਰੇਲ ਮਾਰਗਾਂ ਦੀ ਲੰਬਾਈ 3660ਕਿ. ਮੀ. ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ 


93 


ਚੈਕੋਸਲੇਵਾਕੀਆ 


ਇਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕ ਰਲੀ ਮਿਲੀ ਨਸਲ ਦੇ. ਹਨ। ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿਚ 
ਵਸੋਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੰਘਣੀ ਹੈ। 

ਆਬਾਦੀ ਦੀ ਵੰਡ--ਹੈਕ ਗਣਰਾਜ ਦੀ ਆਬਾਦੀ 1,03,11,831 
(1993) ਅਤੇ ਸਲੋਵਾਕੀਆ ਦੀ 53,00,000 (1992) ਹੈ। ਨਸਲੀ ਵੰਡ 
ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਇਸ ਵਿਚ 9,576,000 ਚੈਕ, 4,458,000 ਸਲੋਵਾਕ, 
589,000 ਹੰਗਰੀ, 79,000 ਜਰਮਨ, 76,000 ਪੋਲੈਂਡੀ ਅਤੇ 59,000 
ਯੂਕਰੇਨੀ ਅਤੇ ਰੂਸੀ ਹਨ। ਇਥੋਂ ਦੀ ਅੱਧੀ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਆਬਾਦੀ ਪਿੰਡਾਂ 
ਵਿਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। - - 


- ਜੁਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਸਲਾਵ ਭਾਸ਼ਾ ਗਰੁੱਪ ਨਾਲ ਹੀ ਸੰਬੰਧਤ ਹਨ। 


ਵਿਚੋਂ 1,330ਕਿ. ਮੀ. ਤੇ ਬਿਜਲੀ ਨਾਲ ਚੱਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਰੇਲ-ਗੱਡੀਆਂ 


ਚੱਲਦੀਆਂ ਸਨ। ਜਹਾਜ਼ਰਾਨੀ ਕੇਵਲ ਡੇਨਿਊਬ ਦਰਿਆ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਹੁੰਦੀ 
ਹੈ। ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਾਰੇ ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰ ਹਵਾਈ ਸੇਵਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਆਪਸ 
ਵਿਚ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। 


ਦੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 33 ਫ਼ੀਸਦੀ ਵਪਾਰ ਕੇਵਲ ਰੂਸ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 
ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪੇਲੈਂਡ, ਜਰਮਨੀ, ਆਸਟੀਆ ਤੇ ਬਰਤਾਨੀਆ ਨਾਲ 
ਵੀ ਹੰਦਾ ਹੈਂ। 

ਲੋਕ 

ਯੂਰਪ ਦਾ ਇਹ ਖੇਤਰ ਬਹੁਤ ਪਹਿਲੋਂ ਤੋਂ ਵਸਿਆ ਆ ਰਿਹਾ 
ਹੈ। ਇਥੇ ਪੂਰਵ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕਾਲ ਦੀ ਵਸੋਂ ਦੇ ਸਬੂਤ ਵੀ ਮਿਲੇ ਹਨ। 


ਚੈਕ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਪ੍ਰਾਗ ਦੀ ਵਸੋਂ 121,14,772 (1990) ਹੈ ਅਤੇ 
ਸਲੋਵਾਕੀਆ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਰੈਟਾਸਲਾਵਾ ਦੀ ਵੱਸੋ 440,421(1990) 
ਹੈ । 

ਸਿੱਖਿਆ--ਦੇਸ਼ ਵਿਚ 3 ਤੋਂ 6 ਸਾਲ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ 
ਕਿੰਡਰਗਾਰਟਨ ਖੋਲ੍ਹੇ ਗਏ ਹਨ। 6ਤੋਂ 15 ਸਾਲ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਵਿੱਦਿਆ 
ਮੁਫ਼ਤ ਅਤੇ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ। 9 ਸਾਲ ਦੀ ਮੁੱਢਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਮੁੱਕਣ ਉਪਰੰਤ 
3ਸਾਲ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿਚ ਕਰਵਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉੱਚੀ 
ਵਿੱਦਿਆ ਲਈ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਹਨ। ਸੰਨ 1989-90ਵਿਚ ਚੈਕ ਵਿਖੇ 
36 ਉੱਚੀਆਂ ਵਿਦਿਅਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਅਤੇ 112 ਫੈਕਲਟੀਆਂ ਅਤੇ, 5 
ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਸਨ। ਸਲੇਵਾਕੀਆ ਵਿਖੇ 2 ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਹਨ। 

ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਮਨੋਰੰਜਨ : ਸਿਹਤ ਦੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਸਰਕਾਰ 
ਦੇ ਜ਼ਿੰਮੇ ਹਨ। ਲਗਭਗ 480 ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਪਿੱਛੇ ਇਕ ਡਾਕਟਰ ਅਤੇ 
1000ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਵਸੋਂ ਲਈ 8ਮੌਜਿਆਂ ਦਾ ਹਸਪਤਾਲ ਉਪਲੱਬਧ 
ਹੈ। ਫ਼ੁਟਬਾਲ, ਹਾਕੀ ਅਤੇ ਸਕੀਇੰਗ ਇਥੋਂ ਦੀਆਂ ਹਰਮਨ ਪਿਆਰੀਆਂ 
ਖੇਡਾਂ ਹਨ। ਸੰਨ 1991 ਵਿਚ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ 10,500,000 ਰੇਡੀਓ ਤੇ 
ਸਿ ਸਿ 

ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਢਾਂਚਾ-ਜੂਨ, 1 ਗੀ ਵਿ 
ਅਜਿਹਾ ਵਿਧਾਨ ਮੰਡਲ ਸੀ ਜੋ ਫ਼ੈਡਰਲ ਚੈਕੋਸਲੋਵਾਕੀਆ ਦੀਆਂ ਚੈਕ 
ਰਿਪਬਲਿਕ ਮਾਮਲਿਆਂ ਸਬੰਧੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਸੀ। ਇਸ ਵਿਚ 200 ਮੈਂਬਰ 
ਸਨ ਜਿਹੜੇ ਕਿ ਅਨੁਪਾਤਿਕ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧਤਾ ਦੁਆਰਾ ਚੁਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। 
ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਸਲੇਵਾਕ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕੌਂਸਲ ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਵਿਧਾਨ 
ਮੰਡਲ ਸੀ ਜੋ ਫੈਡਰਲ ਚੈਕੋਸੱਲੋਵਾਕੀਆ ਦੇ ਸਲੋਵਾਕੀਆ ਮਾਮਲਿਆਂ 
ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਸੀ। ਇਸ ਵਿਚ 150 ਮੈਂਬਰ ਸਨ। ਸਲੋਵਾਕੀਆ ਵਿਚ 
ਇਕ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਅਦਾਲਤ ਵੀ ਹੈ ਜਿਸਦੇ -ਜੱਜਾਂ ਨੂੰ ਆਮ ਕਰਕੇ 
ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਾਬਕਾ ਫੈਡਰਲ ਸਲੋਵਾਕ ਦੇ ਸਾਰੇ ਹੀ 
ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨੂੰ ਨਾਗਰਿਕਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ ਅਤੇ 5 ਸਾਲ ਤੋਂ ਰਹਿ ਰਹੇ ਵਾਸੀ 
ਵੀ ਨਾਗਰਿਕਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਬਿਨੈ-ਪੱਤਰ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹਨ। 
ਸਲੇਵਾਕੀਆ ਸਰਕਾਰ ਚੈਕ ਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਦੂਹਰੀ ਨਾਗਰਿਕਤਾ ਵੀ 
ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸਥਾਨਕ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਲਈ ਚੈਕ ਦੇ 7 ਖੰਡ ਅਤੇ 
ਸਲੋਵਾਕ ਦੇ 4 ਖੰਡ ਹਨ। ਰਾਜਧਾਨੀ ਪ੍ਰਾਗ ਅਤੇ ਬਰੈਟਸਲਾਵਾ ਦੇ ਵੀ 
ਵੱਖਰੇ ਖੰਡ ਹਨ। ਇਹ ਖੰਡ ਅੱਗੋਂ ਡਿਸਟ੍ਰਿਕਟਾਂ ਅਤੇ ਕਮਿਊਨਾਂ ਵਿਚ 
ਵੰਡੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਸਥਾਨਕ ਕਮੇਟੀਆਂ ਚਲਾਉਦੀਆਂ 


-ਹਨ। ਇਥੋਂ ਦੀ ਸਿਆਸਤ ਵਿਚ ਸੰਨ 1948 ਤੋਂ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ. 


ਸਰਗਰਮ ਹੈ। 


ਚੈਕੋ, ਨਿਕੋਲਜ 

ਮਾਪ-ਤੋਲ ਪ੍ਰਣਾਲੀ `: ਮਾਪ-ਤੋਲ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿਚ ਮੀਟ੍ਰਿਕ 
ਸਿਸਟਮ ਲਾਗੂ ਹੈ। 

ਕਰੰਸੀ--ਦੇਹਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਕਰੰਸੀ ਦਾ ਨਾਂ ਕਾਰਨਾ ਹੈ। 10,20, 
50,100 ਕਾਰਨਾਂ ਦੇ ਨੋਟ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਕਾਰਨ ਵਿਚ 100 ਹਾਲਰ ਹੁੰਦੇ 
ਹਨ। 5, 10, 20 ਅਤੇ 50ਹਾਲਰਾਂ ਦੇ ਸਿੱਕੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। 

ਬੰਡਾ--ਚੈਕ ਦੇ ਝੰਡੇ ਦੇ ਮੁੱਢ ਵਿਚ ਨੀਲੇ ਰੰਗ ਦੀ ਤਿਕੋਨ ਹੈ 
ਜਿਸ ਦੀ ਨੁਕਰ ਬਾਹਰਲੇ ਪਾਸੇ ਵੱਲ ਹੈ ਅਤੇ ਤਿਕੋਨ ਨਾਲ ਲੰਬੇ ਰੁਖ 
ਜੁੜਵੀਆਂ ਦੋ ਚਿੱਟੇ (ਉੱਪਰ) ਅਤੇ ਲਾਲ (ਹੇਠਾਂ) ਰੰਗ ਦੀਆਂ ਪੱਟੀਆਂ 
ਹਨ। 

ਹ. ਪੁ-ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. .2%; ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮੈ. 5410;ਕੋਲ. ਐਨ. 
614; ਐਨ. ਅਮੈ. %383; ਸਟੇ. ਯੀ. ਬੁ. 1993-94:481,1169; ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 


6 :983 


ਚੈਕੋ, ਨਿਕੋਲਸ : ਇਸ ਗਣਿਤਵੇਤਾ ਅਤੇ ਭੌਤਿਕ- 
ਵਿਗਿਆਨੀ ਦਾ ਜਨਮ ਅਲਬਾਨੀਆ ਦੇ ਈਪਾਈਰਸ ਗਣਰਾਜ ਵਿਚ 
ਹੋਟੋਵਾ ਵਿਖੇ 11 ਨਵੰਬਰ, 1910ਨੂੰ ਹੋਇਆ। ਸੰਨ 1952 ਵਿਚ ਰਾਇਲ 
ਸੁਸਾਇਟੀ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਅਤੇ ਚਾਲਮਰ ਐਲੂਮਨੀ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਵੱਲੋਂ 
ਇਸਨੂੰ ਸਨਮਾਨਿਆ ਗਿਆ। 02109-58808 (1039950126 1937- 
39, 1੧॥01€ਰ੦7 %8518505 1, 1940 ਅਤੇ €000000060 8157 
(16601 0 13 00031160, 1966 ਇਸ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨ। 


ਇਸ ਨੇ ਖੋਜ ਕੀਤੀ ਅਤ ਇਨ੍ਹਾਂ ਉਪਰ ਕਈ ਰਚਨਾਵਾਂ ਲਿਖੀਆਂ 
;. “੩. ਉਸੀ 4,410 

ਉਤ 
ਮਹਾਨ ਰੂਸੀ ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਅਤੇ ਨਾਟਕਕਾਰ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ 17 
ਜਨਵਰੀ, 180ਨੂੰ ਤਾਗਾਨਰੋਕ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਇਕ ਦੁਕਾਨਦਾਰ ਦੇ ਘਰ 
ਹੋਇਆ। ਬਚਪਨ ਵਿਚ ਇਹ 
ਆਪਣੇ ਦੋ ਭਰਾਵਾਂ ਸਮੇਤ 
ਪੜ੍ਹਾਈ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਦੁਕਾਨ 
ਦਾ ਕੰਮ ਵੀ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਜਦ 
ਇਸ ਦਾਂ ਪਿਤਾ ਰਾਜਨੀਤੀ ਅਤੇ 


ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੁਕਾਨ ਦਾ 
ਦਿਵਾਲਾ ਨਿਕਲ ਗਿਆ ਤਾਂ ਇਹ 
ਸਾਰਾ ਪਰਿਵਾਰ 1879 ਵਿਚ 
ਲੂ ਮਾਸਕੋ ਵਿਚ ਆ ਵਸਿਆ। 
: ਮਾਸਕੋ ਵਿਚ ਇਸਨੇ 1879 ਤੋਂ 
1884ਤੱਕ ਮੈਡੀਕਲ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ 
ਕੀਤੀ। ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ 
ਸੇਂਟ ਪੀਟਰਸਬਰਗ ਅਤੇ ਮਾਸਕੋ ਦੇ ਦੋ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮੈਗਜ਼ੀਨਾਂ ਲਈ 
ਹਾਸ-ਵਿਅੰਗ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਲਿਖੀਆਂ। 

ਚੈਖ਼ਵ ਦਾ ਵਾਸਤਵਿਕ ਸਾਹਿਤਕ ਜੀਵਨ ਇਸ ਦੇ ਡਾਕਟਰ 
ਬਣਨ ਤੋਂ ਇਕ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਆਰੰਭ ਹੋਇਆ ਜਦੋਂ ਇਹ ਦਸੰਬਰ 
1885 ਵਿਚ ਸੇਂਟ ਪੀਟਰਸਬਰਗ ਵਿਖੇ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉੱਥੇ ਇਸ ਨੂੰ ਇਹ 
ਜਾਣਕੇ ਹੈਰਾਨੀ ਹੋਈ ਕਿ ਉੱਥੇ ਇਹ ਇਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੇਖਕ ਮੰਨਿਆ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਅਖ਼ਬਾਰ '£61੬7601850893 142੬8" ਅਤੇ 
੧੦੪੦੧ ੧€ਰ00&” ਵਿਚ ਇਸ ਦੀਆਂ ਕੁੱਝ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਹਾਣੀਆਂ 

ਹੋਈਆਂ। ਰ 





ਧਰਮ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿਚ ਪੈ ਗਿਆ ' 


23 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਇਸਨੂੰ ਖਾਨਦਾਨੀ ਬੀਮਾਰੀ ਟੀ. ਬੀ. 
ਹੋ ਗਈ। ਆਪਣੀ ਉਮਰ ਦੇ ਅਗਲੇ 20 ਵਰ੍ਹੇ ਇਸਨੂੰ ਇਸ ਬੀਮਾਰੀ 
ਨਾਲ ਘੋਲ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। 


ਸੰਨ 1886 ਵਿਚ ਇਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ 
ਹੋਇਆ। ਸੰਨ 1887ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਇਸਦੇ ਪਹਿਲੇ ਨਾਟਕ 'ਇਵਾਨੋਵ' 
(1800੮) ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਨਾਟਕਕਾਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। 
ਸੰਨ 1886 ਤੋਂ 1890 ਤੀਕ ਇਹ ਤਾਲਸਤਾਏ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਧੀਨ ਰਿਹਾ 
ਤੇ 1895ਵਿਚੁ ਉਸ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ। ਸੰਨ 1890ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ 'ਸੁਖਾਲਿਨ 
ਦੀਪ' ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ। ਉੱਥੇ ਇਹ ਦੇਸ਼ ਨਿਕਾਲਾ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਲੋਕਾਂ 
ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੁੱਖਾਂ ਭਰੀ ਹਾਲਤ ਦਾ ਵਰਣਨ ਇਸ ਨੇ 
ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ`'ਦੀ ਆਈਲੈਂਡ ਆਫ਼ ਸੁਖਾਲਿਨ' (1893-94) ਵਿਚ 


. ਬੜੇ ਹੀ ਸੁਚੱਜੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਹਰ ਰੂਸੀ ਨੂੰ ਇਸ ਪ੍ਰਤੀ 


ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਵਾਇਆ। ਇਸ ਦੇ ਫ਼ਲਸਰੂਪ ਉੱਥੇ ਕਈ 
ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੁਧਾਰ ਲਿਆਂਦੇ ਗਏ। ਸਿਹਤ ਦੀ ਖ਼ਰਾਬੀ ਕਾਰਣ ਇਹ 
ਜ੍ਰਿਮਿਆ ਵਿਚ ਯਾਲਟਾ ਵਿਖੇ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਸੰਨ 1901 ਵਿਚ 
ਇਸ ਨੇ ਮਾਸਕੋ ਆਰਟ ਥੀਏਟਰ ਦੀ ਇਕ ਐਕਟੈਸ ਨਾਲ ਵਿਆਹ 
ਕਰ ਲਿਆ। ਆਪਣੀ ਪਿਛਲੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਚੈਖ਼ਵ ਡਰਾਮੇ ਦਾ ਸਥਾਪਕ 
ਬਣਿਆ। ਮਾਸਕੇ ਆਰਟ ਥੀਏਟਰ ਵਿਚ ਇਸ ਦੇ ਵਧੇਰੇ ਨਾਟਕ ਸਟੇਜ 
ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਸੰਨ 1902 ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਰੂਸੀ ਅਕਾਦਮੀ ਵਲੋਂ 
ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਪਰ ਜਦੋਂ ਇਹੋ ਉਪਾਧੀ ਗੋਰਕੀ ਨੂੰ ਦੇਣ 
ਲਈ ਜ਼ਾਰ ਨੇ ਨਾਂਹ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਤਾਂ ਇਸ ਨੇ ਰੋਸ ਵਜੋਂ ਆਪਣੀ ਉਪਾਧੀ 
ਵਾਪਸ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। 


ਸਿਹਤ ਵਧੇਰੇ ਖ਼ਰਾਬ ਹੋਣ ਕਾਰਣ ਇਹ ਜਰਮਨੀ ਦੇ ਸਿਹਤ 
ਅਫ਼ਜ਼ਾ ਸਥਾਨ ਬੇਡਨ ਵਾਈਲਰ (੧੩੪੦॥੧੬॥੦) ਵਿਖੇ ਚਲਾ ਗਿਆ। 
ਉੱਥੇ ਹੀ 2ਜੁਲਾਈ 1904ਨੂੰ ਕੇਵਲ 44ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਇਸ 
ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। 

ਚੈਖ਼ਵ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਸ੍ਰੇਣੀਆਂ ਜਾਂ ਕਾਲਾਂ ਵਿਚ 
ਵੰਡਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। (1) ਬ੍ਰੈਡ ਐਂਡ ਬਟਰ ਕਾਲ (1880-86) ਇਸ 
ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਚੈਖ਼ਵ ਨੇ ਹਾਸ-ਵਿਅੰਗ, ਸਮਾਜ ਦੀਆਂ ਅਸੰਗਤੀਆਂ, 
ਬੇਇਨਸਾਫ਼ੀਆਂ ਤੇ ਮਾਨਵ-ਕਸ਼ਟਾਂ ਬਾਰੇ ਸੈਂਕੜੇ ਕਹਾਣੀਆਂ ਲਿਖੀਆਂ। 
(2) ਼ਾਲਸਤਾਏ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਧੀਨ ਇਹ ਆਪਣੀਆਂ ਸਮਾਜਕ ਅਤੇ _ 
ਕਲਾਤਮਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਵਧੇਰੇ ਸੁਚੇਤ ਹੋ ਗਿਆ। (3) ਕਲਾ 
ਪ੍ਰਤੀ ਇਸਦੀ ਪੂਰਨ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਦਾ ਕਾਲ (1891-1904) । 


ਚੈਖਵ ਨੇ ਲਗਭਗ 300 ਕਹਾਣੀਆਂ ਲਿਖੀਆਂ। ਇਸਦੀ ਪਹਿਲੀ 
ਕਹਾਣੀ 'ਏ ਲੈਟਰ ਟੂ ਏ ਲਰਨਡ ਫ੍ਰੱਡ' ਸੀ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ 
ਦੇ ਅਨੁਵਾਦ ਹੋਰਾਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਹੋਏ। ਇਸ ਨੇ ਤਿੰਨ ਨਾਵਲ ਵੀ 
ਲਿਖੋ। _ 


ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਚੈਖ਼ਵ ਨਾਟਕਕਾਰ ਸੀ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇਸ ਦੀ 
ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਰੂਸ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਵੀ ਹੋਈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਟਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਚ ਵੀ 
ਅਨੁਵਾਦ ਹੋਏ। ਇਸਦੇ ਨਾਟਕਾਂ ਵਿਚੋਂ 'ਇਰਾਨੋਵ' (1896) 'ਅੰਕਲ 
ਵਾਨੀਆ' (1899), 'ਦੀ ਥ੍ਰੀ ਸਿਸਟਰਜ਼' (1900) ਅਤੇ 'ਦੀ ਰੈਰੀ 


'ਆੱਰਚਰਡੇ' (1904) ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। 


ਚੈਖ਼ਵ ਦਾ. ਪ੍ਰਭਾਵ ਰੂਸੀ ਲੇਖਕਾਂ ਤੇ ਬਹੁਤ ਹੋਇਆ। ਯੂਰਪ, 
ਏਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਲੇਖਕ ਵੀ ਇਸ ਨੂੰ ਉੱਚ-ਕੋਟੀ ਦਾ ਲੇਖਕ 
ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਚੈਖ਼ਵ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਤੇ ਕਈ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵੀ ਬਣੀਆਂ। 

ਹ. ਪੁ.-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ- 5:368; ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 4:280 

ਚੈਂਗ ਹੁਆਂਗ : ਚੀਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ _ 
ਦੀਵਾਰ ਅਤੇ ਖਾਈ ਜਾਂ ਖੰਦਕ ਤੋਂ ਹੈ। ਚੀਨੀ ਮਿਥਿਹਾਸ ਵਿਚ ਇਹ 
ਚੀਨ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦਾ ਰੂਹਾਨੀ ਮੈਜਿਸਟ੍ਰੇਟ ਅਤੇ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ 


ਦੇਵਤਾ ਹੈ। ਮੋਈਆਂ ਹੋਈਆਂ ਆਤਮਾਵਾਂ ਦੇਵਤੇ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਚੰਗੇ 
ਅਤੇ ਮਾੜੇ ਕੰਮਾਂ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਉਸਦੇ ਅਧਿਕਾਰ-ਖੇਤਰ 
ਸਿ ਦਿ ਰਿੰਗ 
ਪੂਰਬਕ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ 
ਨੂੰ ਉਦਾਰਤਾ ਪੂਰਬਕ ਫਲ 
ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਹੀ ਮਾਨਤਾ 
ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਚੈਂਗ ਹੁਆਂਗ 
ਦੀ ਪੂਜਾ-ਭਗਤੀ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਚਲਿਤ 
ਹੋ ਗਈ। ਸੰਨ 1382 ਵਿਚ 
ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਸ ਦੇ ਮੰਦਰਾਂ ਨੂੰ 
ਆਪਣੇ ਅਧਿਕਾਰ ਵਿਚ ਲੈ 
ਲਿਆ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ 





ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਰੱਖਿਅਕ ਲਈ ਭੇਟਾ 
ਚੜ੍ਹਾਉਣ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਹੋਏ। 
0008009 ਕਜ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਸਥਾਨਕ 
ਮਿ ਅਫ਼ਸਰ ਨਵੇਂ ਅਹੁਦੇ ਤੇ ਜਾਣ ਤੋਂ 

ਪਹਿਲਾਂ ਹੈਂਗ ਹੁਆਂਗ ਦੀ ਰਹਿ- 


ਨੁਮਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਰਾਤ ਇਸ ਦੇ 'ਮੰਦਰ ਵਿਖੇ ਬਿਤਾਉਂਦੇ 
ਜਨ। ਕਾਨੂੰਨੀ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ ਤੇ ਅਫ਼ਸਰ ਲੋਕ ਮੰਦਰ 
ਵਿਚ ਇਸ ਦ੍੍‌ਿੜ੍ਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਆਉਂਦੇ ਸਨ ਕਿ ਰੈਂਗ ਹੁਆਂਗ ਉਨ੍ਹਾਂ 


95 


ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦਾ ਹੱਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁਪਨੇ ਰਾਹੀਂ ਦੱਸੇਗਾ। ਕੋਈ ਮੌਤ ਹੋ 


ਜਾਣ ਤੇ ਮ੍ਰਿਤਕ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਜਾਂ ਦੋਸਤ ਮੌਤ ਬਾਰੇ ਇੰਦਰਾਜ 
ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਮੰਦਰ ਵਿਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਾਲ ਵਿਚ ਇਕ ਜਾਂ ਦੋ 
ਵਾਰ ਚੈਂਗ ਹੁਆਂਗ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਮੁਆਇਨਾ ਕਰਵਾਉਣ 
ਲਈ ਗਲੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਲੈ ਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਤੋਂ ਮੂਹਰੇ 
ਸਹਾਇਕ ਦੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਕਾਲੇ ਰੰਗ ਦੀ ਲੰਮੀ ਅਤੇ ਇਕ 
ਚਿੱਟੇ ਰੰਗ ਦੀ ਛੋਟੀ ਮੂਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਰਾਤ ਦਿਨ ਸ਼ਹਿਰ 
ਉੱਤੇ ਨਿਗਰਾਨੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। 6ਵੀਂ ਸਦੀ ਈਸਵੀ ਤੱਕ ਚੀਨ ਦੇ ਸਾਹਿਤ 
ਵਿਚ ਚੈਂਗ ਹੁਆਂਗ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਜ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। 

ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਚੈਂਗ ਹੁਆਂਗ ਇਕ ਸਵਰਗਵਾਸੀ ਧਾਰਮਕ 
ਨਿਆਂ-ਅਧਿਕਾਰੀ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਫ਼ਿਰਕੇ 
ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਦੇਵਤਾ ਸਰੂਪ ਮੌਨਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗ 
ਪਿਆ। ਰ੍ 

ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ_ ਮਾ. 2801 

ਚੈਂਚੁ : ਇਹ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਇਕ ਜਾਤੀ ਹੈ ਜੋ 
ਆਮ ਕਰਕੇ ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਰਾਜ ਦੇ ਕਰਨੂਲ, ਗੁੰਟੂਰ ਅਤੇ ਮਹਿਬੂਬ 
ਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿਚ ਆਬਾਦ ਹਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਲੱਗਭਗ 
12,000 ਹੈ। ਇਹ ਲੋਕ ਇਲਾਕਾਈ ਭਾਸ਼ਾ ਤੇਲਗੂ ਦੀਆਂ ਕਈ 
ਉਪ-ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਬੋਲਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦਰਮਿਆਨਾ ਕੱਦ, ਭੂਰੀ ਚਮੜੀ, 
ਘੁੰਘਰਾਲੇ ਭੂਰੇ ਜਾਂ ਕਾਲੇ ਵਾਲ ਅਤੇ ਆਂਧਰਾ ਦੇ ਕਿਸਾਨ ਵਰਗ ਦੇ 
ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ-ਜੁਲਦੇ ਨੈਣ-ਨਕਸ਼ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਉਸ ਖੇਤਰ 


ਦੇ ਆਮ ਕਿਸਾਨਾਂ ਵਰਗੇ ਸਿਰਕੀ ਤੇ ਗਾਰੇ ਦੇ ਬਣੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪਰ 


ਇਹ ਬਰਾਦਰੀ ਕਰਕੇ ਬਾਕੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖਰੇ ਹਨ। ਆਮ ਕਰਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਤੇਲਗੂ ਰਿਸ਼ਤਾ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਅਪਣਾਈ ਹੋਈ ਹੈ। 

ਵਾਲੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਚੈਂਚੂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰਹਿਣ ਸਹਿਣ 
ਦਾ ਤੌਰ ਤਰੀਕਾ ਪੁਰਾਣੇ ਉਪ-ਟੱਪਰੀਵਾਸਾਂ ਵਰਗਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਲੋਕ 
ਆਪਣੀ ਖ਼ੁਰਾਕ ਦਾ 10 ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਤ ਹਿੱਸਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਅਤੇ ਖਾਣ ਵਾਲੀਆਂ 


ਚੈਟ 
ਜੰਗਲੀ ਵਸਤਾਂ ਤੋਂ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਤੀਰ-ਕਮਾਨ, ਸੂਆ, ਕੁਹਾੜਾ 
ਅਤੇ ਸਾਧਾਰਣ ਚਾਕੂ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਥਿਆਰ ਹਨ। ਆਮ ਕਰਕੇ 
ਇਹ ਪਰਿਵਾਰ ਆਪਣੇ ਸਥਾਈ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡਕੇ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ 
ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਅਜਿਹੇ ਪਹਾੜੀ ਚੈਂਚੂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਸੁਭਾਉ 
ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਮੈਦਾਨੀ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਲੋਹੇ, ਕੱਪੜੇ ਅਤੇ ਅਨਾਜ ਬਦਲੇ 
ਟੋਕਰੀਆਂ, ਸ਼ਹਿਦ ਤੇ ਜੜ੍ਹੀ ਬੂਟੀਆਂ ਦਾ ਅਦਾਨ-ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। 
ਰਸਮੇ-ਰਿਵਾਜ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਅਤੇ ਸਾਧਾਰਣ ਹਨ। ਧਾਰਮਕ ਅਤੇ 
ਸਿਆਸੀ ਖ਼ਾਸੀਅਤ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੈ। ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਰੁਤਬਾ ਮਰਦਾਂ ਦੇ 
ਬਰਾਬਰ ਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਆਹ ਸਿਆਣੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। . 
ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹੈਂਚੂ ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਘੁੰਮਣ ਫਿਰਨ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਤਿਆਗ 
ਕੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿਚ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ ਹਨ। 
ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹਿੰਦੂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਲੱਗ ਪਏ ਹਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 
ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਉੱਚੀ ਜਾਤੀ ਦੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਹੈ। 
ਹ. ਪੁ.-ਐਨ ਬ੍ਰਿ- 5444; ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 2:799 ਰ੍ 
ਦਾ ਜਨਮ ਸਮਰਥੀ, ਲਸਟਿਰਸ਼ਿਰ ਵਿਖੇ 19 ਅਕਤੂਬਰ, 1688 ਨੂੰ 
ਹੋਇਆ। ਇਹ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਤੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ 
ਆੱਪਰੇਸ਼ਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਸਨੇ ਇਕ ਹੋਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ 
ਵਿਗਿਆਨੀ ਵਿਲਿਅਮ ਕੂਪਟ ਤੋਂ ਸਰੀਰ-ਸੰਰਚਨਾ ਸੰਬੰਧੀ ਗਿਆਨ 
ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 1713 ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਲਿਖੀ ਪੁਸਤਕ 'ਐਨਾਂਟਮੀ 
ਆਫ਼ ਦੀ ਹਿਊਮਨ ਬਾਡੀ' ਛਪਵਾਈ। ਇਹ ਲੰਡਨ ਦੇ ਸੇਂਟ ਟਾੱਮਸ 
ਅਤੇ ਸੇਂਟ ਜਾਰਜ ਹਸਪਤਾਲਾਂ ਵਿਚ ਉੱਘੇ ਸਰਜਨ ਵਜੋਂ ਲੱਗਿਆ 
ਰਿਹਾ। 
ਚੈਜ਼ਲਡੇਨ ਪੱਥਰੀ ਦੇ ਆਪਰੇਸ਼ਨ (1727) ਕਾਰਨ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ 
ਹੋਇਆ। ਇਕ ਬਨਾਵਟੀ ਪੁਤਲੀ ਬਣਾ ਕੇ ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੇ ਅੰਨ੍ਹੋਪਣ 
ਦਾ ਇਲਾਜ ਕਰਕੇ ਇਸਨੇ ਅੱਖ ਸੰਬੰਧੀ ਚਿਕਿਤਸਾ ਵਿਚ ਵੀ ਬਹੁਤ 


ਵਾਧਾ ਕੀਤਾ। ਇਸਨੇ ਸਰ ਆਈਜ਼ਾਕ ਨਿਉਟਨ ਦੇ ਅਖ਼ੀਰਲੇ ਸਮੇਂ, 


ਬੀਮਾਰੀ ਵਿਚ ਉਸਦੀ ਬਹੁਤ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਅਲੈਗਜ਼ਾਂਡਰ ਪੋਪ 
ਹਿਤ ਰਿ 
1752 ਨੂੰ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। 

ਹ. ਪੁ.-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ 5455 

ਚੈਟ: ਇਹ ਪੈਸੈਰੀਫਾੱਰਮੀਜ਼ ਵਰਗ ਅਤੇ ਹੈਸੈਰੀਜ਼ ਉਪ-ਵਰਗ . 
ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਗਾਉਣ ਵਾਲੇ ਪੰਛੀਆਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਖਰਵੀਂਆਂ ਚਾਂ-ਚਾਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਕਰਕੇ ਪਿਆ ਹੈ। 

ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਅਨ ਚੈਟ ਐਪੱਥੀਏਨਿਊਰਾ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ 
ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ ਜਿਸ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਮਾਲੂਰਿਡੀ ਕੁਲ ਵਿਚ ਰੱਖਿਆ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਕਈ ਵਿਗਿਆਨੀ ਇਸ ਨੂੰ ਇਕ ਵੱਖਰੀ ਉਪ ਕੁਲ 
ਐੱਪਥੀਏਨਿਊਰਿਨੀ ਵਿਚ ਵੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪੰਛੀ ਤਕਰੀਬਨ 13 
ਸੈਂ. ਮੀ. ਲੰਮੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਘਾਹ ਫੂਸ ਵਾਲੇ ਖੁਲ੍ਹੇ ਮੈਦਾਨਾਂ 
ਵਿਚ ਟੱਪਰੀਵਾਸਾਂ ਵਾਂਗ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਜ਼ਮੀਨ ਤੋਂ ਕੀੜੇ ਮਕੌੜੇ 
ਚੁਗ ਕੇ ਖਾਂਦੇ ਹੌਨ। ਚਿੱਟੇ-ਚਿਹਰੇ ਵਾਲਾ ਚੈਟ (ਲ[0ਮ੩00੩ 
4109085) ਚਿੱਟੇ ਤੇ ਨੀਲੇ ਜਿਹੇ ਰੰਗ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਨਰ ਦੀ ਗਰਦਨ 
ਤੋਂ ਛਾਤੀ ਤੱਕ ਇਕ ਕਾਲੀ ਧਾਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 


ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ ਦਾ ਪੀਲੀ ਛਾਤੀ ਵਾਲਾ ਚੈਂਟ ਪੰਛੀ (2 
੧1੬05) ਤਕਰੀਬਨ 19ਸੈਂ. ਮੀ. ਲੰਮਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਰੰਗ ਉੱਪਰੋਂ 
ਹਰਾ ਜਿਹਾ ਸਲੇਟੀ ਅਤੇ ਹੇਠਲੇ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਗੂੜ੍ਹਾ ਪੀਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੱਖਾਂ 
ਦੁਆਲੇ ਚਿੱਟਾ ਚੱਕਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦੋਵੇਂ ਲਿੰਗ ਦੇਖਣ ਵਿਚ ਇਕੋ ਜਿਹੇ 


ਚੈਟ-ਥਰੱਸ਼ 


ਲੱਗਦੇ ਹਨ।'ਇਹ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਸੰਘਣੀ ਬਨਸਪਤੀ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਮਿਲਣ ਵਾਲੇ ਪੰਛੀ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਖ਼ਾਸ ਆਦਤ ਪਰ ਅਤੇ 
ਪਰ ਖੁਲ੍ਹੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਵੀ ਅੱਡੇ ਲਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਉੱਥੇ ਆਪਣੀਆਂ ਰਿ 





ਹਨ। 
__ਹ. ਪੁ.-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾਂ. 2776 
ਚੈਟ-ਥਰੱਸ਼ : ਇਹ ਪੈਸੈਰੀਫਾੱਰਮੀਜ਼ ਵਰਗ ਦੀ ਟਰਡਿੱਡੀ 
ਕੁਲ ਦੇ ਗਾਉਣ ਵਾਲੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਤਕਰੀਬਨ 190ਜਾਤੀਆਂ ਲਈ 
ਇਕ ਸਾਂਝਾ ਨਾਂ ਹੈ। ਇਹ ਪੰਛੀ ਅਸਲੀ ਜਾਂ ਟਿਪੀਕਲ ਥਰੱਸ਼ ਪੰਛੀਆਂ 
ਨਾਲੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਛੋਟੇ, ਪਤਲੀਆਂ ਲੱਤਾਂ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਰੰਗ-ਬਰੰਗੇ 
ਖੰਭਾਂ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖਰਵੀਂ ਚਾਂ-ਚਾਂ ਦੀ 





ਆਵਾਜ਼ ਕਰਕੇ ਪਿਆ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਅਸਲ ਥਰੱਸ਼ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ 
ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਦਿਲ-ਖਿੱਚਵੀਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 


ਇਹ ਪੰਛੀ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਪਰ ਊਸ਼ਣ-ਖੰਡੀ 


ਮਸਕੈਪਡੀ ਕੁਲ ਦੇ ਫਲਾਈ-ਕੈਚਰ ਜਾਂ ਸਿਲਵਾਈਡੀ ਕੁਲ 
ਦੇ ਵਾਰਬਲਰ ਪੰਛੀਆਂ ਵਾਂਗ ਵਰਤਾਉ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। 
ਤੇ ਰਹਿਣਾ ਪਸੰਦ ਕਰਦੇ ਹਨ ਭਾਵੇਂ ਕੁਝ-ਕੁ ਖੁਲ੍ਹੇ ਖੇਤਾਂ 
ਅਤੇ ਬਾਗ਼ਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਆਲ੍ਹਣੇ 
ਬਣਾਉਣ ਦੀਆਂ ਆਦਤਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਕਈ ਵਖਰੇਵੇਂ ਮਿਲਦੇ 
ਹਨ। ਇਹ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਖੁੱਲੇ ਆਲ੍ਹਣੇ ਹੀ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, 
ਕਈ ਖੋੜਾਂ ਵਗੈਰਾ ਵਿਚ ਵੀ ਅੰਡੇ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ 
ਤਕਰੀਬਨ 5 ਜਾਂ 6 ਅੰਡੇ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। 

ਹ. ਪੁ-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 2:782 

ਚੈਟਾਨੁਗਾ : ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ 
ਦੱਖਣੀ-ਪੂਰਬੀ ਟੈਨਿਸੀ ਰਾਜ ਦੀ ਹੈਮਿਲਟਨ ਕਾਉਂਟੀ ਦੀ 
ਸੀਟ ਹੈ ਅਤੇ ਟੈਨਿਸੀ ਵੈਲੀ ਅਥਾਰਿਟੀ ਪਾਵਰ ਸਿਸਟਮ 
ਦਾ ਸਦਰ-ਮੁਕਾਮ ਹੈ। ਚੈਟਾਨੂਗਾ ਆਪਣੀ ਇਤਹਾਸਿਕ 
ਮਹੱਤਤਾ ਅਤੇ ਸੈਰ-ਸਪਾਟੇ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ 
ਆਲਾ-ਦੁਆਲਾ ਬੜਾ ਰਮਣੀਕ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ 
'ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਮਾਊਂਟੇਨਜ਼' ਅਤੇ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ 'ਲੁੱਕ 
ਆਊਟ ਮਾਊਂਟੇਨਜ਼' ਹਨ। ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਵਸਿਆ ਹੋਣ 
ਕਾਰਨ ਸੈਲਾਨੀ ਇਥੇ ਆਮ ਆਉਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਹਿਰ . 
ਦੇ ਨੇੜੇ 44ਮੀਟਰ (145ਫੁੱਟ) ਉੱਚਾ ਇਕ ਝਰਨਾ ਵੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ 


` ਨੇੜੇ ਦੇ ਪੱਥਰਾਂ ਦੇ ਢੇਰਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਇਕ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ 'ਰਾਕ ਸਿਟੀ' ਵੀ 


ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੀ ਚਿਕਾਮੋਗਾ ਝੀਲ ਹੈ। ਟੈਨਿਸੀ ਵਾਦੀ 
ਯੋਜਨਾ ਦੇ ਬਣਨ ਨਾਲ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਬਹੁਤ ਵੱਧ ਗਈ 
ਹੈ। 


ਇਥੋਂ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਦਾ ਮੂਲ ਆਧਾਰ ਸੈਰ ਸਪਾਟਾ ਉਦਯੋਗ 
ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਥੇ ਲੋਹੇ ਅਤੇ ਕੋਲੇ ਦੀਆਂ ਖਾਣਾਂ ਹੋਣ 
ਕਾਰਨ ਅਤੇ ਤਾਪ ਅਤੇ ਕੋਲੇ ਤੋਂ ਊਰਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਨਾਲ 
ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਇਥੇ ਸੱਨਅਤਾਂ ਵੀ ਉੱਨਤ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਇਥੇ 
ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। 

ਚੈਟਾਨੂਗਾ ਦੀ ਤਰੱਕੀ ਬੀਮੇ ਦੇ ਕੰਮ ਅਤੇ ਵਸਤਾਂ 
ਦੀ ਵੰਡ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਜੋਂ ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਥੋਂ ਦੀਆਂ 
ਵਰਣਨਯੋਗ ਇਮਾਰਤਾਂ ਵਿਚ ਆਧੁਨਿਕ ਢੰਗ ਦਾ ਬਣਿਆ 
ਡਾਕਖਾਨਾ, ਕਚਹਿਰੀਆਂ, ਕਰੱਚਫੀਲਡ ਹਾਉਸ, 
ਟੇਰੀਅਨ ਚਰਚ, ਓਕਸ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਟੈਂਪਲ, ਲਿਟਲ ਥੀਏਟਰ 
ਸਿੰਫਨੀ ਆਰਕੈਸਟਰਾ ਅਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਮਨੋਰੰਜਨ ਦੇ 
ਕੇਂਦਰ ਹਨ। ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਖੇਡਾਂ ਕਰਕੇਂ ਚਿਕਾਮੋਗਾ ਵੀ 
ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਲਈ ਇਕ ਖਿੱਚ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। 

ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ। ਇਥੇ ਵਸੋਂ 
ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਕਈ ਪਾਸਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਰਸਤੇ ਆਉਂਦੇ ਸਨ। 
ਸੰਨ 1776 ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਤੇ ਚੈਰਾਕੀ ਕਬੀਲੇ 
ਦੇ ਲੋਕ ਆ ਕੇ ਵਸੇ ਜਿਹੜੇ ਮਗਰੋਂ ਲੱਕਆਉਟ ਪਰਬਤਾਂ 
ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ। ਸੰਨ 1815ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਇਹ 
ਇਕ ਵਪਾਰਕ ਅੱਡੇ ਵਜੋਂ ਉੱਨਤ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਇਸਨੂੰ 
'ਰਾਸ ਲੈਂਡਿੰਗ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਸੰਨ 1817 ਤੋਂ 1838 ਤੱਕ ਇਥੇ 


ਬ੍ਰੇਨਰਡ ਮਿਸ਼ਨ ਕਾਇਮ ਹੋਇਆ। ਸੰਨ 1835 ਵਿਚ' ਇਥੇ ਪਹਿਲੀ ਵੇਰ 
ਅੰਗਰੇਜ਼ ਆ'ਕੇ ਵਸਣ ਲੱਗੇ। ਸੁੰਨ 1838ਵਿਚ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਮੌਜੂਦਾ ਨਾਂ 


97 


ਨਾਨੂਗਾ ਪਿਆ। ਸੰਨ 1851 ਵਿਚ ਇਸਨੂੰ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਦਰਜਾ ਮਿਲ 
ਆ। ਪਿੱਛੋਂ ਇਹ ਆਵਾਜਾਈ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਵੀ ਬਣਿਆ ਰਿਹਾ। ਸੰਨ 
63 ਦੀ ਖ਼ਾਨਾਜੰਗੀ ਵੇਲੇ ਇਹ ਇਕ ਫ਼ੌਜੀ ਛਾਉਣੀ ਵੀ ਸੀ। ਇਜੇ 
ਲ 23, 24, 25 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਇਥੇ ਇਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਲੜਾਈ ਵੀ 
ਤੀ ਸੀ। 

ਆਬਾਦੀ-165,328 (1980) 

355 03' ਉ. ਵਿਥ.; 855 19' ਪੱ. ਲੰਬ , 

ਹ. ਪੁ. -ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 2781 ; ਐਨ. ਅਸੈ. 6:355 ; ਵੈ. ਜਗ. ਡਿ.245 

ਚੈਟਰਜੀ, ਸ਼ਰਤ ਚੰਦਰ : ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਇਸ ਉੱਘੇ 
ਹਿਤਕਾਰ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਸੁਧਾਰਕ ਦਾ ਜਨਮ 15 ਸਤੰਬਰ, 1876 ਨੂੰ 
'ਵਾਨੰਦਾਪੁਰ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਬੰਗਾਲੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਇਸ ਥੰਮ ਨੇ 
'ਪਣੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਨਵੀਂ ਯੁਗ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਸੰਨ 
916 ਵਿਚ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਸਾਹਿਤਕ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਉਤਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 12 
ਹਲ਼ ਤੱਕ ਇਸ ਨੇ ਰੰਗੂਨ ਵਿਖੇ ਅਕਾਉਟੈਂਟ ਜਨਰਲ ਦੇ ਦਫ਼ਤਰ ਵਿਚ 
ਕਰੀ ਕੀਤੀ ਸੀ। 

ਸੰਨ 1907 ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਇਹ 31 ਸਾਲ ਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਇਸ ਦਾ 
ਹਿਲਾ ਨਾਵਲ ਇਕ ਗੁਮਨਾਮ ਲੇਖਕ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ। 
ਭਾਰਤੀ' ਰਸਾਲੇ ਵਿਚ ਇਸ ਦੇ ਨਾਵਲ 'ਬੜੀ ਦੀਦੀ' ਦੀ ਪਹਿਲੀ 
ਕਸ਼ਤ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਰਾਬਿੰਦਰ ਨਾਥ ਟੈਗੋਰ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਏ। ਆਪਣੇ 
ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ੇ ਬਣਾਇਆ ਹੈ। ਆਪਣੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਇਹ ਮਨੁੱਖ 


ਟੀ ਤੰਗ-ਸੋਚਣੀ ਨੂੰ ਭੰਡਦਾ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੁੰਦੇ ਹੇਏ ਵੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ 


ਲੜਕੀ' ਵਿਚ ਕੱਟੜ ਬ੍ਰਾਹਮਣਵਾਦ ਤੇ ਚੋਟ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਅਤੇ 
ਮਜ਼ਲੂਮ ਵਰਗ ਲੂੰ ਜਾਗਰਤ ਹੋਣ ਦੀ ਪ੍ਰਰਣਾ ਦੇਂਦਾ ਹੋਇਆ ਨਜ਼ਰ 
ਆਉਂਦਾ ਹੈ। 

ਇਸ ਦੀਆਂ ਕੁੱਝ ਹੋਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ 


ਲੜਕੀ', 'ਬਰਾਜ ਬਹੂ', ਤੀ 


ਹਲ। 


ਇਹ ਇਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਮਾਜ ਸੁਧਾਰਕ ਵੀ ਸੀ। ਇਸਨੇ ਗੁਪਤ ਰੂਪ 
ਵਿਚ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਲਈ ਜੂਝ ਰਹੇ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਦੇਸ਼ ਭਗਤਾਂ ਦੀ 
ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਸਮਾਜ ਵੱਲੋਂ ਠੁਕਰਾਈਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਹੈਂਸਲਾ ਦਿੰਦਾ ਸੀ 
ਸਮਾਜ ਸੁਧਾਰ ਦਾ ਇਕ ਵਧੀਆ ਨਮੂਨਾ ਹਨ। ਆਪਣੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ 
ਲਈ ਇਸਨੂੰ ਖਿਆਲੀ ਪਾਤਰਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਦਾ 
ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਅਨੁਭਵ ਹੀ ਬਹੁਤ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਤੇ ਯਥਾਰਥਕ ਸੀ। 
ਇਹ ਨਵੀਆਂ ਸਮਾਜਕ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਦਾ ਸਮਰਥੱਕ ਸੀ। 

ਇਸ ਦੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਲੱਗਭੱਗ 44ਹੈ। ਇਸ ਦੀ 
ਵੱਡਮੁਲੀ ਦੇਣ ਬਦਲੇ 1936 ਵਿਚ ਢਾਕਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ 
ਡਾਕਟਰ ਆਫ਼ ਲਿਟਰੇਚਰ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ 
ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 1923 ਵਿਚ ਕਲਕੱਤਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਮੌਲਿਕ 
ਲੇਖਕ ਵਜੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਇਨਾਮ 'ਜਗਤਾੱਰਿਨੀ ਗੋਲਡ ਮੈਡਲ' ਪ੍ਰਦਾਨ 
ਕੀਤਾ ਸੀ। ਰ ਰ ਰ 

ਸਿ 1938 ਨੂੰ ਕਲਕੱਤੇ ਵਿਖੇ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। 

- ਐਨ. ਇੰ. 1:241; ਪੰਜਾਬੀ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ 


ਚੈਟਗਜੀ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਕੁਮਾਰ : ਇਸ ਭਾਰਤੀ ਗਣਿਤਵੇਤਾ 
ਦਾ ਜਨਮ 5 ਨਵੰਬਰ, 1930 ਨੂੰ ਹਾਵੜਾ (ਕਲਕੱਤਾ) ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। 
ਸੰਨ 1953 ਵਿਚ ਕਲਕੱਤਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਸ਼ੁੱਧ ਗਣਿਤ ਵਿਚ ਐਮ. 


ਐਸ. ਸੀ. ਅਤੇ 1964 ਵਿਚ ਜਾਦਵਪੁਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਪੀ. ਐਚ. . 
ਡੀ. ਕੀਤੀ। ਸੰਨ 1954 ਤੋਂ ਬੰਗਾਬਾਸੀ ਕਾਲਜ ਕਲਕੱਤਾ ਵਿਚ ਗਣਿਤ 

ਦਾ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਨੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਗ੍ਰਾਂਟਸ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦਾ ਸਭ 

ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਇਨਾਮ (1966-67) ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਕਲਕੱਤਾ ਮੈਥਿਮੈਟੀਕਲ . 
ਅਤੇ ਯੂਨੀਕ ਮੋਥਿਮੋਟਿਕ ਏ ਇਟੇਲੀਆਨਾ (00300 ਸ800203336 

& 14803) ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਹੈ। ਇਸ ਨੇ ਵਿਸ਼ਿਸ਼ਟ ਫੰਕਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ 

ਬਾਰੇ ਕਾਫ਼ੀ ਖੇਜ ਕੀਤੀ। 

ਹ. ਪੁ. - ਵੇ. ਗੂ. ਸਾਂ. 324 


'ਚੈਟਰਜੀ, ਜਯੋਤੀ ਭੂਸ਼ਨ : ਇਸ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ਿਜ਼ੀਸ਼ਨ ਦਾ 


ਜਨਮ 16 ਜਨਵਰੀ, 1919 ਨੂੰ ਕਲਕੱਤਾ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਸੰਨ 1949 


ਵਿਚ ਇਸ ਨੇਂ ਐਮ. ਡੀ. ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਸੰਨ 1944-54 
ਟਰੱਪੈਂਕਲ ਮੈਡੀਸਨ ਕਲਕੱਤਾ ਦਾ ਰੀਸਰਚ ਅਫ਼ਸਰ, 1955 ਵਿਚ - 
ਹੀਮੈਟਾਲੋਜੀ ਦਾ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ, 1955 ਵਿਚ ਹੀ ਹੀਮੈਟਾਲੋਜੀ ਯੂਨਿੰਟ ਦਾ 
ਅਫ਼ਸਰ-ਇਨ-ਚਾਰਜ, 1966 ਵਿਚ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਟ੍ਰਾਂਪੀਕਲ ਮੈਡੀਸਨ 
ਦਾ ਡਾਇਰੈਕਟਰ, 1964-65 ਵਿਚ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸੁਸਾਇਟੀਜ਼ ਆਫ਼ 
ਹੀਮੈਟਾਲੋਜੀ, ਬਲੱਡ ਟ੍ਰਾਂਸਫਿਊਜ਼ਨ ਅਤੇ ਰੈਟੀਕੁਲੋ ਐਂਡ-ਥੀਲੀਅਲ ਦਾ 
ਕੌਸਲਰ ਅਤੇ ਇੰਡੀਅਨ ਸਾਇੰਟਿਫਿਕ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਮੈਡੀਕਲ ਅਤੇ. 


ਵੈਟਰਨਰੀ ਸੈਕਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਰਿਹਾ। 


ਇਸਨੇ ਕੋਟਸ ਮੈਡਲ (1958), ਬਰਕਲੀ ਮੈਡਲ (1964), 
ਅਮੀਰਚੰਦ ਪੁਰਸਕਾਰ (1964) ਅਤੇ ਮਿੰਟੋ ਮੈਡਲ (1965) ਹਾਸਲ _ 
ਕੀਤੇ। ਇਸ ਦੀ ਖੇਜ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਲਿਖਤਾਂ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਲੋਹਾ, ਫਾੱਲਿਕ 
ਐਸਿਡ ਅਤੇ ਵਿਟਾਮਿਨ ਬੀ -ਦੀ ਘਾਟ ਨਾਲ ਨਿਊਟਰੀਸ਼ਨਲ 
ਅਨੀਮੀਆ ਦੇ ਲੱਛਣਾਂ ਬਾਰੇ, ਬੰਗਾਲੀਆਂ ਵਿਚ ਸ੪.£ ਦੀ ਖੋਜ ਬਾਰੇ, 
ਸਹ.ਟ ਅਤੇ ਹੋਰ -ਅਸਾਧਾਰਣ ਹੀਮੋਗਲੋਬਿਨਾਂ ਦੇ ਜਣਨਿਕ ਪਰਸਪਰ 
ਰਿ 6ਫਾੱਸਫ਼ੇਟ ਡੀਹਾਈਡ੍ਰੋਜੀਨੇਸ ਦੀ ਘਾਟ ਬਾਰੇ ਹਨ। 

- ਵੇਂ. ਹੂੰ. ਸਾ. 324 

ਚੈਟਰਜੀ ਬਾਂਕਿਮ ਚੰਦਰ : ਇਹ ਇਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਬੰਗਾਲੀ 
ਨਾਵਲਕਾਰ ਸੀ। ਇਸ ਨੇ ਯੂਰਪੀ ਲੀਹਾਂ ਉੱਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਗਲਪਕਾਰੀ 
ਦੀ ਇਕ ਨਵੀਂ ਸ਼ੈਲੀ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ ਬੰਗਾਲ ਵਿਚ 
ਨਾਈਹਾਤੀ ਵਿਖੋ 27 ਜੂਨ 1838 ਨੂੰ ਇਕ ਕੱਟੜ. ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪਰਿਵਾਰ 
ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਇਸਨੇ ਕਲਕੱਤਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਵਿੱਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ 
ਕੀਤੀ। ਇਹ ਆਈ. ਸੀ. ਐੱਸ. ਬਣ ਗਿਆ ਅਤੇ 1858 ਤੋਂ 1891 


_ ਤੱਕ ਡਿਪਟੀ ਮੈਜਿਸਟ੍ਰੇਟ ਰਿਹਾ। 


ਬਾਂਕਿਮ ਚੰਦਰ ਦੀਆਂ ਮੁੱਢਲੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਅਤੇ 1858 ਵਿਚ 
ਇਸਦੇ ਪਹਿਲੇ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ 'ਲਲਿਤਾ ਓ ਮਾਨਸ' ਛਪਣ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ 
ਹੋਇਆ। ਇਸ ਨਾਲ ਬੰਗਲਾ ਨਾਵਲ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ 
ਹੈ। 'ਕਪਾਲਕੁੰਡਲਾ' ਜੋ ਇਕ ਪਿਆਰ ਕਹਾਣੀ ਹੈ, 1866ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ 
ਹੋਈ। ਇਸ. ਦੀ ਪਿੱਠ-ਭੂਮੀ ਭਿਆਨਕ ਤਾਂਤ੍ਰਿਕ ਕਿਰਿਆ ਕਰਮ ਹੈ। 
ਇਸ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ 1869ਵਿਚ 'ਮ੍ਰੀਨਾਲਿਨੀ' ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ ਜਿਸ ਵਿਚ 
ਬੰਗਾਲ ਉੱਤੇ ਪਹਿਲੇ ਮੁਸਲਮਾਨੀ ਹਮਲੇ ਦਾ ਹਾਲ ਦਰਜ ਹੈ। ਸੰਨ 
1872ਵਿਰ ਬਾਂਕਿਮ ਚੰਦਰ ਨੇ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮੇਗਜ਼ੀਨ 'ਬੰਗ ਦਰਸ਼ਨ'' 
ਕੱਢਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਵਿਚ ਇਸ ਦੇ ਕਈ ਨਾਵਲ ਕਿਸ਼ਤਾਂ ਫਿਚ 
ਛਪੇ। ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਾਵਲਾਂ ਵਿਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਸ਼ੇ ਲਏ ਹਨ। ਇਸ 
ਦੇ ਕੁੱਝ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਾਵਲ 'ਬਿਸਬਰਿਕਸ' (1973), 'ਯੁਗਲੰਗੂਰੀਆ' 
(1874), 'ਰਾਧਾਰਾਣੀ!'(1875), 'ਚੰਦ੍ਰਸ਼ੇਖਰ' (1875), 'ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਕਾਂਤਰ 
ਉਇਕ' (1878), 'ਰਾਜਸਿੰਹ' (1881) 'ਅਨੰੰਦ 'ਮਨ' (1882) 'ਦੇਵੀ 
ਚੌਧਰਾਨੀ' ਹਿਤ 'ਸੀਤਾਰਾਮ' 
(4886) ਹਨ। 


_ ਚੈਟਰਟਨ ਟਾਮਸ ਰ 98 


ਇੱਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਬਾਂਕਿਮ ਚੰਦਰ ਨੇ ਧਾਰਮਕ, ਇਤਿਹਾਸਿਕ, 
ਵਿਗਿਆਨਕ ਤੇ `ਹੋਰ` ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਬਾਰੇ 'ਬੰਗ ਦਰਸ਼ਨ' ਵਿਚ ਬੇਸ਼ੁਮਾਰ 
'ਕਮਲਾਕੰਤਰ ਦਖਤਾਰ' (1885), ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਚਰਿਤ' (1882) ਅਤੇ 'ਧਰਮ 
ਫੱਤਵ” (1888) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। 
___ ਬਾਂਕਿਮ ਚੰਦਰ ਦੇ ਸਮਕਾਲੀ ਇਸਨੂੰ ਪੈਗ਼ੰਬਰਾਂ ਵਾਂਗ ਸਮਝਦੇ 
ਸਨ। ਇਸਦੇ ਬਹਾਦਰ ਹਿੰਦੂ ਨਾਇਕ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਦੇਸ਼ ਪਿਆਰ ਦਾ 
ਸੁਨੇਹਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਬੰਗਾਲੀਆਂ ਤੇ ਬੜਾ 


_ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਿਆ। ਇਸ ਨੇ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਤੇ ਹਿੰਦੂਵਾਦ ਦਾ ਸੁਮੇਲ ਕਰਕੇ . 


ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਜ਼ਾਰ ਕੀਤਾ। ਇਸਦੇ 'ਅਨੰਦ ਮੱਠ' ਨਾਵਲ ਵਿਚੋਂ 


ਲਿਆ ਗਿਆ 'ਬੰਦੇ ਮਾਤ੍ਰਮ' ਗੀਤ ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਮਗਰੋਂ ਰਾਸ਼ਟਰੀ 


ਗੀਤ ਦੀ ਪਦਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ. ਗਿਆ। ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ 8 ਅਪ੍ਰੈਲ 1894 
ਨੂੰ ਹੋਈ। ` 
ਹ. ਪੁ. - ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 5:348; ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 2781; ਡਿ. ਨੈ. ਬਾ. 


'ਚੈਟਰਟਨ ਟਾਮਸ : ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ ਇਸ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤੇ ਸਭ 


ਤੋਂ ਛੋਟੀਉਮਰ ਦੇ ਕਵੀ ਦਾ ਜਨਮ ਬ੍ਰਿਸਟਲ ਵਿਖੇ 20ਨਵੰਬਰ, 1752 


'ਨੂੰ ਇਕ ਗਰੀਬ ਸਕੂਲ ਅਧਿਆਪਕ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਦਾ ਪਿਤਾ 


ਇਸ ਦੇ 'ਜਨਮ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਮਰ ਗਿਆ। ਇਸ ਦਾ ਬਚਪਨ ਬੜਾ 
ਦੁਖਮਈ ਸੀ ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਪੜ੍ਹਨ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਢਿੱਲਾ 
ਸੀ ਪਰ ਇਸਦੇ ਸਾਥੀ ਬੱਚੇ ਇਸਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸਰਦਾਰ ਮੰਨਦੇ ਸਨ। 
ਨਾਲ ਹੀ' ਸੇਂਟ ਮੈਰੀ ਹੈਡਕਲਿਫ਼ ਚਰਚ ਵਿਚ ਇਸ ਦਾ ਚਾਚਾ ਪਾਦਰੀ 
_ ਸੀ। ਚਰਚ ਵਿਚ `ਅਚਾਨਕ -ਹੀ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਉਮਰ ਤੋਂ ਬਹੁਤ 
` ਪਹਿਲਾਂ ਪੜ੍ਹਨਾ ਲਿਖਣਾ ਆ ਗਿਆ। ਉੱਥੇ ਹੀ ਇਸ ਨੇ ਖ਼ੂਬ ਲਿਖਣਾ 
ਅਰੰਕ ਕੀਤਾ। ਸੰਨ 1770 ਵਿਚ 17 ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਹੀ ਇਸਦੀ 
ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਇੰਨੇ ਥੋੜੇ ਜਿਹੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਕਵਿਤਾ ਦੇ 
600ਪੰਨਿਆਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਵਾਰਤਕ ਦੇ ਪੈਂਫ਼ਲਿਟ ਅਤੇ ਪੱਤਰ ਛਪਵਾਏ। 
ਸੱਤ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਕੋਲਸਟਨ ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਇਆ 


ਜਿੱਥੇ ਇਸ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਤੋਂ ਸਿਵਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਭਾਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਸਿੱਖੀ। ਇਸ 
ਨੇ ਆਪਣਾ ਅਧਿਐਨ ਆਜ਼ਾਦਾਨਾ ਤੌਰ ਤੇ ਕੀਤਾ। 10ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਉਮਰ 


ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਕਵਿਤਾ 2੩ ੧੧੬ 185! £੧੪1॥%੩ਸ੦' 
ਛਪੀ, ਜਿਹੜੀ ਕਿ ਬੜੀ ਵਿਦਵਤਾ ਭਰਪੂਰ ਸੀ। ਇਹ 11 ਸਾਲਾਂ ਦਾ 
ਸੀ, ਜਦੋਂ ਇਸ ਨੇ “000੧੧ ੩8੦ 7003” ਨਾਂ ਦੀ 15ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ 
ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਖਰੜੇ ਨੂੰ ਤ੍ਰੋੜ ਮ੍ਰੋੜ ਕੇ ਨਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। 


ਇਸ ਦੀ ਬਹੁਤ ਵਾਹਵਾ ਹੋਈ ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਇਸ ਦਾ ਹੌਂਸਲਾ ਬਹੁਤ 


ਵੱਧ ਗਿਆ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਲਿਖਤਾਂ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਇਸ 
ਲਈ ਇਕ ਖੁਸ਼ੀ ਭਰੀ ਖੇਡ ਬਣ ਗਈ। 

`____ ਆਪਣੇ ਇਕੱਲਪੁਣੇ ਅਤੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਇਸ ਨੇ 
`15ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭੂਤਕਾਲ ਨੂੰ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿਚ ਦੇ ਅਰਥੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ 
ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਕਲਪਿਤ ਸੰਸਾਰ ਲਈ ਇਸ ਦਾ ਨਾਇਕ ਤੇ ਲੇਖਕ 
ਕਲਪਿਤ ਟਾੱਮਸ ਰਾਉਲੇ ਨਾਂ ਦਾ ਇਕ ਸਾਊ ਪਾਦਰੀ ਸੀ। ਸ਼ੰਨ 1767 
ਵਿਚ ਇਹ ਬਰਿਸਟਨ ਵਿਖੇ ਇਕ ਅਟਾਰਨੀ ਪਾਸ ਕੰਮ ਸਿੱਖਣ ਲੱਗਾ। 
ਇਹ ਕੰਮ ਘਟੀਆ ਜਿਹਾ ਹੀ ਸੀ ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਆਪਣਾ ਵਧੇਰਾ 
ਸਮਾਂ ਲਿਖਣ ਵਿਚ ਹੀ ਲਗਾਉ'ਦਾ। ਇਹ ਪੁਰਾਣੇ ਹੱਥ ਲਿਖਤ ਖਰੜਿਆਂ 
ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ। ਹੋਰੇਸ ਅਤੇ ਵਾਲਪੋਲ ਵਰਗੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ 
ਇਸ ਦੀ ਜਾਅਲਸਾਜ਼ੀ ਬਾਰੇ ਜਾਣ ਗਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਹ ਕਵਿਤਾਂਵਾਂ 
ਨਾ ਛਾਪੀਆਂ। 


ਸੰਨੇ 1770 ਵਿਚ ਚੈਟਰਟਨ ਲੰਡਨ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਉੱਥੇ ਇਸਨੇ ਰ੍ 


ਇਕ ਪੜਛੱਤੀ ਤੇ ਰਹਿ ਕੇ ਬੇਸ਼ੁਮਾਰ ਵਿਅੰਗਾਤਮਕ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਅਤੇ 
ਪੈਂਫਲਿਟ ਲਿਖੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿਚ ਉਸ ਦੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦਰਦ 
ਭਰੀ ਕਲਾ 940 £%161%ਟ ਸ੨136ਟ ੦ 88102" ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। 
ਦਿ ਹਰ 


ਸੀ। ਅੰਤ ਆਪਣੀ ਗਰੀਬੀ ਤੋਂ ਤੰਗ ਆ ਕੇ 24 ਅਗਜਤ 1770 ਨੂੰ 
ਜ਼ਹਿਰ ਖਾ ਕੇ ਆਤਮਘਾਤ ਕਰ ਲਿਆ। ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਮਗਰੋਂ ਇਸ 
ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ। 

ਹ. ਪੁ. -ਐਵ. ਐਨ. 3:318; ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 2781 


ਚੈਟਰਰ : ਇਹ ਪੈਸੈਰੀਫ਼ਾਂਰਮੀਜ਼ ਵਰਗ_ਦੇ ਟਿਰੈਨਾਈ. 


'ਉਪ-ਵਰਗ ਦੀ ਕੋਟਿੰਜੰਡੀ ਕੁਲ ਦੇ ਪੰਛੀਆਂ ਲਈ ਇਕ ਆਮ ਨਾਂ ਹੈ। 


ਹਨ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਫਲਾਂ ਤੇ ਆਹਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਭ 
ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਰੂਪੀਕੋਲਾ ਸੈਫ਼ੋਲੋਪਟੈਰਸ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਕਨੀਅਸ ਹਨ। 
ਰੂਪੀਕੋਲਾ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਦੇ ਮੁਰਗਾ ਨੁਮਾ ਪੰਛੀ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਚਟਾਨਾਂ ਵਿਚ 
ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸੈਫ਼ੋਲੋਪਟੈਰਸ, ਛਤਰੀ ਵਰਗੇ ਜਦੋਂ ਕਿ ਪ੍ਰਕਨੀਅਸ ਪ੍ਰਜਾਤੀ 
ਦੇ ਪੰਛੀ ਘੰਟੀ ਵੱਜਣ ਵਰਗੀ ਆਵਾਜ਼ ਕੱਢਦੇ ਹਨ। ਰੂਪੀਕੋਲਾ ਪ੍ਰਜਾਤੀ 
ਦੇ ਮੁਰਗਿਆਂ ਦੇ ਖੰਭਾਂ ਦਾ ਰੰਗ ਸ਼ੇਖ ਚਮਕਦਾ ਲਾਲ ਜਾਂ ਸੰਤਰੀ ਹੁੰਦਾ 
ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਇਕ ਬੜੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਕਲਗੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਮਾਦਾ 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੜੀ ਦੂਰ ਤੋਂ ਹੀ ਪਛਾਣ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਬਦੇਸ਼ੀ ਚੈਟਰਰਾਂ 
ਵਿਚੋਂ ਪਾਮਪੱਡੋਅਰ ਚੈਟਰਰ (%00001684 7੮ਗਮ੍੧੦੦॥5) ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹੈ। 
ਇਸ ਦੇ ਪਰ ਚਿੱਟੇ ਅਤੇ ਖੰਭ ਸ਼ੋਖ ਰਸ-ਭਰੀ ਰੰਗੇ ਅਤੇ ਵਾਲਾਂ ਵਰਗੇ _ 
ਹੁੰਦੇ ਹਨ। 
__ਹ. ਪੁੰ. -ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 5348; ਟ੍ਰਾ. ਬ. : 27 

ਚੈਟਲ ਹੈਨਰੀ : ਇਹ ਐਲਿਜ਼ਬੈੱਥ ਕਾਲ ਦਾ ਇਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ 
ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਨਾਟਕਕਾਰ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ 1560ਈ. ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੇਇਆ। 
ਇਸ ਨੇ ਇਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕੰਮ ਅਰੰਭ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸ 
ਦੌਰਾਨ ਕਈ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਲੇਖਕਾਂ ਨਾਲ ਇਸ ਦੀ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਹੋ ਗਈ। 
ਰਾਬਰਟ ਗ੍ਰੀਨ ਦੀ ਮੌਤ ਮਗਰੋਂ ਇਸ਼ ਨੇਂ ਉਸ ਦੀ ਰਚਨਾ 'ਗ੍ਰੋਟਸਵਰਥ 
ਆਫ਼ ਵਿੱਟ' (1592)ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਸ਼ੈਕਸਪੀਅਰ 
ਨੂੰ ਖ਼ੂਬ ਭੰਡਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਪਰ ਇਸੇ ਨੇ ਆਪਣੀ ਵਿਅੰਗਮਈ ਪੁਸਤਕ 


_'ਕਾਈਡ ਹਾਰਟਸ ਡ੍ਰੀਮ' ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਖ਼ੂਬ ਸਲਾਹਿਆ। 1598 ਤੋਂ 


1603ਤੱਕ ਲਿਖੇ ਗਏ 49ਨਾਟਕਾਂ ਵਿਚ ਇਸ ਦਾ ਹੱਥ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ 
ਕੇਵਲ ਪੰਜ ਨਾਟਕ ਹੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਨਾਂਟਕ 
'ਦੀ ਟ੍ਰੈਜਡੀ ਆਫ਼ ਹਾੱਫਮੈਨ' ਇਸ ਦਾ ਆਪਣਾ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। 
ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਲਗਭਗ 1607 ਈ. ਵਿਚ ਹੋਈ। 
ਹ.ਪੁ. - ਐਨ. ਬ੍ਰਿਮਾ.2 ਰ੍ 
ਚੈਟਾਹੂਚੀ : ਇਹ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਜਾਰਜੀਆ 
ਰਾਜ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਖੇਤਰ ਦਾ ਦਰਿਆ ਹੈ ਜੋ ਬਲਿਉ ਰਿੱਜ ਪਰਬਤਾਂ 
ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਸ੍ਰੋਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਫਿਰ 
ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਵਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਜਾਰਜੀਆ ਅਤੇ ਐਲਾਬਾਮਾ ਵਿਚਕਾਰ 
ਅਤੇ ਫਿਰ ਜਾਰਜੀਆ ਅਤੇ ਫਲੋਰਿਡਾ ਵਿਚਕਾਰ ਹੱਦ ਬਣਾਉਂਦਾਂ 
ਹੋਇਆ ਅੱਗੇ ਚੈਟਾਹੂਚੀ ਸ਼ਹਿਰ ਨੇੜੇ 702 ਕਿ. ਮੀ. ਦਾ ਮਾਰਗ ਤੈਅ 
ਕਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਫਲਿੰਟ ਦਰਿਆ ਨਾਲ ਰਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਥੇ ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ 
ਐਪਾਲੈਚੀਕੋਲਾ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਇਸ ਦੇ ਮੁਹਾਣੇ ਤੋਂ ਕੋਲੰਬਸ 
ਤੱਕ ਜਹਾਜ਼ਰਾਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕੋਲੰਬਸ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਬਾਰਲੈੱਟਫੈਰੀ 
ਅਤੇ ਗੋਟ ਰਾਕ ਦੋ ਬੰਨ੍ਹ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਫਲਿੰਟ ਦਰਿਆ ਵਾਲੇ ਸੰਗਮ 
ਉੱਤੇ ਜ਼ਿਮ ਵੁੱਡਰਫ ਡੈਮ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਇਸੇ ਡੈਮ ਕਰਕੇ 


_ਸੈਮੀਨੋਲ ਝੀਲ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ। 


ਇਸ ਦਰਿਆ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸਿਡਨੀ ਲੇਨੀਅਰ (56069 
1੨8੬3) ਨੇ 'ਦੀ ਸਾਂਗ ਆਫ਼ ਦੀ ਚੈਟਾਹੂਚੀ' ਕਵਿਤਾ ਲਿਖੀ ਸੀ। 

302 52' ਉ. ਵਿ੍‌ਥ. ; 84 57' ਪੱ. ਲੰਬ. 

ਹ. ਪੁ. -ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 2780 ; ਐਨ. ਅਮੈ. 6.355 _ 

_'ਚੈਟੀ : ਇਹ ਜਰਮਨੀ ਦਾ ਇਕ ਕਬੀਲਾ ਸੀ। ਮੁੱਢ ਵਿਚ 
ਇਹ ਲੋਕ ਫੇਜ਼ਰ ਦਰਿਆ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਵੱਸੇ ਹੋਏ ਸਨ। 
ਪਹਿਲੀ ਈਸਵੀ ਵਿਚ ਇਸ ਕਬੀਲੇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਰੋਮਨਾਂ ਦਾ ਤਕੜਾ 


ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਇਹ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਮੁੱਢਲੇ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਆਪਣੇ 
ਕਈ ਗਵਾਂਢੀ ਕਬੀਲਿਆਂ ਨੂੰ ਹਰਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਟੋਰਸ ਪਹਾੜਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ 
ਕਰਕੇ ਮੇਨ ਦਰਿਆ ਦੀ ਵਾਦੀ ਤੱਕ ਵਸ ਗਏ। 83 ਈ. ਪੂ. ਵਿਚ 
ਡਾਮਿਸ਼ਨ (12000080) ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਥੋਂ ਵਾਪਸ ਕਰ 
ਦਿੱਤਾ ਪਰ ਇਹ ਰੇਮਨਾਂ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਤੰਗ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਸੰਨ 89 ਵਿਚ 
ਅਪਰ ਜਰਮਨੀ ਦੇ ਇਕ ਬਾਗ਼ੀ ਗਵਰਨਰ ਨਾਲ ਰਲ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 


ਸੰਨ 162,170 ਅਤੇ ਫਿਰ 213 ਵਿਚ ਕਈ ਵਾਰੀ ਰੋਮਨ ਖੇਤਰ ਨੂੰ` 


ਲੁੱਟਿਆ। ਸ਼ਾਇਦ ਤੀਜੀ ਸਦੀ ਵਿਚ ਫਰੈਂਕ ਦੀ ਕੁਲੀਸ਼ਨ ਸਰਕਾਰ - 
ਬਣਨ ਸਮੇਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਆਧੁਨਿਕ ਜਰਮਨੀ ਦੇ 
ਹੋਸੀ ਖੇਤਰ ਦਾ ਨਾਂ ਚੈਟੀ ਕਬੀਲੇ ਤੋਂ ਹੀ ਬਣਿਆ ਹੈ। 

_ਹ. ਪੁ.-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ ਮਾ. 2:782; ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 5:350 

ਚੈਟੈਮ ਦੀਪ ਸਮੁਹ : ਇਹ ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਤੋਂ ਕੋਈ 800 
ਕਿ. ਮੀ. ਦੂਰ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਦੱਖਣੀ ਸ਼ਾਂਤ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਵਿਚ ਇਕ ਦੀਪ 
ਸਮੂਹ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਰਕਬਾ 963 ਫ. ਕਿ. ਮੀ. ਅਤੇ ਆਬਾਦੀ 770 
(1983) ਹੈ। ਇਸ ਦੀਪ ਸਮੂਹ ਵਿਚ 10 ਦੀਪ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਦੀਪ 
ਜਵਾਲਾਮੁਖੀ ਕਿਸਮ ਦੇ ਹਨ ਪਰ ਜੂਨਾ ਪੱਥਰ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਤੀਤ 
ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਦਾ ਭਾਗ ਰਹੇ ਹੋਣਗੇ। ਇਸ 
ਦੀਪ ਸਮੂਹ ਵਿਚ ਚੈਟੈਮ ਦੀਪ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਰਕਬਾ 902 
ਵ. ਕਿ. ਮੀ. ਹੈ। ਇਹ ਸਮੁੰਦਰੀ ਸਤਹ ਤੋਂ 287 ਮੀ. ਉੱਚਾ ਹੈ ਅਤੇ 
ਇਸ ਦੇ ਲਗਭਗ ਪੰਜਵੇਂ ਭਾਗ ਵਿਚ ਮੂੰਗੇ ਵਾਲੀਆਂ ਝੀਲਾਂ ਹਨ। ਚੈਟੈਮ 
ਤੋਂ ਕੋਈ 21 ਕਿਲੋ ਮੀਟਰ ਦੂਰ ਇਕ ਹੇਰ ਪਿਬ ਨਾਂ ਦਾ ਦੀਪ ਹੈ ਜਿਸਦਾ 
ਰਕਬਾ 24 ਵਰਗ 'ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਹੈ। 

ਇਥੋਂ ਦੇ ਸਥਾਨਕ ਥਣਧਾਰੀ ਜੀਵ ਨਹੀਂ ਹਨ ਅਤੇ ਰੀਂਗ ਕੇ 
_ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਜੰਤੂ ਵੀ ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਦੇ ਜੀਵ ਜੰਤੂਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ 
ਜੁਲਦੇ ਹਨ। ਇਥੋਂ ਦੀ ਅਸਲ ਜੰਗਲੀ ਬਨਸਪਤੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹੀ, 
ਜਿਹੜੀ ਅੱਗ ਲਗਣ ਕਾਰਨ ਅਤੇ ਯੂਰਪੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਚਰਾਗਾਹਾਂ 
ਵਜੋਂ ਵਰਤਣ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਇਥੋਂ ਦਾ ਜਲਵਾਯੂ ਠੰਢਾ 
ਅਤੇ ਸਿਲ੍ਹਾ ਹੈ। ਇਥੋਂ ਦਾ ਜੁਲਾਈ ਵਿਚ ਤਾਪਮਾਨ 7. ਸੈਂ. ਅਤੇ 
ਜਨਵਰੀ ਵਿਚ 1427 ਸੈਂ. ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਥੇ ਸਾਲ ਵਿਚ ਅੰਦਾਜ਼ਨ 848 
ਮਿ. ਮੀ. ਵਰਖਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਰ 

ਇਸ ਦੀਪ ਸਮੂਹ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿਲੀਅਮ ਆਰ. ਬ੍ਰੋਟਨ ਨੇ 1791 
ਵਿਚ 'ਰੈਟੈਮ' ਨਾਂ ਦੇ ਬਰਤਾਨਵੀ ਜਹਾਜ਼ ਉੱਪਰ ਤਾਹੀਟੀ ਨੂੰ ਜਾਣ 
ਸਮੇਂ ਕੀਤੀ ਸੀ! ਛੇਤੀ ਹੀ ਇਥੇ ਸੀਲ ਅਤੇ ਫ੍ਰੇਲ ਮੱਛੀ ਨੂੰ ਫੜਨ ਦਾ 
ਕਾਰੋਬਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ ਜਿਹੜਾ 1861 ਤੀਕ ਚੱਲਦਾ ਰਿਹਾ। ਇਸ 
ਪਿੱਛੋਂ 1865ਵਿਚ ਇਥੇ ਭੇਡਾਂ ਪਾਲਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂੰ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਭਾਵੇਂ 
ਅਲੱਗ ਜਿਹਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਥੇ ਉਦਯੋਗ ਵਿਕਸਿਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਿਆ 
ਫਿਰ ਵੀ ਭੇਡਾਂ ਪਾਲਣਾ ਅਤੇ ਉੱਨ ਬਾਹਰ ਭੇਜਣਾ ਇਥੋਂ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ 
ਦਾ ਮੁੱਖ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਲੋਕ ਮੱਛੀ ਫੜਨ ਦਾ ਕੰਮ ਵੀਂ 
ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਥੇ ਲਗਭਗ 10000 ਏਕੜ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿਚ ਕੱਚਾ ਕੋਲਾ 
_ਵੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਵਰਤੋਂ ਵਿਚ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ 
ਹੈ। 


ਸੰਨ 1842 ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਟਾਪੂਆਂ ਨੂੰ ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਨਾਲ ਮਿਲਾ 
ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਥੋਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸਥਾਨਕ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਵੱਲੋਂ ਚਲਾਇਆ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਥੇ ਜਿਆਦਾ ਵਸੋਂ ਯੂਰਪੀਅਨਾਂ ਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਝ-ਕੁ 
ਮੈਯੂਰੀ ਵੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। 


`_ਹ. ਪੁ. -ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 380 


ਚੈਡਵਿਕ, ਸਰ ਐਡਵਿਨ : ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ ਇਸ ਸਮਾਜ 
ਸੁਧਾਰਕ ਅਤੇ ਲੇਖਕ ਦਾ ਜਨਮ 24 ਜਨਵਰੀ, 1800 ਨੂੰ ਮਾਨਚੈਸਟਰ 
ਦੇ ਨੇੜੇ ਲਾਗਸਾਈਟ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ 
ਵਿਚ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿਚ ਸਫ਼ਾਈ ਦੇ ਸੁਧਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ 
ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। 


ੋਤਵਿਕ, ਸਰ ਜੇਮਜ਼ 


ਸੰਨ 1832ਵਿਚ ਚੈਡਵਿਕ ਨੂੰ ਰਾਂਇਲ ਕਮਿਸ਼ਨ ਵੱਲੋਂ ਗਰੀਬਾਂ 

ਜਰੀ ਰੀ ਰੀ ਰਤ ਜੀ 
ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਮਗਰੋਂ 1834 ਤੋਂ.1846ਤੱਕ ਇਹ ਕਮਿਸ਼ਨ 
ਦਾ ਸਕੱਤਰ ਰਿਹਾ। ਇਕ ਸਹਿਯੋਗੀ ਦੀ ਮੱਦਦ ਨਾਲ ਇਸ ਨੇ ਸੰਨ 
1834 ਦੀ ਰੀਪੋਰਟ ਚੈਡਰਿਕ, ਸਰਜੇਗਜ਼ ਦਾ ਖਰੜਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ 
ਜਿਸ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿਚ ਸਿਹਤ ਬਚਾਉ ਅਤੇ ਸਮਾਜਕ 
ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਲਈ ਕਾਲੂੰਨ ਬਣਿਆ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ 
- ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਆਰੰਭਿਆ ਗਿਆ। ਰ 

ਇੰਗਲੈਂਡ ਨੂੰ ਸਿਹੱਤ ਅਤੇ ਸਫ਼ਾਈ ਦੇ ਮੰਤਵ ਲਈ ਛੋਟੀਆਂ 
` ਛੋਟੀਆਂ ਸਥਾਨਕ ਇਕਾਈਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡਣ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਚੈਡਵਿਕ ਦੇ 
ਸਿਰ ਬੱਝਦਾ ਹੈ। 

ਮਗਰੋਂ 1848ਤੋਂ 1854 ਤੱਕ ਚੈਡਵਿਕ ਬੇਰਡ ਆਫ਼ ਹੈਲਥ ਦਾ 
ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਸੇਵਾ ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਸੰਨ 
1848 ਦਾ 'ਪਬਲਿਕ ਹੈਲਥ ਐਕਟ' ਪਾਸ ਹੋਇਆ। ਰ 

'ਰੈਪੋਰਟ ਆਨ ਐਨ ਐਨਕੁਐਰੀ ਇਨ ਟੂ ਦੀ ਸੈਨੇਟਰੀ 


ਦੀਆਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਹੈ। 6 ਜੁਲਾਈ, 1890 ਨੂੰ ਸਰੇ 
ਵਿਚ ਈਸਟ ਸ਼ੀਨ ਵਿਖੇ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। 
ਹ. ਪੁ. -ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 2705; ਚੈ'. ਐਨ. 3:251 ਰ 
ਚੈਡਵਿਕ, ਸਰ ਜੇਮਜ਼ : ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ ਇਸ ਭੌਤਿਕ 
ਵਿਗਿਆਨੀ ਦਾ ਜਨਮ 20 ਅਕਤੂਬਰ, 1891 ਨੂੰ ਮਾਨਚੈਸਟਰ ਵਿਖੇ 
_ਹੋਇਆ। ਮਾਨਚੈਸਟਰ ਤੋਂ ਵਿੱਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ 1911 ਤੋਂ 
ਮਗਰੇਂ ਲਗਭਗ 10 ਸਾਲ ਤੱਕ ਇਸ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਬਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ 
ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾਵਾਂ ਵਿਚ ਐਟਾਮਿਕ ਵਿਘਟਨ ਸਬੰਧੀ ਖੋਜਾਂ ਕੀਤੀਆਂ। 
ਸੰਨ 1923 ਵਿਚ ਇਹ ਕੈਂਵੇਂਡਿਸ਼ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ ਵਿਚ ਸਹਾਇਕ 
ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਅਤੇ 1935 ਵਿਚ ਲਿਵਰਪੂਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਚ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ . 
ਰਿਹਾ। ਸੰਨ 1927 ਵਿਚ ਇਹ ਗੱਇਲ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਚੁਣਿਆ 
ਗਿਆ ਅਤੇ 1945 ਵਿਚ ਇਸਨੂੰ 'ਸਰ' ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਮਿਲੀ। _ 
ਸੰਨ 1930-32 ਵਿਚ ਬੇਥੇ ਅਤੇ ਬੈਕਰ ਨੇਂ ਬੈਰੀਲੀਅਮ ਉੱਤੇ 
ਐੱਲਫਾ ਕਣਾਂ ਦੀ ਬੁਛ਼ਾੜ ਪਾ ਕੇ ਇਹ ਸਿੱਧ ਕੀਤਾ ਕਿ ਬੈਰੀਲੀਅਮ 
ਉੱਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਣਾਂ ਦੇ ਟਕਰਾਉਣ ਨਾਲ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਕਿਰਨਾਂ 
ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਸੰਨ 1932 ਵਿਚ ਚੈਡਵਿਕ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਿਰਨਾਂ ਦੇ 
ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਪਰਖ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸਿੱਧ ਕੀਤਾ ਕਿ ਅਸਲ ਵਿਚ ਇਹ 
_ ਪ੍ਰਕਾਸ਼-ਕਿਰਨਾਂ ਗੈਮਾ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹਨ ਸਗੋਂ ਇਹ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ 
ਕਣਾਂ ਦੀ ਬੁਛਾੜ ਹੈ ਜਿਹੜੇ ਕਿ ਬਿਜਲਈ ਤੌਰ ਤੇ ਉਦਾਸੀਨ ਹਨ। 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਣਾਂ ਦਾ ਭਾਰ ਪ੍ਰੋਟਾੱਨ ਦੇ ਭਾਹ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਚੈਡਵਿਕ 
ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਣਾਂ ਨੂੰ 'ਨਿਊਟ੍ਰਾਂਨ' ਆਖਿਆ। ਨਿਊਟ੍ਰਾੱਨ ਦੀ ਖੋਜ ਨਾਲ 
ਐਟਾਮਿਕ ਨਿਊਕਲੀਅਸ ਦੀ ਸਹੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਹੀਲੀਅਮ 
ਨਿਊਕਲੀਅਸ ਵਿਚ 2 ਪ੍ਰੋਟਾੱਨ ਤੇ ਨਿਊਟ੍ਰਾਂਨ ਹਨ ਅਤੇ ਲਿਥੀਅਮ ਦੇ 
ਨਿਊਕਲੀਅਸ ਵਿਚ 3ਪ੍ਰੋਟਾਂਨ ਤੇ ਨਿਊਟ੍ਰਾਂਨ ਹਨ। ਐਟਾਮਿਕ ਵਿਘਟਨ _ 


ਅਤੇ ਐਟਾਮਿਕ`ਵਿਖੰਡਨ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਲਈ -ਨਿਊਟ੍ਰਾੱਨ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ 
ਕਾਰਨ ਇਹ ਐਟਮ ਦੇ ਨਿਊਕਲੀਅਸ ਵਿਚ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਦਾਖ਼ਲ 
ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਨਿਊਟ੍ਰਾਂਨ ਦੀ ਖੋਜ ਲਈ ਸੰਨ 1935 ਦਾ ਭੌਤਿਕ- 
ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ ਚੈਡਵਿਕ ਨੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। 
ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦੀਆਂ ਖੋਜਾਂ ਬਾਰੇ ਕਈ ਖੋਜ ਪੱਤਰ ਛਾਪੇ। ਇਸ ਨੇ ਇਕ 
ਪੁਸਤਕ “1੨੩09819085 1ਿ੦॥॥ ॥੧੩੦1੦੩60੯੦ 6$005183825” 
(1930) ਵੀ ਲਿਖੀ। ਰ੍ 
ਹ. ਪੁ.-ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 4292; ਐਨ. ਬਿ 5:229 


ਚੈਡਵਿਕ, ਜਾਰਜ ਵਾਈਟਫ਼ੀਲਡ 


ਚੈਡਵਿਕ, ਜਾਰਜ ਵਾਈਟਫ਼ੀਲਡ : ਇਹ ਸੰਯੁਕਤ 
ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਨਿਊ ਇੰਗਲੈਂਡ ਗਰੁਪ ਦਾ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਜੀ ਜਿਸ 
ਦਾ ਸੰਗੀਤ ਯੂਰਪੀ ਰੋਮਾਂਸਵਾਦੀ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਤ ਹੈ। ਇਸ 
ਦਾ ਜਨਮ 13 ਨਵੰਬਰ, 1854 ਨੂੰ ਮਾਸਾਚੂਸੈੱਟਸ ਰਾਜ ਵਿਚ ਨਾਵੈੱਲ 


ਵਿਖੇ-ਹੋਇਆ। ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਇਸ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਬੋਸਟਨ ਵਿਚ 


ਅਤੇ ਫਿਰ ਜਰਮਨੀ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਸੰਨ 1880 ਵਿਚ ਅਮਰੀਕਾ 
ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਤੇ ਇਹ ਬੋਸਟਨ ਵਿਚ ਨਿਉ ਇੰਗਲੈਂਡ ਕਨਜ਼ਰਵੇਟਰੀ 
ਵਿਖੇ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਇਨਸਟਰਕਟਰ ਲੱਗ ਗਿਆ ਅਤੇ 1887 ਵਿਚ ਇਥੇ 

ਹੀ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਬਣ ਗਿਆ। 4 ਅਪ੍ਰੈਲ 1931 ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੱਕ 
ਇਹ ਇਸੇ ਪਦ ਤੇ ਰਿਹਾ। 





ਜਾਰਜ ਵਾਈਟਫ਼ੀਲਡ ਚੈਸ਼ਵਿਕ 


'ਰਿਪ ਵਾਨ ਵਿੰਕਲ' (1879), 'ਥਾਲੀਆ' (1883) ਤੇ 'ਐਡੋਨੇਸ' 
(1898) ਵਰਗੇ ਕਈ ਗੀਤ ਨਾਟਕ, ਇਕ ਪਰਹਾਸ ਓਪੇਰਾ 'ਤਾਬਾਸਕੋ' 
(1894), ਕਈ ਸਹਿਗਾਨ ਗੀਤ ਅਤੇ ਆਰਗਨ-ਸੰਗੀਤ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। 
1897 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਇਕ ਪਾਠ-ਪੁਸਤਕ 140੧੦॥੧" ਵੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ 
ਕਰਵਾਈ। 

ਹ. ਪੁ-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 5228; ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 2705 _ . 

ਚੈਡਵਿਕ, ਫ੍ਰਂਚ ਐਂਸਰ : ਇਹ ਅਮਰੀਕਾ ਦਾ ਜਲ ਸੈਨਾ 
ਅਧਿਕਾਰੀ ਅਤੇ ਇਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ 29 
ਫ਼ਰਵਰੀ, 1844 ਈ. ਨੂੰ ਮਾਰਗਨਟਾਉਨ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। 

ਚੈਡਵਿਕ ਫ੍ਰੈਂਚ ਐਂਸਰ 28 ਸਤੰਬਰ, 1861 ਈ. ਵਿਚ ਐਨਾਪਾਲਿਸ 
ਵਿਖੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਜਲ-ਸੈਨਾ ਅਕਾਡਮੀ ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਗਿਆ। 
1882 ਈ. ਵਿਚ ਲੰਦਨ ਵਿਖੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਜਲ ਸੈਨਾ ਦਾ ਰਾਜਦੂਤ 
ਸਹਿਕਾਰੀ ਬਣਿਆ। 1892 ਈ. ਵਿਚ ਨੇਵੱਲ ਇਨਟੈਲੀਜੈਂਸ ਦਫਤਰ 
ਦਾ ਮੁੱਖੀ ਬਣਿਆ ਅਤੇ 1898 ਈ. ਵਿਚ ਯੂ. ਐਸ. ਐਸ. ਦੀ 
ਪੁੱਛ-ਪੜਤਾਲ ਦੀ ਮੁੱਖ ਅਦਾਲਤ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਬਣਿਆ। 1893ਈ. ਵਿਚ 
ਜਲ-ਸੈਨਾ ਦੇ ਸਾਜ਼-ਸਮਾਨ ਦੇ ਦਫ਼ਤਰ ਦਾ ਮੁੱਖੀ ਵੀ ਰਿਹਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੌਰਾਨ ਚੈਡਵਿਕ ਨੇ ਜਲ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਉੱਚਾ ਚੁੱਕਣ ਵਿਚ ਕਾਫ਼ੀ 
ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। 

ਇਸ ਤੋਂ ਉਪਰੰਤ ਚੈਡਵਿਕ ਨਿਊਯਾਰਕ ਦਾ ਫ਼ੌਜਦਾਰ ਬਣ 
ਗਿਆ। ਇਕ ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਯੋਗ ਅਫ਼ਸਰ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਇਸਨੂੰ 
ਸਮੁੰਦਰੀ ਬੇੜੇ ਦੇ ਕਮਾਂਡਰ ਦਾ ਅਹੁਦਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਸ 


100 


ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਦੱਖਣੀ ਅੰਧ ਮਹਾਂ ਸਾਗਰ ਦੇ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਦੀ ਟੁਕੜੀ ਦੀ ਕਮਾਨ 
ਸੰਭਾਲੀ। ਚੈਡਵਿਕ 1900 ਈ. ਤੋਂ 1903 ਈ. ਤੱਕ ਜਲ-ਸੈਨਾ ਯੁੱਧ 
ਕਾਲਜ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਵੀ ਰਿਹਾ। 1905ਈ. ਵਿਚ ਇਹ ਜਲ-ਸੈਨਾ ਨਾਇਕ 
ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਤੋਂ ਰਿਟਾਇਰ ਹੋ ਗਿਆ। 


ਚੈਡਵਿਕ ਅਮੈਰਿਕਨ ਨੇਸ਼ਨ ਸੀਰੀਜ਼ ਦੀ ਉਨ੍ਹੀਵੀਂ ਜਿਲਦ ਦਾ 
ਲੇਖਕ ਸੀ। ਇਸਨੇ 'ਕਾਜ਼ਜ਼ ਆਫ਼ ਸਿਵਲ ਵਾਰ' (1906), 'ਸਪੈਨਿਸ਼ 
ਅਮੈਰਿਕਨ ਵਾਰ' (1911) ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ 
ਇਲਾਵਾ 'ਦੀ ਗ੍ਰੇਵਜ਼ ਪੇਪਰਜ਼ ਐਂਡ ਅਦਰ ਡਾਕੂਮੈਂਟਸ ਰੀਲੇਟਿੰਗ ਟੂ 
ਦੀ ਨੋਵਲ ਜਨਰੇਸ਼ਨਜ਼ ਆਫ਼ ਦੀ ਯਾਰਕਟਾਉਨ ਠੰਪੇਨ' (1916) ਦੀ 
ਸੰਪਾਦਨਾ ਕੀਤੀ। 27 ਜਨਵਰੀ, 1919 ਨੂੰ ਨਿਊਯਾਰਕ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ 
ਚੈਡਵਿਕ ਫ੍ਰੈਂਚ ਐਂਸਰ ਦੀ ਮੌਤ ਹੇ ਗਈ। ਰ 

ਹ. ਪੁ-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 5229; ਐਨ. ਅਮੈ. 6243 

ਚੈਡਵਿਕ, ਫਲੋਰੈਂਸ : ਇਹ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਲੰਬੀ ਦੂਰੀ 
ਤੱਕ ਤੈਰਨ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤੈਰਾਕ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ 9 ਨਵੰਬਰ, 
1918 ਈ. ਨੂੰ ਸੈਨ ਡੀਏਗੋ (641 9080) ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਚੈਡਵਿਕ 
ਫਲੋਰੈਂਸ ਨੇ 6 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਤੈਰਨਾ ਸਿੱਖਿਆ। 

10 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ`ਬੱਚੀ ਸੀ ਜੇ 
ਸੈਨ ਡੀਏਗੇ ਦੀ 19 ਮੀਲ ਲੰਬੀ ਖਾੜੀ ਨੂੰ ਤੈਰਨ ਵਿਚ ਸਫ਼ਲ ਹੋਈ। 
1950 ਈ. ਵਿਚ ਇਸਨੇ ਫ਼ਾਰਸ ਦੀ ਖਾੜੀ ਵਿਚ ਦੇ ਸਾਲ ਅਭਿਆਸ 
ਕੀਤਾ। ਇਸ ਉਪਰੰਤ ਇਸਨੇ ਇੰਗਲਿਸ਼ ਚੈਨਲ ਨੂੰ 13 ਘੰਟੇ 20 ਮਿੰਟ 
ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਸੰਨ 1926 ਦੇ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੇ ਰਿਕਾਰਭ 
ਨੂੰ ਤੇੜਿਆ। 


ਸੰਨ 1950 ਵਿਚ ਫ਼ਰਾਂਸ ਤੋਂ ਇੰਗਲੈਂਡ ਤੱਕ ਦੀ ਖਾੜੀ ਵਿਚ 
ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਇਹ ਪਹਿਲੀ ਔਰਤ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਹ ਪਹਿਲੀ 
ਕਾਮਯਾਬੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਇਸਨੇ 1953 ਅਤੇ 1955 ਈ. ਵਿਚ ਦੁਬਾਰਾ 
ਫਿਰ ਇੰਗਲੈਂਡ ਤੋਂ ਫਰਾਂਸ ਤੱਕ ਤੈਰਨ ਵਿਚ ਸਫ਼ਲੇਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ 
ਰਿਕਾਰਡ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ। 

ਹ. ਪੁ-ਐਨ. ਅਜੇ. 6243; ਐਨ. ਬਰ. 2705 

ਚੈਡੂਬਾ ਦੀ॥, : ਖਾੜੀ ਬੰਗਾਲ ਵਿਚ ਇਹ ਟਾਪੂ ਲੋਅਰ 
ਬਰਮਾ ਦੇ ਅਰਾਕਾਨ ਮੰਡਲ ਦੇ ਚਾਉਕਪਯੂ ਡਿਸਟ੍ਰਿਕਟ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ 
ਜੇ ਅਰਾਕਾਨ ਤੱਟ ਉਪਰ ਟਾਉਂਗਅਪ ਤੋਂ 48 ਕਿ. ਮੀ. ਪੱਛਮ ਵੱਲ 


ਸਥਿਤ ਹੈ। ਚੈਡੂਬਾ ਜਲਡਮਰੂ ਇਸ ਟਾਪੂ ਨੂੰ ਰਾਮਰੀ ਟਾਪੂ ਤੋਂ ਵੱਖ 


ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ 32ਕਿ. ਮੀ. ਲੰਬਾ ਅਤੇ 27 ਕਿ ਮੀ. ਚੌੜਾ ਹੈ ਅਤੇ 
ਇਸ ਦਾ ਖੇਤਰਫਲ 523ਵ. ਕਿ. ਮੀ. ਹੈ। ਚੈਡੂਬਾ ਬੰਗਾਲ ਤੋਂ ਆਉਣ 
ਵਾਲੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਾਹਿਲੀ ਵਪਾਰਕ ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਇਕ ਨਹਿਰ ਸੀ _ 
ਜਿਸ ਨਾਲ ਲਗਭਗ ਪਹਿਲੀ ਸਦੀ ਈ. ਵਿਚ ਬਰਮਾ ਵਿਚ ਭਾਰਤੀ 
ਸੱਭਿਅਤਾ ਦਾ ਆਗਮਨ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਬੁੱਧ'ਧਰਮ ਵੀ ਇਸੇ ਰਸਤੇ 
ਇਥੇ ਆਇਆ ਅਤੇ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਨਾਲ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 
ਸੰਪਰਕ ਵੀ ਇਥੇ ਹੀ ਹੋਇਆ। ਜਿਟਾਗਾਓ' '(ਬੰਗਲਾ ਦੇਸ਼) ਅਤੇ 
ਅਕਯਾਬ ਤੋਂ ਰੰਗੂਨ ਨੂੰ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਛੋਟੇ ਜਹਾਜ਼ ਇਸੇ ਦੀਪ ਦੇ ਵਿਚੋਂ 
ਦੀ ਹੋ ਕੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਚੈੜੂਬਾ ਟਾਪੂ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਤਟ ਉਪਰ 
ਚੈਡੂਬਾ ਨਾਂ ਦਾ ਪਿੰਡ ਚਾਉਕਪਯੂ (ਰਾਮਰੀ ਟਾਪੂ) ਨਾਲ ਸਟੀਮਰਾਂ ਨਾਲ 
ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂ-ਪਾਲਣਾ ਇਥੋਂ ਦੇ ਆਰਥਿਕ 
ਕਿੱਤੇ ਹਨ। ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਚਿੱਕੜਦਾਰ ਲਾਵੇ ਵਾਲੇ ਜਵਾਲਾਮੁਖੀ 
ਕੋਨ ਵਿਚੋਂ ਭਾਫ਼ ਅਤੇ ਗੰਧਕੀ ਧੂੰਆਂ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ ਜੇ ਥੇੜ੍ਹੀ ਬਹੁਤੀ 


101 


ਜਵਾਲਾਮੁਖੀ ਕਿਰਿਆ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਇਥੇ ਗੈਸ ਅਤੇ ਤੇਲ-ਸਿੰਮਣ 
(60 5੦੬132ਟ5) ਹਨ। 

18”48' ਉ. ਵਿਥ. ; 93538' ਪੂ. ਲੰਬ. 

ਹ. ਪੁ-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 2787 ਰ 


ਚੈਤੰਨਯ, ਮਹਾਂਪ੍ਰਭੂ : ਇਹ ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਉੱਘੇ ਸੰਤ 


ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨ ਹੋਏ ਹਨ ਜੋ ਚੈਤੰਨਯ ਮਹਾਂਪ੍ਰਭੂ ਕਰਕੇ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ 
ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਨਵਦੀਪ ਜਾਂ ਨਾਦੀਆ ਨਗਰ 
ਵਿਚ ਫੱਗਣ ਦੀ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ 1486 ਈ. (ਸੰਮਤ 1542) ਨੂੰ ਹੋਇਆ। 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਂ ਸ੍ਰੀ ਜਗਨ ਨਾਥ ਤੇ ਉਪ ਨਾਂ ਪੁਰੰਦਰ ਮਿਸ਼ਰ 
ਤੇ ਮਾਤਾ ਦਾ ਨਾਂ ਸ਼ਚੀਦੇਵੀ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬਚਪਨ ਦਾ ਨਾਂ ਵਿਸ਼ੰਭਰ 
ਸੀ ਪਰ ਇਹ ਹੋਰ ਕਈ ਨਾਵਾਂ ਜਿਵੇਂ ਨਿਮਾਈ ਗੌਰ ਗੌਰਾਂਗ, ਗੌਰਹਰੀ 
ਨਾਲ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਨ। ਸੰਨਿਆਸ ਲੈਣ ਮਗਰੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ 
ਚੈਤੰਨਯ ਮਹਾਂਪ੍ਰਭੂ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ 
ਅਲੌਕਿਕਤਾ ਦੇ ਲੱਛਣ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਲੱਗ ਪਏ ਸਨ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ 
ਇਹ ਬਹੁਤ ਚੰਚਲ ਸੁਭਾਅ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਦਵਾਨਾਂ 
ਪਾਸੋਂ ਕਈ ਕਿਸਮ ਦਾ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਅਖ਼ੀਰ 
ਵਿਦਿਆ-ਸਾਗਰ ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤੀ। ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਅਰਥ 
ਕਰਨ ਵਿਚ ਇਹ ਬਹੁਤ ਨਿਪੁੰਨ ਸਨ। 16 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਾਠਸ਼ਾਲਾ ਖੋਲ੍ਹੀ ਤੇ ਵਿਆਕਰਣ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਲੱਗੇ। ਸੰਮਤ 
1559 (1502-3 ਈ.) ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਵਲਭਾਚਾਰੀਆ ਦੀ 
ਪੁੱਤਰੀ ਲਕਸ਼ਮੀ ਪ੍ਰਿਆ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਸ੍ਰੀ ਮਾਧਵੇਂਦਰਪੁਰੀ ਦੇ ਚੇਲੇ 
ਈਸ਼ਵਰਪੁਰੀ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਦੌਰਾਨ ਕੁਝ ਦੇਰ ਨਾਦੀਆ ਠਹਿਰੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ 
ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੋ ਭਗਤੀ ਦੀ ਲਗਨ ਲੱਗੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ 
ਪਹਿਲੀ ਪਤਨੀ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਹ ਸਾਹਿਤ ਚਰਚਾ ਵਿਚ ਏਨੇ 
ਨਿਪੁੰਨ ਸਨ ਕਿ ਲੋਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਾਦੀਆ ਦਾ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਵਿਦਵਾਨ ਮੰਨਣ 
_ ਲੱਗ ਪਏ। 1504ਈ. ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੂਜਾ ਵਿਆਹ ਸਨਾਤਨ ਮਿਸਰ 
ਦੀ ਧੀ ਵਿਸ਼ਣੂ ਪ੍ਰਿਆ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਸਾਲ ਇਹ ਗਯਾ 
ਗਏ। ਉੱਥੇ ਅਚਾਨਕ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲੀ ਆ ਗਈ ਅਤੇ ਇਹ 
ਮਹਾਨ ਵਿਦਵਾਨ ਤੋਂ ਨਿਰਮਾਣ ਭਗਤ ਬਣ ਗਏ। ਹੁਣ ਇਹ ਭਗਤ ਦੇ 
ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਨਾਦੀਆ ਵਿਚ ਹਰੀ ਨਾਮ ਕੀਰਤਨ 
ਤੋਂ ਭਗਵਤ ਭਗਤੀ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਤੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਨ ਵਿਚ ਲੱਗ ਪਏ। 
1508 ਈ. (ਸੰਮਤ 1565) ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੌਰ ਨੂੰ ਮਹਾਭਾਵ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ 
_ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਇਹ ਭਗਵਤ ਅਵਤਾਰ ਮੰਨੇ ਜਾਣ ਲੱਗੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ 
ਹਰੀਨਾਮ ਕੀਰਤਨ ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਮ ਭਗਤੀ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਪ੍ਰਚਾਰ 
ਵਧਿਆ ਕਿ ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਸਾਰੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦਾ 
ਧਾਰਮਕ ਜਗਤ ਇਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲੀਲਾ ਸਥਾਨ 
ਲੱਭੇ ਤੇ ਉੱਥੇ ਰਹਿ ਕੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ। ਅਖ਼ੀਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗ੍ਰਹਿਸਥ ਨੂੰ 
ਤਿਆਗਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰ ਲਿਆ। 1509ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੇਸ਼ਵ ਭਾਰਤੀ 
ਪਾਸੋਂ ਸੰਨਿਆਸ ਦੀ ਦੀਖਿਆ ਲਈ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ 
ਚੈਤੰਨਯ ਪਿਆ। ਮਾਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨੀਲਾਚਲ 
ਜਗਨਾਥਪੁਰੀ ਵਿਚ ਰਹਿਣਾ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਤੇ ਉੱਥੋਂ ਹੀ ਆਪਣੇ 
ਮਤ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ 
ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਕੇ ਤੇ ਆਪਣੇ ਪੈਰੋਕਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਪ੍ਰਚਾਰ 
ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤ੍ਰ। ਆਪ ਫਿਰ ਦੱਖਣ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਨੂੰ ਨਿਕਲੇ ਤੇ 
ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਯਾਤਰਾ ਪੂਰੀ ਕਰਕੇ ਤੇ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਕੇ ਵਾਪਸ 
ਨੀਲਾਚਲ ਪਹੁੰਚੇ। ਉੱਥੋਂ ਫਿਰ ਇਕ ਵਾਰ ਬੰਗਾਲ ਗਏ ਤੇ ਫ਼ਿਰ 1515 
ਈ. ਵਿਚ ਬ੍ਰਜ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ। ਕਾਂਸ਼ੀ ਪ੍ਰਯਾਗ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਆਪ 
ਮਥੁਰਾ ਪੁੱਜੇ ਤੇ ਖੋਜ ਕਰਕੇ ਸਾਰੇ ਗੁਪਤ ਲੀਲਾ ਸਥਾਨਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ 


ਚੈਨਲ ਦੀਪ ਸਮੂਹ 

ਕੀਤੇ। ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਕੇ ਤੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਤ ਵਿਚ 
ਲਿਆਉਣ ਮਗਰੋਂ ਵਾਪਸ ਨੀਲਾਚਲ ਆ ਗਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਥਾਂ-ਥਾਂ ਜਾ 
ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰੋਮ ਭਗਤੀ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਧਾਰਾ ਸਾਰੇ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਚਲਾ 
ਦਿੱਤੀ , ਭਾਵ ਹਰੀਕੀਰਤਨ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ। 
1516 ਈ. ਦੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਮਗਰੋਂ 1533 ਈ. (1590 
ਬਿ.) ਤੱਕ ਇਹ ਨੀਲਾਚਲ ਰਹੇ ਤੇ ਉਸੇ ਸਾਲ ਉੱਥੋਂ ਅਲੋਪ ਹੋ ਗਏ। 
__ ਸ੍ਰੀ ਚੈਤੰਨਯ ਨੇ ਆਪ ਕਿਸੇ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦੀ ਕਦੇ 
ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਭਗਤੀ ਤੱਤ, ਹਰੀਨਾਮ ਕੀਰਤਨ ਤੇ 
ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਉਪਰ ਸਮਾਨ ਰੂਪ ਨਾਲ ਦਇਆ ਕਰਨਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ 
ਦਾ ਸਾਰ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਬੜੇ ਸੁੰਦਰ 


` ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। 


ਭਾਵੇਂ ਇਸ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇ ਦਾ ਜਨਮ ਤੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦਾ ਅਰੰਭ ਗੌੜ 
ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਹੋਇਆ ਫਿਰ ਵੀ ਇਸ ਦੇ ਤਾਤਵਿਕ ਤੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ 


ਵਿਵੇਚਨ ਦਾ ਕੰਮ ਵ੍ਰਦਾਵਨ ਤੋਂ ਹੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੇਇਆ। ਇਥੋਂ ਹੀ ਸਾਰੇ ਗ੍ਰੰਥ 


ਗੌੜ ਭੇਜੇ ਗਏ। ਇਸ ਸੰਪਰਦਾਇ ਦੇ ਸਫ਼ਲ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦਾ ਮੂਲ ਕਾਰਨ 
ਚੈਤੰਨਯ ਮਹਾਂਪ੍ਰਭੂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚੇਲਿਆਂ ਦੀ ਵਿਦਵਤਾ ਭਰਪੂਰ 
ਆਡੰਬਰ ਰਹਿਤ ਨਿਰਮਲ ਭਗਤੀ ਭਾਵਨਾ ਸੀ ਅਤੇ ਤਿਆਗਪੂਰਨ 
ਜੀਵਨ ਸੀ ਜਿਸਤੋਂ ਜਨਤਾ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੇਈ। 

ਹ. ਪੁ. -ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 4292 “ 

ਚੈਠਪੁਰ : ਭਾਰਤ ਦੇ ਬਿਹਾਰ ਰਾਜ ਵਿਚ ਸ਼ਾਹਬਾਦ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ 
ਦਾ ਇਕ ਕਸਬਾ ਹੈ ਜੋ ਭਭੂਆ ਉਪਮੰਡਲ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 10 ਕਿ. ਮੀ. 
ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਵਾਕਿਆ ਹੈ। ਇਥੇ ਸ਼ੇਰਸ਼ਾਹ ਦੇ ਇਕ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ 
ਬਖ਼ਤਿਆਰ ਖ਼ਾਂ ਦਾ ਮਕਬਰਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਥੇ ਇਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ 
ਕਿਲਾ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਖਾਈ ਅਤੇ ਪੱਥਰ ਦੀ ਦੀਵਾਰ ਹੈ। ਕਿਲੇ 
ਅੰਦਰ ਇਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਿੰਦੂ ਮੰਦਰ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਹਰਸੂ ਬ੍ਰਹਮ ਸ਼ਿਲਾ 
ਦੀ ਪੂਜਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 

25510" ਉ. ਵਿਥ. ; 83530' ਪੂ. ਲੰਬ. 

ਹ. ਪੁ. -ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 4:296 
ਕਰਾਊਨ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਟਾਪੂਆਂ ਦਾ ਇਕ ਸਮੂਹ ਹੈ ਜੋ ਸੈਨ ਮਾਲੋ 
ਖਾੜੀ ਦੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੁਆਰ ਉਪਰ ਇੰਗਲਿਸ਼ ਤੱਟ ਤੋਂ 130ਕਿ. ਮੀ. ਦੱਖਣ _ 
ਵੱਲ ਵਾਕਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦੀਪ ਸਮੂਹ ਦਾ ਕੁੱਲ ਖੇਤਰਫਲ 194ਵ. ਕਿ. 
ਮੀ. ਹੈ ਅਤੇ ਆਬਾਦੀ 1,35,000(1982)ਹੈ। ਇਸ ਸਮੂਹ ਵਿਚ ਜਰਸੀ, 
ਵਸੋਂ ਵਾਲੇ ਕੁੱਝ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਟਾਪੂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। 

ਚੈਨਲ ਟਾਪੂ ਹੀ ਕੇਵਲ ਨਾਰਮੰਡੀ ਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਡੇੱਚੀ ਦੇ ਹਿੱਸੇ 
ਹਨ ਜੋ ਅਜੇ ਤੱਕ ਬਰਤਾਨਵੀ ਕਰਾ ਨ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਹਨ ਅਤੇ 
ਨਾਰਮਨਾਂ ਦੀ ਜਿੱਤ ਵੇਲੇ ਤੋਂ ਉਸ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ -ਹਨ। ਇਹ ਦੋ 
ਖ਼ੁਦਮੁਖ਼ਤਾਰ ਫ਼ਿਰਕਿਆਂ (€0ਸਮ॥੦॥ 08025) ਜਰਸੀ ਦੇ ਬੇਲੀਵਿਕ 
(੩4106੬8) ਅਤੇ ਗਰਨਜ਼ੀ ਦੇ ਬੇਲੀਵਿਕ ਵਿਚਕਾਰ ਵੰਡੇ ਹੋਏ ਹਨ। 
ਗਰਨਜ਼ੀ ਦੇ ਬੇਲੀਵਿਕ ਵਿਚ ਆਲਡਰਨੀ, ਸਾਰਕ, ਹਰਮ, ਬਰੈਸ਼ੂ, ਜੇਂਟੂ, 
ਲੀਹੂ ਅਤੇ ਬਰਹੂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਬੇਲੀਵਿਕਾਂ ਦਾ ਆਪਣਾਂ 
ਸੰਵਿਧਾਨ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਯੂ. ਕੇ. ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ ਹਨ। 

ਇਹ ਦੀਪ-ਸਮੂਹ ਆਪਣੀ ਕੁਦਰਤੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਲਈ ਬਹੁਤ 
ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। ਵਧੇਰੇ ਭਾਗ ਉੱਘੜ-ਦੁੱਘੜਾ ਅਤੇ ਦਰਮਿਆਨੀ ਉੱਚਾਈ 
ਵਾਲਾ ਹੈ। ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਨਦੀ ਨਾਲਿਆਂ ਦੀਆਂ ਖੜੀ ਢਾਲ ਵਾਲੀਆਂ 
ਵਾਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਤੱਟ ਉੱਤੇ ਉੱਚੀਆਂ ਨੀਵੀਆਂ ਚਟਾਨਾਂ 
ਅਤੇ _ਰੇਤਲੀਆਂ ਖਾੜੀਆਂ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਇਥੋਂ ਦਾ ਜਲਵਾਯੂ ਬਹੁਤ 


ਚੈਨਿੰਗ ਐਡਵਰਡ 


ਸੁਹਾਵਣਾ ਹੈ। ਬਸੰਤ ਅਤੇ ਗਰਮੀਆਂ ਵਿਚ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਧੁੱਪ ਵਾਲੇ 
ਦਿਨਾਂ ਨੂੰ ਇਥੋਂ ਦਾ ਨਜ਼ਾਰਾ ਹੋਰ ਵੀ ਦਿਲ ਖਿੱਚਵਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਮੁੰਦਰ 
ਤਾਂ ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ ਦਾ.ਸਾਰਾ ਹੀ ਰੂਮ ਸਾਗਰ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨੀਲਾ ਹੁੰਦਾ 
ਹੈ। ਜਰਸੀ ਵਿਚ ਔਸਤਨ ਸਾਲਾਨਾ ਵਰਖਾ ਲਗਭਗ 75ਸੈਂ. ਮੀ. ਅਤੇ 
ਗਰਨਜ਼ੀ ਵਿਚ 10 ਕੁ ਸੈਂ. ਮੀ. ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 


ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਮੱਛੀਆਂ ਤਾਂ ਬਹੁਤਾਤ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਪਰ ਕੇਕੜਾ ਅਤੇ 
ਝੀਂਗਾ ਮੱਛੀ ਬਹੁਤ ਹੈ। ਜਰਸੀ ਤੇ ਗਰਨਜ਼ੀ ਵਿਚ ਹਰੇ ਰੰਗ ਦੀਆਂ 
ਕੋੜ੍ਹ-ਕਿਰਲੀਆਂ ; ਜਰਸੀ, ਗਰਨਜ਼ੀ, ਆਲਡਰਨੀ ਤੇ ਸਾਰਕ ਵਿਚ ਡੱਡੂ 
ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਕ੍ਰੰਡਲੀਏ ਸੱਪ, ਡੱਡੀਆਂ, ਕੰਧਾਂ ਦੀਆਂ ਕੋੜ੍ਹ-ਕਿਰਲੀਆਂ 
ਜਰਸੀ ਵਿਚ ਹੀ ਸੀਮਤ ਹਨ। ਥਣਧਾਰੀ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਜਰਸੀ ਵਿਚ 
ਲਾਲ ਗਾਲ੍ਹੜ ; ਜਰਸੀ ਅਤੇ ਗਰਨਜ਼ੀ ਵਿਚ ਨਿਓਲੇ ਅਤੇ ਝਾਹੇ' ; 
ਸਾਰੇ ਹੀ ਦੀਪਾਂ ਵਿਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। 


_ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਨਸਲਾਂ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ 
ਉਗਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਰਸੀ ਤੋਂ ਯੂ. ਕੇ. ਨੂੰ ਬਰਾਮਦ ਕਰਨ 
ਜਦੋਂ ਕਿ ਗਰਨਜ਼ੀ ਤੋਂ ਟਮਾਟਰ, ਅੰਗੂਰ ਅਤੇ ਫ਼ਲ ਬਰਾਮਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ 
ਹਨ। ਦਰਾਮਦ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਮਾਲ ਵਿਚ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤੀਆਂ ਵਸਤਾਂ, 
ਖ਼ੁਰਾਕ, ਬਾਲਣ, ਖਾਦਾਂ, ਮੋਟਰ ਗੱਡੀਆਂ, ਇਮਾਰਤੀ ਸਾਜ਼ੋ-ਸਾਮਾਨ, 
ਸ਼ਰਾਬ, ਸਪਿਰਟ ਅਤੇ ਤੰਬਾਕੂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। 


ਰ ਇਥੋਂ ਦੀ ਵਸੋਂ ਦਾ ਵਧੇਰੇ ਹਿੱਸਾ ਇਥੋਂ ਦੇ ਆਦਿ ਵਾਸੀ ਹਨ 
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ-ਵਡੇਰੇ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਇਥੇ ਰਹਿ ਰਹੇ ਹਨ ਪਰ ਫ਼ਰਾਂਸ, 
ਇੰਗਲੈਂਡ ਅਤੇ ਆਇਰਲੈਂਡ ਤੋਂ ਵੀ ਬਹੁਤ ਲੋਕ ਆ ਕੇ ਵੱਸ ਗਏ ਹਨ। 
ਰੋਮਨ ਕੈਥੋਲਿਕਾਂ ਨਾਲੋਂ ਪ੍ਰੋਟੈਸਟੈਟਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ। 
ਆਲਡਰਨੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਦੀਪ ਸਮੂਹ ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ 
ਪੁਰਾਣੀ ਨਾਰਮਨ ਫਰੈਂਚ ਉਪ-ਭਾਸ਼ਾ ਵੀ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ 
ਭਾਸ਼ਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। 

ਇਥੋਂ ਦਾ ਰਾਜ-ਪ੍ਰਬੰਧ ਲੋਕਰਾਜੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਜ਼ੁਣੀਆਂ ਪਾਰਟੀ 
ਰਹਿਤ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾਵਾਂ ਚਲਾਉੱਦੀਆਂ ਹਨ । ਜਰਸੀ, ਗਰਨਜ਼ੀ ਤੇ 
ਚੀਫ਼ ਪਲੀਜ਼ (“8021੬35) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਰਸੀ ਅਤੇ ਗਰਨਜ਼ੀ 
ਦੇ ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਗਵਰਨਰ ਕਰਾ ਉਨ ਦੁਆਰਾ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ 
ਅਤੇ ਉਹ ਬਰਤਾਨਵੀ ਸ਼ਹਿਨਸ਼ਾਹ ਦੇ ਨਿੱਜੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਹੁੰਦੇ ਹਨ! ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਨੂੰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾਵਾਂ ਵਿਚ ਬੈਠਣ ਅਤੇ ਬੋਲਣ ਦਾ ਹੱਕ ਹੈ ਪਰ ਵੋਟ 
` ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀਟੋ ਕਰਨ ਦਾ ਸੀਮਤ ਜਿਹਾ ਅਧਿਕਾਰ 
'ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਰਸੀ ਅਤੇ ਗਰਨਜ਼ੀ ਦੇ ਬੇਲਿਫ (8੩006) ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ 
ਨਿਯੁਕਤੀ ਕਰਾ ਨ ਆਪ ਹੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਪਾਂ ਦੀਆਂ ਸਟੇਟਾਂ 
ਅਤੇ ਸ਼ਾਹੀ ਅਦਾਲਤਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਆਲਡਰਨੀ ਵਿਚ ਇਕ 
ਚੁਣਿਆ ਹੋਇਆ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਰਕ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ 
ਅਹੁਦੇ ਦਾ ਧਾਰਨੀ, ਜੇ ਉਹ ਆਦਮੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਸੇਨਅਰ 
(6੬20੬) ਅਤੇ ਜੇ ਔਰਤ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਡੇਮ (240੩) ਕਹਿੰਦੇ 
ਹਨ। ਜਰਸੀ ਵਿਚ ਦਿਲਚਸਪ ਥਾਵਾਂ ਵਿਚ ਮਾਂਟ ਆਰੰਗੂਐਲ ((ਅ੦੪( 
(12060) ਤੇ ਇਲਿਜ਼ਾਬੱਥ ਦੇ ਕਿਲੇ ਅਤੇ ਫਿਸ਼ਰਮੈਨਜ਼ ਚੈਪਲ ; ਗਰਨਜ਼ੀ 
ਵਿਚ ਕਾਰਨੈਟ ਕੈਸਲ (੯੪0 (੩50੬) ਲਿਟਲ ਚੈਪਲ'ਤੇ ਵਿਕਟਰ 


102 


ਹਿਊਗੋ ਦਾ ਘਰ ਤੇ ਓਟਵਿਲ ਹਾਊਸ (ਜ30(੬੧॥£ 1੦੫5੬) ; 
ਆਲਡਰਨੀ ਵਿਚ ਟੈਲੀਗ੍ਰਾਫ਼-ਬੇ (816ਡ੫048੩੪) ਅਤੇ ਸਾਰਕ ਵਿਚ 
ਸੇਨਅਰ ($800੬09%) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। 


ਆਲਭਰਨੀ ਦੇ ਇਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਕਸਬੇ ਸੇਂਟ ਐਨ. (60409) 
ਦੀਆਂ ਗਲੀਆਂ ਪੱਥਰ ਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸੇ ਕਸਬੇ ਵਿਚ ਹੀ 9ਵੀਂ ਸਦੀ . 
ਦਾ ਬਣਿਆ ਇਕ ਸੁੰਦਰ ਗਿਰਜਾਘਰ ਵੀ ਹੈ। ਸਾਰਕ ਟਾਪੂ, ਜਿਸਨੂੰ 
ਆਮ ਕਰਕੇ ਚੈਨਲ ਦੀਪ ਸਮੂਹ ਦਾ 'ਹੀਰਾ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵਿਚ 
ਮੋਟਰ ਕਾਰਾਂ ਚਲਾਉਣ ਦੀ ਮਨਾਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀਪ ਨੂੰ ਸੈਲਾਨੀ ਜਾਂ ਤਾਂ 
ਪੈਦਲ ਚੱਲ ਕੇ ਜਾਂ ਘੋੜਾ ਗੱਡੀਆਂ ਵਿਚ ਬੈਠ ਕੇ ਵੇਖ ਸਕਦੇ ਹਨ। 
ਪੂਰਵ-ਇਤਿਹਾਸਕ ਕਾਲ ਦੇ ਖੰਡਰਾਤ ਬਹੁਤ ਹਨ। ਚੈਨਲ ਦੀਪ ਸਮੂਹ 
ਹੀ ਕੇਵਲ ਅਜਿਹਾ ਬਰਤਾਨਵੀ ਇਲਾਕਾ ਸੀ ਜੋ ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ 
ਦੌਰਾਨ ਜਰਮਨ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਚ ਆਇਆ ਸੀ। ਜੁਲਾਈ 1940 ਵਿਚ 


ਖਾਲੀ ਕਰਕੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਆ ਗਏ ਸਨ। ਜਰਮਨਾਂ ਨੇ ਇਸ ਦੀਪ ਸਮੂਹ 
ਵਿਚੋਂ ?000 ਬਰਤਾਨਵੀਆਂ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਨਿਕਾਲਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 
ਵਿਸ਼ਾਲ ਕਿਲਾਬੰਦੀਆਂ ਅਤੇ ਜਰਸੀ ਤੇ ਗਰਨਜ਼ੀ ਵਿਚ ਦੋ ਵੱਡੇ 
ਜ਼ਮੀਨਦੋਜ਼ ਹਸਪਤਾਲ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ 
ਕੈਦੀ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਾਮੇ ਲਿਆਂਦੇ। ਮਈ, 1945ਵਿਚ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋਣ ਉਪਰੰਤ 
ਬਰਤਾਨਵੀ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਵਿੱਤੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਇਸਦੀ 
ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਵਿਚ ਹੋਰ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ। 

ਹ. ਪੁ. -ਐਨ. ਅਮੈ. 6288; ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 2:738 

ਚੈਨਿੰਗ, ਐਡਵਰਡ : ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਇਸ 
ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਜਿਸਨੂੰ 1000 ਈ. ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਿਵਲ ਵਾਰ (1861-65) 
ਤੱਕ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਕਾਰਨ ਯਾਦ ਕੀਤਾ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦਾ ਜਨਮ ਮੈਸਾਜ਼ੂਸੈਟੱਸ ਰਾਜ ਦੀ ਡਾਰਚੈਸਟਰ ਕਾਉ'ਟੀ 
ਵਿਚ 15 ਜੂਨ 1856 ਨੂੰ ਹੇਇਆ। ਇਸ ਦਾ ਪਿਤਾ ਵਿਲੀਅਮ ਐਲਰੀ 
ਚੈਨਿੰਗ ਇਕ ਪਾਦਰੀ ਸੀ। ਇਹ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ 
ਹਾਰਵਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਰਿਹਾ ਜਿਥੇ ਇਹ 1883 ਤੋਂ 
1929ਤੱਕ ਪੜ੍ਹਾਉਂਦਾ ਵੀ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ 
ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਵਿਦਵਾਨ ਤੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਬਣੇ ਹਨ। ਇਸਨੇ 
ਸਮਾਜਿਕ ਡਾਰਵਿਨਵਾਦ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ` ਕੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼=ਅਧਿਕਾਰਵਾਦ 
ਦੀ ਥਾਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੇ ਏਕੀਕਰਨ ਤੇ ਜ਼ੇਰ ਦਿੱਤਾ। ਸ਼ਹਿਰੀਕਰਨ ਅਤੇ 
ਆਵਾਜਾਈ ਦੀ ਅਹਿਮੀਅਤ ਉਪਰ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਇਸਨੇ ਆਪਣੇ 
ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਾਥੀ ਫ਼ਰੈਡਰਿਕ ਜੈਕਸਨ ਟਰਨਰ ਦੇ ਸਥਾਪਤ ਥੀਸਿਸ ਨੂੰ 
ਚੈਲਿੰਜ ਕੀਤਾ। ਇਸਦਾ ਛੇ ਜਿਲਦਾਂ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ 'ਸੰਯੁਕਤ 
ਰਾਜ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ' ਅਮਰੀਕੀ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਇਕ ਵੱਡੀ ਦੇਣ ਨੈ। _- 

ਹ. ਪੁ. -ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾਂ. 387 

`ਚੈਨਿੰਗ, ਵਾਲਟਰ : ਇਹ ਇਕ ਅਮਰੀਕੀ ਫਿਜ਼ੀਸ਼ੀਅਨ 
ਅਤੇ ਬੋਸਟਨ ਲਾਇੰਗ ਇਨ ਹਾਸਪਿਟਲ (1832) ਦੇ ਬਾਨੀਆਂ ਵਿਚੋਂ 
ਇਕ ਸੀ। ਜਣਨ ਸਮੇਂ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਜਾਂ ਸੁੰਨ ਕਰਨ) ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਈਥਰ 
ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰਨ ਵਾਲਾ (1847),ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਵਿਗਿਆਨੀ 
ਸੀ। 

ਇਸਦਾ ਜਨਮ 15 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1786 ਨੂੰ ਨਿਊਪੋਰਟ ਆਰ. ਆਈ. 
ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਹਾਰਵਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਚ (1815) ਪ੍ਰਸੂਤ 
ਸਬੰਧੀ ਪਹਿਲਾ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਸੀ ਜਿਥੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ (1819-47) ਇਹ 
ਮੋਡੀਕਲ ਪ੍ਰੇਫ਼ੈਸਰ ਅਤੇ ਮੈਡੀਕਲ ਸਕੂਲ ਦਾ ਡੀਨ ਵੀ ਰਿਹਾ। ਇਸਨੇ 
ਮੈਸਾਜ਼ੂਸੈਟੱਸ ਮੈਡੀਕਲ ਸੁਸਾਇਟੀ ਲਈ ਕਈ ਅਹੁਦਿਆਂ'ਤੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ 
ਅਤੇ ਵੀ ਮਿ ਹੀ ਦਾ 


103 


-ਸੰਪਾਦਕ ਵੀ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿਚੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ 'ਟ੍ਰੀਟਿਜ਼ 
? ਈਥਰਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ ਇਨ ਚਾਈਲਡ ਬਰਥ' (1848) ਹੈ। 

27ਜੁਲਾਈ, 1876ਨੂੰ ਬੁਰਕਲਾਈਨ, ਮੈਸਾਚੂਸੈਟੱਸ ਵਿਖੇ ਇਸਦਾ 
'ਤ ਹੋ ਗਿਆ। 

ਹ. ਪੁ. -ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾਂ. 2738 

'ਚੈਨਿੰਗ, ਵਿਲੀਅਮ ਐਲਰੀ : ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ 
ਇਸ ਲੇਖਕ, ਸਦਾਚਾਰੀ ਵਿਅਕਤੀ ਅਤੇ ਸੰਗਤਵਾਦੀ ਦਾ ਜਨਮ 
ਮਪ੍ਰੈਲ, 1780ਈ. ਨੂੰ ਰੋਡ ਆਈਲੈਂਡ ਵਿਚ ਨਿਊਪੋਰਟ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। 
ਹ ਅਦਵੈਤਵਾਦੀ ਪਾਦਰੀ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਇਹ 'ਅਦਵੈਤਵਾਦੀ 
'ਗੂ' ਤਕ 
ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਜਲਦੀ ਹੀ 
॥> _ਮੈਸਾਜੂਸੈੱਟਸ ਰਾਜ ਵਿਚ 

ਅਨੇਕਾਂ ਹੋਰ ਚਰਚਾਂ ਵਿਚ 
ਸਫ਼ਲ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਰਿਹਾ। 1 
ਜੂਨ 1803 ਈ. ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 
ਆਪਣੀ ਮੌਤ, ਅਰਥਾਤ 2 
ਅਕਤੂਬਰ 1842ਈ. ਤੱਕ 
ਇਹ 'ਫ਼ੈਡਰਲ ਸਟਰੀਟ 
ਚਰਚ' _ਬੋਸਟਨ ਵਿਖੇ 
ਪਾਦਰੀ _ਰਿਹਾ। ਇਸਨੇ 
ਈਸਾਈ-ਮੱਤ ਦੇ ਕੱਟੜ 
ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦਾ ਖੰਡਨ ਕਰਕੇ 
ਨੈਤਿਕਤਾ, ਉਦਾਰਤਾ ਅਤੇ 
ਈਸਾਈਆਂ ਦੀਆਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਮਹੱਤਤਾ ਦਿੱਤੀ। ਇਹ ਇਕ 
ਮਸ਼ਹੂਰ ਬੁਲਾਰਾ ਬਣ ਗਿਆ। 

_ ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਚੈਨਿੰਗ ਨੇ ਬੋਸਟਨ ਦੇ ਰਸਾਲਿਆਂ ਵਿਚ ਲੇਖ 
ਛਪਵਾ ਕੇ ਖ਼ੂਬ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ 
ਸੜ ਕੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਈਆਂ। 'ਚੈਨਿੰਗ ਦੀ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਦੇਣ ਸੰਬੰਧੀ ਬੜਾ 
ਕੁੱਝ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। 

ਹ. ਪੁ -ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 273%; ਐਨ. ਅਮੈ. 6:290; ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 5273 
ਚੈਪਸਟੋ : ਵੇਲਜ਼ ਵਿਚ ਇਹ ਗਵੈਂਟ ((6੪€80)ਕਾਉੱਟੀ ਦੀ 





ਵਿਲੀਅਮ ਐਲਰੀ ਚੈਨਿੰਗ 


ਇਕ ਮੰਡੀ, ਦਰਿਆਈ ਬੰਦਰਗਾਹ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਗੜ੍ਹੀ ਹੈ ਜੋ . 


ਦਰਿਆ ਵਾਈ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਕੰਢੇ ਤੇ ਦਰਿਆ ਸਸੈਵਰਨ ਤੇ ਵਾਈ ਦੇ 


ਸੰਗਮ ਦੇ ਨੇੜੇ ਵਾਕਿਆ ਹੈ। ਵਾਈ ਘਾਟੀ ਵਿਚ ਫ਼ੌਜੀ.ਮਹੱਤਤਾ ਵਾਲੀ 


ਥਾਂ ਤੇ ਸਥਿੱਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਪੂਰਵ ਇਤਿਹਾਸਕ ਰੋਮਨ ਤੇ ਸੈਕਸਨ 
ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ ਇਕ ਕਿਲਾਬੰਦ ਜਗ੍ਹਾ ਸੀ। 12ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਚਟਾਨ 
ਦੇ ਵਧਾਓ ਉਪਰ ਇਕ ਨਾਰਮਨ ਕਿਲਾ ਉਸਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਸ਼ਹਿਰ 
ਦੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਦੀਵਾਰ ਦੇ ਕੁੱਝ ਹਿੱਸੇ ਅਜੇ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹਨ ਅਤੇ ਸੋਲ੍ਹਵੀਂ 


ਸਦੀ ਦੇ ਬਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਇਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੀ ਡਾਟ ਉਪਰਲੇ 


ਹੋਇਆ ਹੈ। 14ਵੀਂ ਅਤੇ 15ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੌਰਾਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਸ਼ਹਿਰ 
`ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਕਾਫ਼ੀ ਹੋਇਆ ਅਤੇ 1524 ਵਿਚ ਇਸਨੂੰ ਇਕ ਚਾਰਟਰ 


ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 39ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੱਕ ਤਾਂ ਇਹ ਇਕ ਗਹਿਮਾ-ਗਹਿਮ _ 


ਬੰਦਰਗਾਹ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਜਲ-ਮਾਰਗ ਦੇ ਘੱਟ ਡੂੰਘੇ 


ਅਤੇ ਤੰਗ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਇਸ ਵਿਚ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਜਹਾਜ਼ ਚਲਣੋਂ ਰੁਕ ਗਏ। 


_ ਸ਼ਹਿਰ `ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਪਰ ਨਿਰਭਰ ਹੈ 


ਪਾਰਕ ਵਿਚ ਇਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰੇਸ ਕੋਰਸ ਹੈ। ਲੰਡਨ ਤੋਂ ਆਉਦੀ 
ਐਮ.-4 ਜਰਨੈਲੀ ਸੜਕ, ਜੋ ਲਾਗਲੇ ਸੈਵਰਨ ਪੁਲ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਦੀ 


ਹੈ, ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਨੇੜਿਉ' ਦੀ ਲੰਘਦੀ ਹੈ। ਟਿਨਟਰਨ ਐਬੇ ਤੇ 


ਸਿਸਟਰਸੀਅਨ ਐਥੇ ਦੇ ਖੰਡਰਾਤ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਕਵੀ 
ਵਰਡਜ਼ਵਰਥ ਨੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਕੀਤਾ, ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ 6.4ਕਿ. ਮੀ. ਉੱਤਰ 
ਵੱਲ ਵਾਕਿਆ ਹਨ। 

51539" ਉ. ਵਿਥ,;243" ਪੱ. ਲੰਬ. 

ਹ. ਪੁ. -ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 2805 

ਚੈਪਟਰ ਹਾਉਸ : ਚਰਚ ਨਾਲ. ਸਬੰਧਿਤ ਇਹ ਇਕ 
ਇਮਾਰਤ (ਸਭਾ ਭਵਨ) ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਕਾਰੋਬਾਰ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ 
ਪਾਦਰੀ-ਸੰਘ ਦੀ ਮੀਟਿੰਗ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਚੈਪਟਰ ਹਾਊਸ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਆਕਾਰਾਂ 
ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਚਾਰ, ਅੱਠ ਜਾਂ ਦਸ ਪਾਸਿਆਂ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਕਈ 
ਗੋਲ ਜਾਂ ਸਮਾਨਾਂਤਰ ਚਤੁਰਭੁਜ ਆਕਾਰ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ 
ਭਵਨ-ਉਸਾਰੀ ਕਲਾ ਆਮ ਕਰਕੇ ਵਰਣਨ ਯੋਗ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।__ 
ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇੰਗਲਿਸ਼ ਚੈਪਟਰ ਹਾਊਸਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ _ 
ਨਿਮਨਲਿਖਤ ਹਨ : ਲਿੰਕਨ ਕੈਥੀੜ੍ਰਲ ਦਾ ਚੈਪਟਰ ਹਾਊਸ ਜੋ ਦਸ 
ਭੁਜਾ ਹੈ ਅਤੇ ਛੱਤ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਥੰਮ੍ਰ ਤੋਂ ਡਾਟਦਾਰ ਸਪਰਿੰਗਾਂ ਵਾਲੀ ਹੈ, 
ਸਾਲਜ਼ਬਰੀ ਕੈਥੀੜ੍ਰਲ ਦਾ ਚੈਪਟਰ ਹਾਊਸ ਵਧੀਆ ਸ਼ਿਲਪ ਕਲਾ ਵਾਲਾ 
ਅੱਠ-ਭੂਜਾ ਹੈ, ਵੇਲਜ਼ ਕੈਂਥੀੜ੍ਹਲ ਦਾ ਚੈਪਟਰ ਹਾਊਸ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿਚ 
ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆਂ ਸਜਾਇਆ ਹੋਇਆ ਅੱਠ ਭੁਜਾ ਚੈਪਟਰ ਹਾਊਸ ਹੈ ; 
ਸਾਊਥ-ਵੈਲ ਮਿਨਸਟਰ ਦਾ ਚੈਪਟਰ ਹਾਊਸ 'ਅੱਠ ਬਾਹੀਆਂ ਵਾਲਾ ਹੈ, 
ਇਸ ਦੀ ਸੁੰਦਰ ਛੱਤ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕੇਂਦਰੀ ਥੰਮ੍ਹ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਨਹੀਂ ਹੈ 
ਅਤੇ ਇਹ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਨਕਾਸ਼ੀ ਵਾਲਾ ਚੈਪਟਰ ਹਾਊਸ ਹੈ; 
ਯਾਰਕ ਮਿਨਸਟਰ ਅੱਠ ਭੁਜਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਸਜਾਵਟੀ ਕੰਮ ਦੀ 
ਮਿਸਾਲ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵੁਸਟਰ ਕੈਥੀੜ੍ਹਲ (੧6065(08 
68006) ਦਾ ਚੈਪਟਰ ਹਾਊਸ ਗੋਲ ਅਤੋਂ ਇਕੋ ਹੀ ਧੁਰੇ ਵਾਲਾ ਹੈ। 

ਬ੍ਰਿਸਟਲ ਕੈਥੀੜ੍ਰਲ ਦਾ ਚੈਪਟਰ ਹਾਊਸ ਨਾਰਮਨ ਕਾਲ ਦਾ ਹੈ 
ਅਤੇ ਆਕਾਰ ਵਿਚ ਸਮਾਂਤਰ ਚਤੁਰਭੁਜ ਹੈ। ਗਲਾਸਟਰ ਅਤੇ ਕੈਂਟਰਬਰੀ 
ਕੈਥੀਡ੍ਰਲਾਂ ਦੇ ਚੈਪਟਰ ਹਾਊਸ ਵੀ ਸਮਾਂਤਰ ਚਤੁਰਭੁਜ ਆਕਾਰ ਦੇ ਹਨ। 


_ਗਲਾਸਟਰ ((3160:8800) ਦਾ ਚੈਪਟਰ ਹਾਊਸ ਨਾਰਮਨ ਸਮੇਂ ਦਾ 


ਅਤੇ ਕੈਂਟਰਬਰੀ ਦੇ ਚੈਪਟਰ ਹਾਊਸ ਦਾ ਹੇਠਲਾ ਹਿੱਸਾ-ਪਰਪੈਂਡੀਕੁਲਰ 


ਕਾਲ (14ਵੀਂ ਤੋਂ ਵੀਂ ਸਦੀ) ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਹੱਸੇ ਦੌਰਾਨ ਮੁਰੰਮਲ ਹੋਇਆ ਰੱ 


ਸੀ। 

ਹ. ਪੁੰ. -ਐਨ. ਅਮੈ. 6300 

_'ਚੈਪਮੈਨ, ਜਾਰਜ : ਇਹ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਨਾਟਕਕਾਰ ਤੇ ਕਵੀ 
ਸੀ ਜਿਸ ਦੇ ਹੋਮਰ ਦੇ ਅਨੁਵਾਦ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦਾ ਸਟੈਂਡਰਡ ਅਨੁਵਾਦ 
ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾਂ ਜਨਮ ਹਰਟ ਫੋਰਡਸ਼ਿਰ ਵਿਚ ਹਿਚਿਨ 
ਵਿਖੇ ਸ਼ਾਇਦ 1559 ਈ. ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਆਕਸਫੋਰਡ ਵਿਚ 


ਪੜ੍ਹਿਆ ਪਰ ਕੋਈ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਸੰਨ 1585ਡੱਕ ਇਸਨੇ ਰ 


ਲੰਡਨ ਵਿਖੇ ਇਕ ਅਮੀਰ 
੪ ੧ ਪਾਸ ਨੌਕਰੀ ਵੀ ਕੀਤੀ ਸੀ। 
ਉਰ,” ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ 
” 8? ਮੈਟਜੀਅਮ ਤੇ ਹਾਲੈਂਤ ਆਦਿ 
ਅਨ ਹਾ ੨ ਹਿਆਸਮੀ। 
[ਦੂੰ ਸੰਨ 1593 ਤੇ ੧595 
0੫੬ ਬੁ ਵਿਚ ਟਪੀਆਂ ਇਸ ਦੀਆਂ 
ਰ ਪਹਿਲੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਜੀਵਨ 
` ਨੂੰ ਨਿਯਮਬੰਧ ਢੰਗ ਨਾਲ 
ਰੋ 6 ਤੇ ਜੋਰ ਦਿੰਦੀਆਂ 
ਹਨ। ਸਰੋ' ਵਾਲਟਰ ਰੈਲੇ ਦੀ ਰਜ ਵਿਚ ਲਿਖੀ ਇਸਦੀ ਕਵਿਤਾ 
ਜੰਗਜੂ ਨਾਇਕ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਬੜੀ ਖ਼ੂਬੀ ਨਾਲ ਉਭਾਰਦੀ ਹੈ। ਸੰਨ 1603 
ਵਿਚ ਇਹ ਪ੍ਰਿੰਸ ਹੈਨਰੀ ਪਾਸ ਨੌਕਰ ਲੱਗ ਗਿਆ। 1605 ਵਿਚ ਇਸਨੂੰ 
ਬੈਨ ਜਾਨਸਨ ਸਮੇਤ 'ਈਸਟਵਰਡ ਹੋ' ਨਾਟਕ ਲਿਖਣ ਤੇ ਕੈਦ ਕੀਤਾ 
ਗਿਆਂ। ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜੇਮਜ਼ ਦੇ ਰਾਜ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿਚ ਇਸਨੇ 
ਦਰਜਨ ਨਾਟਕ ਲਿਖੇ ਜਿਨਾਂ ਵਿਚੋਂ 05560” 4 000੭॥5 (1607) 102 
60051. ਮ',6੬੨ 300 182੬01ਟ5 0 €0371€5 120੬੬ 01 ਸਿੰਝ60 
(1608) ਮਤੇ 196 ੧੧੦00ਜਟ5' 1੨9੮5 (1612) ਇਸ ਦੇ ਸ਼ਾਹਕਾਰ 
ਹਨ। 'ੰਨ 1611 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਹੋਮਰ ਦੇ 1880"ਦਾ ਅਤੇ 1616 ਵਿਚ 
- '06,586੯" ਦਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ। 12 ਮਈ 1634 ਨੂੰ 
ਲੰਡਨ ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈਂ! _ 
ਹ. ਪੁ. -ਐਨ. ਬ੍ਰਿ_ 5280; ਐਨ. ਬ੍ਰਿ_ ਮਾ. 26 
ਚੈਂਪਮੈਨ, ਫਰੈਂਗਕ ਮਿਕਲਰ : ਇਹ ਇਕ ਅਮਰੀਕੀ 
-ਪੰਛੀ-ਵਿਗਿਆਨੀ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜਿਸਨੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਨੂੰ ਬਹੁਤ 
ਉਤਸਾਹ ਦਿੱਤਾ। ਇਸਦਾ ਜਨਮ 12ਜੂਨ, 1864ਨੂੰ ਈਗਲਵੁਡ, ਐਨ. 
ਜੇ. ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਨਿਊਯਾਰਕ ਦੇ ਅਮੈਰੀਕਨ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਆਫ਼ 
ਨੈਚੁਰਲ ਹਿਸਟਰੀ ਵਿਚ ਇਹ 1887ਤੇਂ 1942 ਤੱਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਹੁਦਿਆਂ 
ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। 


ਸੰਨ 1887 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਇਸਨੇ ਸੀਤ ਉਸ਼ਣੀ ਅਤੇ ਊਸ਼ਣ 
ਖੰਡੀ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਘੁੰਮ ਫਿਰ ਕੇ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਪੰਛੀ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਅਤੇ 
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਖਿੱਚੀਆਂ। ਇਸਨੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਪੇਪਰਾਂ 
ਵਿਚ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਅਮਰੀਕੀ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਬਿਰਤਾਂਤ, ਭੂਗੋਲਿਕ 
ਵੰਡ ਅਤੇ ਸਿਸਟੇਮੈਟਿਕ ਸੰਬੰਧਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ 1911 ਤੋਂ 
ਬਾਅਦ ਇਸ ਨੇ ਆਰਡੀਅਨ (47648) ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਬਾਰੇ _ਕੰਮ 
ਕੀਤਾ। ਸੰਨ (1898-1935) ਵਿਚ ਇਹ 'ਬਰਡਲੋਰ' ਰਸਾਲੇ ਦਾ ਮੇਢੀ 
ਅਤੇ ਸੰਪਾਦਕ, (1911-14) ਅਮੈਰੀਕਨ ਆਰਨਿਥਾੱਲੋਜਿਸਟਾਂ ਦੀ 
ਯੂਨੀਅਨ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਤੇ (1910-18) ਐਕਸਪਲੋਰਰਜ਼ ਕਲੱਬ ਦਾ 
ਉਪ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਰਿਹਾ। ਇਸਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਲੀਨੀਅਨ ਮੈਡਲ (1912), 
ਪਹਿਲਾ ਈਲੀਅਟ ਮੈਡਲ (1928) ਅਤੇ ਬੱਰੇਜ਼ (8੫੦੪੬) ਮੈਡਲ 
(1929) ਮਿਲਿਆ। ਸੰਨ 1913 ਵਿਚ ਬਰਾਉਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ 
ਪ੍ਰਾਵੀਂਡੈਨਸ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਡੀ. ਐੱਸ. ਸੀ. ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ। 


ਇਸ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਲਿਖਤਾਂ 'ਹੈਂਡਬੁੱਕ ਆਫ਼ ਬਰਡਜ਼ ਆਫ਼ 
ਈਸਟਰਨ ਨਾਰਥ ਅਮੈਰੀਕਾ' (1895), 'ਦੀ ਵਾਰਬਲਰ' ਆਫ਼ ਨਾਰਥ 
ਅਮੈਰੀਕਾ' (1907) 'ਦੀ ਡਿਸਟਰੀਬਿਊਸ਼ਨ ਆਫ਼ ਬਰਡ ਲਾਈਫ਼ ਇਨ 





ਕੋਲੰਬੀਆ' (1917), 'ਬਰਡਜ਼ ਆਫ਼ ਦੀ _ਊਰੂਬਾਬਾਂ ਵੈਲੀ, ਪੀਰੂ' 
(1921), ਦੀ ਡਿਸਟਰੀਬਿਊਸ਼ਨ ਆਫ ਬਰਡ ਲਾਈਫ਼ ਇੰਨ ਐਕਵਾਡੇਰ' ਉਰ 
ਇਧਰ ਇਨ ਬਿ 


(1 ਹਨ। ( 


104 


15 ਨਵੰਬਰ, 1945ਨੂੰ ਨਿਊਯਾਰਕ ਵਿਖੇ ਇਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। 

ਹ. ਪੁ.-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ 5:279 

_ਚੈਪਲ : ਇਹ ਚਰਚ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਜਾਂ ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹਿੱਸਾ 
ਹੈ, ਜੋ ਈਸਾਈਆਂ ਦਾ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੂਜਾ ਸਥਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੁੱਢ ਵਿਚ 
ਇਹ ਨਾਂ (ਲਾਤੀਨੀ “80604 = ਛੋਟਾ ਚੋਗਾ) ਉਸ ਮੰਦਰ ਲਈ ਰਖਿਆ' 
ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਸੇਂਟ ਮਾਰਟਿਨ ਦਾ ਚੋਗਾ ਜਾਂ ਕੋਈ ਹੇਰ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਰੱਖੀ 
ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਮਗਰੇਂ ਇਹ ਥਾਂ ਪੂਜਾ ਸਥਾਨ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਗਈ ਅਤੇ 
ਕੋਈ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਰਖੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ। ਪਿੱਛੋਂ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ 
ਚੈਪਲਿਨ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਫਿਰ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਮੁੱਖ ਗਿਰਜਾਂ ਘਰਾਂ ਨੂੰ 
ਇਬਾਦਤ-ਖਾਨਿਆਂ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੈਰਿਸ 
ਵਿਚ ਸ਼ਾਹੀ 'ਸੇਂਟ ਚੈਪਲ' 1248ਵਿਚ ਸੇਂਟ ਲੂਈ ਨੇ ਪੁੰਰਾਤਨ 'ਕੰਡਿਆਂ 
ਦਾ ਤਾਜ' (€ਰ੦ਬ॥ ੦4 18685) ਰੱਖਣ ਲਈ ਬਣਾਇਆ। ਅਗਲੀ 
ਸਦੀ ਵਿਚ ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ, _ ਪਾਦਰੀਆਂ, ਮਹਾਂਪੁਰਖਾਂ, 
ਬਣਵਾਏ ਗਏ। ਨਿੱਜੀ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਚਰਚ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ 
ਲਾਈਸੈਂਸ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਪਰੰਤੂ ਹੁਣ ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ ਧਾਰਮਕ 
ਸਥਾਨਾਂ ਲਈ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 


ਫਿਰ ਭੀ ਆਮ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਧਾਰਮਕ 
ਸੇਵਾ ਵਾਲੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਾਲਜ, ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਜਾਂ ਹਸਪਤਾਲ, 
ਸੈਨਿਕ ਪੂਜਾ ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਦਾਹ ਸੰਸਕਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਲਈ ਕਮਰੇ ਵਾਸਤੇ 
ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 

ਹ. ਪੁ. -ਐਨ. ਬ੍ਰਿ_ 5:27 

ਚੈਪਲਿਨ, ਸਿਡ : ਇਸ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਨਾਵਲਕਾਰ ਅਤੇ 


ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਦਾ ਜਨਮ 20 ਸਤੰਬਰ 1916 ਨੂੰ ਡਰਐਮ ਵਿਚ ਸ਼ਿਲਡਨ 


ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਨੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ ਕਸਬਿਆਂ ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ 
ਵਿਚ ਕਿਰਤੀ-ਕਾਮਿਆਂ ਦੇ ਜੀਵਨ-ਚਰਿੱਤਰ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਸੰਨ 


1931ਤੋਂ 1950ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਖਾਣਾਂ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇਸਨੇ ਕਾਲਜ . 


ਅਤੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪੱਧਰ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਸੰਨ 1943ਤੋਂ 
1945 ਤੱਕ ਇਹ ਮਾਈਨਰਜ਼ ਫ਼ੈਡਰੇਸ਼ਨ ਆਫ਼ ਗ੍ਰੇਟ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਦਾ ਬ੍ਰਾਂਚ 
ਸਕੱਤਰ ਰਿਹਾ। ਸੰਨ 1950 ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਕੋਲੇ ਸੰਬੰਧੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਾਵਾਂ 
ਲਈ ਅਤੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕੋਲ ਬੋਰਡ ਦੇ ਲੋਕ ਸੰਪਰਕ ਵਿਭਾਗ ਵਿਚ ਲੇਖਕ 
ਵਜੋਂ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 


'ਦੀ ਬਿਨ ਸੀਮ' (1950), 'ਦੀ ਡੇ ਆਫ਼ ਦੀ ਸਾਰੋਡੀਨ' (1961), 
'ਦੀ ਵਾਚਰਜ਼ ਐਂਡ ਦੀ ਵਾਚਡ' (1962), ਸਾਮ ਇਨ ਦੀ ਮਾਰਨਿੰਗ' 
(1965) ਆਦਿ ਇਸਦੇ ਕੁੱਝ ਨਾਵਲ ਹਨ। 'ਦੀ ਲੀਪਿੰਗ ਲੈਂਡ' (1946) 
ਇਸ ਦੀਆਂ ਨਿੱਕੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੈ। 'ਦੀ ਸਮੈੱਲ ਆਫ਼ 
ਸੰਡੇ ਡਿੱਨਰ' (1971) ਸਿਡ ਦੇ ਲੇਖਾਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੈ। ___ 

ਹ. ਪੁ. -ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 25 

ਚੈਪਲਿਨ, ਚਾਰਲਸ ਸਪੈਂਸਰ : ਬਰਤਾਨੀਆ ਵਿਚ ਪੈਦਾ _. 
ਹੋਇਆ ਇਹ ਅਮਰੀਕੀ ਐਕਟਰ ਅਤੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਮੂਕ ਫਿਲਮਾਂ ਰ 
ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਦਰਦ ਭਰੀ ਪਰ ਮਮੌਲੀਆ ਅਦਾਕਾਰੀ ਕਰਕੇ ਸੰਸਾਂਰ 
ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਦਾ ਪੂਰਾ ਨਾਂ ਸਰ ਚਾਰਲਸ ਸਪੈਂਸਰ ਚੈਪਲਿਨ 
ਸੀ। 


ਵਸ ਆਸ 16 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1889 ਨੂੰ ਲੰਡਨ ਵਿਜ਼ 


105 


ਨੂੰ ਗਾਣ ਅਤੇ ਨੱਚਣ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ। ਅੱਠ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ 
ਹੀ ਇਹ ਸਟੇਜ ਤੇ ਆਉਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਸੀ। ਝੱਟ ਮਗਰੋਂ ਇਸਦੇ ਪਿਤਾ 
ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਮਾਂ 

ਆਮ ਕਰਕੇ ਬੀਮਾਰ ਰਹਿਣ ਕਰਕੇ ਊਂ 
ਹਸਪਤਾਲ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਟ 
ਲਈ ਚੈਪਲਿਨ ਦਾ ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ 
ਵਿਚ ਹੀ ਬੀਤਿਆ। ਸੰਨ 1913ਤੱਕ 
ਇਹ ਸਟੇਜ ਤੇ ਆਉਂਦਾ ਰਿਹਾ 
ਅਤੇ ਦਸੰਬਰ 1913 ਤੋਂ ਇਸ ਦਾ 
ਫ਼ਿਲਮੀ ਜੀਵਨ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। 


ਸੰਨ 1914 ਵਿਚ ਆਪਣੀ 
ਐਟ _ਵੈਨਿਸ' ` ਸਮੇਂ ਚੈਪਲਿਨ ਨੀ 
ਆਪਣੀ ਨਿਵੇਕਲੀ ਕਿਸਮ ਦੀ $ 
ਪੋਸ਼ਾਕ ਪਾਉਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। 1915 
ਵਿਚ 'ਦੀ ਟੈਂਪ' ਨਾਂ ਦੀ.ਪਿਕਚਰ 
ਮਗਰੋਂ ਇਸ ਦੀ ਦਰਦ ਅਤੇ ਸੋਜ਼ ਭਰੀ ਅਦਾਕਾਰੀ ਉੱਘੜ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ 
_ ਆਉਣ ਲੱਗੀ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਕਾਮੇਡੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ 
ਹੋਣ ਲੱਗੀਆਂ। ਇਸਦੇ ਹੁਨਰ ਕਾਰਣ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਦਾ 
ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਵੀ ਸੌਪਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਦੀ ਆਮਦਨੀ ਦਿਨ-ਬ-ਦਿਨ 
ਬਹੁਤ ਵਧਦੀ ਹੀ ਗਈ। 1923ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਚੈਪਲਿਨ ਨੇ ਕੇਵਲ ਆਪਣੀ 
ਕੰਪਨੀ ਲਈ ਹੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਬਣਾਈਆਂ। ਚੈਪਲਿਨ ਦਾ ਚਰਿੱਤਰ ਇਸ 
ਦੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ 'ਈਜੀ ਸਟਰੀਟ' (1971), 'ਸ਼ੋਲਡਰ ਆਰਮ' (1918), 
_'ਦੀ ਕਿਡ' (1923), 'ਦੀ ਗੋਲਡ ਰਸ਼' (1925), 'ਸਿਟੀ ਲਾਈਟਸ' 
(4931) ਅਤੇ 'ਦੀ ਗ੍ਰੇਟ ਡਿਕਟੇਟਰ' (1940) ਆਦਿ ਵਿਚ ਉੱਘੜ ਕੇ 
ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। 1952 ਵਿਚ ਬਣੀ ਪਿਕਚਰ 'ਲਾਈਮ ਲਾਈਟ' 
ਇਸ ਦੀ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਜ਼ੈਪਲਿਨ ਦਾ ਜੀਵਨ ਸੁੱਖ 
. ਚੈਨ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਸ ਨੇ ਚਾਰ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਏ ਸਨ ਅਤੇ 
ਪਹਿਲੇ ਦੇ ਤਲਾਕਾਂ ਸਮੇਂ ਬੜਾ ਤੂਫ਼ਾਨ ਉਠ ਖੜਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। 

ਚੈਪਲਿਨ ਅਮਿਰੀਕੀ ਸ਼ਹਿਰੀ ਨਹੀਂ ਬਣਿਆ ਸੀ। ਇਸਦੀ ਫ਼ਿਲਮ 
00610 ੧੮76੦0%' (1947) ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਮਰੀਕਨਾਂ ਨੂੰ 
ਨਾਰਾਜ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਟੈਕਸਾਂ ਆਦਿ 
_ਦੇ ਦਬਾ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਵਿਚ ਇਸ ਦੇ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਹੋਣ 
ਸੰਬੰਧੀ ਛੁਪਦੀਆਂ ਖਬਰਾਂ ਕਰਕੇ, ਆਖ਼ਰ, 1952ਵਿੱਚ ਇਰ ਅਮਰੀਕਾ 
ਛੱਡ ਕੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ 6 ਬੱਚਿਆਂ ਸਮੇਤ ਜਨੇਵਾ ਚਲਾ ਗਿਆ। 
1953 ਤੋਂ ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ ਵਿਚ ਹੀ ਕੋਰਜ਼ੀਅਰ ਸੁਰ ਵੈਵੇ (608%੬॥- 
$03-੧੮੮੮੧) ਦਿਖੋ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਉੱਥੇ ਹੀ 25 ਦਸੰਬਰ, 1977 
ਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। 

1957 ਵਿਚ ਚੈਪਲਿਨ ਨੇ ਲੰਡਨ ਵਿਚ 'ਦੀ ਕਿੰਗ ਇਨ ਨਿਊ 
ਯਾਰਕ' ਨਾਂ ਦੀ ਸੁਖਾਂਤ ਫ਼ਿਲਮ ਬਣਾਈ ਜਿਹੜੀ ਕਿ ਅਮਰੀਕੀ ਜੀਵਨ 
ਦੇ ਕਈ ਪੱਖਾਂ ਦਾ ਮਖੌਲ ਉਡਾਉਂਦੀ ਹੈ। 'ਏ.ਕਾਊਂਟੈਸ ਫ੍ਰਾਮ ਹਾਂਗ 
ਕਾਂਗ' (3966) ਇਸਦੀ ਆਪਣੀ ਕੰਪਨੀ ਵੱਲੋਂ ਆਖ਼ਰੀ ਫ਼ਿਲਮ ਸੀ। 
ਮਾਰਲਨ ਬ੍ਰਾਂਡੇ ਅਤੇ ਸੋਫ਼ੀਆ ਲਾਰੈੱਨ ਇਸ ਦੇ ਨਾਇਕ ਨਾਇਕਾ ਸਨ। 
1972 ਵਿਚ ਚੈਪਲਿਨ ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ਼ ਮੋਸ਼ਨ ਪਿਕਚਰ ਆਰਟਸ ਐਂਡ 
0 ਆਇ 

ਚਾਰਲੀ ਚੈਪਲਿਨ ਦਾ ਨਾਂ ਇਕ ਉੱਘੇ ਕਮੇਡੀਅਨ ਵਜੋਂ ਸੰਸਾਰ ਭਰ 
ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। 

ਹ. ਪੁ-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ 5279 





ਚੈਫਿੰਚ 

ਚੈਂਪਲੇਨ ਝੀਲ : ਇਹ ਝੀਲ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ 
ਨਿਊਯਾਰਕ ਤੇ ਵਰਮਾਂਟ ਰਾਜ ਅਤੇ ਕੈਨੇਡਾ ਦੇ ਕਵਿਬੈੱਕ ਪ੍ਰਾਂਤ 
ਵਿਚਕਾਰ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਨਿਊਯਾਰਕ ਅਤੇ ਵਰਮਾਂਟ ਰਾਜਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਤਾਂ 
ਇਹ ਸਰਹੱਦ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲੋਂ ਲਗਭਗ 9ਕਿ. ` 
ਮੀ. ਕੈਨੇਡਾ ਵਿਚ ਨੂੰ ਵਧੀਂ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੰਬਾਈ 
ਲਗਭਗ 190 ਕਿ. ਮੀ., ਚੌੜਾਈ ਲਗਭਗ 92ਮੀ. ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 18 ਕਿ. 
ਮੀ. ਤੱਕ ਅਤੇ ਡੂੰਘਾਈ ਲਗਭਗ 122 ਮੀ. ਹੈ। ਝੀਲ ਦਾ ਖੇਤਰਫਲ 


_ ਲਗਭਗ 1100 ਵ. ਕਿ. ਮੀ. ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ 50ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ 


ਦੀਪ ਹਨ। ਝੀਲ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਗ੍ਰੀਨ ਮਾਉਂਟੇਨਜ਼ ਹਨ ਅਤੇ ਪੱਛਮ 
ਵਿਚ ਐਡਿਰਾਨ ਡੈਕ ਪਹਾੜ ਹਨ। ਉੱਤਰ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਵਿਚੋਂ ਰਿਸ਼ਾਲੂ 
ਦਰਿਆ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸੇਂਟ ਲਾਰੈਂਸ ਦਾ ਸਹਾਇਕ ਦਰਿਆ ਹੈ। 
ਮਾਂਟਰੀਆੱਲ ਵਿਚਕਾਰ ਹਾਊਸ ਬੋਟ (ਸ਼ਕਾਰੇ) ਅਤੇ ਛੋਟੀਆਂ ਕਿਸ਼ਤੀਆਂ 
ਚਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਝੀਲ ਉਪਰ ਮੁੱਖ ਸ਼ਹਿਰ ਬਰਲਿੰਗਟਨ ਵਿਰਮਾਂਟ) 
ਅਤੇ ਪਲੈਟਸਬਰਗ (ਨਿਊਯਾਰਕ) ਸਥਿਤ ਹਨ। ਨਿਊਯਾਰਕ ਰਾਜ ਵਿਚ 
ਡਰਾ ਨ ਪੁਆਇੰਟ ਵਿਖੇ ਝੀਲ ਤੇ ਇਕ ਸ਼ਾਹਰਾਹ ਪੁਲ ਹੈਂ ਜੇ ਨਿਊਯਾਰਕ 
ਅਤੇ ਵਰਮਾਂਟ ਨੂੰ ਮੇਲਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੋਰ ਪੁਲ ਵੀ ਹਨ। 

ਸੰਨ 1609 ਵਿਚ ਇਸ ਝੀਲ ਨੂੰ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਖੋਜੀ ਸੈਮੂਅਲ ਡੀ. 
ਚੈਂਪਲੇਨ ਨੇ ਲੱਭਿਆ ਸੀ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਸਮਿਆਂ ਵੇਲੇ ਇਥੇ 
ਕਈ ਲੜਾਈਆਂ ਵੀ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਕੈਨੇਡਾ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਬਸਤੀਆਂ 
ਵਿਚਕਾਰ ਇਹ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਮੁੱਖ ਰਸਤਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ 
ਸੀ। 

4445' ਉ. ਵਿਥ.: 7315' ਪੱ. ਲੰਬ. __ 

ਹ. ਪੁ.ਐਨ. ਅਮੈ. 6274; ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾਂ. 2:725 
__ਚੈਪੈਲ, ਵਿਲੀਅਮ : ਇਹ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸੰਗੀਤ-ਖੋਜ ਦਾ 
ਮੋਢੀ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ 20ਨਵੰਬਰ, 1809ਨੂੰ ਲੰਡਨ ਵਿਚ ਹੋਇਆ। 
ਵਿਲੀਅਮ ਦੀ ਦਿਲਜ਼ਸਪੀ ਪੁਰਾਣੇ ਸੰਗੀਤ ਵਿਚ ਵਧੇਰੇ ਸੀ। ਇਸ ਨੇ 
ਮਿਊਜ਼ੀਕਲ ਐਂਟੀਕੁਏਰੀਅਨ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਵਿਚ ਮਦਦ 
ਕੀਤੀ। ਇਸ ਸੰਸਥਾ ਨੇ ਭੁਲਾਏ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਮੁੜ 
ਸੁਰਜੀਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਦਾ ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ '0162608੦੧੩੧੦॥੩1 
ਸਗ£0%11 &ਜ5' (1838-50) ਸੋਧ ਉਪਰੰਤ ਮੁੜ 'ਪਾਪੂਲਰ ਮਿਊਜ਼ਿਕ __ 
ਆਫ਼ ਦੀ ਓਲਡਨ ਟਾਈਮ' (1855-59) ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ __ 
ਹੋਇਆ। ਇਸ ਦੀ ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਪੁਰਾਣੇ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਗੀਤਾਂ ਦੀ 


ਗਾਂਈਡ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ 20 ਅਗਸਤ, 1888 ਨੂੰ 


ਲੰਡਨ ਵਿਖੇ ਹੋਈ। 

ਹ. ਪੁ. -ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 5281 

ਚੈਫ਼ਿੰਚ : ਇਹ ਪੈਸੈਰੀਫਾੱਰਮੀਜ਼ ਵਰਗ ਦੀ ੍ਰਿੰਜਬਿਡ 
(ਇਮ00642) ਕੁਲ ਦਾ ਗਾਉਣ ਵਾਲਾ ਪੰਛੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਾਣੀ 
ਵਿਗਿਆਨਕ ਨਾਂ ਫ੍ਰਜਿਲਾ ਸਿਲੈਬਜ਼ (ਜਜ81੨ ੦੦1੬5) ਹੈ। ਇਹ 
ਪੰਛੀ ਯੂਰਪ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ ਤੋਂ ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆ ਤੱਕ ਦੇ ਬਾਗਾਂ 
ਅਤੇ ਫਾਰਮਾਂ ਵਿਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਯੂਰਪ ਵਿਚ ਇਹ ਆਮ . 
ਮਿਲਣ ਵਾਲੇ ਫ਼ਿੰਚ ਪੰਛੀ ਹਨ। ਹੁਣ ਇਹ ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਵਿਚ ਵੀ 
ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਹਨ। 


ਇਸਦਾ ਨਰ ਤਕਰੀਬਨ 15 ਸੈਂ. ਮੀ. ਲੰਬਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ 
ਰੀ 





ਦਾ ਅਤੇ ਚਿਹਰਾ ਅਤੇ ਛਾਤੀ ਪਿਆਜ਼ੀ ਜਾਂ ਜੰਗਾਲ ਵਰਗੇ ਰੰਗ ਦੇ 
ਹੁੰਦੇਂ ਹਨ। ਖੰਭਾਂ ਉੱਤੇ ਦੇ ਚਿੱਟੇ ਰੰਗ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਤੱਖ ਧਾਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ 
ਹਨ। ਮਾਦਾ ਬਾਦਾਮੀ ਜਿਹੇ ਰੰਗ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਉਸ ਉੱਤੇ ਵੀ 
ਲਰ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਿੱਟੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਛੋਟੇ ਨਰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਖੰਭ 
ਉਤਾਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਾਦਾ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਲਗਦੇ ਹਨ। 


ਤੇ ਸ਼ਲਗਮਾਂ ਤੇ ਆਹਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਗਰਮੀਆਂ ਵਿਚ ਕੀੜੇ-ਮਕੌੜੇ 


ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੁੱਖ ਖ਼ੁਰਾਕ ਅਨਾਜ ਅਤੇ ਬੀਜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਆਪਣਾ 
ਆਦਿ ਦਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿਚ ਇਹ ਪਿਲੱਤਣ ਤੇ ਨੀਲੇ ਜਿਹੇ 
ਰੰਗ ਦੇ 4ਜਾਂ 5 ਅੰਡੇ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਵੈਂਗਣੀ ਲਾਲ ਰੰਗ ਦੇ 
ਧੱਥੇ ਅਤੇ ਧਾਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਰਦੀਆਂ ਵਿਚ ਇਹ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ 
ਝੂੰਡਾਂ ਵਿਚ ਫ਼ਿਰਦੇ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਨਰ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ 
ਹੁੰਦੇ ਹਨ। 

_ਹ. ਪੁ. -ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 2706; ਐਨ. ਬਿ. 5231 

ਚੈਫੀ, ਰਾੱਜਰ ਬਰੂਸ : ਇਸ ਪੁਲਾੜ-ਯਾਤਰੀ ਦਾ ਜਨਮ 
15 ਫ਼ਰਵਰੀ, 1935 ਨੂੰ ਗਹੈਂਡ ਰੈਪਿਡਜ਼, ਮਿਸ਼ੀਗਨ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਇਹ 
ਅਪੋਲੋ-1 ਵਿਚ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਤਿੰਨ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੇ ਗਰੁੱਪ ਵਿਚੋਂ ਇਕ 
ਸੀ। ਇਹ ਅਪੋਲੋ ਜਿਸ ਨੂੰ 21 ਫ਼ਰਵਰੀ, 1967ਨੂੰ ਪੁਲਾੜ ਵਿਚ ਛਡਿਆ 
ਜਾਣਾ ਸੀ, ਦੇ ਕੁੱਝ ਮੁੱਢਲੇ ਤਜਰਬਿਆਂ ਦੌਰਾਨ ਹੀ ਅੱਗ ਦੀ ਇਕ 
ਲਾਟ ਅਪੋਲੋ ਦੇ ਸਪੇਸ ਕੈਪਸੂਲ ਵਿਚ ਚਲੀ ਗਈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚ 
ਆਈ. ਗਰਿਸਮ ਅਤੇ ਐਡਵਰਡ ਐਚ. ਫ੍ਰਾਈਟ ॥ ਮਾਰੇ ਗਏ। 
ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਪੁਲਾੜ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਵਿਚ ਮਰਨ ਵਾਲੇ ਇਹ ਪਹਿਲੇ ਵਿਅਕਤੀ 
ਸਨ। 

ਰਾੱਜਰ, ਚੈਫੀ, 1957 ਵਿਚ ਪਰਡਿਊ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਲਾਫੇਐੱਟ, 
ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆ ਤੋਂ ਹਵਾਬਾਜ਼ੀ ਸਬੰਧੀ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਵਿਚ ਬੀ. ਐਸ. 
ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨੇਵੀ ਵਿਚ ਪਾਇਲਟ ਬਣਿਆ। 

ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ 27 ਜਨਵਰੀ, 1967ਨੂੰ ਕੇਪ ਕੈਨੇਡੀ ਵਿਖੇ ਹੋਈ। 

ਹ. ਪੁ. -ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 2706 

ਚੈਂਬਰ ਆਫ਼ ਪ੍ਰੰਸਿਜ਼ : ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ-ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ 
ਇਹ ਭਾਰਤੀ ਰਿਆਸਤਾਂ ਦੇ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦਾ ਇਕ ਮੰਡਲ (ਚੈਂਬਰ) 
ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਜ਼ਦੋਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕਰਾਊਨ ਨੇ.ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਆਪਣੇ 


106 


ਅਧੀਨ ਲੈ ਲਿਆ ਤਾਂ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦਾ ਦਿਲ ਜਿੱਤਣ ਲਈ 
ਅਤੇ. ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਲਈ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ 
ਗਈਆਂ। ਸੰਨ 1861 ਵਿਚ ਪਟਿਆਲੇ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਵਿਧਾਨ 


_ ਪਰਿਸ਼ਦ (06481-2861306600051)ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ 
__ਗਿਆ। ਲਾਰਡ ਲਿਟਨ (1876-1880) ਨੇ ਭਾਰਤੀ -ਪ੍ਰੀਵੀ ਕੌਂਸਲ 


(180੩੩ ਭਜ 6008੦) ਜਿਸ ਵਿਚ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੀਆਂ 
ਵੱਡੀਆਂ-ਵੱਡੀਆਂ ਰਿਆਸਤਾਂ ਦੇ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ ਸਨ, ਭਾਰਤ . 
ਦੇ ਵਾਇਸਰਾਇ ਨੂੰ ਸਲਾਹ-ਮਸ਼ਵਰਾ ਦੇਣ ਲਈ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਦਾ _ 
ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤ। ਲਾਰਡ ਕਰਜ਼ਨ (1899-1905)ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਹੁਕਮਰਾਨ 
ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੀ ਕੱਸਲ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਲਾਰਡ 
ਮਿੰਟੋ (1905-1910) ਨੇ ਸਾਮਰਾਜੀ ਸਲਾਹਕਾਰ ਕੌਂਸਲ (1ਗਮ੍ਰ੦੭1 
&0₹੧5੦ਰ੧ 50080) ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਕਰਨ ਦੀ ਤਜਵੀਜ਼ ਰੱਖੀ ਸੀ। 
ਲਾਰਡ ਹਾਰਡਿੰਗ (1910-1916) ਨੇ ਰਿਆਸਤਾਂ ਵਿਚ ਉਚੇਰੀ ਵਿੱਦਿਆ - 
ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰਨ ਲਈ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੀ ਇਕ 
ਕਾਨਫ਼ਰੰਸ ਬੁਲਾਈ। ਮਾਂਟੇਗੁ ਚੈਮਸਫੋਰਡ ਰਿਪੋਰਟ ਵਿਚ 'ਕੱਸਲ ਆਫ਼ 


ਪ੍ਰਿੰਸਿਜ਼' ਨਾਂ ਦੀ ਸਥਾਈ ਕੌਂਸਲ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਮਸ਼ਵਰਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 


ਗੌਰਮਿੰਟ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ ਐਕਟ-1919ਦੇ ਪਾਸ ਹੋਣ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ 
ਪਿੱਛੋਂ ਹੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ 'ਚੈਂਬਰ ਆਫ਼ ਪ੍ਰੰਸਿਜ਼' ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 
ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਚੈਂਬਰ ਦਾ ਉਦਘਾਟਨ 8 ਫ਼ਰਵਰੀ, 
1921 ਨੂੰ ਇਕ ਸ਼ਾਹੀ ਐਲਾਨ ਰਾਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਰੈਂਬਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 
ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਭਾਰਤੀ ਰਿਆਸ਼ਤਾਂ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਦੇ 
ਆਪਸੀ ਸਬੰਧਾਂਵਿਚਕਾਰ ਇਕ ਕਾਫ਼ੀ ਲੰਬਾ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ 
ਪੜਾਅ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਚੈਂਬਰ ਵਿਚ ਕੁੱਲ 120ਮੈਂਬਰ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ 
ਵਿਚੋਂ 12 ਮੈਂਬਰ 127 ਰਿਆਸਤਾਂ ਦੇ ਅਤੇ ਬਾਕੀ 108 ਮੈਂਬਰ ਆਪੋ 
ਆਪਣੀਆਂ ਰਿਆਸਤਾਂ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ 
ਲਗਭਗ 327 ਬਦਕਿਸਮਤ ਰਿਆਸਤਾਂ ਨੂੰ ਤਾਂ ਬਿਲਕੁਲ ਤੁੱਛ ਜਿਹਾ 
ਸਮਝਕੇ ਇਸ ਚੈਂਬਰ ਵਿਚ ਉੱਕਾ ਹੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਨਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। 
ਭਾਰਤ ਦੇ ਉੱਘੇ ਹਾਂਕਮਾਂ ਵਿਚੋਂ ਥੋੜ੍ਹੇ ਜਿਹੇ ਤਾਂ ਇਸ ਚੈਂਬਰ ਦੀਆਂ 
ਬਹਿਸਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਕਦੇ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਸਨ ਹੋਏ। ਆਮ ਕਰਕੇ ਇਸ 
ਚੈਂਬਰ ਦੀ ਸਾਲ - ਵਿਚ ਇਕ ਵਾਰ ਇਕੱਤਰਤਾ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ 
ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਭਾਰਤ ਦਾ ਵਾਇਸਰਾਇ ਕਰਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਚੈੱਬਰ ਆਪਣੇ 
ਚਾਂਸਲਰ ਦੀ ਚੋਣ ਖ਼ੁਦ ਆਪ ਕਰਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਕਦੇ ਵਾਇਸਰਾਇ 
ਗ਼ੈਰਹਾਜ਼ਰ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਇਸ ਰੈਂਬਰ` ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਚਾਂਸਲਰ ਹੀ 
ਕਰਦਾਂ ਸੀ। ਚੈਂਬਰ ਦੀ ਸਥਾਈ ਕਮੇਟੀ, ਭਾਰਤੀ ਰਿਆਸਤਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ 
ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰਨ ਸਬੰਧੀ ਸਾਲ ਵਿਚ ਦੇ`ਜਾਂ 
ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਦਿੱਲੀ ਵਿਖੇ ਇਕੱਤਰਤਾ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਸਥਾਈ ਕਮੇਟੀ ਹਰੇਕ 
ਸਾਲ ਆਪਣੀ ਰਿਪੇਟ ਚੈਂਬਰ ਆਫ਼ ਪ੍ਰਿੰਸਿਜ਼ ਅੱਗੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਸੀ। 
ਰਿਆਸਤਾਂ ਦੇ ਸ਼ਹਿਜਾਦੇ ਚੈਂਬਰ ਦੇ ਦਿੱਲੀ ਵਿਖੇ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਸੈਸ਼ਨ ਵਿਚ 
ਲਨ ਦਿ 
ਕਰਦੇ। 
ਓਇ 
ਕਮਿਸ਼ਨ ਰਿਪੋਟ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਦਰਸਾਈ ਗਈ ਹੈ: __ 
ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਸਬੰਧਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿਚ ਇਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੜਾਅ ਦਾ 
ਆਰੰਭ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿਚ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਲੀ ਨੀਤੀ ਨਾਲੋਂ 
ਇਕ ਵੱਖਰੀ ਠੋਸ ਗੱਲ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ ਜਿਸ ਅਨੁਸਾਰ ਕ੍ਰਾਊਨ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ 
ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਰਿਆਸਤਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਕਾਰਵਾਈ ਅਤੇ 


107 


[ਆਂਦੀ ਰਿਆਸਤਾਂ ਨਾਲੋਂ ਇਕ ਵੱਖਰੀ ਇਕਾਈ ਸਮਝਿਆ ਜਾਵੇ। 
ਮਸਲ ਵਿਚ ਇਹ ਅਸੂਲ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ. ਭਾਰਤ ਦੇ ਹੁਕਮਰਾਨ 
ਹਿਜ਼ਾਦਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸਲਾਹ-ਮਸ਼ਵਰੇ ਅਤੇ ਮਿਲਵਰਤਨ ਦੇ ਵਿਚਾਰ 


; ਪੱਕਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਪਰ ਇਹ ਮਗਰਲੀ ਧਾਰਨਾ ਚੈਂਬਰ ਆਫ਼ 


ਪ੍ਰੰਸਿਜ਼ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੋਣ ਤਕ ਕੋਈ ਸਥਾਈ ਸ਼ਕਲ ਧਾਰਨ ਨਾ ਕਰ 
ਹਕੀ। ਚੈਂਬਰ ਨੇ ਰਿਆਸਤ ਅਤੇ ਕਾਨ ਦੇ ਸਬੰਧਾਂ ਅਤੇ 
ਬ੍ਰਟਿਸ਼-ਇੰਡੀਆ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮਾਮਲਿਆਂ ਨੂੰ 
ਸੰਪੂਰਨ ਵਿਚਾਰ ਵਟਾਂਦਰੇ ਯੋਗ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ।'' 

ਨ ਤਨਿ 

ਚੈਂਬਰ, ਕਿੰਗਜ਼ (ਸ਼ਾਹੀ) : ਇੰਗਲੈਂਡ ਦਾ ਇਹ ਇਕ 
ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣਾ ਸ਼ਾਹੀ ਆਫ਼ਿਸ ਹੁੰਦਾ ਸ੍ਰੀ ਜਿਹੜਾ ਸ਼ਾਹੀ ਘਰ ਦਾ ਹੀ 
ਇਕ ਹਿੱਸਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਆਫ਼ਿਸ ਨੌ ਟਿਊਡਰ ਕਾਲ ਤਕ ਆਪਣੀ 
ਵਿੱਤੀ ਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਮਹੱਤਤਾ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖੀ ਰੱਖਿਆ। ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿਚ 
ਇਹ ਪਹਿਲੇ ਐਂਗਲੋ ਸੈਕਸਨ ਬਾਦਸ਼ਾਹਾਂ ਦੀ ਇਕ ਸੱਚੀ-ਮੁੱਚੀ ਦੀ ਹੀ 
ਖ਼ਾਬਗਾਹ (ਸੌਣ ਦਾ ਕਮਰਾ) ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਖ਼ਾਬਗਾਹ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ 
ਤੇਸ਼ਾਖਾਨਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਘਰ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਥਾਂ 
ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਵਾਲੇ ਸ਼ਾਹੀ ਨੌਕਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ 
ਜਾਜ਼-ਸਾਮਾਨ, ਰਿਕਾਰਡ ਅਤੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਇਸ ਥਾਂ ਤੇ 
ਪੁੱਜ ਸਕਦੇ ਸਨ। ਬਾਦਸ਼ਾਹਾਂ ਦੇ ਸਾਧਨਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨਾਲ ਨਕਦੀ 
ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਮੁੱਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਲਈ ਹੇਰ ਮਾਲਖਾਨਿਆਂ ਜਾਂ ਖ਼ਜ਼ਾਨਿਆਂ 
ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਕਰਨੀ ਪਈ। ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮਾਲਖਾਨਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਕੈਨਿਊਟ 
(#0% 80006) ਦੇ ਰਾਜ-ਕਾਲ ਵੇਲੇ ਵਿਨਚੈਸਟਰ ਵਿਖੇ ਸਥਾਪਿਤ 
ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 


“__ ਹੈਨਰੀ ਪਹਿਲੇ ਦੇ ਰਾਜ-ਕਾਲ ਸਮੇਂ ਖ਼ਾਬਗਾਹ ਖ਼ਾਸ ਦੀ ਦੇਖ 
ਭਾਲ ਡਿਉਦਢੀ ਦੇ ਸਰਦਾਰ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਪਰ ਕੁਰੀਆ ਖ਼ਾਬਗਾਹ 
ਜਿਹੜੀ ਕਈ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦੇ ਡਿਉਢੀ ਅਧੀਨ ਸੀ, ਦਾ ਖ਼ਰਚਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ 
ਦੇ ਨਿੱਜੀ ਅਤੇ ਘਰ ਦੇ ਵਿੱਤੀ ਆਫਿਸ ਤੋਂ ਚਲਦਾ ਸੀ। ਇਹ 
ਅਦਾਇਗੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੀ, ਵੰਡਦੀ ਅਤੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦਾ ਹੁਕਮ 
ਮੰਨਦੀ। ਬਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਜਾਂ 11ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ 
ਅਖ਼ੀਰ ਵਿਚ ਇਕ ਤੀਜਾ ਵਿੱਤੀ ਆਫ਼ਿਸ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ ਜਿਸ 
ਦੇ ਲੇਖੇ-ਪਤੇ ਨੇ ਇਕ ਵੱਡੇ ਵਿੱਤੀ ਵਿਭਾਗ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲਿਆ। 


ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਲਾਜ਼ਮੀ ਤੌਰ ਤੇ ਹੀ ਹਰ ਵਕਤ ਆਪਣੇ ਕੋਲ 
ਇਕ ਨਿੱਜੀ ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ ਦੀ ਲੋੜ ਰਹਿੰਦੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਦੌਰਿਆਂ 
ਦੌਰਾਨ ਕਈ ਵਾਰ ਉੱਚ ਕਰਜ਼ਿਆਂ ਦੀ ਅਦਾਇਗੀ ਆਪਣੇ ਨਿੱਜੀ 
ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ ਵਿਚੋਂ ਵੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਹੈਨਰੀ ਪਹਿਲੇ ਦੇ ਰਾਜ-ਕਾਲ ਵੇਲੇ 
ਕੁਝ ਕੁ ਚੈਂਬਰ-ਜਾਗੀਰਾਂ (€108009€75-013005) ਆਪਣੇ ਮੁਨਾਫ਼ੇ ਸਿੱਧੇ 
ਹੀ ਚੈਂਬਰ ਵਿਚ ਜਮ੍ਹਾਂ ਕਰਵਾਉਂਦੀਆਂ ਸਨ! ਭਾਵੇਂ ਕੁੱਝ ਵੀ ਹੋਵੇ ਸਾਰੀ 
ਸਰਕਾਰੀ ਆਮਦਨ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੀ ਆਪਣੀ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਆਪਣੀ 
ਮਨ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਖ਼ਰਚ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ। _ 


ਹੈਨਰੀ ਦੂਜੇ ਦੇ ਰਾਜ-ਕਾਲ ਵੇਲੇ ਜਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ 
ਚੈਂਬਰ ਨੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਕੰਮਾਂ ਕਾਰਜਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਵੀ ਕਈ ਕੰਮ 
ਸੰਭਾਲੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਇਸ ਤਬਦੀਲੀ ਕਾਰਨ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਵਿਭਾਗ ਨੂੰ ਆਪਣੀ 
ਹੀ ਮੁਹਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨੀ ਪਈ। ਹੈਨਰੀ ਤੀਜੇ ਦੀ ਲੰਬੀ ਨਾਬਾਲਗੀ 
ਵੇਲੇ ਦੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਢਾਂਚੇ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਤਬਦੀਲੀਆਂ 
ਲਿਆ ਦਿੱਤੀਆਂ ਕਿਉਂਕਿ ਕੋਈ ਵੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਆਪਣੀ ਨਾਬਾਲਗ 
ਉਮਰ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਬਹੁਤ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਰ ਸਕਦਾ। 
ਦਸੰਬਰ, 1230 ਤਕ ਹੈਨਰੀ ਤੀਜਾ ਤਾਂ ਆਪਣੀ ਪਰੀਵੀ ਮੁਹਰ 


ਚੈਂਬਰ, ਕਿੰਗਜ਼ 
(ਸਰਕਾਰੀ ਮੁਹਰ) ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਿਆ। ਅਗਲੇ ਦੋ ਸਾਲਾਂ 
ਦੇ ਅੰਦਰ-ਅੰਦਰ ਇਹ ਮੁਹਰ ਚੈਂਬਰ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਥੱਲੇ ਜਾਣ ਦੀ 
ਬਜਾਏ ਤੋਸ਼ੇਖਾਨੇ ਥੱਲੇ ਚਲੀ ਗਈ। ਇਸ ਤਬਦੀਲੀ ਕਾਰਨ ਤੋਸ਼ੇਖਾਨੇ _ 
ਦੀ ਵਿੱਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਮਹੱਤਤਾ ਦਾ ਹੋਰ ਵੀ ਵਿਸਥਾਰ ਹੋਇਆ 
ਅਤੇ ਚੈਂਬਰ ਵਿਚ ਮੰਦਵਾੜਾ ਆਇਆ। ਐਡਵਰਡ ਦੂਜੇ ਦੇ ਰਾਜ-ਕਾਲ 
ਤਕ ਇਹ ਮੰਦਵਾੜਾ ਚਲਦਾ ਰਿਹਾ। ` 
ਸੰਨ 1322 ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹਾਂ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਦੀਆਂ ਜ਼ਬਤ 


_ਚੈਂਬਰ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਫਿਰ ਤੋਂ ਵਧਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ। ਇਸ ਵਿਵਸਥਾ 


ਨਾਲ ਚੈਂਬਰ ਕੋਲ ਵਿੱਤੀ ਸਾਧਨ ਕਾਫ਼ੀ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ। _ 

ਐਡਵਰਡ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਗੱਦੀਉ' ਲਾਹੁਣ ਅਤੇ ਐਡਵਰਡ ਤੀਜੇ ਦੀ 
ਨਾਬਾਲਗੀ ਵੇਲੇ ਦੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਨੇ ਤਾਂ ਚੈਂਬਰ ਵਿਚ ਫਿਰ ਮੰਦਵਾੜਾ ਪੈਦਾ _ 
ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ 1333 ਈ. ਤੋਂ ਫਿਰ ਲਗਭਗ ਵੀਹ ਸਾਲਾਂ ` 
ਤਕ ਧਾਰਮਕ ਜਾਗ੍ਰਤੀ ਰਹੀ। ਐਡਵਰਡ ਤੀਜੇ ਨੇ ਚੈੱਬਰ ਲਈ ਮੁੜ 
ਤੋਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਰਾਖਵੀਆਂ ਕਰਨੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਤਾਂ ਕਿ ਮਿਲਖ਼ਾਂ 
ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਚੈਂਬਰ ਦੇ ਕੰਮ ਕਾਜ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਸਕੇ। ਇਸ 
ਕਾਰਜ ਦੀ ਦੂਜੀ ਰੈਂਬਰ ਮੁਹਰ (ਗ੍ਰਿਫਿਨ ਸੀਲ) ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਹਾਇਤਾ 
ਕੀਤੀ। ਚੈਂਬਰ ਕੋਲ ਇੰਨੇ ਸਾਧਨਾਂ ਦੇ ਇਕੱਠੇ ਹੇ ਜਾਣ ਨਾਲ ਇਸਨੇ 
ਫ਼ਰਾਂਸ ਨਾਲ ਹੋਏ ਯੁੱਧਾਂ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਵਿੱਤੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ। ਚੈਂਬਰ 
ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਇਹ ਪੜਾਅ-ਐਡਵਰਡ ਤੀਜੇ ਦੇ ਫ਼ੈਸਲੇ (20 
ਜਨਵਰੀ, 1356) ਜਿਸ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਰੀਆਂ ਹੀ ਰਾਖਵੀਆਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ _ 
ਵਿੱਤ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਅਧੀਨ ਤਬਦੀਲ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਣੀਆਂ ਸਨ, ਨਾਲ _ 
ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਿਆ। ਗ੍ਰਿਫਿਨ ਸੀਲ ਤੁਰੰਤ ਅਲੋਪ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਐਡਵਰਡ 
ਤੀਜੇ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਗੁਪਤ ਮੁਹਰ ਵੀ ਪੁਰਾਣੀ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ 
ਸਮਾਂ ਪਾ ਕੇ ਇਸ ਮੁਹਰ ਦੀ ਥਾਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੀ ਨਿੱਜੀ ਮੁਹਰ ਛੋਟੀ 

ਰਿ ਰਿ ਇਸ 
ਕਾਫ਼ੀ ਘੱਟ ਗਿਆ। 


` ਰੇਨਰੀ ਛੇਵੇਂ ਦੇ ਰਾਜ-ਕਾਲ ਵੇਲੇ ਦੀਆਂ ਖ਼ਾਨਾ-ਜੰਗਾਂ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋ 
ਵਿੱਤ ਨੂੰ ਫਿਰ ਤੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਪਈ। ਚੈਂਬਰ ਨੂੰ ਇਕ 

ਤਾਲੀ ਸਾਧਨ ਵਜੋਂ ਮੁੜ ਤੋਂ ਚਾਲੂ ਕਰਨ ਲਈ ਐਡਵਰਡ ਚੌਥੇ . 
ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਆ ਗਿਆ। 
ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਸ਼ਾਹੀ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਲਿੰਕਾਸਟਰ ਦੇ ਡਿਊਕ ਦੀ ਰਿਆਸਤ 
ਤੋਂ ਛੁਟ ਐਡਵਰਡ ਚੌਥੇ ਦੇ ਰੈਂਬਰ ਅੱਗੇ ਜਵਾਬਦੇਹ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ। 
ਰਿਚਰਡ ਤੀਜੇ ਨੇ ਵੀ ਇਹੀ ਪੁਨਰ-ਉਥਾਨ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ। 


ਹੈਨਰੀ ਸੱਤਵਾਂ ਤਾਂ ਇਜ ਪੁਨਰ-ਉਥਾਨ ਨੂੰ ਹੋਰ ਅੱਗੇ ਲੈ ਗਿਆ 
ਸੀ। ਹੈਨਰੀ ਸੱਤਵਾਂ ਚੈਂਬਰ ਦੇ ਖ਼ਜ਼ਾਨਚੀ ਦੇ ਲੇਖੇ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਬਹੁਤ 
ਨੇੜੇ ਤੋਂ ਕਰਿਆ ਕਰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਲੇਖੇ ਦੀ ਪੜਤਾਲ ਕਾਂਸਲਰ ਕਰਦੇ 
ਸਨ। ਇਹੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਹੈਨਰੀ ਅੱਠਵੇਂ ਦੇ ਰਾਜ ਕਾਲ ਤਕ ਚਲਦੀ ਰਹੀ। 
ਸੰਨ 1530ਦੇ ਵਿਚ ਹੋਰ ਵੀ ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੇ ਵਿੱਤੀ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 
ਨਾਲ ਚੈਂਬਰ ਦੇ ਸਾਧਨ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਕਾਫ਼ੀ ਘੱਟ ਗਈ। 
ਐਪਰ 1550ਦੇ ਵਿਚ ਸਰਕਾਰੀ ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੁਧਾਰ ਅਤੇ 
ਪੁਨਰ ਉੱਥਾਨ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਇਕ ਘਰੇਲੂ ਵਿਭਾਗ ਹੀ ਬਣਾ ਕੇ ਰੱਖ 
ਦਿੱਤਾ। 


ਮੱਧ ਕਾਲ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਮਗਰਲੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ 
ਹੀ ਯੂਰਪ ਵਿਚ ਵਿੱਤੀ ਮਨੋਰਥਾਂ ਲਈ ਚੈਂਬਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ 
ਰਹੀ ਹੈ। ਹਰੇਕ ਬਾਦਸ਼ਾਹ, ਹੁਕਮਰਾਨ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਿਆਂ, ਬਿਸ਼ਪਾਂ, ਐਬਟਾਂ, 
ਧਰਮ-ਨਿਰਪੱਖ ਰਈਸਾਂ ਆਦਿ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿੱਤੀ ਮਨੋਰਥਾਂ ਲਈ.ਇਕ 
ਚੈਂਬਰ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਹਰੇਕ ਚੈਂਬਰ ਦਾ ਆਪਣਾ 


ਚੈਂਬਰਜ਼, ਸਰ ਵਿਲੀਅਮ 
ਅੱਡਰਾ ਹੀ ਇਤਿਹਾਸ਼ ਸੀ ਜਿਹੜਾ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹਾਂ ਨਾਲੋ 
ਬਿਲਕੁਲ ਵੱਖਰਾ ਸੀ। 

ਹ. ਪੁ. -ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 5244 ` 

ਚੈਂਬਰਜ਼, ਸਰ ਵਿਲੀਅਮ : ਇਸ ੍ਰਟਸ ਭਵਨ 
ਨਿਰਮਾਤਾ ਦਾ ਜਨਮ 1726ਨੂੰ ਸਵੀਡਨ ਵਿਚ ਗਾੱਟਬਰਗ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। 
ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿਖੇ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ 16 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ 
ਵਿਚ ਇਹ ਸਵੀਡਿਸ਼ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਵਿਚ ਨੌਕਰੀ ਕਰਨ 
ਲੱਗਾ। ਕੈਨਟਾਨ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਨਾਲ ਚੀਨ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਡਿਜ਼ਾਈਨਜ਼ ਆਫ਼ 
ਚਾਈਨੀਜ਼ ਬਿਲਡਿੰਗਜ਼ (1751) ਪੁਸਤਕ ਲਈ ਸਮੱਗਰੀ ਸਪਲਾਈ 
ਕੀਤੀ। ਭਵਨ-ਨਿਰਮਾਣ ਕਲਾ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਲਈ ਪਹਿਲਾਂ ਪੈਰਿਸ ਤੇ 
ਫਿਰ ਰੋਮ ਗਿਆ। ਸੰਨ 1755 ਵਿਚ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਇਹ 
ਪਰਿੰਸ ਆਫ਼ ਵੇਲਜ਼ ਦਾ ਭਵਨ-ਨਿਰਮਾਣ ਕਲਾ ਸਬੰਧੀ ਨਿੱਜੀ 
ਅਧਿਆਪਕ ਲੱਗਾ। ਇਹ ਨੌਕਰੀ ਇਸ ਦੀ ਦਫ਼ਤਰੀ ਨੌਕਰੀ ਲਈ 
_ ਬਹੁਤ ਲਾਹੇਵੰਦ ਸਿੱਧ ਹੋਈ। ਇਸ ਨਾਲ ਇਸਦਾ ਨਾਂ ਭਵਨ-ਨਿਰਮਾਣ 
ਕਲਾ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਦੋ ਨਿਰੀਖਕਾਂ ਵਿਚ ਗਿਣਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। 

ਸੰਨ 1768 ਵਿਚ ਇਸਨੇ ਰਾਇਲ ਅਕੈਡਮੀ ਬਣਾਉਣ ਵਿਚ 
ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਤੇ ਬਾਕੀ ਦੀ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਇਸ ਸੰਸਥਾ ਦਾ ਮੋਦੀ ਰਿਹਾ। 
ਸੰਨ 1770 ਵਿਚ ਜਵੀਡਨ ਦੇ ਰਾਜੇ ਤੋਂ ਨਾਈਟਹੁੱਡ ਆਫ਼ ਦੀ ਪੋਲਰ 
ਸਟਾਰ ਦਾ ਖ਼ਿਤਾਬ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਾਰਜ ਤੀਜੇ ਨੇ ਇਸਨੂੰ 
_'ਇੰਗਲਿਸ਼ ਨਾਈਟ ਦੀ ਪਦਵੀ ਦਿੱਤੀ। 


ਡਬਲਿਨ ਨੇੜੇ ਮੈਰੀਨੇ ਵਿਖੇ ਕੈਸੀਨੇ, ਕਿਉ ਪੈਲੇਸ, ਸਰੀ ਵਿਖੇ ਸਜਾਵਟੀ 


ਇਮਾਰਤਾਂ (ਸਮੇਤ ਪੈਗੋਡਾ) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਹ ਇਕ ਅਜਿਹਾ 
`ਭਵਨ-ਨਿਰਮਾਤਾ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਧੈਲੇਡੀਅਨ ਸੈਲੀ ਨੂੰ ਨਵਾਂ ਰੂਪ ਦੇਣ 
ਲਈ ਯੂਰਪੀਅਨ ਭਵਨ-ਨਿਰਮਾਣ ਕਲਾ ਦੇ ਗਿਆਨ ਦਾ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਯੋਗ 
ਕੀਤਾ। ਇਸਦੀ. ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੁਸਤਕ 'ਏ 'ਟੀਟਿਜ਼ ਆਨ ਸਿਵਲ 
ਆਰਕੀਟੈਕਟਰਾ' (1759)ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਮਾਨਤਾ ਮਿਲੀ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ 
ਇੰਗਲੈਂਡ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਇਸਦੀ ਮੰਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਰਿਹਾ। 

8 ਮਾਰਚ, 1796 ਨੂੰ ਇਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। 

ਹ. ਪੁ. -ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 5253 ਐਨ. ਬ੍ਰਿ_ ਮਾ.2:719 

ਚੈਂਬਰਜ਼, ਰਾਬਰਟ : ਸਕਾਟਲੈਂਡ ਦੇ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਅਤੇ 
ਲੇਖਕ ਦਾ ਜਨਮ 10ਜੁਲਾਈ, 1802 ਨੂੰ ਪੀਬਲਜ਼ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਸੰਨ 
1813 ਵਿਚ ਇਹ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਐਡਿਨਬਰਾ ਵਿਖੇ ਚਲਾ 
ਗਿਆ। ਉਸ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ 1823ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਦੋ ਜਿਲਦਾਂ 
ਵਿਚ ਪੁਸਤਕ 'ਟ੍ਰੈਡੀਸ਼ਨਜ਼ ਆਫ਼ ਐਡਿਨਬਰਾ' ਲਿਖੀ। ਆਪਣੇ ਭਰਾ 
ਵਿਲੀਅਮ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਇਸ ਨੇ 'ਰੈਂਬਰਜ਼ ਜਰਨਲ' ਦੀ ਸੰਪਾਦਨਾ 
ਕੀਤੀ ਅਤੇ 1832ਈ. ਵਿਚ ਇਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ-ਫ਼ਰਮ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। 


(1843-1846) ਅਤੇ 'ਬੁਕ ਆਫ਼ ਡੇਜ਼' (1862-64) ਇਸ ਦੀਆਂ ਦੇ 


ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਪੁਸਤਕਾਂ ਹਨ। ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਸਹਿਤ ਇਹ ਚੈਂਬਰਜ਼ 
ਐਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਦਾ ਨਿਗਰਾਨ ਵੀ ਰਿਹਾ ਸੀ। 

17 ਮਾਰਚ, 1871 ਨੂੰ ਸੇਂਟ ਐਂਡਰੀਊਜ਼ ਵਿਖੇ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ 
ਗਈ। __ 

ਹ. ਪੁ. -ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 2719; ਐਨ. ਅਮੈ. 6:257 

ਚੈਂਬਰਲ, ਕਲਾਡ_: ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਦੇ ਇਸ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ 
ਤੈ ਨਿਰਮਾਤਾ ਜਿਸ ਨੂੰ ਫ਼ਰਸੇਂ ਦਾ 'ਮਾਸਟਰ ਆਫ਼ ਦਾ ਮਿਸਟਰੀ 


- ਥਰਿਲਰ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦਾ ਜਨਮ 24 ਜੂਨ, 1930 ਨੂੰ ਪੈਰਿਸ ਵਿਖੇ 


ਹੋਇਆ। ਇਸਦੀ 1. ੧੬੪੪ $੪30' (1958) ਇਕ ਬੜੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ 


108 


ਇਤ 


ਫਿਲਮ ਸੀ ਜਿਸ ਦਾ ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਨਿਰਮਾਤਾ ਚੈਂਬਰਲ ਹੀ ਸੀ। ਇਸੇ 
ਸਾਲ ਦੀ ਇਕ ਹੋਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਫ਼ਿਲਮ 1. ੬6 €੦0808” ਸੀ ਜਿਸ ਦਾ 
ਇਹ ਲੇਖਕ, ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਅਤੇ ਨਿਰਮਾਤਾ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕਈ 
ਹੋਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਫਿਲਮਾਂ ਦਾ ਇਸਨੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। 

ਇਸ ਦੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿਚ ਵਿਰੂਪ-ਕਲਾ ਕਿਰਤ (1200(2800ਟ) 
ਰਾਹੀਂ ਮੇਹ ਲੈਣ ਦਾ ਢੰਗ, ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਵਿਅੰਗਮਈ ਚਿੱਤਰਣ ਅਤੇ 
ਦੁਖਾਂਤ ਅਤੇ ਸੁਖਾਂਤ ਨੂੰ ਮਿਲਾਕੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਤੋਂ ਇਸ ਉੱਤੇ 
ਅੰਗਰੇਜ਼ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਐਲਫਰੈੱਡ ਹਿਚਕਾੱਕ (4106 ਜ੦0੦੦੬) ਦਾ 
ਪ੍ਰਭਾਵ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਐਲਫ਼ਰੈੱਡ ਹਿਚਕਾੱਕ ਦੀ ਜੀਵਨੀ (1957) ਦਾ 
ਇਹ ਸਹਿ-ਲੇਖਕ ਵੀ ਸੀ। 

ਸੰਨ 1960 ਦੇ ਪਿਛਲੇਰੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਇਸਨੇ ਹਾਲੀਵੁੱਡ ਵਿਚ 


ਦੇ ਫ਼ਿਲਮਾਂ 1 (980098202 070੦5" (1968) ਅਤੇ “10£ 


1੦੩੦ ੧੦ “੦40 (1968) ਨਿਰਦੇਸ਼ਤ ਕੀਤੀਆਂ। 
ਹ. ਪੁ-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 2703 


ਚੈਂਬਰਲ ਦੀ ਭੱਠੀ “ ਵੇਖੋ, ਭੱਠੀ 
ਚੈਂਥਰਲਿਨ (ਆਰਥਰ) ਨੇਵਿਲੀ : ਬਰਤਾਨੀਆ ਦੇ 
ਇਸ ਵਿਸ਼ਵ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ (1937-1940) 





ਨੇਵਿਲੀ ਚੈਂਬਰਲਿਨ 
ਦਾ ਜਨਮ 18 ਮਾਰਚ, 1869 ਨੂੰ ਬਰਮਿੰਘਮ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਦੇ 
ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਂ ਜੋਜ਼ਫ ਰੈਂਬਰਲਿਨ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਦਾ ਨਾਂ ਫ਼ਲੋਰੈਂਸ ਕੈਨਰਿਕ 
ਸੀ। ਵਧੇਰੇ ਕਰਕੇ ਇਸਦਾ ਨਾਂ ਇਸਦੀ ਜਰਮਨੀ ਪ੍ਰਤਿ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ 
'ਜ਼ਾਂਤੀ' (&1ਮ੪੨5੬॥੦੬) ਦੀ ਨੀਤੀ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
ਬਰਮਿੰਘਮ ਵਿਖੇ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਸੰਨ 1891 ਵਿਚ ਇਸ ਦੇ 
ਪਿਤਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਈਸਲ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਚਲਾਉਣ ਲਈ 
ਬਹਾਮਾਸ ਭੇਜਿਆ ਪਰ ਇਥੋਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਇਹ ਚੰਗੀ ਤਜ੍ਹਾਂ ਨਾ ਚਲਾ _ 
ਕਾਰੋਬਾਰ ਕਰਨ ਲਗ ਪਿਆ। ਸੰਨ 1911 ਵਿਚ ਇਹ ਸਿਟੀ ਕਾਂਸਲ ਦਾ 
ਮੈਂਬਰ ਅਤੇ 1915ਈ. ਵਿਚ ਲਾਰਡ ਮੇਅਰ ਬਣਿਆ। ਅਗਲੇ ਹੀ ਸਾਲ 
ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੇਵਾ ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਜਨਰਲ ਦੇ ਰੂੰਪ ਵਿਚ ਸਿਆਸੀ ਰੰਗ 
ਮੰਚ ਤੇ. ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਆ ਚਮਕਿਆ। ਇਸ ਨੌਕਰੀ ਉੱਤੇ ਵੀ ਇਹ 
ਕੋਈ ਬਹੁਤਾ ਸਫ਼ਲ ਨਾ ਰਿਹਾ। ਰ 


` ਸੰਨ 1918 ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ ਵਿਚ ਇਹ ਬਰਮਿੰਘਮ ਦੀ 
ਲੇਡੀਵੁੱਡ ਡਵੀਜ਼ਨ ਤੋਂ ਹਾਊਸ ਆਫ਼ ਕਾਮਨਜ਼ ਦਾ-ਮੈਂਬਰ ਚੁਣਿਆ _ 


309 


ਗਆ। ਸੰਨ 1822₹ਦੇ ਅਖ਼ੀਰ ਤੱਕ ਇਹ ਪੋਸਟ-ਮਾਸਟਰ ਜਨਰਲ ਬਣ 
ਗਿਆ ਅਤੇ ਬਾਰਾਂ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ-ਅੰਦਰ ਇਹ ਵਿੱਤ-ਮੰਤਰੀ 
ਬਣ ਗਿਆ। ਸੰਨ 1924 ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਬਾਲਡਵਿਨ ਦੂਜੀ ਵਾਰ ਦੇਸ਼ ਦਾ 
ਪਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਬਣਿਆ ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਸਿਹਤ ਮੰਤਰੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ 
ਗਿਆ। ਇਸ ਅਹੁਦੇ ਤੇ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਇਸ ਨੇ ਕਈ ਸਮਾਜਕ ਕਾਨੂੰਨ 


ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਏ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਲੋਕਲ ਗੌਗੀਮਟ ਐਕਟ-1929ਤਿਆਰ _ 


ਕਰਵਾਇਆ। ਸੰਨ 1929-31 ਦੀ ਲੇਬਰ ਸਰਕਾਰ ਵੇਲੇ ਇਹ ਵਿਰੋਧੀ 
ਪਾਰਟੀ ਵਿਚ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਇਸ ਉਪਰੰਤ ਇਹ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਬਣੀ ਪਹਿਲੀ 
ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਰਕਾਰ ਵਿਚ ਫਿਰ ਸਿਹਤ ਮੰਤਰੀ ਬਣਿਆ ਪਰ ਛੇਤੀ ਹੀ 
ਇਹ ਵਿੱਤ ਮੰਤਰੀ ਬਣ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਅਹੁਦੇ ਤੇ ਰਹਿੰਦਿਆਂ 1931 
ਈ. ਦੇ ਸੰਕਟ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਵਿੱਤ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਨ ਵਿਚ ਬਹੁਤ 
ਪ੍ਰਸੰਸਾਯੋਗ ਸਫਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਸੰਨ 1937 ਵਿਚ ਬਾਲਡਵਿਨ ਦੇ 
ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦੇ ਪਦ ਤੋਂ ਅਸਤੀਫਾ ਦੇ ਦੇਣ ਉਪਰੰਤ ਇਹ ਦੇਸ਼ ਦਾ 
ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਬਣਿਆ। ਰ 

ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਪਦ ਦੀ ਦੁਖਾਂਤ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ 
ਚੈਂਬਰਲਿਨ ਇਕ ਅਵਲ ਦਰਜੇ ਦਾ ਯੋਗ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਸੀ ਪਰ ਯੋਗ ਪ੍ਰਬੰਧ 
ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਇਸ ਉੱਤੇ ਹੋਰ ਵੱਡੀ ਆਸ ਰੱਖੀ ਹੇਈ ਸੀ। ਅੰਤਰ-ਰਾਸ਼ਟਰੀ 
ਸਥਿਤੀ ਉਸਦੇ ਮਨ ਉੱਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਭਾਰੂ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ 


ਬਦੇਸ਼ੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਬਾਰੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਘੱਟ ਵਾਕਫ਼ੀਅਤ ਸੀ ਅਤੇ 


ਉਸਦੇ ਸਲਾਹਕਾਰ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਕੋਈ ਵਧੀਆ ਸਲਾਹ ਨਹੀਂ ਸਨ ਦਿੰਦੇ। 
ਉਸਨੇ ਤੀਜੀ ਸੰਸਦ (1100014620 ਨਾਲ ਨਿਪਟਣ ਲਈ ਕੋਈ ਖ਼ਾਸ 
ਸਿਖਲਾਈ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲਈ। 


ਚੈਂਬਰਲਿਨ ਦੇ ਮੰਤਰੀ-ਮੰਡਲ ਦੇ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਉਣ ਨਾਲ ਹੀ 
ਸਪੇਨੀ ਖ਼ਾਨਾਜੰਗੀ ਅਤੇ ਚੀਨੀ-ਜਾਪਾਨੀ ਝਗੜੇ ਤੋਂ ਪੈਂਦਾ ਹੋਈਆਂ 
ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਰੂਮ ਸਾਗਰ ਵਿਚ ਬਰਤਾਨੀਆ 
ਦੇ ਹਿੱਤਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਇਸ ਨੇ ਇਟਲੀ ਨਾਲ ਇਕ ਸੰਧੀ ਤੈਅ 
ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਵਿਚ ਈਬਥੋਪੀਆ ਦੀ ਜਿੱਤ ਦੀ ਇਸ ਸ਼ਰਤ ਤੇ ਪੁਸ਼ਟੀ 
ਕੀਤੀ ਗਈ ਕਿ ਇਟਲੀ ਸਪੇਨ ਵਿਚੋਂ ਪਿਛਾਂਹ ਹਟ ਜਾਵੇਗਾ। ਸੰਨ 1938 
ਤੇ ਹਸਤਾਖ਼ਰ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਇਸ ਪੈਕਟ ਅਧੀਨ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਅਮਨ 
ਰੱਖਣ ਦੀ ਆਸ ਨਾਲ ਚੈਕੋਸਲੇਵਾਕੀਆ ਦੇ ਕੁਝ ਇਲਾਕੇ ਜਰਮਨੀ ਦੇ 
ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤੇ! ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਮਗਰੋਂ ਐਡਾਲਫ਼ ਹਿਟਲਰ ਨੇ ਸਮਝੌਤਾ 
ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਰੈਂਬਰਲਿਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਨੀਤੀ ਬਦਲਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ 
ਦਾ ਹੋਰ ਹਮਲਾ ਨਹੀਂ ਹੇਣ ਦੇਵੇਗਾ। ਇਹ ਰੂਸ ਨਾਲ ਦੀ ਗਠ-ਜੋੜ 
ਕਰਨ ਤੋਂ ਅਸਮਰੱਥ ਹੀ ਦਿਟਾ' ਇਸੇ ਸਮ ਰੂਸ ਹੀ ਕੇਵਲ ਇਨੋ ਇਕ 
ਤਾਕਤ ਨਾਂ ਜੇ ਸਨਤਾਨੀਆ" ਦੀ ਸਹਾਇਤ' ਕਰਕੇ ਪੋਲੈਂਡ ਉਪਰੋਂ ਮਰਮਨੀ 
ਦੇ ਇਰਾਦਆ ਨੂੰ ਠਲ੍ਹ ਪਾ ਸਕਦੀ ਸੀ। 

ਅਰਸਤ 1939 ਨੂੰ ਰੂਸੀ-ਜਰਮਨੀ ਸਮਝੌਤਾ ਹੋਇਆ 'ਸਦੇ 
ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਜਰਮਨੀ ਪੋਲੈਂਡ ਉੱਤੇ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਹਮਲਾ ਕਰ ਸਕਦਾ 
ਸੀ। 3 ਸਤੰਬਰ 1939 ਨੂੰ ਚੈਂਬਰਲਿਨ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਯੁੱਧ ਵਿਚ 
ਝੋਕਣਾ ਪਿਆ। ਅਗਲੇ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਵੀ ਇਹ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਪਦ ਤੇ ਰਿਹਾ। 
ਇਸ ਦੀਆਂ ਯੁੱਧ ਸਮੇਂ ਅਪਣਾਈਆਂ ਨੀਤੀਆਂ ਦੀ ਕਰੜੀ ਆਲੋਚਨਾ 
ਕੀਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਫ਼ਰਾਂਸ ਉੱਤੇ ਕੀਤੇ ਜਰਮਨੀ ਦੇ ਹਮਲੇ ਉਪਰੰਤ 10 
ਮਈ_ 1940ਨੂੰ ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਤੋਂ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇਣਾ 
ਪਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਵਿਨਸਟਨ ਚਰਚਿਲ (ਮਗਰੋਂ ਸਰ ਵਿਨਸਟਨ 
ਚਰਚਿਲ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਬਣਿਆ ਅਤੇ ਰੈਂਬਰਲਿਨ 30ਸਕੰਬਰ 
1940 ਤੱਕ ਕਾਂਸਲ ਦਾ ਲਾਰਡ ਪ੍ਰੈਜੀਡੈਂਟ ਰਿਹਾ। ਬੀਮਾਰੀ ਕਾਰਨ ਕੁਝ 
ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਪਿੱਛੋਂ ਹੀ ਇਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। 


ਹ. ਪੁ.-ਵੈ. ਬ. ਐਨ. 3:258; ਐਨ. ਅਮੈਂ. 6 : 259; ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 
2 :717 ਰਸ 


ਚੈਂਬਰਲਿਨ, ਸਰ (ਜੋਜ਼ਫ਼) ਆਸਟਿਨ : ਬਰਤਾਨੀਆ 


-ਦੇ ਇਸ ਨਾਮਵਰ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਅਤੇ ਬਦੇਸ਼ ਸਕੱਤਰ ਦਾ ਜਨਮ 16 


ਅਕਤੂਬਰ, 1863ਨੂੰ ਬਰਮਿੰਘਮ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਬਦੇਸ਼ ਸਕੱਤਰ (1924 
ਤੋਂ 1929) ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਤੇ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਇਸ ਨੇ ਲੋਕਾਰਨੋ ਪੈਕਟ (1925) 
(ਕਈ ਸੰਧੀਆਂ ਦਾ ਇਕ ਸਮੂਹ ਜਿਸ ਦਾ ਮਨੋਰਥ ਜਰਮਨੀ ਨਾਲ ਪੈਦਾ 
ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਕਿਸੇ ਸੰਭਾਵੀ ਸਰਹੱਦੀ ਝਗੜੇ ਨੂੰ ਟਾਲ ਕੇ ਪੱਛਮੀ ਯੂਰਪ 
ਵਿਚ ਅਮਨ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨਾ ਸੀ) ਕਰਵਾਇਆ। ਇਸੇ ਪੈਕਟ ਕਾਰਨ 
ਹੀ ਇਸਨੂੰ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੇ ਵਾਈਸ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੇਂਟ ਚਾਰਲਸ ਗੇਟਸ ਡੇਵੀਜ਼ 


-ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ 1925 ਈ. ਦਾ ਨੋਬਲ ਪੀਸ ਪ੍ਰਾਈਜ਼ ਮਿਲਿਆ ਸੀ। ਦੋ 


ਮੌਕਿਆਂ (1922 ਅਤੇ 1923) ਤੇ ਇਸ ਨੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦੇ ਅਹੁਦੇ 
ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਨੂੰ ਵੀ ਠੁਕਰਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। 

ਇਹ ਵਿਸ਼ਵ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਜੇਜ਼ਫ ਲੇਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ 
ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਬਣਨ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ 
ਨੈਵਿਲੀ ਚੈਂਬਰਲਿਨ ਦਾ ਮਤਰੇਆ ਭਰਾ ਸੀ। ਇਹ 1892 ਈ. ਵਿਚ 


_ਹਾਉਊਸ ਆਫ਼ ਕਾਮਨਜ਼ ਦਾ ਮੈਂਬਰ, 1902 ਈ. ਵਿਚ ਪੋਸਟ ਮਾਸਟਰ 


ਜਨਰਲ ਅਤੇ 1903-05 ਈ. ਵਿਚ ਚਾਂਸਲਰ ਆਫ਼ ਐਕਸਚੈਕਰ 
ਬਣਿਆ। ਇਹ ਸਾਬਕਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਆਰਥਰ ਜੇਮਜ਼ .ਪਿੱਛੋਂ 


_ਕੰਨਜ਼ਰਵੇਟਿਵ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਲੀਡਰ (1911) ਬਣਨ ਲਈ ਇਕ 


ਜ਼ਬਰਦਸਤ ਉਮੀਦਵਾਰ ਸੀ ਪਰ ਮਗਰੋਂ ਬੋਨਰ ਲਾਅ (808%1.4%) 
ਦੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਇਹ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਗਿਆ। ਪਹਿਲੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ 


_ ਇਹ ਭਾਰਤ ਦਾ ਸੈਕਰੈਟਰੀ ਆਫ਼ ਸਟੇਟ (1915-17)ਅਤੇ (1918-19) 


ਵਿਚ ਯੁੱਧ ਮੰਤਰੀ ਮੰਡਲ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਰਿਹਾ। ਯੁੱਧ ਪਿੱਛੋਂ ਇਹ ਫਿਰ 
ਚਾਂਸਲਰ ਆਫ਼ ਐਕਸਚੈਕਰ (1919-21) ਅਤੇ ਲਾਰਡ ਪ੍ਰੀਵੀ ਸੀਲ 
(1921-22) ਰਿਹਾ। ਮਾਰਚ 1921 ਤੋਂ ਅਕਤੂਬਰ 1922 ਤੱਕ ਇਹ 
ਕੰਜ਼ਰਵੇਟਿਵ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਨੌਤਾ ਰਿਹਾ। 


ਲੋਕਾਰਨੋ ਪੈਕਟ ਚੈਂਬਰਲਿਨ ਦੇ 62ਵੇਂ ਜਨਮ ਦਿਨ (16ਅਕਤੂਬਰ 
1925) ਵੇਲੇ, ਬਰਤਾਨੀਆ, ਫ਼ਰਾਂਸ, ਇਟਲੀ, ਬੈਲਜੀਅਮ ਅਤੇ ਜਰਮਨੀ _ 
ਨੇ ਤੈਅ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਪੈਕਟ ਨਾਲ ਚੈਂਬਰਲਿਨ ਨੂੰ ਬਦੇਸ਼ ਸਕੱਤਰ 


ਵਜੋਂ ਬਹੁਤ ਵਡਿਆਈ ਮਿਲੀ। ਸਮੁੰਦਰੀ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਅਗਸਤ 1927) 


ਉੱਤੇ ਹੋਈ ਜਨੀਵਾ ਕਾਨਫਰੰਸ ਦੀ ਅਸਫ਼ਲਤਾ ਅਤੇ ਬੇਲੋੜੀ ਗੁਪਤ 
ਐਂਗਲੋ-ਫ੍ਰੈਂਚ ਨਿਸ਼ਸਤਰੀਕਰਨ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਜੁਲਾਈ 1928) ਦੀ 
ਅਸਫਲਤਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਦੀ ਲੋਰ-ਪ੍ਰਿਯਤਾ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਠੇਸ ਪਹੁੰਚੀ। 
ਇਸਨੇ ਜੂਨ 1929ਵਿਚ ਸਟੈਨਲੇ ਬਾਲਡਵਿਨ ਦੀ ਦੂਜੀ ਵਜ਼ਾਰਤ ਵਿਚੋਂ 
ਆਪਣਾ ਅਹੁਦਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਥੋੜ੍ਹੇ ਜਿਹੇ ਚਿਰ ਲਈ 
ਅਗਸਤ-ਅਕਤੂਬਰ 1931 ਵਿਚ 'ਫ਼ਸਟ ਲਾਰਡ ਆਫ਼ ਐਡਮਿਰਲਟੀ' 
ਰਿਹਾ। 


ਇਸ ਦੀ ਮੌੜ 16 ਮਾਰਚ, 1937 ਨੂੰ ਲੰਡਨ ਵਿਖੇ ਹੋਈ। 
ਹ. ਪੁ.-ਐਨ. ਲ੍ਰਿ. ਮਾਂ. 2: 716 


ਚੈਂਬਰਲਿਨ, ਟਾਮਸ ਕਰਾਉਡਰ : ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੇ 
ਇਸ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਭੂ-ਵਿਗਿਆਨੀ ਦਾ ਜਨਮ 25 ਸਤੰਬਰ, 1843 ਨੂੰ 
ਇਲੀਨਾਇ ਰਾਜ ਵਿਚ ਮਟੂਨ (%੩0੦੦॥) ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਸੰਨ 1866 
ਵਿਚ ਬਲਾਇਟ ਕਾਲਜ (8€1006006&2) ਤੋਂ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕਰਨ ਅਤੇ 
ਮਿਸ਼ੀਗਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਹੋਰ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ ਇਹ 


ਵਿਸਕਾਨਸਨ ਰਾਜ ਵਿਚ ਸਟੇਟ ਨਾਰਮਲ ਸਕੂਲ, ਵਾਈਟ ਵਾਟਰ ਵਿਖੇ 


` ਅਤੇ ਫਿਰ ਬਲਾਇਟ ਵਿਖੇ 1873 ਤੋਂ 1882 ਤੱਕ ਪ੍ਰੋਫੈਸਜ਼ ਰਿਹਾ। 


ਬਲਾਇਟ ਵਿਖੇ ਹੀ ਇਸਨੇ ਅਤੀਤ ਭੂ-ਵਿਗਿਆਨਕ ਯੁੱਗਾਂ `ਵਿਚ 
ਜਲਵਾਯੂ ਹਾਲਤਾਂ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿਚ ਗਲੇਸ਼ਵਰੀ ਨਿਪਧਾਂ (31361. 
0096) ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਉਪਰ ਹੀ ਆਪਣੀ ਮਹਾਨ ਰਚਨਾ ਲਿਖਣੀ 


ਆਰੰਭੀ ਸੀ। ਇਸੇ ਮਹਾਨ. ਰਚਨਾ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ 1878 ਵਿਚ 
ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ ਜਾਣਾ ਪਿਆ। ਚਾਰ ਜਿਲਦਾਂ ਵਿਚ, 'ਦੀ ਜੀਆਲੋਜੀ 
ਆਫ਼ ਵਿਸਕਾਨਸਨ' (1873-82)ਨਾਂ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਵਾਉਣ 
ਉਪਰੰਤ ਇਸਨੂੰ ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਸਟੇਟਸ ਜੀਆਲੋਜੀਕਲ ਸਰਵੇ ਵਿਚ 


ਡਵੀਜ਼ਨ ਆਫ਼ ਗਲੇਸ਼ੀਅਲ ਜੀਆਲੋਜੀ ਦਾ ਮੁੱਖੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ 


ਗਿਆ। ਸੰਨ 1887 ਤੋਂ 1892 ਤੱਕ ਇਹ ਵਿਸਕਾਨਸਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ 
ਦਾ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ ਰਿਹਾ। ਸੰਨ 1892ਤੋਂ 1919ਤੱਕ (ਆਪਣੇ ਰਿਟਾਇਰ ਹੋਣ 


ਤੱਕ) ਇਹ ਸ਼ਿਕਾਗੋ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਚ ਭੂ-ਵਿਗਿਆਨ ਵਿਭਾਗ ਦਾ ` 


ਮੁਖੀ ਅਤੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਵਾਕਰ ਮਿਉਜ਼ਿਮ ਦਾ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਰਿਹਾ। 
ਇਸ ਨੇ 1893ਵਿਚ 'ਜਰਨਲ ਆਫ਼ ਜੀਆਲੋਜੀ' ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ` ਕੀਤੀ 
ਅਤੇ 1922 ਈ. ਤੱਕ ਇਹ ਇਸ ਰਸਾਲੇ ਦਾ ਮੁੱਖ ਸੰਪਾਦਕ ਰਿਹਾ। 
ਥੋੜ੍ਹਾ ਚਿਰ ਪਿੱਛੋਂ ਇਹ ਕ੍ਰੰਡਲ-ਨੈਬੂਲਾ (61081-0੦001) ਜਾਂ ਧਰਤੀ 
ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਸਬੰਧੀ ਗ੍ਰਹਿ-ਅਣੂ ਉਪਕਲਪਣਾ (2140੬(604 
੧੧੬58) ਖੋਜ-ਪੱਤਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਸੰਨ 1916 
ਵਿਚ ਇਸਨੇ ਆਪਣੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਧਿਐਨਾਂ ਵਿਚੋਂ 'ਦੀ 
` ਆੱਰਿਜਨ ਆਫ਼ ਦੀ ਅਰਥ' ਨਾਂ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 
1928 ਈ. ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਅਖ਼ੀਰਲੀ ਰਚਨਾ 'ਦੀ ਟੂ ਸੋਲਰ ਫੈਮਲੀਜ਼' 
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ। 


ਇਸਦੀ ਮੌਤ 15 ਨਵੰਬਰ, 1928 ਨੂੰ ਇਨੀਨਾਇ ਰਾਜ ਵਿਚ 


ਸ਼ਿਕਾਗੋ ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਹੋਈ। 
__ਹ. ਪੁ-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 2:718; ਐਨ. ਅਮੈ. 6 : 263 

ਚੈਂਬਰਲੇਨ, -ਹਾਉਸਟਨ ਸਟੀਵਰਟ : ਇਸ ਜਰਮਨ- 
ਪ੍ਰੇਮੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ਰ ਦਾ ਜਨਮ 9 ਸਤੰਬਰ, 1855 
ਈ. ਨੂੰ ਹੈਂਪਸ਼ਿਰ ਵਿਚ ਸਾਊਸਸੀ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਇਸਨੇ ਆਪਣੀ 
_ ਪੜ੍ਹਾਈ ਵਰਸੇਲਜ਼, ਜਨੇਵਾ ਅਤੇ ਵਿਐਨਾ ਵਿਚ ਕੀਤੀ। ਸੰਨ 1870 
ਵਿਚ ਇਹ ਜਰਮਨੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਲਈ ਉਥੇ ਗਿਆ। 
ਇਸ ਅਧਿਐਨ ਤੋਂ ਇਸ ਨੇ ਇਹ ਸਿੱਟਾ ਕੱਢਿਆ ਕਿ ਯੂਰਪੀ ਸਭਿਅਤਾ 
ਨੂੰ ਜਰਮਨੀ ਦੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਦੇਣ ਹੈ। ਇਹ ਰਿਚਰਡ ਫੈਗਨਰ ਦਾ 
ਬੜਾ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਸੀ। ਇਸਨੇ ਉਸ ਦੀ ਜੀਵਨੀ ਅਤੇ ਨਾਟਕ ਬਾਰੇ 
ਪੁਸਤਕਾਂ ਛਪਵਾਈਆਂ। ਸੰਨ 1908 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਫੈਗਨਰ ਦੀ ਧੀ 
_ ਇਵਾ ਨਾਲ ਸ਼ਾਦੀ ਕਰਵਾਈ। ਉਹ ਇਸ ਦੀ ਦੂਸਰੀ ਪਤਨੀ ਸੀ। 
ਚੈਂਬਰਲੇਨ ਦੀਆਂ ਮਗਰਲੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ 'ਟੇ ਕਾਂਟ' (1905) 
_ ਅਤੇ 'ਗੇਟੇ' (1912) ਬਾਰੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪਹਿਲੇ ਵਿਸ਼ਵ 
ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਜਰਮਨੀ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਉਪਰਾਲੇ ਅਤੇ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ 
ਅਨੌਕਾਂ ਲੇਖ ਹਨ। ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ ਸਬੰਧੀ ਇਸ ਦੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ 
.੦੬05%੮02 ੬0੧੬5 12060" (1910) ਅਤੇ “365 ੩00 
6॥500061023(" (1925) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਪਹਿਲੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ 
ਇਹ ਜਰਮਨੀ ਵਿਚ ਹੀ ਰਿਹਾ ਅਤੇ 1915 ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਜਰਮਨੀ 
ਮਿਲਟਰੀ ਕਰਾਸ ਮਿਲਿਆ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਸਾਲ ਇਹ ਜਰਮਨੀ ਦਾ 
ਨਾਗਰਿਕ ਬਣ ਗਿਆ। 


9 ਜਨਵਰੀ 1927 ਨੂੰ ਬਾਈਰੋਇਟ ਆ ਵਿਚ ਇਸਦੀ 
ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। 

ਹ. ਪੁ.--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 2:717,; ਐਨ. ਬ੍ਰਿ- 5:246; ਐਨ. ਅਮੈ. 6259 

` ਚੈਂਬਰਲੇਨ, ਚਾਰਲਸ ਜੋਜ਼ਫ`: ਇਸ ਬਨਸਪਤੀ ਅਤੇ 
ਸੈੱਲ-ਵਿਗਿਆਨੀ ਦਾ ਜਨਮ 23 ਫ਼ਰਵਰੀ, 1863 ਨੂੰ ਸਲਵਿਨ, 
ਓਹਾਈਓ ਨੇੜੇ ਹੋਇਆ। ਸੰਨ 1888ਵਿਚ ਇਸਨੇ ਓਬਰਲਿਨ ਕਾਲਜ 
ਤੋਂ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ ਸ਼ਿਕਾਗੋ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ 1897 ਵਿਚ 
ਪੀ. ਐਚ. ਡੀ. ਅਤੇ 1923 ਵਿਚ .ਡੀ. ਐਸ. ਸੀ. ਕੀਤੀ। ਸੰਨ 1901 


110 


ਵਿਚ ਇਹ ਸ਼ਿਕਾਗੇ ਵਿਚ ਹੀ ਇਨਸਟੱਰਕਟਰ ਲਗ ਗਿਆ ਤੇ ਇਸ ਤੋਂ 
ਬਾਅਦ ਇਕ ਸਾਲ ਇਸਨੇ ਜਰਮਨੀ ਵਿਚ ਬਾੱਨ ਵਿਖੇ ਬਿਤਾਇਆ। 
ਸੰਨ 1901 ਵਿਚ ਸ਼ਿਕਾਗੋ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਸਹਾਇਕ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਤੇ 1911 
ਵਿਚ ਐਸੋਸੀਏਟ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਲਗਾ। ਸੰਨ 1915 ਤੋਂ ਰਿਟਾਇਰ (1931) 
ਵਿ ਤਤ ਉਇ 
ਵਿਚ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਲੱਗਾ ਰਿਹਾ। 





ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾਵਾਂ ਦੇ ਆਯੋਜਨ ਦਾ ਬੁਨਿਆਦੀ ਕੰਮ ਚੈਂਬਰਲੇਨ- ਨੇ ਹੀ 
ਕੀਤਾ ਤੇ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਇਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾਵਾਂ ਦਾ ਇੰਚਾਰਜ ਰਿਹਾ। 
ਸਾਇਕੇਡਜ਼ ਦੀ ਮਾੱਰਫਾੱਲੋਜੀ ਅਤੇ ਜੀਵਨ-ਚੱਕਰ ਵਿਚ ਦਿਲਚਸਪੀ . 
ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਸਨੇ ਖੋਜ ਸਬੰਧੀ ਕਈ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ _ 
ਫਲਸਰੂਪ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਗ੍ਰੀਨ ਹਾਊਸ ਵਿਚ ਭਾਰੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ 
ਸਾਇਕੇਡਜ਼ ਜਮ੍ਹਾਂ ਹੋ ਗਏ। ਇਹ 1904, 1906, 1908 ਤੇ 1910 ਵਿਚ 
ਮੈਕਸੀਕੋ ਅਤੇ 1911-12 ਵਿਚ ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਅਤੇ ਜਰਮਨੀ ਦੀ ਲੰਬੀ 
ਯਾਤਰਾ ਕਰਕੇ ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਹੁੰਦਾ ਹੋਇਆ ਵਾਪਸ ਆਇਆ। 
ਸੰਨ 1914 ਅਤੇ 1922ਵਿਚ ਇਸਨੇ ਕਿਊਬਾ ਤੋਂ ਸਾਇਕੇਡਜ਼ ਦੇ ਕਈ 
ਨਮੂਨੇ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ। ਰ 

ਚੈਂਬਰਲੇਨ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਪੁਸਤਕਾਂ ਇਹ ਹਨ-ਮਾੱਰਫ਼ਾੱਲੋਜੀ 
ਆਫ਼ ਸਪੱਰਮੈਟੋਫ਼ਾਈਟਸ (1901), ਮਾੱਰਫਾੱਲੋਜੀ ਆਫ਼ ਐਨਜੀਓ- 
ਸਪਰਮਜ਼ (1903) ਅਤੇ ਮਾੱਰਫਾੱਲੋਜੀ ਆਫ਼ ਜਿਮਨੋਸਪਰਮਜ਼ (1910 
ਤੇ ਦੂਜਾ ਐਡੀਸਨ 1917)। ਇਸਨੇ ਇਹ ਪੁਸਤਕਾਂ ਜੇ. ਐਮ. ਕੋਲਟਰ 
ਨਾਲ ਰਲ ਕੇ ਲਿਖੀਆਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਮੈਥਡਜ਼ ਇਨ ਪਲਾਂਟ 
ਹਿਸਟਾੱਲੋਜੀ (1901ਤੇ ਪੰਜਵਾਂ ਐਡੀਸ਼ਨ 1932)ਅਤੇ ਜਿਮਨੋਸਪਰਮਜ਼, 
ਸਟਰਕਚਰ ਐਂਡ ਐਵੇਲੂਸ਼ਨ (1935) ਇਸ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ 
ਪੁਸਤਕਾਂ ਹਨ। 


5 ਫ਼ਰਵਰੀ 1943 ਨੂੰ ਸ਼ਿਕਾਗੋ ਵਿਖੇ ਇਸਦੀ ਮੌਤ ਹੇ ਗਈ। 

ਹ. ਪੁ.-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 5: 246; ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 2:716 

ਚੈਂਬਰਲੇਨ, ਵਿਲੀਅਮ : ਇਸ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਕਵੀ, ਡਾਕਟਰ 
ਅਤੇ ਸੈਨਿਕ ਦਾ ਜਨਮ 1619ਈ. ਵਿਚ ਡੋਰਸਿਟਸ਼ਿਰ ਵਿਚ ਸ਼ੈਫਟਸਬਰੀ 
ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਸ਼ੈਫਟਸਬਰੀ ਵਿਖੇ ਹੀ ਇਸ ਨੇ ਡਾਕਟਰ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰੈਕਟਿਸ 
ਕੀਤੀ। ਗ੍ਰਹਿ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਇਸਨੇ ਚਾਰਲਸ ਪਹਿਲੇ ਦਾ ਸਾਥ ਦਿੱਤਾ 
ਅਤੇ ਨਿਊਬਰੀ ਦੀ ਦੂਜੀ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। 


111 


___ ਫ਼ਾਰੇਨਿਡਾ (1659) ਇਸ ਦੀ ਲੰਬੀ ਅਤੇ ਜਟਿਲ ਬੀਰ-ਗਾਥਾ 
ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਦੁਖਾਂਤ-ਸੁਖਾਂਤ, 'ਲਵਜ਼ ਵਿਕਟੰਰੀ' (1658) ਅਤੇ 
'ਇੰਗਲੈਂਡਜ਼ ਜੁਬਲੀ' (1660) ਨਾਂ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਰਾਜਤੰਤਰਵਾਦ ਦਾ 
ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਦੀਆਂ ਭਾਸਦੀਆਂ ਹਨ। 


ਜਨਵਰੀ, 1689 ਵਿਚ ਸ਼ੈਫਟਸਬਰੀ ਵਿਖੇ ਹੀ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ 


ਗਈ। ਰ 
ਹ. ਪੁ.-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ ਮਾ. 2: 718; ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 5 : 250 


ਚੈਬਾਕਸਾਰੀ : ਇਹ ਰੂਸ ਦੇ ਚੂਵਾਸ ਗਣਤੰਤਰ ਦਾ . 


ਰਾਜਧਾਨੀ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਵੋਲਗਾ ਦਰਿਆ ਦੇ ਸੱਜੇ ਕੰਢੇ ਉਪਰ 
ਗੋਰਕੀ ਅਤੇ ਕਜ਼ਾਨ ਵਿਚਕਾਰ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਭਾਵੇਂ 15ਵੀਂ 
ਸਦੀ ਦੇ ਮੱਧ ਤਕ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆ ਚੁੱਕਾ ਸੀ ਅਤੇ 1555 ਵਿਚ ਇਥੇ 
_ਇਕ ਕਿਲਾ ਵੀ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ ਸਮੇਂ ਤਕ 
ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਅਣਗੌਲਿਆ ਹੀ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਅਸਲ ਵਿਕਾਸ 
1939 ਵਿਚ ਕਨਾਜ਼ ਤਕ ਰੇਲਵੇ ਪਹੁੰਚਣ ਨਾਲ ਹੀ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ 
__ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਹੁਣ ਨਵੀਨ ਢੰਗ ਨਾਲ਼ ਵਿਕਾਸ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ ਪਰ 
ਮੁਢਲੀ ਸ਼ਹਿਰੀ ਯੋਜਨਾ ਅਜੇ ਵੀ ਕਾਇਮ ਰੱਖੀ ਗਈ ਹੈ। 

` ਇਥੇ ਸੂਤੀ ਕੱਪੜੇ, ਵੱਡੇ ਟਰੈਕਟਰਾਂ ਅਤੇ ਵਾਹਣਾਂ ਦਾ ਸਾਮਾਨ 
ਤਿਆਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਥੇ ਇਕ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਅਧਿਆਪਕ ਸਿਖਲਾਈ 

ਸੰਸਥਾ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਸੰਸਥਾ ਵੀ ਹੈ। 
ਰ੍ ਆਬਾਦੀ-4,20,000 (1989) 

ਹ. ਪੁ.-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾਂ, 3:144 - 
ਰੂਸੀ ਗਣਿਤਵੇਤਾ ਸੀ ਜਿਸਦਾ ਜਨਮ 26 ਮਈ, 1821 ਨੂੰ ਬੱਰੋਵਸਕ 
(੧0068) ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਇਸਨੇ ਸੰਨ 1859 ਵਿਚ ਮਾਸਕੋ 
ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ -ਗਣਿਤ ਦੀ ਵਿਦਿਆ ਮੁਕੰਮਲ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਸੈਂਟ 
ਪੀਟਰਜ਼ਬੁਰਕ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਚ ਗਣਿਤ ਦਾ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਨਿਯੁਕਤ 
ਹੋਇਆ। ਇਸੇ ਅਹੁਦੇ ਤੇ ਬਹੁਤ ਸਮਾਂ ਰਹਿ ਕੇ ਇਹ ਸੰਨ 1880 ਵਿਚ 


ਰਿਟਾਇਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਸੰਨ 1860 ਵਿਚ ਇਕ ਉੱਘਾ ਸੰਵਾਦਦਾਤਾ ਵੀ 


ਬਣ ਗਿਆ ਅਤੇ 1874ਵਿਚ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਫ਼ਰਾਂਸ ਵਿਚ ਬਤੌਰ 
8550616 €65800€2 ਵੀ ਰਿਹਾ। ਲੰਡਨ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਾਇਲ ਸੁਸਾਇਟੀ 
ਦਾ ਇਹ ਉੱਘਾ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਮੈਂਬਰ ਸੀ। 

____ਇਸਨੇ ਗਣਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਅਭਾਜ ਸੰਖਿਆਵਾਂ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ 
ਖੋਜ ਕੀਤੀ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸੰਖਿਆਵਾਂ ਸਬੰਧੀ ਜੋ ਇਕ ਖ਼ਾਸ 
ਪਰਿਬੰਧ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਸਨ। ਇਸਨੇ ਸੰਯੋਜਨ ਰਾਹੀਂ ਸਰਲਰੇਖੀ ਗਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ 
ਕਰਨ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਉਪਰ ਚੋਖਾ ਸਮਾਂ ਲਾਇਆ। 'ਚੈਬੀਚੇਵ ਦੀ 
ਸਮਾਂਤਰ ਗਤੀ' ਨਿਯਮ ਇਕ ਤਿੰਨ-ਬਾਰ ਸੰਯੋਜਨ (60₹੬-9ਕ 
109%4੬੦) ਵਿਧੀ ਹੈ ਜੋ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸਰਲ ਰੇਖੀ ਗਤੀ ਦੇ ਨਿਕਟਤਮ 
ਅਨੁਮਾਨ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। 


ਚੈਬੀਚੇਵ ਦੀਆਂ ਗਣਿਤ ਸਬੰਧੀ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ 
ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਉਪਰ ਖੋਜ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ 
ਸੰਭਾਵਿਕਤਾਵਾਂ (27068000005) ਦੀ ਥਿਊਰੀ, `ਦੇਘਾਤੀ ਸਮਘਾਤ 
(69086786ਟ 7੮ਭ॥੪), ਲੰਬਕ ਫੰਕਸ਼ਨ, ਅਨੁਕਲਾਂ ਦੇ ਸਿੱਧਾਂਤ 
` (760:60010€085),ਭੂਗੋਲਿਕ ਨਕਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਬਣਾਉਣ, ਆਇਤਨ 
ਦਾ ਪਰਿਕਲਨ (€0ਸਮ(86੦॥ 6$ ੧੦੦05) ਆਦਿ ਵਿਸ਼ੇ ਮੁੱਖ 
ਸਨ। ਇਸਨੇ ਆਪਣੀ ਖੋਜ ਉਪਰ ਅਧਾਰਤ ਇਕ ਪੁਸਤਕ “8੧੬ 
9 1-ਕਜ 06033 45 ੦0੦5" ਵੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਵਾਈ। ਗਣਿਤ 
ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਉੱਘਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਣ_ਮਗਰੋਂ ਇਹ ਸੇਂਟ ਪੀਟਰਜ਼ਬੁਰਕ 
ਵਿਖੇ ਹੀ 8 ਦਸੰਬਰ, 1894 ਨੂੰ ਪਰਲੋਕ ਸਿਧਾਰਗਿਆ। ਇਸਦੇ ਖੋਜ 


ਚੈਮਸਫਰਡ 


ਪੱਤਰ ਆਦਿ ਇਕ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਪੁਸਤਕ (2੬0₹5 (1899-1907) ਅਤੇ . 
ਇਕ ਪੰਜ ਜਿਲਦਾਂ ਵਿਚ ਰੂਸੀ ਪੁਸਤਕ (1946-53) ਵਿਚ ਛਾਪੇ ਗਏ। 

`ਹ. ਪੁ.-ਐਨ. ਬ੍ਰ. 5:330 

ਚੈਮ. : ਵੀਅਤਨਾਮ ਅਤੇ ਕੰਬੋਡੀਆ ਦੀ ਇਕ ਕੌਮ ਨੂੰ ਚੈਮ 
ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵੀਅਤਨਾਮ ਦੇ ਚੈਮ ਉੱਥੋਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ 'ਚੰਪਾ' ਨਾਮੀ 
ਸਲਤਨਤ.ਵਿਚੋਂ ਬਾਕੀ ਦੇ ਹੁਣ ਤਕ ਜੀਉ'ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਹਨ। ਇਹ ਲੋਕ 
ਹੁਣ ਤਕ ਭਾਵੇਂ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਹੋਰ ਵੀਅਤਨਾਮੀਆਂ ਨਾਲ ਪੂਰੀ 
ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਚ-ਮਿਚ ਚੁੱਕੇ ਹਨ ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੁਝ ਕੁ ਪਰਿਵਾਰ ਆਪਣੀ 
ਚੈਮ ਬੋਲੀ ਹੀ ਬੋਲਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਲੋਕ ਸਰੀਰਕ ਪੱਖੋਂ ਮੱਧ-ਵਰਗੀ 
ਬਣਤਰ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਭੂਰੇ ਰੰਗ ਦੇ ਹਨ। ਚੌਲਾਂ ਦੀ ਖੇਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ 
ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪੈਰਾਂ ਤੇ ਆਪ ਖੜ੍ਹੇ ਹਨ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਕੰਬਂਡੀਆ ਦੇ ਚੈਮ 
ਮਲਾਈਆਂ ਵਿਚ ਘੁਲੇ-ਮਿਲੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਇਹ ਵੀ 
ਧਨਵਾਨ ਹਨ ਅਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਤਰ ਕੱਪੜੇ ਦੀ ਬੁਣਾਈ ਅਤੇ ਵਪਾਰ 
ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਮਲਾਈਆਂ.ਦੇ ਅਸਰ ਹੇਠ _ 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੀ ਇਸਲਾਮ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਬੋਲੀ ਕੰਬੋਡੀਆ 
ਦੀ ਹੀ ਬੋਲਦੇ ਹਨ। ਇੰਨਾ ਕੁਝ ਹੋਣ. ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਚੈਮ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚੋਂ 
ਕੁਝ ਕੁ ਮੌਲਿਕ ਰਵਾਇਤਾਂ ਦੀ ਝਲਕ ਜ਼ਰੂਰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਚੈਮ ਪਰਿਵਾਰ 
ਮਾਂ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਹਨ ਅਤੇ ਮਾਂ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ਹੀ ਵਿਰਾਸਤ ਵਿਚ ਵੰਡਦੇ 
ਹਨ। 

ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 5 : 244 ; ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 2: 716 

ਚੈਮਸਫਰਡ : ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੀ ਐਸਿਕਸ ਕਾਉਂਟੀ ਦਾ ਇਕ 
ਵਪਾਰਕ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ 1888 ਵਿਚ 'ਬਰੇ' ਦਾ ਦਰਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ 
ਹੋਇਆ। ਇਹ ਚੈਲਮਰ ਦਰਿਆ ਦੀ ਵਾਦੀ ਵਿਚ ਵਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। 
ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਯਾਦਗਾਰਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿਚ _ 
ਸੀਜ਼ਰਾਮਾਗ਼ਾਸ (ਕਮਿਊਨ) ਦੇ ਰੋਮਨਾਂ ਦੀ .ਬਸਤੀ ਹੋਣ ਦਾ ਸਬੂਤ _ 
ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਸੰਨ 1086 ਦੀ 'ਡੂਮਜ਼ਰੇ ਬੁੱਕ' ਵਿਚ ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ 
ਸੈਲਮੇਰਸਫਰਟ (€0869660 ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ 
ਵਿਲੀਅਮ ਪਹਿਲੇ ਦੇ ਸਮੇਂ (1215)ਦੇ ਸਰਵੇਖਣ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿਚ ਇਸ _ 
ਦਾ ਨਾਂ ਚੈਮਸਫਰਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਇਹ ਨਗਰ ਐਸਿਕਸ 


ਦੇ ਟੈਕਸ ਇਕੱਠੇ ਕਰਨ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਸੀ। ਸੰਨ 1227 ਤੋਂ ਚੈਮਸਫਰਡ 


ਤਿਮਾਹੀ ਇਜਲਾਸਾਂ ਅਤੇ ਜੱਜਾਂ ਦੀਆਂ .ਇਕੱਤਰਤਾਫ਼ਾਂ ਦਾ ਕੇਂਦਰ 
ਬਣਿਆ। ਸੰਨ 1914 ਵਿਚ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਲਈ _ 
ਬਿਸ਼ਪ-ਖੇਤਰ ਥਾਪਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸੰਨ 1951ਵਿਚ ਇਥੋਂ ਦਾ ਪੰਦਰ੍ਹਵੀਂ 
ਸਦੀ ਦਾ ਸੈਂਟ ਮੇਰੀ ਦਾ ਕਲੀਸਿਆਈ ਗਿਰਜਾ ਕੈਥਿੜ੍ਰਲ ਮਨੋਨੀਤ 
ਕੀਤਾ ਗਿਆਂ। __ ਰ 

ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ 1551 ਦਾ ਇਕ ਪ੍ਰਾਥਮਿਕ ਸਕੂਲ, ਜਿਸ ਦੀ 


_ ਬੁਨਿਆਦ ਐਡਵਰਡ ਛੇਵੇਂ ਨੇ ਰੱਖੀ ਸੀ, ਇਤਿਹਾਸਕ ਇਮਾਰਤਾਂ ਵਿਚੋਂ 


ਇਕ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਕ ਕਾਊਂਟੀ ਦਾ ਅਜਾਇਬ ਘਰ, ਇਕ 
ਖੇਤੀਬਾੜੀ-ਮੰਡੀ ਅਤੇ ਅਨਾਜ-ਬਾਜ਼ਾਰ ਵੀ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਹਨ। 
ਹਲਕੀ ਇੰਜੀਨੀਅਰੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਰੋਜਗਾਰ 
ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਕੁਝ ਉਦਯੋਗ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਤੇ ਵੀ ਨਿਰਭਰ 
ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਇਥੋਂ-ਦੀ ਜੀ; ਮਾਰਕੋਨੀ ਦੀ ਵਾਇਰਲੈਸ ਟੈਲੀਗ੍ਰਾਫ਼ 
ਕੰਪਨੀ ਵਿਚੋਂ 23 ਫ਼ਰਵਰੀ, 1920 ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ 
ਵਾਇਰਲੈਸ ਟਲ ਬ੍ਰਤਕਾਸਟਿਗ ਕੀਤੀ ਜਾਣ ਦਾ ਮਾਣ ਪ੍ਰ ਹ। 


ਆਬਾਦੀ-1,52,418 (1991) 


51544" ਉ. ਵਿਥ.;0728' ਪੂ. ਲੰਬ 
ਹ. ਪੁ.-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 2:71 


ਚੈਮਜਫਰਡ 


, ਰਮਸਗਨਡਾ “. “ਸਰੀਰ ਰਜ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ 
ਮੈਸਾਚੂਸੈੱਟਸ ਦੀ ਮਿਡਲ ਸੈਕਸ ਕਾਉਂਟੀ ਦਾ ਇਕ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਜਿਹੜਾ 
ਲੋਵੈੱਲ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਵਾਕਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ 1633ਵਿਚ 'ਹੈਮਸਫਰਡ' 


ਨਾਂ ਹੇਠ ਐਸਿਕਸ ਵਿਚ ਵਸਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ 1655 ਵਿਚ ਨਿਗਮਤ 


ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਸੰਨ 1656 ਵਿਚ ਲੋਹੇ ਦੀ ਢਲਾਈ ਦੇ ਕਾਰਖ਼ਾਨਿਆਂ ਦੇ 
ਨਾਲ ਹੀ ਇਥੋਂ ਦੇ ਉਦਯੋਗ ਆਰੰਭ ਹੋਏ। 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਆਰੰਭ 
ਵਿਚ ਜੰਗਲੀ ਲੱਕੜੀ, ਪਾਊਡਰ, ਟੈੱਕਸਟਾਈਲ ਅਤੇ ਗ੍ਰੇਨਾਈਟ ਦਾ 
ਉਤਪਾਦਨ ਸ਼ੁਰੂ'ਹੋਇਆ। ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਚੈਮਸਫਰਡ ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹਲਕੇ 
ਉਦਯੋਗਾਂ ਵਾਲਾ ਇਕ ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਉਪ-ਨਗਰ ਹੈ। 


ਸੰਨ 1657 ਵਿਚ ਚੈਮਸਫਰਡ ਯੂਨੀਟੇਰੀਅਨ ਚਰਚ ਦੇ ਇਕ 
ਮੁੱਢਲੇ ਪਾਦਰੀ ਜਾਨ ਫਿਸਕੇ ਨੇ 0੬105650 “8(੬60050' ਨਾਂ ਦੀ 
ਇਕ ਹੱਦ-ਬੰਦੀ ਕਾਪੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਜਿਹੜੀ ਨਿਊਯਾਰਕ ਦੀ 
ਪਬਲਿਕ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸੰਨ 1775 ਦੀ 
ਬੰਕਰ ਹਿੱਲ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਪਹਿਲੀ ਗੋਲੀ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲਾ 'ਜੋਜ਼ਫ 
ਸਪਾਲੜ੍ਰਿੰਗ' ਇਸੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦ' ਜੰਮ-ਪਲ ਸੀ। 

-:੫੧-3॥,29੫। 19੧) 

42536" ਉ. ਵਿਥ.; 71521" ਪੱ. ਲੰਬ 

ਹ ਪੂਰ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 2: 791 
ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਇਕ ਬਰਤਾਨਵੀ ਵਾਇਸਰਾਇ ਅਤੇ ਬਰਤਾਨੀਆ ਦ: 
ਮੁੱਦਬਰ ਅਤੇ ਤੀਜਾ ਬੈਰਨ ਜ਼ਠਮੀਨ ਸੀ ਜਿਸਨੂੰ 1921 ਈ. ਵਿਲ 
ਪਹਿਲਾ 'ਵਾਈਕਾਊਂਟ' ਥਾਪਿਆ ਗਿਆ। 'ਨੇਪੀਅਰ ਥਸੀਜ ੩ 
ਜਨਮ 12 ਅਗਸਤ, 1868 ਨੂੰ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਚੈਮਸਫਰਡ ਬੈਰਨ ਝੁੱਜੇ 
ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਬੰਬਈ ਦੀ ਫੌਜ ਦੇ ਮੇਜਰ ਜਨਰਲ ਹੀਥ ਦਾ ਦਹਤਾ 
ਸੀ। ਸੰਨ 1905ਵਿਚ ਇਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਬਣਿਆ 
ਅਤੇ ਕਵੀਨਜ਼ਲੈਂਡ ਰਾਜ ਦੇ ਗਵਜ਼ਨਜ਼ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ 
`` ਗਿਆ। ਸੰਨ 1909 ਵਿਚ ਇਸਨੂੰ ਨਿਊ ਸਾਊਥ `ਵੇਲਜ਼ ਦਾ ਗਵਰਨਰ 
ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਝਗੜਿਆਂ ਅਤੇ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੀ ਗੜਬੜ 


ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਇਹ ਇਥੇ ਜਨਤਾ ਵਿਚ ਹਰਮਨ ਪਿਆਰਾ ਹਿਗ$ - 


ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਇਹ ਰਾਜਸੀ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ ਚਜ੍ਤ ਸੱ? 





ਸੰਨ 1912ਵਿਚ ਇਸਨੂੰ 'ਨਾਈਟ' ਦੀ ਪਦਵੀ ਮਿਲੀ ਅਤੇ ਇੱਸ 
ਤੋਂ ਅਗਲੇ ਸਾਲ ਹੀ ਇਹ ਭਾਰਤ ਜਾ ਕੇ ਫਾੱਰਸੈਟਸ਼ਿਰ ਰਜਮੈਂਟ ਦੇ 


112 


ਕਪਤਾਨ ਦੀ ਹੈਸੀਅਤ ਵਿਚ ਨੌਕਰੀ ਕਰਨ ਲਈ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਚਲਾ 
ਗਿਆ। ਪਹਿਲੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਇਸਨੇ ਬਹੁਤ ਮੱਲਾਂ ਮਾਰੀਆਂ ਅਤੇ 
ਹੈਰਾਨ ਕਰ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਤਰੱਕੀ ਕੀਤੀ। ਇਸੇ ਸਦਕਾ ਫ੍ਰੈੜ੍ਹਿਕ ਜਾਨ 
ਨੈਪੀਅੰਰ ਨੂੰ ਸੰਨ 1916 ਵਿਚ ਵਾਇਸਰਾਇ ਬਣਾ ਕੇ ਭਾਰਤ ਭੇਜਿਆ 
ਗਿਆ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਕੌਮ ਪ੍ਰਸਤੀ ਦਾ ਜਜ਼ਬਾ ਪੂਰੇ ਜੋਰਾਂ ਤੇ 
ਸੀ। ਇਸੇ ਦੌਰਾਨ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਟੇਟ ਸਕੱਤਰ 'ਐਡਵਿਨ ਸੈਮੁਅਲ 
ਮਾਂਟੇਗੂ' ਨਾਲ ਮਿਲਕੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਸੁਧਾਰ ਰਿਪੋਰਟ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸਨੇ 
ਸਰਕਾਰ ਵਿਚ ਭਾਰਤੀ ਨੁਮਾਇੰਦਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਧਾਉਣ ਲਈ 
ਸੁਝਾਅ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਕੇਂਦਰੀ ਪ੍ਰਾਂਤਕ ਵਿਧਾਨ-ਮੰਡਲਾਂ 
ਦੇ ਵਿਸਤਾਰ ਵਿਚ ਵਾਧਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਾਂਤਾਂ 
ਵਿਚ ਦੋ-ਅਮਲੀ ਰਾਜ 0੮87) ਲਾਗੂ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਦੇ 
ਕੁਝ ਅਦਾਰੇ ਮੰੌਤਰੀ-ਮੰਡਲ ਦੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸੱਪ ਕੇ ਬਾਕੀ ਦੇ ਸਿੱਧੇ 
ਗਵਰਨਰ ਦੇ ਅਧੀਨ ਰੱਖੇ ਗਏ। ਵਾਇਸਰਾਇ ਦੀ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਕਂਸਲ 
ਵਿਚ ਸੱਤ ਮੈਂਬਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਦੀ ਬਜਾਇ ਭਾਰਤੀ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 
ਵਧਾ ਕੇ ਤਿੰਨ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਰ 

ਸੰਨ 1919 ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੁਧਾਰਾਂ ਤੇ ਜਦੋਂ ਅਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ 
ਤਾਂ ਗੁਜਰਾਤ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਗੰਭੰ!ਨ ਕਿਸਮ ਦੇ ਫ਼ਸਾਦ ਹੋਏ! ਇਸ 
ਤੇ ਚੈਮਸਫਰਡ ਨੇ ਰੋਲਟ ਐਕਟ ਲਾਗੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਕੌਮ ਪ੍ਰਸਤਾਂ 
ਵਿਰੁੱਧ ਕਾਰਵਾਈ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਨਾਲ ਭਾਰਤੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਸਖ਼ਤ 
ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤਾਈਂ ਗੜਬੜ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਈ ਜਿਸ ਨੂੰ 
ਚੈਮਸਛਜ਼ਡ ਦੇ ਅਖਤਿਆਰ ਸਬੰਧੀ ਸਵਾਲ ਉੱਠਿਆਂ। ਸੰਨ 1920 
ਵਿਚ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਨਾ-ਮਿਲਵਰਤਨ ਲਹਿਰ ਅਧੀਨ 


ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਸੰਨ 1921ਵਿਚ ਰਿਟਾਇਰ ਹੋਣ ਉਪਰੰਤ ਚੈਮਸਫਰਡ 
ਨੂੰ ਵਾਈਕਾਊਂਟ-ਦੀ ਪਦਵੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਸੰਨ 1924 ਵਿਚ ਰੈਮਸੇ 
ਮੈਕਡੋਨਾਲਡ ਦੀ ਲੇਬਰ ਸਰਕਾਰ ਵਿਚ ਜਲ-ਸੈਨਾ ਵਿਭਾਗ ਦਾ ਲਾਰਡ 
ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਅਖ਼ੀਰਲੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਇਹ ਮਾਈਨਰਜ਼ ਵੈਲਫੇਅਰ 
ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਚੇਅਰਮੈਨ ਬਣਿਆ ਤੇ ਵਿਦਿਅਕ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿਚ ਇਹ 
ਸਹਰ ਹਿਤ ਇਕ 
ਕੀਤੇ। 
1 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1933 ਨੂੰ ਲੰਡਨ ਵਿਖੇ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। 
ਹ. ਪੁ.--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 2: 71; ਚੈੱਬ ਐਨ. 3: 311 

___ਚੈਮੋਨੀ : ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੇ ਹਾਨ ਸਵੋਏ ਨਾਮੀ ਡਿਪਾਰਟਮੈਂਟ ਦੀ 
ਚੈਮੋਨੀ ਮਾਨ ਬਲਾਨ ਘਾਟੀ ਦਾ ਇਕ ਪਿੰਡ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਜਨੀਵਾ 
(ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ) ਤੋਂ 62ਕਿ. ਮੀ. ਦੱਖਣ-ਪੂੰਰਬ ਵੱਲ ਆਰਵ ਨਦੀ ਦੇ 
ਕੰਢੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਸਤ੍ਹਾ ਤੋਂ ਲ. 1000 ਮੀਟਰ ਦੀ ਉੱਚਾਈ ਤੇ ਵਸਿਆ 
ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਨਗਰ ਅਤੇ ਘਾਟੀ 19 ਕਿ. ਮੀ. ਲੰਬੀ ਅਤੇ 1 ਤੋਂ 
20 ਕਿ. ਮੀ. ਤਕ ਚੌੜੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਥਾਨ ਸਰਦੀਆਂ ਲਈ ਵਧੀਆ 
ਆਰਾਮਗਾਹ ਬਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਹਾੜੀ ਚੜ੍ਹਾਈ ਦਾ ਇਹ ਮੁੱਢਲਾ ਸਟੇਸ਼ਨ 
ਹੈ। ਆਲੇ-ਦੁਆਲਿਉਂ ਇਹ ਪਿੰਡ ਮਾਨ ਬਲਾਨ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਨਾਲ 
ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। 12ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਦੋ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਯਾਤਰੀਆਂ ਨੇ 
ਬਾਹਰਲੀ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇਸ ਘਾਟੀ ਅਤੇ 
ਬਸਤੀ ਸਬੰਧੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਕਰਵਾਈ। ਸੰਨ 1775ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਇਹ ਵਾਦੀ 
ਪਰਬਤੀ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੇ ਗਈ। 


`__ ਜ਼ਮੀਨ ਬਹੁਤੀ ਜ਼ਰਖੇਜ਼ ਨਾ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਵੀ ਇਥੇ ਖੇਤੀ 
ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੌਂ, ਬਾਜਰਾ, ਸਣ, ਆਲੂ ਅਤੇ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਇਥੋਂ ਦੀਆਂ 


__ਉਪਜਾਂ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸ਼ਹਿੰਦ ਦੀਆਂ ਮੱਖੀਆਂ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ 


113 


7 ਕਿੱਤਾ ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਹੈ। ਕੱਪੜਾ ਬੁਣਨ, ਯਾਰਨ ਤਿਆਰ 
ਰਨ ਦਾ ਕੰਮ ਅਤੇ ਲੱਕੜ-ਤਰਾਸ਼ੀ ਦੇ ਕਿੱਤੇ ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਹਨ। 


ਇਥੇ ਸਰਦੀ ਰੁੱਤ ਦੀਆਂ ਖੇਡਾਂ ਕਰਵਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ 
ਤੇ 1974 ਦੀਆਂ ਸਰਦੀਆਂ ਦੀਆਂ ਓਲੰਪਿਕ ਖੇਡਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਇਸੇ 
[ਥਾਨ ਨੂੰ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ। 

45545 ਉ. ਵਿਥ.; 6551" ਪੂ. ਲੰਬ. 

ਹ. ਪੁ-ਕੋਲ. ਐਨ. 4: 556; ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 4: 296 ; ਵੈਬ_ ਜਗ. ਡਿ. 


ਚੈਯੁਰ: ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਰਾਜ (ਭਾਰਤ) ਵਿਚ ਚਿੰਗਲਪੇਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ _ 


ਗਾ ਇਕ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਮਦੁਰਤਕਾਮ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ 20 ਕਿ. ਮੀ. 
'ਖਣ-ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਵਾਕਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਆਪਣੀ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ 
ਤਤਿਹਾਸਕ ਮਹੱਤਤਾ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ 
ਹਲ਼ਾਸਨਾਥਰ, ਸੂਬਰਾਮਾਨਯ ਅਤੇ ਵਾਲ ਮਿਕਨਾਥਰ ਦੇ ਤਿੰਨ ਮੰਦਰ 
ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਚੋਲਾ ਬੰਸ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਕਈ ਲਿਖਤਾਂ ਪਈਆਂ ਹਨ। 
ਇਥੇ ਹਰੇਕ ਵੀਰਵਾਰ ਮੇਲਾ ਲਗਦਾ ਹੈ। 


ਆਬਾਦੀ-9,654 (1991) 

12521" ਉ. ਵਿਥ.; 807 ਪੂ. ਲੰਬ. 

ਹ. ਪੁ.--ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ. 10 : 195 

ਚੈਰਕੈਸੀ : ਪ੍ਰਾਂਤ--ਇਹ ਯੂਕਰੇਨ ਦਾ ਇਕ ਪ੍ਰਾਂਤ ਖੇਤਰ) 
ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਕੁੱਲ ਰੰਕਬਾ 20,900 ਵ, ਕਿ. ਮੀ. ਹੈ ਅਤੇ ਆਬਾਦੀ 
15,30,900 ਅੰ. (1983) ਹੈ। ਇਹ ਖੇਤਰ ਦਰਿਆ ਨੀਪਰ ਦੇ ਦੋਹੀਂ 
ਪਾਸੀਂ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਦਰਿਆ ਦੇ ਖੱਬੇ ਕੰਢੇ ਵਾਲਾ ਖੇਤਰ ਹੜ੍ਹਾਂ 
ਵਾਲੇ ਨੀਵੇਂ ਮੈਦਾਨਾਂ ਵਿਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਦੂਜਾ ਸੱਜੇ ਕੰਢੇ ਵਾਲਾ ਪੱਛਮੀ 
ਭਾਗ ਪਹਾੜੀ ਢਲਾਣਾਂ ਉਪਰ 'ਨੀਪਰ' ਦੀਆਂ ਉੱਚ ਭੂਮੀਆਂ ਤੇ ਹੈ। 
ਇਹ ਭਾਗ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਭਾਗ ਨਾਲੋਂ ਵੱਡਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਾਦੀਆਂ ਦੇ 


ਖੁਰਣ ਕਰਕੇ ਬਣੀਆਂ ਦਰਾੜਾਂ ਕਾਰਨ ਬਹੁਤ ਹੀ ਕੱਟਿਆ ਵੱਢਿਆ _` 


ਹੈ। ਇਥੋਂ ਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਬਨਸਪਤੀ ਵਿਚ ਸਟੈਪੀ ਘਾਹ ਅਤੇ 
ਕਿਧਰੇ-ਕਿਧਰੇ ਬਣ ਦੇ ਦਰਖਤਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਹਨ ਪਰ ਹੁਣ ਇਹ ਬਨਸਪਤੀ 
ਹਲਾਂ ਨਾਲ ਵਾਹ ਕੇ ਸਾਫ਼ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਖੇਤੀਬਾੜੀ 
ਹੇਠ ਲਿਆਂਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਖੇਤਰ ਖੇਤੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੈ। ਕਣਕ ਅਤੇ 
ਸ਼ਕਰਕੰਦੀ ਇਥੋਂ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਫ਼ਸਲਾਂ ਹਨ। ਜੌਂ, ਮੱਕੀ, ਸੂਰਜਮੁਖੀ, 
ਤਮਾਕੂ ਅਤੇ ਸਣ ਵੀ ਇਥੋਂ ਦੀਆਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਫ਼ਸਲਾਂ ਗਿਣੀਆਂ 


ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਡੇਅਰੀ ਅਤੇ ਸੂਰ ਪਾਲਣ ਦਾ ਕੰਮ ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ ਤਰੱਕੀ ' 


ਤੇ ਹੈ। ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਉਦਯੋਗ ਜ਼ਿਆਦਾ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦੇ 


ਸਦਰ-ਮੁਕਾਮ ਚੈਰਕੇਸੀ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਹੀ ਕੇਂਦਰਿਤ ਹਨ। ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ 


ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੀਆਂ ਉਪਜਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਸੈਸਿੰਗ ਦੇ ਉਦਯੋਗ 
ਵਿਕਸਿਤ ਹਨ। ਵਾਲੂਤੀਨੋ (੪੩0006)ਦੀਆਂ ਖਾਣਾਂ ਵਿਚੋਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਬਹੁਤ 
ਲਿਗਨਾਈਟ ਵੀ ਕੱਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
._'ਹ. ਪੁ.-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 2: 806 
ਚੈਰਕੈਸੀ : ਸ਼ਹਿਰ--ਯੂਕਰੇਨ ਦੇ ਚੈਰਕੈਸੀ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦਾ 
ਸਦਰ-ਮੁਕਾਮ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਨੀਪਰ ਦਰਿਆ ਦੇ ਸੱਜੇ ਕੰਢੇ ਉਪਰ ਵਸਿਆ 
ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ 15ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਰੱਖੀ ਗਈ। ਉਸ 
ਸਮੇਂ ਯੂਕਰੇਨ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਪੋਲੈਂਡ ਅਧੀਨ ਸੀ ਅਤੇ 1772 ਦੌਰਾਨ 
ਹੋਈ ਪਹਿਲੀ ਵੰਡ ਵਿਚ ਚੈਰਕੈਸੀ ਦਾ ਇਹ ਇਲਾਕਾ ਰੂਸ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ 
ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਸੰਨ 1595 ਵਿਚ ਇਸ ਬਸਤੀ ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਦਰਜਾ 
ਮਿਲਿਆ। ਉੱਨਹੀਵੀ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖ਼ੀਰ ਵਿਚ ਮਾਸਕੋ-ਉਡੀਸਾ 
ਰੇਲ-ਮਾਰਗ ਬਣਨ ਉਪਰੰਤ ਜਿਹੜਾ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਵਿਚੋਂ ਗੁਜ਼ਰਦਾ 
ਹੋਇਆ 'ਨੀਪਰ' ਪਾਰ ਜਾਂਦਾ ਸੀ; ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਵਧਣ ਫੁੱਲਣ ਲੱਗਿਆ। 


ਚੈਰਨਾਵਤਸੀ 

ਸੰਨ 1960ਵਿਚ ਰਸਾਇਣਿਕ ਵਸਤਾਂ, ਸੈਲੂਲੋਸ ਫ਼ਾਈਬਰ, ਨਾਈਟੋਜਨੀ 
ਖਾਦਾਂ, ਭੋਜਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਸੈਸਿੰਗ ਅਤੇ ਫ਼ਰਨੀਚਰ .ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦੇ 
ਉਦਯੋਗ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਏ। ਇਸ ਨਾਲ 'ਚੈਰਕੈਸੀ' ਹੋਰ ਵੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ 
ਤਰੱਕੀ ਕਰਨ ਲਗਾ! ਇਥੇ ਇਕ ਟੀਚਰ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ ਸਕੂਲ ਵੀ ਹੈ। 

ਆਬਾਦੀ-3,02,000 (1991 ਅੰ) 

49226' ਉ. ਵਿਥ.; 32” 04' ਪੂ. ਲੰਬ. 

ਹ. ਪੁ.-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ_ ਮਾ. 2: 806 

ਚੈਰਨਾਵਤਸੀ : ਪ੍ਰਾਂਤ--ਯੂਕਰੇਨ ਦਾ ਇਕ ਪ੍ਰਾਂਤ ਖੇਤਰ) 
ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਰਕਬਾ 8,100 ਵ. ਕਿ. ਮੀ. ਤੇ ਆਬਾਦੀ 845,000) 
(1970) ਹੈ। ਇਹ ਕਾਰਪੇਨੀਅਨ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ. ਚੋਟੀਆਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 
ਸੈਰੈਤ ਅਤੇ ਪਰੂਤ ਦਰਿਆਵਾਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਅਗੇ ਨੀਸਤਰ ਦਰਿਆ ਤਕ 
ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਥੋਂ ਦੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਦੀਆਂ ਢਲਾਣਾਂ, ਬੀਰ, _ 
ਹਾਰਨਬੀਮ ਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਸਖ਼ਤ ਲਕੜੀ ਦੇ ਜੰਗਲਾਂ ਨਾਲ ਢਕੀਆਂ 
ਹੋਈਆਂ ਹਨ ਐਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਉੱਚੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਤੇ ` 
ਕੋਨਧਾਰੀ ਤੇ ਐਲਪਾਈਨ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਜੰਗਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। . 

ਇਹ ਖੇਤਰ 1940 ਵਿਚ ਬੂਕਾਵੀਨ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਹਿੱਸੇਂ ਵਿਚੋਂ 
ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ ਜਦੋਂ ਰੂਮਾਨੀਆ ਨੇ ਉਸ ਇਲਾਕੇ ਸਮੇਤ ਹੀ 
ਬੈਸਾਰੇਬੀਆ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਰੂਸ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਸ 
ਖੇਤਰ ਦਾ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਇਤਿਹਾਸ ਬਹੁਤ ਪੇਚੀਦਾ ਹੈ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮਿਆਂ 
ਵਿਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਰਹਿਣ ਕਰਕੇ ਇਥੋਂ ਦੀ ਵਸੋਂ ਵਿਚ 
ਕਈ ਨਸਲਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਹਨ। ਬਹੁ ਗਿਣਤੀ ਭਾਵੇਂ ਯੂਕਰੇਨੀਆਂ ਦੀ ਹੀ 
ਹੈ ਪਰ ਰੂਸੀ, ਯਹੂਦੀ, ਪੋਲਿਸ਼, ਰੂਮਾਨੀ, ਹੰਗਰੀਆਈ ਅਤੇ ਮਾਲਡੇਵੀ 
ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਹਨ। ਰ 


ਇਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਪੇਸ਼ਾ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਹੈ। ਸੰਨ 1970 ਦੇ 
ਅੰਕੜਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਥੋਂ ਦੀ 60ਫ਼ੀਸਦੀ ਵਜੋਂ ਪੇਂਡੂ ਸੀ ਤੇ ਉਪਜਾਊ 
ਦਰਿਆਈ ਵਾਦੀਆਂ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਇਹ ਲੋਕ ਖੇਤਾਂ ਵਿਚ ਘਰ 
ਬਣਾ ਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਕਣਕ, ਮੱਕੀ, ਚੁਕੰਦਰ ਅਤੇ ਸੂਰਜਮੁਖੀ. ਇਥੋਂ 
ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਉਪਜਾਂ ਹਨ। ਪਹਾੜੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਚਰਾਗਾਹਾਂ ਉੱਤੇ ਪਸ਼ੂ 
ਅਤੇ ਭੇਡਾਂ ਪਾਲੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਵਾਦੀਆਂ ਵਿਚ ਸੂਰ ਅਕਸਰ 
ਪਾਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਥੋਂ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿਚ ਲੱਕੜੀ ਚਰਾਈ ਤੇ ਜ਼ਰਾਇਤੀ 
ਉਪਜਾਂ ਤੇ ਆਧਾਰਤ ਉਦਯੋਗ ਧੰਦੇ ਉੱਨਤ ਹਨ। ਇਸ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦੇ 
ਚੈਰਨਾਵਤਸੀ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਸ਼ਹਿਰ ਬਹੁਤ ਛੇਟੇ ਹਨ। 

ਹ. ਪੁ.-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 2:807 

_ਚੈਰਨਾਵਤਸੀ : ਸ਼ਹਿਰ-ਯੂਕਰੇਨ ਦੇ ਚੈਰਨਾਵਤਸੀ ਪ੍ਰਾਂਤ 
ਦਾ ਮੁੱਖ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਕੇਂਦਰ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਕਾਰਪੈਥੀਅਨ 
ਤਲਹੱਟੀਆਂ ਵਿਚ ਦਰਿਆ ਪਰੂਤ ਦੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ 11 ਕਿ. ਮੀ. ਦੇ ਖੇਤਰ 
ਵਿਚ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਦਰਿਆ ਦੇ 
ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਵੱਲ ਵੀ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਬਾਰੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 
ਲਿਖਤੀ ਹਵਾਲਾ 1107 ਈ. ਦਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ 
ਪੋਲਿਸ਼-ਲਿਬੂਏਨੀਆ ਰਾਜ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ ਅਤੇ ਬੂਕਾਵੀਨਾ ਖੇਤਰ ਦਾ 
ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਪਾਰਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕ ਕੇਂਦਰ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ 
ਇਹ ਤੁਰਕਾਂ ਕੋਲ ਤੇ ਇਸ ਪਿੱਛੋਂ ਆਸਟਰੀਆ-ਹੰਗਰੀ ਮੁਲਕਾਂ ਕੋਲ 
ਚਲਾ ਗਿਆ। ਪਹਿਲੇ ਮਹਾਂਯੁੱਧ ਪਿੱਛੋਂ ਇਹ ਰੇਮਾਨੀਆ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ 
ਗਿਆ ਅਤੇ 1940ਈ. ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਇਹ ਸੋਵੀਅਤ ਰੂਸ ਦੇ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ 
ਹੈ। ਮੁੱਢ ਤੋਂ ਹੀ ਇਹ ਇਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਵਪਾਰਕ ਖੇਤਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। 20ਵੀਂ 
ਸਦੀ ਵਿਚ ਇਥੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਵਿਕਾਸ ਬੜੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਹੋਣ ਲੱਗਾ। 
ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਇਥੇ ਉਨੀ ਅਤੇ ਸੂਤੀ ਕੱਪੜੇ ਬਣਾਉਣ, ਹਲਕੀਆਂ 


ਚੈਰਨਿਕੋਵਸਕੀ, ਸਾੱਲ 
ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਇਹ ਲਾਵਾਫ (160੦੮) ਟਰਨੋਪਾਲ ਮਾਲਡੇਵੀਆ 
, ਅਤੇ ਰੋਮਾਨੀਆ ਵੱਲ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਰੇਲਾਂ ਦਾ ਜੰਕਸ਼ਨ ਵੀ ਹੈ। ਇਥੋਂ 
ਦੀਆਂ ਵਰਣਨਯੋਗ ਥਾਵਾਂ ਵਿਚ 1975 ਦੀ ਬਣੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਅਤੇ 
ਇਕ ਡਾਕਟਰੀ ਵਿਦਿਅਕ ਸੰਸਥਾ ਹੈ। 


ਆਬਾਦੀ-2,59,000 (1980) ` 
48218" ਉ. ਵਿਥ.; 25556! ਪੂ. ਲੰਬ. 
ਹ. ਪੁ.-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 2: 807 


ਚੈਰਨਿਕੋਵਸਕੀ, ਸਾੱਲ : ਇਬਰਾਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਇਸ ਕਵੀ 


ਦਾ ਜਨਮ 20 ਅਗਸਤ, 1875 ਨੂੰ ਰੂਸ ਵਿਚ ਕਰੀਮੀਆ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। 
ਇਸ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਅੰਜੀਲ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਜੁਲਦੀ ਹੈ। ਰੂਸ, ਜਰਮਨੀ ਅਤੇ 
ਫ਼ਿਲਿਸਤੀਨ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰਤਾ ਇਸ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦੇ 
ਵਿਸ਼ੇ ਹਨ। 14 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤਕ ਇਸਨੇ 
ਕਮਾਲ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਰਚੀ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਕ੍ਰਿਤਾਂ ਵਿਚ ਸਾੱਨਿਟ ਅਤੇ ਰੂਸ 
ਦੇ ਯਹੂਦੀ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਬਾਰੇ ਕਵਿਤਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਇਸਨੇ 
ਸ਼ੇਕਸਪੀਅਰ, ਮੋਲੀਯੋੇਅਰ ਅਤੇ ਲਾਂਗਫੈਲੋ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੇ 
ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤੇ! ਇਸ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਰੇਮਾਂਚਵਾਦ ਅਤੇ 
ਸਤ ਦਰ ਤਹਿ 
ਵੀ ਲਿਖੀਆਂ। 

13 ਅਕਤੂਬਰ, 1943 ਨੂੰ ਯੂਰੋਸ਼ਲਮ ਵਿਖੇ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ 
ਗਈ। ਰ 

_ਹ. ਖੁ.-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 2:807 
____'ਚੈਰਨੀਗਾਫ਼ : ਪ੍ਰਾਂਤ- ਰਿ ਦਲ 
ਖੇਤਰਫਲ 31,500 ਵ. ਕਿ. ਮੀ. ਅਤੇ ਆਬਾਦੀ 14,05,800 (1991) 


ਹੈ। ਇਹ ਨੀਵਾਂ ਸਿਹਾ ਮੈਂਦਾਨੀ ਖੇਤਰ ਹੈ। ਇਹ ਖੇਤਰ ਸਰਕੰਡੇ ਅਤੇ 


ਘਾਹ ਨਾਲ ਢਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਂਤ ਦਾ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਦਾ ਖੇਤਰ 
ਬਾਲੂਤ, ਚੀੜ੍ਹ, ਹਾਰਨਬੀਮ ਅਤੇ ਸੈਂਪਲ ਦੇ ਦਰਖ਼ਤਾਂ ਹੇਠਾਂ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਂਤ 
ਦੀ ਚਰਨੋਜੈਮ ਮਿੱਟੀਆਂ ਵਾਲੀ ਜ਼ਮੀਨ ਵਾਹੀਯੋਗ ਕਰ ਲਈ ਗਈ ਹੈ 
ਤੇ ਵਾਹੀਯੋਗ ਭੂਮੀ ਦੇ 2/3ਹਿੱਸੇ ਉੱਤੇ ਅਨਾਜੀ ਫ਼ਸਲਾਂ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ 
ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਇਥੋਂ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਵਿਚ ਵਧੇਰੇ ਮਹੱਤਤਾ 
ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਜ਼ੁਕੰਦਰ, ਤਮਾਕੂ, ਮੱਕੀ ਅਤੇ ਆਲੂਆਂ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਵੀ 
ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਨਏਜ਼ਿਨ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਖੀਰੇ ਅਤੇ ਗੰਢਿਆਂ ਦੀ ਫ਼ਸਲ 


ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉੱਤਰੀ ਖੇਤਰ ਵਿਚੋਂ ਸਿਲ੍ਹ ਵਾਲੀ ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਵੀ ਕਾਸ਼ਤਕਾਰੀ _ 


ਬਣਾ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸੱਨਅਤਾਂ ਦੀ ਇਥੇ ਘਾਟ ਹੈ। ਚੈਰਨੀਗਾਫ਼ 
ਸ਼ਹਿਰ ਇਸ ਦਾ ਸੱਨਅਤੀ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਛੋਟੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿਚ ਜੰਗਲਾਂ ਤੋਂ 
ਪ੍ਰਾਪਤ ਲੱਕੜੀ ਅਤੇ ਜ਼ਰਾਇਤੀ ਉਤਪਾਦਨਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਸੈੱਸਿੰਗ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ 
ਹੈ। ਨਏਜ਼ਿਨ ਵਿਖੇ ਭੋਜਨ ਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ। ਪ੍ਰਾਂਤ ਵਿਚ 
ਜੁੱਤੀਆਂ, ਕੱਪੜੇ ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ ਆਟਾ ਪੀਹਣ ਦਾ ਕੰਮ ਵੀ ਕੀਤਾ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰਿਲੂਕੀ ਨੇੜੇ ਪੈਟ੍ਰੋਲ ਵੀ ਕੱਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰਿਲੂਕੀ, 
ਨਏਜ਼ਿਲ ਅਤੇ ਚੈਰਨੋਗਾਫ਼ ਸ਼ਹਿਰ ਇਸ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦੇ ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰ ਹਨ। 
___ਹ. ਪੁ.-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾਂ. 2: 806 ; ਕੋਲ. ਐਨ. 4 : 639 
ਚੈਰਨੀਗਾਫ਼ : ਸ਼ਹਿਰ-ਯੂਕਰੇਨ ਵਿਚ ਇਸੇ ਹੀ ਨਾਂ ਦੇ 
ਪ੍ਰਾਤ ਦਾ ਸਦਰ-ਮੁਕਾਮ ਅਤੇ ਇਕ ਵੱਡਾ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਕੀਐੱਫ. 
ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ 123ਕਿ. ਮੀ. ਉੱਤਰ-ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਡੈਸਨਾ ਦਰਿਆ 
ਉੱਤੇ ਵਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਪੁਰਾਤਤਵ ਵਿਗਿਆਨ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ 


ਛਕਣ ੨ = `-<== 


114 


ਸ਼ਹਿਰ 7ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਵਸਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਪਰ ਸ਼ਹਿਰ ਸਬੰਧੀ 
ਪਹਿਲਾ ਵੇਰਵਾ 907 ਈ. ਤੋਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕੀਐਫੀਆਨ ਰੂਸ ਦਾ 
ਵੀ ਵੱਡਾ ਸ਼ਹਿਰ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇਥੋਂ ਦਾ ਸਪਾਸਕੀ ਗਿਰਜਾਂਘਰ 1024 
ਈ. ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਗਿਆਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਇਹ ਚੈਰਨੀਗ੍ਰਾਫ਼ 
ਰਿਆਸਤ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣਿਆ। ਮੰਗੋਲਾਂ ਨੇ 1240 ਈ. ਵਿਚ ਇਸ 
ਦਾ ਕੁਝ ਹਿੱਸਾ ਢਾਹ-ਢੇਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। 14ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਇਹ 
ਲਿਥੂਏਨੀਆ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਚ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਪਿੱਛੋਂ ਪੋਲੈਂਡ ਅਧੀਨ ਆ 
ਗਿਆ। ਸੰਨ 1686 ਵਿਚ ਇਸ ਉੱਤੇ ਰੂਸੀਆਂ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਹੋ ਗਿਆ। 


`ਫਿਰ 13 ਸਤੰਬਰ, 1944 ਨੂੰ ਇਹ ਜਰਮਨੀ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ। 


ਸੰਨ 1943 ਤੋਂ ਹੁਣ ਤੀਕ ਇਹ ਰੂਸ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਇਹ 
ਇਕ ਰੇਲਵੇ ਜੰਕਸ਼ਨ ਹੈ। ਇਥੇ ਬਣਾਉਟੀ ਰੇਸ਼ੇ ਤਿਆਰ ਕਰਨ, ਸੰਗੀਤ 
ਦੇ ਸਾਜ਼, ਭੋਜਨ ਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਆਦਿ ਤਿਆਰ ਕਰਨ .ਦੇ ਕਾਰਖਾਨੇ 
ਹਨ। ਇਥੇ ਅਧਿਆਪਕ-ਸਿਖਲਾਈ ਸੰਸਥਾ ਅਤੇ ਕੀਐਫ ਤਕਨੀਕੀ 
ਸੰਸਥਾ ਦੀ ਇਕ ਬ੍ਰਾਂਚ ਵੀ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ। 

ਆਬਾਦੀ-3,06,000 (1991) 

51530" ਉ. ਵਿਥ,; 31718' ਪੂ. ਲੰਬ. 

ਹ. ਪੁ.--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ_ ਮਾ. 2:806; ਵੈ. ਜਗ. ਡਿ.: 248 

ਚੈਰਿਪਾਵੈਟੱਸ : ਰੂਸ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਵਿਚ ਵਾਲਗਾਡਾ 
ਆਬਲਸਤ ਦਾ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਦਰਿਆ ਸ਼ੇਕਸਹਾਂ ਦੇ ਸੱਜੇ ਕੰਢੇ ਉਪਰ 
ਵਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਜਹ੍ਹਾ ਆ ਕੇ ਇਹ ਦਰਿਆ ਵੇਲਗਾ `ਦੇ 
ਰਾਈਬਿਸੇਕ ਨਾਮੀ ਜਲ-ਭੰਡਾਰ ਵਿਚ ਆ ਡਿਗਦਾ ਹੈ। ਸੰਨ 1955 
ਵਿਚ ਇਥੇ ਇਕ ਲੋਹੇ ਅਤੇ ਇਸਪਾਤ ਦਾ ਉਦਯੋਗ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ 
ਗਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਜਹਾਜ਼ ਤਿਆਰ ਕਰਨ, ਖਾਦਾਂ ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ 
ਟਿੰਬਰ ਦਾ ਕੰਮ ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ ਮਹੱਤਤਾ ਭਰਪੂਰ ਹੈ। ਰ੍ 

ਆਬਾਦੀ-315,900 (1991) 

59708" ਉ. ਵਿਥ. ; 37₹54/ ਪੂ. ਲੰਬ. 

ਹ. ਪੁ. -ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 2: 806 

'ਚੈਰੀ : ਸੀਤ ਉਸ਼ਣ ਖੰਡਾਂ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਉਗਾਇਆ 
ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਫਲਦਾਰ ਰੁੱਖ ਹੈ। ਇਹ ਨਾਂ ਪਰੂਨਸ ਪ੍ਰਜਾਤੀਂ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ 
ਸਾਰੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਫਲਦਾਰ ਰੁੱਖਾਂ ਲਈ ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ 
ਜੋ ਚੈਰੀ ਵਰਗੇ ਫਲ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਚੈਰੀ ਫ਼ਲ ਹੋਰਨਾਂ ਸਟੋਨ ਫ਼ਲਾਂ 


_ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਦਾ ਇਕੋ ਇਕ ਬੀਜ ਇਕ ਸਖ਼ਤ 


ਖੋਲ ਵਿਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਟੋਨ ਇਕ ਗੁੱਦੇਦਾਰ ਤੰਤੂ ਵਿਚ ਘਿਰਿਆ ਹੁੰਦਾ 
ਹੈ ਜੋ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਟੋਨ ਫ਼ਲਾਂ ਵਿਚ ਖਾਂਣ ਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ 
ਸਟੇਨ ਤਕਰੀਬਨ ਗੋਲ ਅਤੇ ਕਾਫ਼ੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਹਮਵਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ 
ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਦੂਸਰੇ ਸਟੇਨ ਫਲਾਂ ਤੋਂ ਵਖਰਿਆਂ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। 

_ਚੈਰੀ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਛਿੱਲ ਬਰਚ ਰੁੱਖਾਂ ਵਰਗੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ 
ਚਿੱਟੇ ਜਾਂ ਗੁਲਾਬੀ ਫੁੱਲ ਝੂੰਡਾਂ ਵਿਚ ਲਗਦੇ ਹੁਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ 
ਲੰਮੀ ਡੰਡੀ ਵਾਲੇ ਫ਼ਲ ਲਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਯੂਰੇਸ਼ੀਆ ਦੇ ਮੂਲ-ਸਥਾਨੀ 
ਹਨ ਅਤੇ ਈਸਾਈ ਕਾਲ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। 

ਮਿੱਠੀ ਚੈਰੀ (70005 _£ਨਧਗ) ਇਹ ਇਕ ਲੰਮਾ ਅਤੇ 


_ ਜ਼ਿਆਦਾ ਦੇਰ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਰੁੱਖ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਫਲ ਪੀਲੇ ਜਾਂ ਹਰੇ ਰੰਗ 


ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ ਸੀਮਿਤ 
ਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਨਿਊਯਾਰਕ, ਲੇਕ ਸਟੇਟਸ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਮਹਾਂਸਾਗਰੀ 
ਤੱਟ ਤੇ ਉਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਥੇ ਇਸ ਦੀਆਂ ਕਰੀਬ 600 ਜਾਤੀਆਂ 
ਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਤਾਜ਼ੇ ਫ਼ਲ ਵਜੋਂ ਹੀ ਖਾਧਾ ਜਾਂਦਾ 
ਹੈ। 


<੪.<5%੬ਅ= ਲੇ (੪ ਕਲ ਤਨ; “ਤੇ ਅ=ਗ====ਤ 2. 


115 


_ ਖੱਟੀ ਚੈਰੀ (00805 293505)--ਇਹ ਇਕ ਛੋਟਾ ਰੁੱਖ ਹੈ 
ਜਿਸ ਦੀ ਲੱਕੜ ਭਾਰੀ ਅਤੇ ਫ਼ਲ ਲਾਲ ਰੰਗ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ 





ਐਟਲਾਂਟਿਕ ਰਾਜਾਂ ਅਤੇ ਮਿਸਸਿਪੀ ਵਾਦੀ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਕਿਨਾਰੇ ਵਿਚ 
ਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਿਊਯਾਰਕ, ਵਿਸਕਾਨਸਿਨ ਤੇ ਮਿਸ਼ੀਗਨ 
ਖੱਟੀ ਚੈਰੀ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਫ਼ਲ 
ਡੱਬਿਆਂ ਵਿਚ ਬੰਦ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਨੰਢਾ ਰੱਖਕੇ ਬਾਹਰ ਭੇਜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 
ਡੱਬਿਆਂ ਵਿਚ ਬੰਦ- ਕਰਨ ਲਈ ਇਸ. ਨੂੰ ਗੰਧਕ ਦੇ ਧੂੰਏਂ ਨਾਲ ਬਲੀਚ 
ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੋਡੀਅਮ ਸਲਫ਼ਾਈਟ ਦੇ ਲੂਣ ਘੋਲ ਵਿਚ ਪਾ 
ਕੇ ਇਸ ਦੀ ਛਿੱਲ ਸਖ਼ਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਲਗਭਗ 300 
ਕਿਸਮਾਂ ਉਗਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। 

ਚੈਰੀ ਬਰਾਂਡੀ ਮੇਰੇਸ਼ੀਨੋ ਅਤੇ ਕਿਰਚਵੈਸਰ ਚੈਰੀ ਜੂਸ ਤੋਂ ਕਸ਼ੀਦ 
(ਕੱਢੀਆਂ) ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਮੈਰੇਸ਼ੀਨੇ ਚੈਰੀ ਡੈਲਮੈਸ਼ੀਆ ਵਿਚ 
ਉਗਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਜੂਸ ਸ਼ਰਬਤ, ਰੈਰੀ ਸੀਡਾਰ ਅਤੇ ਜੈਲੀ 
ਆਦਿ ਬਣਾਉਣ ਵਿਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਸਥਿਰ ਤੇਲ ਇਸ 
ਦੇ ਬੀਜਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰ 


ਦੀ ਜਤ ਰਿ 
ਯੂਰਪੀਅਨ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਹੋਰਨਾਂ 
ਅਜਿਹੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਉਗਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਥੇ ਸਿਆਲ ਦਾ 
ਤਾਪਮਾਨ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਚੈਰੀ ਫ਼ਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ 
ਚੰਗੇ ਨਹੀਂ.ਰਹਿ ਸਕਦੇ ਜਿਥੇ ਗਰਮੀ ਦੀ ਰੁੱਤ ਵਿਚ ਤਾਪਮਾਨ ਅਤੇ 
ਨਮੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੋਵੇ। ਮਿੱਠੀ ਕਿਸਮ ਦੀ ਚੈਰੀ ਜਦ ਪੱਕਣ 
ਤੇ ਆਈ ਹੋਵੇਂ ਤਾਂ ਬਾਰਸ਼ ਪੈਣ ਨਾਲ ਇਸਦੇ ਫ਼ਲ ਫੁੱਟ 
ਇਸੇ ਲਈ ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਉਗਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਥੇ 
ਗਰਮੀ ਦੀ ਰੁੱਤ ਵਿਚ ਬਾਰਸ਼ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ । 


ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਚੈਰੀ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਲੱਕੜ ਦਾ ਰੰਗ ਗੂੜ੍ਹਾ ਲਾਲ ਹੁੰਦਾ 
ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਸੁੰਦਰ ਫਰਨੀਚਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਸਲਾਹੀ 
ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 

ਹ. ਪੁ. -ਇ. ਬਾ. 392; ਐਨ. ਬਿ. 5:417 

ਚੈਰੀਬਾਨ : ਇਹ ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਜਾਵਾ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦੀ 
ਇਕ ਰੀਜੈਂਸੀ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਜਾਵਾ ਸਾਗਰ ਤਟ ਉੱਤੇ ਵਾਕਿਆ ਹੈ। ਇਹ 
ਰੀਜੈਂਸੀ ਕਈ ਸਦੀਆਂ ਤੱਕ ਇਸਲਾਮ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ 
ਉੱਤਰੀ ਅੱਧਾ ਹਿੱਸਾ ਪੱਧਰਾ ਪਰ ਦਲਦਲਾ ਹੈ ਜਦ ਕਿ ਦੱਖਣੀ ਅੱਧਾ 
ਭਾਗ ਪਹਾੜੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਇਸੇ ਨਾਂ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਦੱਖਣ ਪੱਛਮ ਵੱਲ 
3,078 ਮੀ. ਉੱਚਾ ਜਵਾਲਾਮੁਖੀ ਪਹਾੜ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਢਲਾਣਾਂ ਤੇ 
_ਸਲਫਰ ਤੇ ਗਰਮ ਪਾਣੀ ਦੇ ਚਸ਼ਮੇ ਹਨ। 


ਹੱਲ। ` 


ਚੈਜੂਕੀ 

ਇਥੇ ਚਾਹ, ਚੌਲ, ਤਮਾਕੂ, ਤੇਲ ਦੇ ਬੀਜ, ਗੰਨਾ, ਸਿਨਕੋਨਾ, 
ਕਸਾਵਾ, ਮੂੰਗਫਲੀ ਅਤੇ ਦਾਲਾਂ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ'ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਥੇ ਸਿਗਾਰ, 
ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਦੇ ਪੁਰਜ਼ੇ, ਰਸਾਇਣਿਕ ਪਦਾਰਥ ਤੇ ਕੱਪੜੇ ਦੇ ਉਦਯੋਗ ਫੀ 
ਵਿਕਸਤ ਹਨ। ਕੁਨਿਨਗਾਨ ਖੇਤਰ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਨਸਲ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ 
ਹੈ। ਇਥੋਂ ਦਾ ਚੈਰੀਬਾਨ ਨਾਂ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਕਾਫ਼ੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ ਜਿਥੇ ਇਕ 
ਵੱਡਾ ਘਾਟ ਅਤੇ ਕਈ ਮਾਲ ਗੁਦਾਮ ਹਨ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਰੇਲਵੇ ਅਤੇ 
ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਦੱਖਣ ਵਿਚ ਲਿੰਗਯਾਟੀ ਨਾਂ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ 
15 ਨਵੰਬਰ 1946 ਨੂੰ ਡੋਚ ਅਤੇ ਆਜ਼ਾਦ ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆ ਦੇ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧਾਂ 
ਦੌਰਾਨ ਸੰਧੀ ਹੋਈ ਸੀ। 

ਹ. ਪੁ.-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 3: 329 

'ਚੈਰੂਕੀ : ਇਹ ਪੂਰਬੀ ਟੈਨਸੀ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਕੈਰੋਲੀਨਾ ਵਿਚ 
ਵੱਸੇ ਹੋਏ ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕੀ ਇੰਡੀਅਨ ਲੋਕ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਬੰਧ 
ਇਰਾਕਵਾਈ ਬੰਸ ਨਾਲ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ-ਪਹਿਲ ਇਹ ਗ੍ਰੇਟ ਲੇਕਸ ਦੇ ਆਸ 
ਪਾਸ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ ਪਰ ਡੈਲਾਵੇਅਰਾਂ ਅਤੇ ਇਰਾਕਵਾਈਆਂ ਹੱਥੋਂ ਹਾਰਨ 
ਮਗਰੋਂ ਇਹ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਪਰਵਾਸ ਕਰ ਗਏ। ਸੰਨ 1650 ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਦੀ ਵਸੋਂ ਲਗਭਗ 22,500 ਸੀ ਜਿਹੜੇ ਐਪਾਲੇਚਨ ਪਹਾੜੀਆਂ ਵਿਚ 
100,000ਵ. ਕਿ. ਮੀ. ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਫੈਲੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਮਗਰੋਂ ਇਥੇ ਫੈਲੀ 
ਇਕ ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਕਾਰਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕਾਫ਼ੀ ਘੱਟ ਗਈ। 

ਚੈਰੂਕੀਆਂ ਦਾ ਰਹਿਣ ਸਹਿਣ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ 
ਦੇ ਦੂਜੇ ਇੰਡੀਅਨਾਂ ਅਤੇ ਕਰੀਕ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ 
ਦੋ ਲਾਲ ਅਤੇ ਸਫ਼ੈਦ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੰਗਾਂ 


ਹੋਏ -ਸਨ। ਰੈੱਡ ਟਾਊਨਜ਼ ਦੇ ਮੁਖੀ ਇਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਜੰਗੀ ਅਧਿਕਾਰੀ ਦੇ. 
ਅਧੀਨ ਹੁੰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਵਾਈੀਟ ਟਾਊਨਜ਼ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਅਮਨ 
ਅਧਿਕਾਰੀ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸਨ। ਵਾਇਰੀਟ ਟਾਊਨਜ਼ ਵਿਚ ਗੁਨਾਹਗਾਰਾਂ ਨੂੰ 
ਸੁਧਾਰਣ ਲਈ ਸ਼ਰਨ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਜੰਗ ਸਬੰਧੀ ਸਾਰੀਆਂ 
ਰਸਮਾਂ ਰੈੱਡ ਟਾਊਨਜ਼ ਵਿਚ ਹੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ। 

ਸੋਲ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਯੂਰਪੀਨਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਉਸ ਵੇਲੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਚਾਕੂ, ਕੁਹਾੜੇ ਅਤੇ 
ਛੈਣੀਆਂ ਆਦਿ ਪੱਥਰ ਦੇ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਥਿਆਰ ਸਨ। ਟੇਕਰੀਆਂ 
ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਆਦਿ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ ਕਰਨਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਪੇਸ਼ੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਦੇ ਘਰ ਕਾਫ਼ੀ ਸਾਧਾਰਣ ਜਿਹੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਆਮ ਚੈਰੂਕੀ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ 
30ਤੋਂ 60 ਤਕ ਘਰ ਅਤੇ ਇਕ ਕਾਂਸਲ ਸਭਾ ਘਰ, ਜਿਥੇ ਪਵਿੱਤਰ ਅੱਗ 
ਸਾਹਮਣੇ ਆਮ ਸਭਾਵਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ, ਬਣੇ ਹੋਏ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। 


_ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਜੰਗ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਹੋਈਆਂ ਕਈ 
ਉੱਤਰੀ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਕੈਰੋਲੀਨਾ ਵਿਖੇ ਚੈਰੂਕੀ ਸਤ੍ਹਾ ਵਿਚ ਕਾਫ਼ੀ ਮੰਦਾ 
ਆਇਆ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਇਲਾਕਿਆਂ ਉਪਰ ਗੋਰਿਆਂ ਨੇ ਬਸਤੀਆਂ ਬਣਾ 
ਲਈਆਂ। 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਤੀਕ ਚੈਰੂਕੀਆਂ ਦੇ ਬਰਤਾਨੀਆ ਨਾਲ 
ਵਪਾਰਕ ਅਤ ਫ਼ੌਜੀ ਸਬੰਧ ਚੰਗੇ -ਥਣੇ ਰਹੇ। 


ਸੰਨ 1773ਵਿਚ ਆੱਗਸਟਾ ਦੀ ਸੰਧੀ ਹੋਈ ਜਿਸ ਅਧੀਨ ਚੈਰੂਕੀ 
ਅਤੇ ਕਰੀਕ ਇੰਡੀਅਨਾਂ ਦੇ ਕਹਿਣ ਤੇ ਜਾਰਜੀਆ_ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਕਬੀਲਿਆਂ ਦੀ 2,000,000 ਏਕੜ ਜ਼ਮੀਨ ਉਪਰ ਕਬਜ਼ਾ ਛਡਿਆ 
ਗਿਆ। ਸੰਨ 1775 ਵਿਚ ਸਿਕਾਮੋਰ ਸ਼ੋਲਜ਼ ਦੀ ਸੰਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕੇਂਦਰੀ 


ਚੋਰੇਪਨਿਨ_ ਅਲੈਕਸਾਂਦਰ ਨਿਕੋਲੇਮ 
ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸੀ ਇਸ ਲਈ ਬਰਤਾਨੀਆ ਨੂੰ ਇਹ ਇਲਾਕਾ ਆਪਣੇ 
_ ਅਧੀਨ ਕਰਨ ਲਈ ਵਧੀਆ ਬਹਾਨਾ ਮਿਲ ਗਿਆ। ਇਸ ਖ਼ਤਰੇ ਨੂੰ 
ਭਾਸਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਚੈਰੂਕੀਆਂ ਨੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੀ ਹਮਾਇੜ 
ਕਰਨ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ। 

ਜੁਲਾਈ 1776 ਵਿਚ ਚੈਰੂਕੀਆਂ ਨੇ ਡਰੈਗਿੰਗ ਕੈਨੋਈ 
(19302 6300) ਦੀ ਕਮਾਨ ਹੇਠ ਉੱਤਰੀ ਕੈਰੋਲੀਨਾ ਵਿਚ 
ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਾਲੇ ਦੋ ਕਿਲਿਆਂ ਉਪਰ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ 
ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਸਫ਼ਲ ਹੋ ਕੇ ਵਾਪਸ ਪਰਤਣਾ ਪਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 
ਚੈਰੂਕੀ, ਚੌਕਟਾਓ ਅਤੇ ਕਰੀਕਾਂ ਵਲੋਂ ਸਰਹੱਦੀ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਤੇ ਲਗਾਤਾਰ 
ਹਮਲੇ ਹੋਣ ਲਗੇ ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਕਾਫ਼ੀ ਘਟੀ। ਸੰਨ 
1777 ਵਿਚ ਡਵਿਟ ਅਤੇ ਲਾਂਗ ਆਈਲੈਂਡ ਆਫ਼ ਹੋਲਸਟਨ ਦੀਆਂ 

ਸੰਨ 1780 ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਮਲੇ ਮੁੜ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਏ। ਸੰਨ 1800 
ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਆਪਣੀ 
ਇਕ. ਸਰਕਾਰ ਬਣਾਈ ਅਤੇ. ਕਰੀਕਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੇਂਟ ਐਂਡਰਿਊ 
ਜੈਕਸਨ ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਕੀਤੀ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ, ਕਤਾਈ ਅਤੇ ਘਰ ਬਣਾਉਣ 
ਵਿਚ ਗੋਰਿਆਂ ਦੀ ਹੀ ਨਕਲ ਕੀਤੀ। ਸੰਨ 1821ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ 
ਰੈਰੂਕੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਅੱਖਰ ਮਾਲਾ ਬਣਾਈ। ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਛੇਤੀ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਦੇ ਲੋਕ ਪੜ੍ਹ ਲਿਖ ਗਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਕ ਲਿਖਤੀ ਸੰਵਿਧਾਨ ਅਪਣਾ 
ਲਿਆ ਅਤੇ ਈਸਾਈ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦਾ ਆਪਣੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਅਨੁਵਾਦ 
ਵੀ ਕੀਤਾ। ਫ਼ਰਵਰੀ, 1828 ਵਿਚ ਚੈਰੂਕੀ ਫਾੱਨਿਕਸ ਨਾਉ' ਦਾ ਪਹਿਲਾ 
ਅਖ਼ਬਾਰ ਨਿਕਲਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। 


ਗੋਰਿਆਂ ਦੀ ਬਸਤੀਆਂ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 


ਜਾਰਜੀਆ ਵਿਚ ਬੇਘਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸੰਨ 1835 ਵਿਚ ਨਿਊ ਐਕੋਟਾ 
ਦੀ ਸੰਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਚੈਰੂਕੀ ਦੇ ਅਲਪਮਤ ਨੇ ਮਿਸਸਿਪੀ ਦਰਿਆ ਦੇ 
ਪੂਰਬੀ ਹਿੱਸੇ ਵਾਲੀ ਜ਼ਮੀਨ 5,000,000 ਡਾਲਰਾਂ ਵਿਚ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ਼ 
ਨੂੰ ਵੇਚ ਦਿੱਤੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਨੇ ਇਸ ਸਮਝੌਤੇ ਦਾ ਭਾਰੀ 
ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਵਿਚ ਮੁਕੱਦਮਾ ਦਾਇਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। 
ਕੋਰਟ ਨੇ ਇੰਡੀਅਨਾਂ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਫੈਸਲਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ 
ਕਿ ਜਾਰਜੀਆ ਦਾ ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦਾ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਉਪਰ 
ਕੋਈ ਅਧਿਕਾਰ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਜਾਰਜੀਆ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਕੋਰਟ ਦੇ 
ਹੁਕਮ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ ਜੈਕਸਨ ਨੇ ਇਸ ਦੀ 
ਪਾਲਣਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ 1830 ਦੇ ਇੰਡੀਅਨ 
ਤਸ਼ੱਦਦ ਹੋਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਸਾੜੇ ਅਤੇ ਲੁੱਟੇ ਗਏ ਅਤੇ ਮਗਰੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਨੂੰ ਪੈਦਲ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਤੋਰ ਦਿੱਤਾ! ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ 
'ਟਰਾਇਲ ਆਫ਼ ਟੀਅਰਜ਼' ਦਾ ਨਾਉਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 116 ਦਿਨਾਂ ਦੀ 
ਇਸ ਯਾਤਰਾ ਵਿਚ 4,000 ਦੇ ਕਰੀਬ ਰੈਰੂਕੀ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਬਾਕੀ ਦੇ 
ਆਪਣੇ ਨਵੇਂ ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਸਥਾਨ ਓਕਲਾਹਾਮਾ ਪਹੁੰਚੇ। ਇਥੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ 
ਕਰੀਕ, ਚਿਕਾਸਾ ਅਤੇ ਚਾਕਟਾਓ ਲੋਕ ਵੀ ਰਲ ਗਏ। ਵੀਂਹਵੀਂ ਸਦੀ 
ਦੇ ਅੰਤ' ਵਿਚ 47,000 ਦੇ ਕਰੀਬ ਚੈਰੂਕੀ ਓਕਲਾਹਾਮਾ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ 
ਸਨ। 

ਹ. ਪੁ-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ_ ਮਾ. 3: 173 

ਚੈਰੇਪਨਿਨ, ਅਲੈਕਸਾਂਦਰ ਨਿਕੋਲੇਵਿਚ : ਇਸ 
ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਿਆਨੋ- ਵਾਦਕ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਦਾ ਜਨਮ 21 ਜਨਵਰੀ, 
1899 ਨੂੰ ਸੇਂਟ ਪੀਟਰਜ਼ਬਰਗ (ਹੁਣ ਲੈਨਿਨਗ੍ਰਾਦ) ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਇਹ 
ਉੱਘੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਨਿਕੋਲਾਈ ਨਿਕੇਲੇਵਿਚ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਇਸ ਨੇ 


` ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਵਿੱਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ 


116 


ਤਿਫਲਿਸ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਪੈਰਿਸ ਸੰਗੀਤ-ਵਿਦਿਆਲੇ ਵਿਖੇ ਸਿੱਖਿਆ 
ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਸੰਨ 1937 ਵਿਚ ਇਸਨੇ ਚੀਨੀ ਪਿਆਨੋ-ਵਾਦਕ 
ਮਿੰਗ-ਲੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਇਆ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿਜ਼ ਇਸ ਨਾਲ 
ਮਿਲ ਕੇ ਕਈ ਸੰਗੀਤ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ। 


ਚੈਰੇਪਨਿਨ ਨੇ ਓਪੇਰੇ, ਬੈਲੇ, ਰੀ 
ਸੰਗੀਤ ਰਚਿਆ ਅਤੇ ਚੈਂਬਰ ਸੰਗੀਤ ਵੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਦੀ 
ਸ਼ੈਲੀ ਵਿਚ ਰੋਮਾਂਸ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਤਜਰਬੇ ਦਾ ਸੁਮੇਲ ਹੈ। ਸੰਨ 1934 
ਅਤੇ 1937ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਇਹ ਚੀਨ ਅਤੇ ਜਾਪਾਨ ਗਿਆ। ਜਾਪਾਨੀ ਅਤੇ 
ਟੋਕੀਓ ਵਿਖੇ ਇਕ ਫ਼ਰਮ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਸੰਨ 1949ਤੋਂ 1964 
ਤਕ ਇਹ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਰ ਸ਼ਿਕਾਗੋ ਦੀ ਡੀ-ਪਾਲ 
ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਖੇ ਅਧਿਆਪਕ ਰਿਹਾ। 


ਇਸ ਦੀਆਂ ਕ੍ਰਿਤਾਂ ਵਿਚ ਓਪੇਰਾ 'ਏ ਫ਼ਾਰਮਰ ਐਂਡ ਦੀ ਨਿੰਫ 
ਬੈਲੇ' (1.੨ #6ਸਮ॥੬ ੬6500 00੦) - ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਨੁਵਾਦ : ਵੁਮੈਨ 
ਐਂਡ ਹਰ ਬਡੋ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। ' 


29 ਸਤੰਬਰ, 1977ਨੂੰ ਧੈਰਿਸ ਵਿਖੇ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। 

ਹ. ਪੁ-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 2806; ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. %854 

ਚੈਰੇਪਨਿਨ, ਨਿਕੋਲਾਈ ਨਿਕੋਲੇਵਿਚ : ` ਸੰਗੀਤਕ 
ਨਾਟਾਂ, ਗੀਤਾਂ ਅਤੇ ਪਿਆਨੋ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਇਸ ਉੱਘੇ ਰੂਸੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ 
ਦਾ ਜਨਮ 14ਮਈ, 1873ਨੂੰ ਸੇਂਟ ਪੀਟਰਜ਼ਬਰਗ (ਹਣ ਲੈਨਿਨਗ੍ਰਾਦ) 
ਨੂ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ ਇਸਨੇ 
ਸੇਂਟ ਪੀਟਰਜ਼ਬਰਗ ਸੰਗੀਤ ਵਿਦਿਆਲਾ ਵਿਖੇ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ 
ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਇਸਨੇ ਇਮਪੀਰੀਅਲ ਓਪੇਰੇ ਦਾ ਸੰਚਾਲਨ ਕੀਤਾ। ਸੰਨ 
1908ਤੋਂ 1914ਦੌਰਾਨ ਇਸਨੇ ਪੱਛਮੀ ਯੂਰਪ ਵਿਚ ਓਪੇਰੇ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ 
ਨਾਟਾਂ ਦਾ ਸੰਚਾਲਨ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਇਸਨੇ ਪੈਰਿਸ ਦੇ ਇਕ ਸੰਗੀਤ 
ਵਿਦਿਆਲੇ ਦਾ ਵੀ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਕੀਤਾ। 





ਨਿਕੋਲਾਈ ਨਿਕੋਲੇਵਿਚ ਚੈਰੇਪਨਿਨ 


ਅਤੇ ਗੀਤ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। 


26 ਜੂਨ, 1945 ਨੂੰ ਪੈਰਿਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਈਸੀ ਲੇਨੇ ਮੂਲਾਨੋ ਵਿਖੇ 
ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਰ 

ਹ. ਪੁ.--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 2: 806; ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 9854 

ਚੈਲ : ਇਹ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਭਾਰਤ) ਦਾ ਇਕ ਪੁਰਾਣਾ 
ਪਹਾੜੀ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਇਸ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਸ਼ਿਮਲਾ ਦੇ 
ਦੱਖਣ ਵਿਚ ਸੜਕ ਰਾਹੀਂ 41 ਕਿ. ਮੀ. ਦੇ ਫਾਸਲੇ ਤੇ ਵਸਿਆ ਹੋਇਆ 
ਹੈ। ਸਮੁੰਦਰ ਤਲ ਤੋਂ ਇਸ ਦੀ ਉਚਾਈ 2,218ਮੀ. ਹੈ। ਦੇਸ਼ ਦੇ ਬਟਵਾਰੇ 
ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਰਿਆਸਤ ਪਟਿਆਲਾ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ 


117 


ਸੀ ਅਤੇ ਗਰਮੀਆਂ ਵਿਚ ਇਸਦਾ ਪੌਣ-ਪਾਣੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਖੁਸ਼ਗਵਾਰ 
ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਸਨੂੰ ਰਿਆਸਤ ਦੀ ਗਰਮੀ ਰੁੱਤ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਹੋਣ ਦਾ 
ਮਾਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸੀ। . 

ਆਰੰਭ ਵਿਚ ਚੈਲ ਕੈਂਥਲ ਰਾਜ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸੀ। ਸੰਨ 1814 
-ਵਿਚ ਗੋਰਖਿਆਂ ਨੇ ਇਸ ਉਪਰ ਆਪਣਾ ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤਾ ਪਰ 1815 
ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲੜਾਈ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਉਪਰੰਤ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ 
ਚੈਲ ਨੂੰ ਕੈਂਥਲ ਦੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਇਲਾਕੇ ਸਮੇਤ ਪਟਿਆਲਾ ਰਿਆਸਤ ਦੇ 
ਸਪੁਰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। 


ਦਿਓਦਾਰ ਅਤੇ ਚੀਲ ਦੇ ਸੰਘਣੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਬਹੁਤ ਹੀ 
ਦ੍ਰਿਸ਼ ਭਰਪੂਰ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਾਲਾ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਰਾਜ੍ਗੜ੍ਹ, 
ਹੋਇਆ ਹੈ। ਬਲਾੱਸਮ ਅਤੇ ਮਹਾਂਸੂ ਪਰਬਤ ਚੋਟੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਸੇ 
ਪਾਸੇ ਹਨ। ਰਾਜਗੜ੍ਹ ਰਿੱਜ ਉਪਰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਪਟਿਆਲਾ ਦਾ ਸੁੰਦਰ 
ਮਹਿਲ ਅਤੇ ਕਈ ਬੰਗਲੇ, ਬਿਜਲੀ-ਘਰ, ਪੁਲਿਸ-ਚੌਂਕੀ ਆਦਿ ਹਨ। 
_ਇਸ ਪਹਾੜੀ ਤੋਂ ਕੁਝ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਛੇਟਾ ਜਿਹਾ ਚੈਲ-ਬਾਜ਼ਾਰ ਸ਼ਹਿਰੀਆਂ 
ਅਤੇ ਯਾਤਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਪੂਰਦਾ ਹੈ। ਬਾਜ਼ਾਰ ਅਤੇ ਰਿੱਜ 
ਉਪਰਲੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਇਕ ਕਲੱਬ ਅਤੇ ਟੈਨਿਸ-ਗਰਾਊਂੱਡ 
ਹੈ। ਇਹ ਗਰਾਉਂਡ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਸ਼ੇਭਾ ਵਧਾਉਂਦਾ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। 
ਹੈ। ਰ੍ 

ਪਢੇਵਾ ਰਿੱਜ ਉਪਰ ਸਨੋ ਵਿਉ ਇਮਾਰਤ ਤੋਂ ਹਿਮਾਲਾ-ਪਰਬਤਾਂ 
ਦਾ ਦਿਲਕਸ਼ ਨਜ਼ਾਰਾ ਯਾਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਧੂਅ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਥੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ 
ਸਮੇਂ ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾਈ 
ਵਾਲਾ ਕ੍ਰਿਕਟ ਗਰਾਉਂਡ ਇਸੇ ਟੀਸੀ ਉਪਰ ਹੈ ਅਤੇ ਗਰਾਉਂਡ ਤੋਂ ਪਾਰ 
2,218 ਮੀ. ਉੱਚਾ 'ਸਿੱਧ ਟਿੱਬਾ' ਰਿੱਜ ਹੈ। ਇਹ ਸਥਾਨ ਸ਼ਿਵਜੀ ਦੇ 
ਮੰਦਰ ਲਈ ਯਾਤਰੀਆਂ ਦੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਸੰਨ 1960 
ਤੋਂ ਮੱਧ-ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਾਲਾ ਕਿੰਗ ਜਾਰਜ ਸਕੂਲ ਚੈਲ ਵਿਖੇ ਸਿੱਧ ਟਿੱਬੇ ਉਪਰ 
ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਤੇ ਕ੍ਰਿਕਟ ਗਰਾਉਂਡ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵੀ ਉਦੋਂ ਤੋਂ 
ਸਕੂਲ ਦੀ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਜ਼ਿੰਮੇ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਲੜਕੇ 
ਲੜਕੀਆਂ ਦੇ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਸਕੂਲ ਵੀ ਇਸੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਹਨ। ਸਿੱਧ 
ਟਿੱਬੇ ਦੇ ਸ਼ਿਖ਼ਰ ਤੇ ਸੇਬਾਂ ਦਾ ਬਾਗ ਤੇ ਰਣਬੀਰ ਬਾਗ ਇਸਦੀ ਸ਼ੋਭਾ 
ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ।.ਇਕ ਬਾਗ ਚੈਲ-ਬਾਜ਼ਾਰ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਪਾਸੇ ਮਹੋਗ ਦੇ 
ਸਥਾਨ ਤੇ ਵੀ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਖ਼ਰੀਦੋ-ਫ਼ਰੋਖਤ ਕਰਨ ਸਮੇਂ 
ਲੋਕ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਉਥੇ ਬਿਤਾ ਸਕਣ। 
`__ਬਲੱਸਮ ਰਿੱਜ ਤੋਂ ਪਾਰ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦਾ ਇਕ ਬਾਗ ਹੈ ਜਿਸ 
ਵਿਚ ਉਸਦੀ ਆਪਣੇ ਲਈ ਬਣਾਈ ਇਕ ਬੜੀ ਸੁਹਣੀ ਝੁੱਗੀ ਅਤੇ 
ਇਕ 'ਇੰਦਰਾ ਹੋਲੀ ਡੇ ਹੋਮ' ਨਾਮੀ ਇਮਾਰਤ ਹੈ। 

ਇਸ ਸਥਾਨ ਦੀਆਂ ਗਰਮੀਆਂ ਜਿਥੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਖ਼ੁਸ਼ਗਵਾਰ 
ਹਨ, ਸਰਦੀਆਂ ਇਸਦੇ ਉਲਟ ਬਹੁਤ ਠੰਢੀਆਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ 
ਬਰਫ਼ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿਚ ਚੀਤਲ, ਕੱਕੜ (ਹਿਰਨ 
ਦੀ ਇਕ ਕਿਸਮ), ਕਸਤੂਰੀ, ਮਿਰਗ, ਚੀਤੇ ਅਤੇ ਰਿੱਛ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। 
ਹਰ'ਸਾਲ ਜੂਨ ਵਿਚ 'ਸਿੱਧ-ਬਾਬਾ ਮੇਲਾ' ਇਸੇ ਨਾਂ ਦੇ ਕਿਸੇ ਸਾਧ ਦੀ 
ਯਾਦ ਵਿਚ ਭਰਦਾ ਹੈ। 

30558" ਉ. ਵਿਥ. ; 77215' ਪੂ. ਲੰਬ 

ਹ_ ਪੁ-ਪੰ. ਡਿਸ. ਸੇ. ਹੈਂ. ਬੁੱ ਨ 
ਇੰਡ. 10: 121 

ਚੈਲਸੀ : ਇਹ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਮੈਸਾਚੂਸੈੱਟਸ ਦੀ 
ਸਫ਼ਕ ਕਾਉੱਟੀ ਦਾ ਇਕ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਜੇ ਮਿਸਾਟਕ ਦਰਿਆ ਦੀ ਇਕ 


ਚੈੱਲਫੰਡ ਸੇਂਟ ਜਾਈਲਜ਼ 
ਸਹਾਇਕ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ।- ਇਥੋਂ ਚਾਰਲਸਟਾਊਨ ਜਾਣ 
ਲਈ ਤਿੰਨ ਪੁਲ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਹ ਬੋਸਟਨ ਦਾ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ 
ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਉਪ-ਨਗਰ ਹੈ। ਸੰਨ 1624 ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ ਵਿੱਲੀਸਿਮੈੱਟ 
(੧੧੧0॥0507064) ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸਥਾਪਨਾ ਹੋਈ ਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ (1739 
ਵਿਚ) ਇਸਦਾ ਨਾਂ ਬਦਲਕੇ ਲੰਡਨ ਦੇ ਚੈਲਸੀ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਰੱਖਿਆ 
ਗਿਆ। ਬੋਸਟਨ ਦੀ ਬੰਦਰਗਾਹ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਲਗਭਗ 5 
ਕਿ. ਮੀ. ਦਾ ਤਟ ਨਾਲ ਲਗਦਾ ਹਿੱਸਾ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਥੋਕ ਵਿਕਰੀ ਦੇ 
ਤੇਲ ਦੇ ਪਲਾਟਾਂ ਨਾਲੇ ਭਰਪੂਰ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ 1739 ਵਿਚ ਟਾਊਨ ਦਾ 
ਦਰਜਾ ਅਤੇ 1833 ਵਿਚ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਦਰਜਾ ਮਿਲਿਆ। ਰ 


੯ 


42524" ਉ. ਵਿਥ.;: 71502" ਪੱ. ਲੰਬ 

ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 2: 792 

ਚੈੱਲਟਨਹੈਮ : ਇਹ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੀ ਗਲਾਸਟਰਸ਼ਿਰ ਕਾਉਂਟੀ 
ਦਾ ਇਕ ਕਾਉਂਟੀ ਡਿਸਟਿਕਟ ਜਿਹੜਾ ਚੈੱਲਟ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੇ 
ਸਥਿਤ ਹੈ। ਚੈੱਲਟਨਹੈਮ ਵਿਚ 803 ਈ. ਵਿਚ ਵੀ ਗਿਰਜੇ ਦੀ ਹੋਂਦ 
ਬਾਰੇ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਪਹਿਲਾਂ-ਪਹਿਲ 
1223 ਵਿਚ ਜ਼ਿਕਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਮੰਡੀਆਂ ਮੇਲਿਆਂ ਆਦਿ ਦੇ 
ਨਿਤ 
ਦਿੱਤੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਹੇ 

ਸੰਨ 1716ਵਿਚ ਇਥੇ ਤਿੰਨ ਖਣਿਜੀ ਚਸ਼ਮਿਆਂ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਣ 
ਤੇ ਅਤੇ 1738 ਵਿਚ ਇਕ ਪੰਪ-ਘਰ (ਰੋਗ ਨਿਫਾਰਕ ਝਰਨੇ ਉਪਰ 
ਬਣਿਆ ਕਮਰਾ) ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਕਰਕੇ ਇਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕ 
ਸਮਾਜਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਇਕ ਦਮ ਤਰੱਕੀ ਕਰ ਗਏ। ਇਸ ਦੀ ਮਸ਼ਹੂਰੀ ਇਸ 
ਗੱਲ ਤੋਂ ਜ਼ਾਹਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ 1788ਵਿਚ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜਾਰਜ ਤੀਜਾ ਇਥੇ 
ਆਇਆ। 


ਸ਼ਹਿਰ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਸੰਨ 1841 ਦਾ ਬਣਿਆ 
ਚੈਲਟਨਹੈਮ ਕਾਲਜ, 1853ਦਾ ਬਣਿਆ ਚੈਲੱਟਨਹੈਮ ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਕਾਲਜ 
ਅਤੇ ਡੀਨ ਕਲੌਜ਼ ਸਕੂਲ (1886), ਗਰੈਮਰ ਸਕੂਲ ਅਤੇ ਟੀਚਰਜ਼ 
ਟਰੇਨਿੰਗ ਕਾਲਜ ਇਥੋਂ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਸਿੱਖਿਆ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ 
ਇਲਾਵਾ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਇਕ ਓਪੇਰਾ ਘਰ ਅਤੇ ਇਕ ਸਿਵਲ ਨਾਟ-ਘਰ 
ਵੀ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਸੰਸਾਰ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਮਕਾਲੀ ਬਰਤਾਨਵੀਂ ਸੰਗੀਤ 


_ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਸਾਲਾਨਾ ਮੇਲਾ ਵੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 


ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਕੁਝ ਹਲਕੇ ਉਦਯੋਗ ਵੀ ਹਨ। 
ਆਬਾਦੀ-1,03,115 (1991) 

51554" ਉ. ਵਿਥ. ; 204' ਪੇ. ਲੰਬ 

ਹ. ਪੁ-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 2: 792 


ਚੈੱਲਫੰਡ ਸੇਂਟ ਜਾਈਲਜ਼ : ਇਹ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਲੰਡਨ 


ਵਿਚ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੀ ਬਕਿੰਗਮਸ਼ਿਰ ਦਾ ਇਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਪੁਰਾਣੇ 


ਸਮੇਂ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਇਥੋਂ ਦੀ ਕੁਏਕਰ ਸਭਾ ਕਰਕੇ ਇਥੇ 
ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸੈਲਾਨੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਥੇ ਇਕ ਪੁਰਾਣੀ ਝੌਂਪੜੀ ਨੂੰ 
ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਾਂਭਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਉਹ ਝੌਂਪੜੀ 
ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਲੰਡਨ ਵਿਚ ਉਸ ਸਮੇਂ ਫੈਲੀ ਪਲੇਗ ਤੋਂ ਬਰਣ ਲਈ 
1665-66 ਵਿਚ ਮਹਾਨ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਕਵੀ ਜਾਨ ਮਿਲਟਨ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤੇ 
ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਪੁਸਤਕ 'ਪੈਰਾਡਾਈਂਜ਼ ਲਾੱਸਟ' ਇਥੇ ਹੀ ਪੂਰੀ 
ਕੀਤੀ ਸੀ। 17ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਕੁਏਕਰ ਨਾਂ ਦੀ ਧਾਰਮਕ ਸਭਾ ਦੇ ਲੋਕ 
ਇਸਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਹੀ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਇਸ ਥਾਂ ਤੇ ਹੁਣ ਗਾਰਡਨ 


-ਚੋਲਯਾਬਿੰਸਰ 
ਹੋਸਟਲ ਹੈ। 'ਦੀ ਪ੍ਰੈਜ਼ੈਂਟ-ਡੇ' ਫ੍ਰੈਡਜ਼ ਨਾਮੀ ਇਕੱਤਰਤਾ ਘਰ 1688 ਵਿਚ 
ਬੜਾਇਆ ਗਿਆ। ਇਥੋਂ ਦੇ ਕਬਰਸਤਾਨ ਵਿਚ ਪੈਨਸਿਲਵੇਨੀਆ ਦੇ 
ਬਾਨੀ, ਵਿਲੀਅਮ ਪੈੱਨ ਦੀ ਅਤੇ ਹੇਰ ਕਈ ਕੁਏਕਰਾਂ ਦੀਆਂ ਸਮਾਧਾਂ 
ਹਨ। 

51537" ਉ. ਵਿਥ. ; 834" ਪੱ. ਲੰਬ. 

ਹ. ਪੁ.-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 2 :713 


ਚੈਲਯਾਬਿੰਸਕ : ਪੱਛਮੀ ਕੇਂਦਰੀ ਰੂਸ ਦੀ ਇਹ ਇਕ _ 


_ ਆਬਲਸਤ ਹੈ ਜਿਸਨੇ ਯੁਰਾਲ ਪਰਬਤਾਂ ਦਾ ਪੂਰਬੀ ਘੇਰੇ ਤੇ 87,900 


ਵ. ਕਿ. ਮੀ. (33950 ਵ. ਮੀਲ) ਦਾ ਰਕਬਾ ਮੱਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।. 


ਇਥੋਂ ਦੀ ਕੁੱਲ ਵਸੋਂ, 35,12,000 (1983) ਹੈ। ਧੁਰ ਪੂਰਬ ਵਿਚ ਇਹ 
`_ਆਬਲਸਤ ਪੱਛਮੀ ਸਾਇਬੇਰੀਆਈ ਮੈਦਾਨ ਤਕ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਉਚੇਰੇ 

_ ਪਹਾੜੀ ਇਲਾਕੇ ਚੀੜ੍ਹ, ਫ਼ਰ, ਸਪਰੂਸ ਅਤੇ ਭੋਜ-ਬਿਰਛ ਦੇ ਦਰਖ਼ਤਾਂ 
ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਪਏ ਹਨ। ਆਬਲਸਤ ਦਾ ਹੇਠਲਾ ਪੂਰਬੀ ਭਾਗ ਸਟੈਪੀ 
ਵਿਚ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਵਿਚ ਭੋਜ-ਬਿਰਫ਼ ਦੇ ਝੁੰਡ ਹਨ। ਯੂਰਾਲ 
ਉਦਯੋਗਿਕ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਇਹ ਆਬਲਸਤ ਕੱਚੇ ਲੋਹੇ, ਟਾਈਟੇਨੀਅਮ, 
_ ਨਿਕਲ, ਸੋਨੇ, ਲਿਗਨਾਈਟ, ਤਾਂਬੇ, ਜਿਸਤ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਮਾਈਟ ਵਰਗੇ ਖਣਿਜ 
ਪਦਾਰਥਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਖਣਿਜ ਪਦਾਰਥਾਂ ਕਾਰਨ ਹੀ ਇਥੇ 
ਵੱਡੇ ਪੈਮਾਨੇ ਦੇ ਉਦਯੋਗ ਸਥਾਪਤ ਹੋਏ ਹਨ। ਮੈਗਨੀਟਾਗਾਰਸਕ 


ਇਸਪਾਤ ਦੇ ਕਾਰਖ਼ਾਨੇ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਹਨ ਅਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਕਸਬਿਆਂ ਵਿਚ 


ਭਾਰੀ ਅਤੇ ਦਰਮਿਆਨੇ ਦਰਜੇ ਦੇ ਇੰਜੀਨੀਅਰੀ ਉਦਯੋਗ ਸਥਾਪਤ 
ਹਨ। ਇਥੋਂ ਦੇ ਰਸਾਇਣਿਕ ਉਦਯੋਗ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ। ਪੂਰਬੀ 
ਸਟੈਪ ਵਿਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਤੇ ਜੋਰ ਹੈ। ਕਣਕ ਇਥੋਂ ਦੀ ਮੁੱਖ ਫ਼ਸਲ ਹੈ 
ਪਰ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਲਈ ਆਲੂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਵੀ ਉਗਾਈਆਂ 
ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਬੀਫ਼, ਦੁੱਧ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਪਸ਼ੂ ਅਤੇ ਭੇਡਾਂ ਦੀ ਆਰਥਿਕ 
ਮਹੱਤਤਾ ਬਹੁਤ ਹੈ। 

ਹ. ਪੁ.--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 2: 793 

ਚੈਲਿਸ, ਜੇਮਜ਼ : ਇਸ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਪਾਦਰੀ ਅਤੇ ਖਗੋਲਵੇਤਾ 
ਦਾ ਜਨਮ 12ਦਸੰਬਰ, 1803ਨੂੰ ਐਸੈਕਸ ਵਿਚ ਬ੍ਰੇਨਟਰੀ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। 
ਖਗੋਲੀ ਅੰਜ਼ਾਰਾਂ ਉਪਰ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਅਤੇ ਨੈਪਟਿਊਨ ਗ੍ਰਹਿ ਦੀ ਖੋਜ 
ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੇਖਣਾਂ ਸਦਕਾ ਇਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ ਹੈ। 
ਟ੍ਰਿਨਿਟੀ ਕਾਲਜ, ਕੈਂਬਰਿਜ ਤੋਂ ਵਿੱਦਿਆ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ ਇਹ 
ਉੱਥੇ ਹੀ 1824 ਵਿਚ ਸਕਾਲਰ ਬਣ ਗਿਆ ਅਤੇ 1836 ਵਿਚ ਖਗੋਲ 
ਅਤੇ ਪ੍ਰਯੋਗਿਕ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਦਾ ਪਲੂਮੀਅਨ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ। 


ਲਵੈਰੀਏ ਦੇ ਪਰਿਕਲਨ ਵਰਤ ਕੇ ਇਸ ਨੇ ਨੈਪਟਿਊਨ ਗ੍ਰਹਿ 
ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਪਰ ਇਹ ਇਸ ਬਾਰੇ ਜਾਣਦਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਸ ਗ੍ਰਹਿ ਪ੍ਰਤਿ 
ਇਸ ਦੇ ਸਿੱਟਿਆਂ ਤੋਂ ਕੁਝ ਹਫ਼ਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ 1846 ਵਿਚ ਬਰਲਿਨ 
ਵਿਚ ਇਸ ਗ੍ਰਹਿ ਬਾਰੇ ਐਲਾਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਮੀਟੀਓਰੋਸਕੋਪ, 
ਸਮਾਂਤਰਕਾਰੀ ਨੇਤਰਿਕਾਂ ਅਤੇ ਟ੍ਰਾਂਜ਼ਿਟ ਰੀਡਿਊਸਰ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਈਜਾਦਾਂ 
ਹਨ। ਇਸਨੇ 225 ਗਣਿਤਕ, ਭੌਤਿਕ ਅਤੇ ਖਗੋਲੀ ਖੇਜ-ਪੱਤਰ ਛਪਵਾਏ 
ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਸ ਦੀਆਂ ਖੋਜਾਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸਿੱਟੇ 


,4&5(101001631 6057981595 10302 31 11 00561₹8(61$ ੦7 
(41005160 (1832-64) ਨਾਂ ਹੇਠ 12 ਜਿਲਦਾਂ ਵਿਚ ਛਪੇ। 

ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ 3ਦਸੰਬਰ, 1862ਨੂੰ ਕੈਂਬਰਿਜਸ਼ਿਰ ਵਿਚ ਕੈਂਬਰਿਜ 
ਵਿਖੇ ਹੋਈ। 


ਹ ਪ.-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 2: 715; ਐਨ. ਅਮੈ. 6:259;ਵ. ਹੂ. ਸਾ: 316 


118 


ਚੈਲਿਨੀ, ਬੈਨਵੈਨੁੰਤੋ : ਇਹ ਫ਼ਲੋਰੈਂਸ ਦਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਉੱਘਾ 
ਬੁੱਤਘਾੜਾ ਅਤੇ ਲੈਖਕ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ ਇਕ ਨਵੰਬਰ, 1500ਈ. 
ਨੂੰ ਫ਼ਲੋਰੈਂਸ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਦਾ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਇਸ 
ਦੀ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ ਹੈਂ ਜਿਹੜੀ ਪਹਿਲੋਂ-ਪਹਿਲ 1728 ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ 
ਹੋਈ। ਇਸ ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ 
ਸੁੰਦਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਲਿਖਿਆ ਹੈ। 

ਚੈਲਿਨੀ ਕੇਵਲ ਇਕ ਉੱਚ 
ਪਾਏ ਦਾ ਕਾਰੀਗਰ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਗੋਂ 
ਇਕ ਉੱਤਮ ਬੱਤਘਾੜਾ ਵੀ _ਸੀ। 
ਹੀ ਮੁਕੰਮਲ ਕੀਤੀਆਂ। ਫ਼ਲੋਰੈਂਸ ਵਿਚ 
ਬਣਾਇਆ _ ਗਿਆ _ 96585 _ 
(1545-54)ਦਾ ਬੁੱਤ ਇਸ ਦੀ ਬਹੁਤ 
ਹੀ ਵਧੀਆ ਦੇਣ ਹੈ। 2 


ਚੈਲਿਨੀ ਦਾ ਪਿਤਾ ਇਸ ਨੂੰ 
ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ 
ਪਰ ਉਸ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ 
ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਇਹ ਸੁਨਿਆਰਾ ਕੰਮ 
ਕਰਨ ਤੋਂ ਨਾ ਹਟਿਆ। ਕਿਸੇ ਨਾਲ 
ਲੜਾਈ ਝਗੜਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ 1516 ਨ 
ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਸਿਐਨਾ ਰਿਖ ਵਨ ਚਿਲੀ ਦਾ ਕਲਮ 
ਜਲਾਵਤਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਸੰਨ ਕਾਂਸੀ ਦਾ ਇਕ ਬੁੱਤ 
1517-18ਵਿਚ ਵਾਪਸ ਫ਼ਲੋਰੈਂਸ ਪਰਤ 
ਰੋ ਵਿਰ ਇਹ ਰਮ ਚਲ ਗਿ ਸਨ ਵਿਚ ਰਤੀ 
ਇਸ ਨੂੰ ਫ਼ਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਹੇਈ। ਇਹ ਰੋਮ ਭੱਜ ਗਿਆ। ਉੱਥੇ ਇਸ 
ਨੇ ਸਾਲਮਾਂਕਾ ਦੇ ਬਿਸ਼ਪ ਅਤੇ ਪੋਪ ਕਲੀਮੈਂਟ ਸੱਤਵੇਂ ਕੋਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। 
ਸੰਨ 1527ਵਿਚ ਇਹ ਰੇਮ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਲੜਿਆ ਪਰ ਰੋਮ ਦੀ 
ਹਾਰ ਹੋ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਫ਼ਲੋਰੈਂਸ ਪਰਤ ਗਿਆ। ਸੰਨ 1529 ਵਿਚ ਫਿਰ 
ਹੋਮ ਚਲਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪੋਪ ਦੀ ਟਕਸਾਲ ਦਾ 'ਸਟੈਂਪ ਮਾਸਟਰ' 
ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਮਗਰੋਂ ਵੀ ਇਹ ਵਾਰੋ ਵਾਰੀ ਫ਼ਲੋਰੈਂਸ ਅਤੇ 
ਰੋਮ ਵਿਚ ਘੁੰਮਦਾ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਇਕ ਵਾਰ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ 
ਇਹ ਫ਼ਰਾਂਸ ਵੀ ਗਿਆ। ਸੰਨ 1537 ਵਿਚ ਹੋਮ ਪਰਤਣ ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ 
ਪੈਸੇ ਦੀ ਹੇਰਾ-ਫੇਰੀ ਲਈ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕੈਦ ਕੀਤਾ 
ਗਿਆ। ਇਹ ਭੱਜ ਨਿਕਲਿਆ, ਫਿਰ ਫੜਿਆ ਗਿਆ ਪਰ 1939 ਵਿਚ 
ਫਰਾਰਾ ਦੇ ਕਾਰਡੀਨਲ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਛੁਡਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਨੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹਾਂ 
ਅਤੇ ਧਾਰਮਕ ਹਸਤੀਆਂ ਲਈ ਸੋਨੇ ਦੇ ਮੇਡਲ ਅਤੇ ਕੈਂਡਲ ਆਦਿ 
ਬਣਾ ਕੇ ਕਮਾਲ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕਈ ਕ੍ਰਿਤਾਂ ਪੁਨਰ-ਜਾਗ੍ਰਤੀ 
ਕਾਲ ਦੇ ਸੁਨਿਆਰੇ ਕੰਮ ਦੀ_ਉੱਤਮ ਕਾਰੀਗਰੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ 
ਹਨ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਕ੍ਰਿਤਾਂ ਅਤੇ ਮੈਡਲਾਂ ਉੱਤੇ ਇਹ ਮਿਥਿਹਾਸ 
ਵਿਚੋਂ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਲੈ ਕੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਸੀ। . 

ਸੰਨ 1545 ਵਿਚ ਚੈਲਿਨੀ ਦੇ ਪੈਰਿਸ ਤੋਂ ਫ਼ਲੋਰੈਂਸ ਪਰਤਣ ਤੇ 
ਕਾਸਿਮੋ ਡਮੈਡਿਚੀ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਕਾਂਸੀ ਵਿਚ 'ਪਰਸੀਅਸ' ਦਾ ਬੁੱਤ 
ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਇਸ ਨੇ ਸੰਗਮਰਮਰ ਵਿਚ 'ਅਪਾਲੋ' ਤੇ 
'ਹਾਇਆ ਸਿੰਥ' (1546) ਅਤੇ 'ਨਾਰਸੀਸਸ' (1546-47)ਦੇ ਬੱਤ ਵੀ 
ਬਣਾਏ। ਸੰਨ 1563 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਫ਼ਲੋਰੈਂਸ ਦੀ ਅਕੈਡਮੀ ਲਈ ਸੀਲ 
ਬਣਾਈ ਜਿਸ ਦੇ ਦੋ ਡੀਜ਼ਾਈਨ ਬਰਤਾਨਵੀ ਅਤੇ ਮਿਊਨਿਖ ਦੇ 
ਅਜਾਇਬ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਪਏ ਹਨ। 





119 


ਸੰਨ 1558 ਤੋਂ 1562 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਚੈਲਿਨੀ ਨੇ ਆਪਣੀ 
ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ ਮੁਕੰਮਲ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 1565 ਵਿਚ ਸੁਨਿਆਰੇ ਕੰਮ ਅਤੇ 
ਬੁੱਤਸਾਜ਼ੀ ਸਬੰਧੀ ਖੇਜ-ਗ੍ਰੰਥ ਲਿਖਿਆ। 13ਫ਼ਰਵਰੀ, 157! ਨੂੰ ਫਲੋਰੈਂਸ 
ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। 

ਹ. ਪੁ.-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਸੈ. 3:1057 ; ਐਨ. ਅਮੈ. 


ਪਾਦਰੀ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਬਾਈਬਲ ਦੇ 9੧੬੬ 12003? ਅਨੁਵਾਦ ਦੀ 





ਰਿਚਰਭ਼ ਚੈਲੇਨਰ ਰ੍ 
ਸੋਧ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਕੈਥੋਲਿਕਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ 


ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ 29 ਸਤੰਬਰ 1619 ਨੂੰ ਸਸੈਕਸ ਵਿਚ 


ਲਿਉਇਸ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਨੇ ਫ਼ਰਾਂਸ ਵਿਚ ਇੰਗਲਿਸ਼ ਕਾਲਜ ਡੂਏ 
ਤੋਂ ਵਿੱਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਉੱਥੇ ਹੀ 1716 ਵਿਚ ਇਹ ਪਾਦਰੀ 
ਬਣਿਆ। ਸੰਨ 1720ਵਿਚ.ਇਹ ਧਰਮ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਨਿਯੁਕਤ 
ਹੋਇਆ। ਸੰਨ 1730ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਲੰਡਨ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਜਿਥੇ ਕੈਥੋਲਿਕ 
ਲੋਕ ਬੰਹੁਤ ਘੱਟ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤੰਗ ਕੀਤਾ' ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਸੰਨ 
1741 ਵਿਚ ਇਹ ਡੇਬਰਾ ਦਾ ਪਾਦਰੀ ਬਣਿਆ! ਸੰਨ 1758 ਵਿਚ ਇਸ 
ਨੂੰ ਲੰਡਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਵਿਕਾਰ (੯੩) ਥਾਪਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਨੇ 
ਕੈਥੋਲਿਕਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਵਾਧਾ ਕੀਤਾ। _` 

ਇਸ ਨੇ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਵਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਵਾਲੀਆਂ ਕਾਫ਼ੀ 
' ਪੁਸਤਕਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ 'ਦੀ ਗਾਰਡਨ ਆਫ਼ ਦੀ ਸੋਲ' (1740), 
'ਮੇਡੀਟੇਸ਼ਨਜ ਫਾਰ ਐਵਰੀ ਡੇ ਆਫ਼ ਦੀ ਯੀਅਰ' (1753) 'ਮੈਮਰੀਜ਼ 
ਆਫ਼ ਮਿੰਸ਼ਨਰੀ ਪ੍ਰੀਸਟਸ' (341-429 ਅਤੇ ੍ਰਟੈਰੀਆ 1 ਸੈਕਟਾ' 
ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। 


12 ਜਨਵਰੀ, 1787 ਨੂੰ ਲੰਡਨ ਵਿਖੇ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋਈ। 

ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਲ੍ਰਿ 5: 242; ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾਂ. 2: 715 

ਚੈਲੈਂਜਰ ਮੁਹਿੰਮ : ਇਹ ਸਮੁੰਦਰੀ-ਵਿਗਿਆਨ ਨਾਲ 
ਸਬੰਧਤ ਇਕ ਲੰਬੀ ਖੋਜ-ਯਾਤਰਾ ਸੀ ਜੋ ਬਰਤਾਨਵੀ ਜਲ-ਸੈਨਾ 
(ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਐਡਮਰਿਲੰਟ) ਅਤੇ ਰਾਇਲ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਯਤਨਾਂ ਨਾਲ 
7 ਦਸੰਬਰ, 1872 ਤੋਂ 26 ਮਈ, 1876 ਦੌਰਾਨ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਸ 
ਸਮੁੰਦਰੀ ਖੋਜ-ਮੁਹਿੰਮ ਵਿਚ 127,600 ਕਿ. ਮੀ. (68,890 ਨਾਉਟੀਕਲ 
ਮੀਲ) ਦੇ ਖੇਤਰ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਸ$ 'ਚੈਲੈਂਜਰ' ਨਾਮੀ 
2,306ਟਨ ਦੇ ਭਾਰ ਵਾਲੀ ਲੱਕੜੀ ਦੀ ਇਕ ਜੰਗੀ ਬੇੜੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ 


ਕੈਪਟਨ ਜਾਰਜ ਸਟਰਾਂਗ ਨੇਅਰਜ਼ ਨੇ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਸਰ. ਚਾਰਲਸ 
` ਵਾਈਵਿਲ ਟਾਮਸਨ ਨੇ ਵਿਗਿਆਨੀ ਸਟਾਫ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕੀਤੀ। ਇਸ 
ਖੋਜ ਯਾਤਰਾ ਵਿਚ 362ਸਟੇਸ਼ਨਾਂ 'ਤੇ ਪ੍ਰੇਖਣ ਕੀਤੇ ਗਏ, 492ੜੂੰਘੀਆਂ 
ਜ਼ਿਆਦਾ ਗਹਿਰਾਈਆਂ ਤੱਕ ਅਤੇ 133 ਘੱਟ ਡੂੰਘਾਈਆਂ ਤੱਕ ਖੋਜਾਂ 
ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਚੈਲੈਂਜਰ ਖੋਜ ਮੁਹਿੰਮ ਵਿਚ ਸਮੁੰਦਰ ਦਾ ਤਾਪਮਾਨ, 
ਸਮੁੰਦਰੀ ਰੇਆਂ ਅਤੇ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਬੇਸਨਾਂ ਦੀ ਡੂੰਘਾਈ ਅਤੇ 
ਤੱਟਾਂ ਬਾਰੇ ਖੋਜ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸਮੁੰਦਰੀ ਸਰਵੇਖਣ 
ਅਤੇ ਨਕਸ਼ੇ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦਾ ਕੰਮ ਅਤੇ ਜੀਵ-ਵਿਗਿਆਨਕ ਖੋਜਾਂ 
ਵੀ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਇਸ ਮੁਹਿੰਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀਆਂ ਖੋਜ ਮਹਿੰਮਾਂ 
ਨੇ ਇਸ ਦੇ ਖੋਜ ਨਤੀਜਿਆਂ ਵਿਚ ਹੋਰ ਵਾਧਾ ਤਾਂ ਕੀਤਾ ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਵਿਚ ਕੋਈ ਤਬਦੀਲੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੇ। ਚੈਲੈਂਜਰ ਦੇ ਕਾਰਜ ਖੇਤਰ ਅਤੇ 
ਇਸ ਦੀ ਪਰਿਪੂਰਨਤਾ ਨੇ ਸਮੁੰਦਰ ਹੇਠਲੇ ਖੋਜ-ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ 
ਇਕ ਜ਼ਾਨਣ ਮੁਨਾਰਾ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਮੁਹਿੰਮ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ 'ਦੀ 
ਚੈਲੈਂਜਰ ਰਿਪੋਰਟ' ਦੇ ਨਾਂ ਹੇਠ 1890 ਤੋਂ 1895 ਵਿਚਕਾਰ 50 ਜਿਲਦਾਂ 


_ਵਿਚ ਛਾਪੀ ਗਈ। ਇਸ ਦੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਅੰਕੜਿਆਂ 


ਵਿਚੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਤਾਂ ਹੁਣ ਤੱਕ ਵੀ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 
ਹ. ਪੁ.--ਐਨ. ਬਿਰਿ. ਮਾ, 2:714 
ਚੈਵੀਅਟ ਪਹਾੜੀਆਂ : ਇੰਗਲੈਂਡ ਅਤੇ ਸਕਾਟਲੈਂਡ ਦੀ 
ਸਰਹੱਦ ਨਾਲ 50 ਕਿ.ਮੀ. (30 ਮੀਲ) ਤੋਂ ਵੱਧ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਫੈਲਿਆ 
ਇਹ ਇਕ ਪਹਾੜੀ ਖੇਤਰ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਚੀਨ 
ਜਵਾਲਾਖ਼ੁਖੀ ਚਟਾਨਾਂ ਦਾ ਇਕ ਵੱਡਾ ਸਮੂਹ ਹੈ ਜੋ 816 ਮੀ. (2,676 


ਫੁੱਟ ਤੱਕ ਉੱਚਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਿੱਧੀ ਢਲਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਗੋਲਦਾਰ ਪਹਾੜੀਆਂ 


ਹਨ। ਡੂੰਘੀਆਂ ਤੰਗ ਘਾਟੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਖ ਕਰਦੀਆਂ 
ਹਨ। ਇਥੇ ਪੂਰਬ ਇਤਿਹਾਸਕ ਵਸੋਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਮਾਣ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। 
ਦੂਰ ਪੱਛਮ ਵਿਚ ਸਲੇਟੀ ਪੱਥਰ ਅਤੇ ਬਲੂਏ ਪੱਥਰ ਦੀਆਂ ਹੇਠਲੀਆਂ 
ਪਹਾੜੀਆਂ ਜਿਹੜੀਆਂ ਹਿਮਾਨੀ ਵਿਸਥਾਪਨ ਨਾਲ ਢੱਕੀਆਂ ਪਈਆਂ 
ਹਨ, ਪੀਟ-ਭਰਪੂਰ ਉਜਾੜਾਂ ਨੂੰ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਲਿਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ 
ਜੰਗਲ-ਉੱਨਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਜੰਗੀ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਕੰਟਰੋਲ ਹੇਠਲੀ 
ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ 1955 ਈ. ਵਿਚ ਨੈਸ਼ਨਲ ਜੰਗਲ ਪਾਰਕ ਬ੍ਣਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ 
ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਕਰਬੇ ਦਾ ਨਾਂ ਨਾਰਖੰਬਰਲੈਂਡ ਨੈਸ਼ਨਲ ਪਾਰਕ 
ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। _ 

- 55524" ਉ. ਵਿਥ,;2”20' ਪੂ. ਲੰਬ . 

_ਹ. ਪੁ-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 22818 ਰ 

ਚੋਹਾ ਸਾਹਿਬ : ਇਹ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਜਿਹਲਮ ਵਿਚ 
ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਇਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਸਥਾਨ ਥਾਣਾ 
ਦੀਨਾ ਦੇ ਪਿੰਡ ਰੋਹਤਾਸ ਤੋਂ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਪਹਾੜੀ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਸਥਿਤ ਹੈ 
ਅਤੇ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਦੀਨਾ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 5 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਪੱਛਮ ਵਿਚ ਹੈ। 
ਇਕ ਭਗਰੂ ਨਾਂ ਦੇ ਸਿੱਖ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਸ ਥਾਂ ਤੇ 
ਪੱਥਰ ਚੁਕ ਕੇ ਜਲ ਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਜਲ ਦੇ ਸੋਮੇ _. 
ਕੋਲ ਇਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਸਰੋਵਰ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਹਰ ਵੇਲੇ ਨਿਰਮਲ ਜਲ 
ਵਹਿੰਦਾਂ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ 'ਚਸ਼ਮਾ ਸਾਹਿਬ' ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਚਸ਼ਮੇ ਤੋਂ 
ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਦਰਬਾਰ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ 


ਨੇ ਇਸ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਨਾਂ ਜ਼ਮੀਨ ਲਗਵਾਈ ਸੀ। ਕੱਤਕ ਸੁਦੀ 15 


ਨੂੰ ਇਥੇ ਮੇਲਾ ਲਗਦਾ ਹੈ। 

ਹ. ਪੁ. -ਮ.ਕੋ. :47 

ਚੋਕੋਨਾਂਇ ਵਿਟਜ਼, ਮਿਹਾਲੀ : ਇਹ ਹੰਗਰੀ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ 
ਕਵੀ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ 17 ਨਵੰਬਰ, 1773 ਨੂੰ ਡੈਬ੍ਰੇਸੈਨ (ਹੰਗਰੀ) 


ਚੋਪ 


ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸਾਰਾ ਜੀਵਨ ਅਸਾਧਾਰਣ ਔਕੜਾਂ 
ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਡੈਬ੍ਰੇਸੈਨ ਵਿਖੇ ਸਹਾਇਕ 
ਮਾਸਟਰ ਲੱਗਾ ਪਰ ਇਸ ਨੂੰ ਨੌਕਰੀ ਤੋਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਇਕ 





__ ਮਿਹਾਲੀ ਚੋਕੋਨਾਂਇ ਵਿਟਜ਼ 


ਅਵਾਰਾ ਕਵੀ ਬਣੇ ਗਿਆ। ਇਸ ਨੇ ਇਕ ਅਮੀਰ ਕੁੜੀ ਜਿਸ ਦਾ 
ਇਸ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿਚ 'ਲਿਲਾ' ਕਰਕੇ ਜ਼ਿਕਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, 
ਖ਼ਾਤਰ ਪੱਕੀ ਨੌਕਰੀ ਹਾਸਿਲ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਪਰ ਜਦੋਂ ਇਸ 
ਨੂੰ ਇਕ ਛੋਟੇ ਕਸਬੇ ਵਿਚ ਪੱਕੀ ਨੌਕਰੀ ਮਿਲੀ ਤਾਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਉਸ 
ਕੁੜੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਗਰੀਬੀ ਅਤੇ ਬੁਰੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਇਹ 
ਵਾਪਸ ਡੈਬ੍ਰਸੈਨ ਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ 
ਰੂਪ ਵਿਚ ਦੇਖਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ 28 ਜਨਵਰੀ, 1805 ਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ 
ਹੇ ਗਈ। 


ਇਸ ਨੇ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵੱਲ ਵੱਧ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਹੰਗਰੀ 
`ਦੇ ਛੰਦ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਸਿਧਾਂਤਕਾਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ 
ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਜਾਗ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਅੰਸ਼ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਵਿਅੰਗ ਹੈ, 
ਭਾਵੁਕਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੇ ਨਾਟਕ ਵੀ ਲਿਖੇ। ਇਸ ਨੇ ਹੰਗਰੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ 
ਪਹਿਲਾ ਗਜ਼ਾਹੀਆ ਮਹਾਂਕਾਵਿ 12069 (1804)ਲਿਖਿਆ, ਜਿਹੜਾ 
ਕਿ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। 

ਹ. ਪੁ.-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 6 : 831; ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 3: 275 

ਚੋਪ : ਇਹ ਵਿਆਹ ਦੀ ਫੁਲਕਾਰੀ ਹੈ। ਵਿਆਹ ਦੀਆਂ ਰੀਤਾਂ 
ਸਮਾਪਤ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਲੜਕੀ ਨੂੰ ਚੂੜਾ ਚੜ੍ਹਾਉਣ ਵੇਲੇ ਨਾਨੀ ਚੇਪ 
ਦੇਂਦੀ ਸੀ। ਪੁਰਾਤਨ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਇਹ ਰਸਮ ਅੱਜ ਵੀ 
ਪ੍ਰਚਲਤ ਹੈ। 

ਚੋਪ ਸਾਧਾਰਣ ਫੁਲਕਾਰੀ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ 
ਕਢਾਈ ਵੀ ਇਕ ਖਾਸ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਤ੍ਰੋਪੇ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ 
ਲਾਲ ਸੂਹੇ ਖੱਦਰ ਉਪਰ ਸੁਨਹਿਰੀ ਪੀਲੇ ਧਾਗੇ ਨਾਲ ਕੱਢੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ 
ਅਤੇ ਇਹ ਕਢਾਈ ਕੇਵਲ ਪੱਲਿਆਂ ਤੇ ਪਾਸਿਆਂ ਉੱਤੇ ਹੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ 
ਹੈ। ਇਸ ਕਢਾਈ ਵਿਚ ਤ੍ਰੋਪਾ ਬਹੁਤ ਨਿੱਕਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੱਪੜੇ ਉਪਰ 
ਚੌਰਸ ਜਾਂ ਗੋਲ ਫੇਰਾਂ ਵਿਚ ਬੂਟੇ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 


ਚੋਪ ਕੁੜੀ ਦੇ ਵਿਆਹ ਦੀ ਇਕ ਖ਼ਾਸ ਚੀਜ਼ ਹੈ। ਕੁੜੀ ਦੀ 


ਨਾਨੀ ਅਤੇ ਮਾਂ ਆਦਿ ਚੇਪ ਕੱਢਣ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਫ਼ਖਰ ਮਹਿਸੂਸ 
ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ। ਆਂਢ-ਗੁਆਂਢ ਅਤੇ ਕੁੜੀਆਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋ ਕੇ ਇਸ 
ਮੌਕੇ ਤੇ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਦੀਆਂ, ਗੁੜ ਤੇ ਖੋਪਾ ਵੰਡਦੀਆਂ ਅਤੇ ਸਾਰੀਆਂ 


120 


ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਉੱਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਮੌਲੀ ਬੰਨ੍ਹਦੀਆਂ ਸਨ। ਇਸ ਪਿੱਛੋਂ 
ਇਸਤਰੀਆਂ ਢੋਲਕੀ ਦੀ ਤਾਲ ਉਪਰ ਸੁਹਾਗ ਦਾ ਗੀਤ ਛੇੜਦੀਆਂ 
ਅਤੇ ਨਾਨੀ ਚੋਪ ਉੱਤੇ ਪਹਿਲਾ ਤ੍ਰੋਪਾ ਭਰਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਵੇਲੇ ਸਾਰੇ 
ਜਣੇ ਨਾਨੀ ਅਤੇ ਦੋਹਤੀ ਨੂੰ ਸ਼ੁਭ ਇਛਾਵਾਂ ਦੇਂਦੇ ਸਨ। 

ਹ. ਪੁ.-ਪੁੰਜਾਬ -ਭਾ. ਵਿ. ਪੰ. 

ਚੋਪਦਾ : ਇਹ ਭਾਰਤ ਦੇ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਰਾਜ ਦੇ ਜਲਗਾਓ' 
ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਇਕ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਜੇ ਧੁਲੀਆ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 75 ਕਿ. ਮੀ. 
ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਤਾਪਤੀ ਦਰਿਆ ਦੇ ਸੱਜੇ ਕੰਢੇ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 12 
ਕਿ. ਮੀ. ਦੂਰੀ ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਕਾਫ਼ੀ ਪੁਰਾਣਾ ਵਸਿਆ ਹੋਇਆ 
ਹੈ ਅਤੇ ਇਥੇ ਦੇ ਕਿਲੇ ਦੇ ਖੰਡਰਾਤਾਂ ਤੋਂ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਮੁੱਢਲੇ 
ਹਿੰਦੂ ਰਾਜਿਆਂ ਅਧੀਨ ਕਾਫ਼ੀ ਮਹੱਤਤਾ ਵਾਲਾ ਥਾਂ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਸੰਨ 
1600 ਵਿਚ ਇਹ ਕਾਫ਼ੀ ਵਸੋਂ ਵਾਲਾ ਤੇ ਕਾਫ਼ੀ ਵੱਡਾ ਸ਼ਹਿਰ ਸੀ। ਇਥੇ 
ਰਾਮੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਮੰਦਰ ਸੀ ਜਿਸ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਹਿੰਦੂ ਲੋਕ ਬਹੁਤ 
ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤੋਂ ਆਉਂਦੇ ਸਨ। ਸੰਨ 1820 ਵਿਚ ਸਿੰਧੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ 
ਬਰਤਾਨਵੀ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਤੇ 1837 ਵਿਚ ਇਸ ਕੋਲ ਵਾਪਿਸ 
ਆ ਗਿਆ ਪਰ 1844ਵਿਚ ਇਹ ਫਿਰ ਤੋਂ ਬਰਤਾਨਵੀ ਸਰਕਾਰ ਅਧੀਨ 
ਆ ਗਿਆ। ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ 1870 ਤੋਂ ਮਿਉਂਸਪਲ ਕਮੇਟੀ ਹੈ ਤੇ ਪੁਰਾਣੇ 
ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੀ ਇਥੇ ਕਈ ਵਿੱਦਿਅਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਹਨ ਤੇ ਇਥੇ ਕਪਾਹ ਅਤੇ 
ਅਲਸੀ ਦਾ ਵਪਾਂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 

ਆਬਾਦੀ-49,234 (1991) 

ਹ. ਪੁ.-ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ. 10:327 . 

ਚੋਪੜਾ, ਜਗਮੋਹਨ : ਪੰਜਾਬ ਭਾਰਤ) ਦੇ ਇਸ ਚਿੱਤਰਕਾਰ 
ਦਾ ਜਨਮ 19ਫ਼ਰਵਰੀ, 1935ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ (ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। 
ਸੰਨ 1958 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਫ਼ਾਈਨ ਆਰਟਸ ਵਿਚ ਡਿਪਲੋਮਾ ਹਾਸਿਲ 


'ਕੀਤਾ। ਸੰਨ 1956ਤੋਂ 1976 ਤੱਕ ਇਸ ਨੇ ਸਿੱਖਿਅਕ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। 


ਇਹ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੇ ਆਰਟਸ ਕਾਲਜ ਦਾ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ 
ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਅਤੇ ਆਰਟ ਗੈਲਰੀ ਦਾ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਰਹਿ ਚੁਕਿਆ ਹੈ। 

ਸੰਨ 1958 ਤੋਂ 1976 ਤੱਕ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ ਕਾਲਜ ਆਫ਼ 
ਆਰਟਸ ਵਿਚ ਸੀਨੀਅਰ ਲੈਕਚਰਾਰ ਹੋਣ ਸਮੇਂ ਇਸਨੇ ਕਈ ਵਾਰੀ 
ਇਕੱਲਿਆਂ ਹੀ ਆਪਣੀ ਕਲਾ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕਈ ਰਾਸ਼ਟਰੀ 
ਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀਆਂ ਵਿਚ ਭਾਗ ਲਿਆ। 
ਇਹ ਕਈ ਕਲਾਤਮਕ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਹੈ। 
ਇਹ ਦਿੱਲੀ ਸ਼ਿਲਪੀ ਚਕਹ ਦਾ ਚੇਅਰਮੈਨ ਵੀ ਹੈ। _ 


ਇਸ ਦੇ ਚਿੱਤਰ ਲਲਿਤ ਕਲਾ ਅਕਾਦਮੀ ਨੈਸ਼ਨਲ ਗੈਲਰੀ ਆਫ਼ 
ਰਾਜ' ਨਿਵਾਸ ਦਿੱਲੀ ਆਦਿ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਵਧਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸਨੇ 1968 
ਅਤੇ 1970 ਵਿਚ ਦੋ ਵਾਰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਇਨਾਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ 
ਇਲਾਵਾ, ਇਸ ਨੇ ਆਲ._ਇੰਡੀਆ ਫਾਈਨ ਆਰਟਸ ਅਤੇ ਕਰਾ ਫਟ 
ਸੋਸਾਇਟੀ ਵੱਲੋਂ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਪ੍ਰ ਦਰਸ਼ਨੀਆਂ ਵਿਚ ਵੀ 
ਕਈ ਇਨਾਮ ਹਾਸਲ ਕੀਤੇ। ਰ ਰ 

ਹ. ਪੁ. -ਨੈਸ਼ਨਲ ਆਨਰਜ਼ ਐਨ. ; ਇੰਡੀਆ ਹੂ. ਜ਼. ਹੂ 1982-83 
ਛੋਟੀਆਂ-ਛੋਟੀਆਂ ਸਨਦੀ ਜਾਗੀਰਾਂ ਦਾ ਇਕ ਸਮੂਹ ਸੀ ਜੋ ਬੁੰਧੇਲਖੰਡ 


ਵਿਚ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਏਜੰਟ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸਨ।ਇਸ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਅਤੇ 


ਪੱਛਮ ਵਿਚ ਬੀਂਦਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਵਿਚ ਬਰਾਉਂਦਾ ਇਸ ਦੀ 
ਸਰਹੱਦ ਬਣਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਚੋਬੇ ਜਾਗੀਰਾਂ ਵਿਚ ਪੰਜ ਜਾਗੀਰਾਂ-ਪਾਲਦਿਓ, 


121 


ਪੋਹਰਾ, ਤਰਾਓ', ਭਾਈਸਾਉਂਦਾ ਅਤੇ ਕਾਮਤ-ਰਜਾਉਂਲਾ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰੁੱਲ ਖੇਤਰਫਲ 325 ਵ. ਕਿ. ਮੀ. ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਜਾਗੀਰਾਂ ਦੀ 
ਆਮਦਨ ਦਾ ਮੁੱਖ ਸਾਧਨ ਕੀਮਤੀ ਪੱਥਰਾਂ ਦੀ ਵਿਕਰੀ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਵਿਚ ਆਬਾਦੀ ਦੀ ਔਸਤ ਘਣਤਾ 163 ਵਿਅਕਤੀ ਪ੍ਰਤੀ ਵਰਗ ਮੀਲ 
ਸੀ ਜਿਸ ਵਿਚ 94% ਆਬਾਦੀ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੀ ਅਤੇ ਬਾਕੀ 
ਅਧਿਆਤਮਵਾਦੀਆਂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀ ਸੀ। 


ਇਨ੍ਹਾਂ ਜਾਗੀਰਾਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਜਿਝੋਟੀਆ (ਜਿਜਹੋਤੀਆ) ਬ੍ਰਾਹਮਣ 


ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚੋਬੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਦਾਦਰੀ ਨਾਮੀ ਪਿੰਡ 


ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਸੀ ਜੋ ਨਵਾਂ ਗਾਓ' ਫ਼ੌਜੀ ਛਾਉਣੀ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ 
ਸੀ। ਫ਼ੌਜੀ ਸੇਵਾ ਵੱਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਝੁਕਾਅ ਕਾਰਨ ਇਹ ਮਸ਼ਹੂਰ 
ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਪੰਨਾ ਦੇ ਰਾਜੇ, ਰਾਜਾ ਛੱਤਰਸਾਲ ਦੇ ਸਮੇਂ ਇਹ ਫ਼ੌਜ ਦੇ 
ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ' ਅਹੁਦਿਆਂ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਪਹਿਲੀਆਂ ਚਾਰ 
ਜਾਗੀਰਾਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਰਾਮ ਕਿਸ਼ਨ ਦੇ ਵਾਰਸਾਂ ਵਿਚੋਂ ਹਨ। ਰਾਮ ਕਿਸ਼ਨ 


ਪੰਨਾ ਦੇ ਰਾਜਾ ਹਿਰਦੇ ਸ਼ਾਹ ਸਮੇਂ ਕਾਲਿੰਜਰ ਦੇ. ਕਿਲੇ ਦਾ ਗਵਰਨਰ 


ਸੀ। ਬੁੰਧੇਲ ਖੰਡ ਉੱਤੇ ਬਾਂਦਾ ਦੇ ਨਵਾਬ ਅਲੀ ਮੁਹੰਮਦ ਦੇ ਹਮਲਿਆਂ 
ਸਮੇਂ ਰਾਮ ਕਿਸ਼ਨ ਨੇ ਕਿਲੇ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ 10 ਸਾਲਾਂ 
ਤੱਕ ਨਵਾਬ ਦੇ ਸਾਰੇ ਹਮਲਿਆਂ ਦਾ ਡੱਟ ਕੇ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। 
ਬਰਤਾਨਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਧਣ ਸਮੇਂ ਕਾਲਿੰਜਰ ਦੇ_ਕਿਲੇ ਉੱਤੇ ਇਸ ਦੇ 
ਸੱਤ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਸੀ। ਬੇਸ਼ਕ ਇਹ ਲੋਕ ਪੰਨਾ ਰਾਜ ਦੇ ਬਗ਼ਾਵਤੀ 
ਵੀ ਸਨ ਪਰ ਬਰਤਾਨਵੀਂ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦੀ 
ਨੀਤੀ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਹੇਠ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 1812 ਵਿਚ ਕਿਲੇ ਅਤੇ 
ਨਾਲ ਲੱਗਦੀ ਸਾਰੀ ਜਾਇਦਾਦ ਦਾ ਮਾਲਕ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਦਾ ਵੱਡਾ ਭਰਾ ਫਿਰ ਵੀ ਬਰਤਾਨਵੀ ਸਰਕਾਰ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਮਨ 
ਨਾਲ ਰਿਹਾ। 16 ਜਨਵਰੀ, 1812 ਨੂੰ ਕਰਨਲ ਮਾਰਟਿਨਡੇਲ ਨੇ ਕਿਲੇ 
ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਭਾਵੇਂ ਇਸਦਾ ਹਮਲਾ ਕਾਮਯਾਬ ਨਾ ਹੋਇਆ 
ਪਰ ਦਰੀਆਓ ਸਿੰਘ ਇਸ ਗੱਲ.ਤੇ ਅਧੀਨਗੀ ਮੰਨਣ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹੋ 
ਗਿਆ ਕਿ ਉਸਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਹੋਰ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਣ। ਇਹ 
ਸ਼ਰਤਾਂ ਮੰਨ ਲਈਆਂ ਗਈਆਂ ਪਰ ਘਰ ਵਿਚ ਆਪਸੀ ਮੱਤਭੇਦ ਵਧ 
ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਘਰ ਦੇ ਹਰ ਇਕ ਮੈਂਬਰ ਲਈ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰੇਲੂ 
ਵਕੀਲ ਗੋਪਾਲ ਲਾਲ ਕਾਯਸਥ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਨਦ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। 
ਇਸ ਨਵੇਂ ਝਗੜੇ ਕਾਰਨ 1817 ਵਿਚ ਫਿਰ ਨਵਾਂ ਸਮਝੌਤਾ ਹੋਇਆ। 

ਸੰਨ 1862 ਵਿਚ ਜਾਗੀਰਾਂ ਨੂੰ ਜੱਦੀ ਸਨਦ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਜਿਸ 
ਅਨੁਸਾਰ ਅਸਲੀ ਜਾਂ ਮੁਤਬੰਨਾ ਵਾਰਸ ਨਾ ਹੋਣ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਉਸ 
ਜਾਗੀਰ ਨੂੰ ਬਾਕੀ ਸਾਰਿਆਂ ਜਿੰਦਾ ਭਰਾਵਾਂ ਵਿਚ ਬਰਾਬਰ-ਬਰਾਬਰ 
ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ 1817 ਦੀ ਸੰਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਬਣੇ 9 


ਹਿੱਸੇ 1839 ਵਿਚ ਸੱਤ ਰਹਿ ਗਏ। ਸੰਨ 1864 ਵਿਚ ਕੇਵਲ ਪੰਜ ਅਤੇ 


1855 ਵਿਚ ਕਤਲ ਹੋ ਜਾਣ ਤੇ ਇਹ ਕੇਵਲ 4ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਹੀ ਰਹਿ 
ਗਈ। 

ਹ. ਪੁ.--ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ. 10 : 183 ਰ੍ 

ਚੋਮਡੀ ਕੁਰੁਸ, ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ : ਇਹ ਹੰਗਰੀ ਦਾ ਯਾਤਰੀ 
ਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨੀ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ ਕੁਰੂਸ ਵਿਖੇ 4 ਅਪ੍ਰੈਲ, 
1784 ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਵਿਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਮਗਰੋਂ 1820 ਵਿਚ ਇਹ 
ਮੈਗਯਾਰਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਲੱਭਣ ਲਈ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਚੱਲ ਪਿਆ। ਇਹ ਮਿਸਰ 
ਗਿਆ ਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿਚੋਂ ਹੁੰਦਾ ਤਿੱਬਤ ਪਹੁੰਚਿਆ,ਜਿਥੇ ਇਸ 
ਨੇ ਬੋਧੀ ਮੱਠਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ 4 ਸਾਲ ਭਾਸ਼ਾ ਤੇ ਬੋਧੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ 
ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ। ਤਿੱਬਤੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਗਿਆਨ ਕਾਰਨ ਇਸ ਨੂੰ ਬੰਗਾਲ 


_ਚੋਰ ਵਪਾਰ 


ਦੀ ਏਸ਼ੀਐਟਿਕ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਤਿੱਬਤੀ ਭਾਸ਼ਾ 
ਦੀਆਂ 1000ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੁਸਤਕਾਂ ਸਨ, ਨੌਕਰੀ ਮਿਲ ਗਈ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ 
ਇਸ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰੀ ਸਹਾਇਤਾ ਮਿਲ ਗਈ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੇ 
ਤਿੱਬਤੀਅਨ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ ਤੇ ਤਿੱਬਤੀਅਨ ਵਿਆਕਰਣ 
(1834) ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ। ਇੱਸਨੇ ਪਵਿੱਤਰ ਬੋਧੀ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ 
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ। ਹੰਗਰੀ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪੈਨਸ਼ਨ ਲਗਾਈ 
ਵਰਤੀ। ਕਲਕੱਤੇ ਰਹਿ ਕੇ ਇਸ ਨੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਹੋਰ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ 
ਸਿੱਖੀਆਂ। ਸੰਨ 1842 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਮੈਗਯਾਰਾਂ ਦੇ ਮੂਲ ਲੱਭਣ ਲਈ 
ਦੂਜੀ ਵਾਰੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਆਰੰਭੀ ਪਰ 11 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1842 ਨੂੰ ਦਾਰਜੀਲਿੰਗ 
ਵਿਖੇ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। _ 
`_ਹ. ਪੁ-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ 6:871 

ਚੋਰਡੀ : ਮਾਟਾਕਾਓ ਭਾਸ਼ਾਈ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਦੱਖਣੀ 
ਅਮਰੀਕੀ-ਇੰਡੀਅਨ ਨਸਲ ਦਾ ਕਬੀਲਾ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਬੋਲੀਵੀਆ, 
ਅਰਜਨਟੀਨਾ, ਪੈਰਾਗਵੇ ਦੇ ਗ੍ਰੈਨ ਚਾਕੋ ਖੇਤਰ ਵਿਚ .ਪਿਲਕਮਾਈਓ 
ਦਰਿਆਈ ਖੰਡ ਵਿਚ ਵਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕੋਈ 
3000 ਹੈ। ਇਹ ਲੋਕ ਆਦਿ ਵਾਸੀ ਜਿਹੇ ਹਨ, ਜਿਹੜੇ ਖੇਤੀ ਕਰਕੇ ਤੇ 
ਮੱਛੀਆਂ ਫੜ ਕੇ ਆਪਣਾ ਨਿਰਬਾਹ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਿਕਾਰ ਦੀ ਕਰਦੇ - 


ਹਨ ਅਤੇ ਖਾਣ ਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿਚੋਂ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। 


ਚੋਰਡੀ ਕਬੀਲੇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਇਕੋ ਵਿਆਹ ਕਰਨ ਦਾ ਰਿਵਾਜ 
ਹੈ, ਲੜਕੀਆਂ ਆਪਣੇ ਵਰ ਆਪ ਚੁਣਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਕਬੀਲੇ ਦੇ 
ਕੱਢੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਾਉਣ ਦਾ ਰਿਵਾਜ਼ ਹੈ। ਤੀਰ ਇਸ ਕਬੀਲੇ ਦਾ ਜੰਗੀ 
ਹਥਿਆਰ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਸਮਿਆਂ ਦੌਰਾਨ ਲੜਾਈਆਂ ਵਿਚ ਇਹ ਲੋਕ 
ਤੀਰ ਕਮਾਨਾਂ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਬਚਾਓ ਕਰਨ ਲਈ ਮੋਟੇ ਕੱਪੜੇ 
ਪਾਇਆ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਲੋਕ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਭਾਂਡੇ, ਜਾਲ ਅਤੇ ਬੁਣੇ ਹੋਏ 
ਥੈਲੇ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਰ 

ਹ. ਪੁ.-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 5 : 565 ਰ 

ਚੋਰਲੂ : ਇਹ ਯੂਰਪੀ ਤੁਰਕੀ ਦੇ ਏਡਰੀਆਨੋਪਲ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦਾ 
ਇਕ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਜੋ ਚੋਰਲੁ ਦਰਿਆ ਦੇ ਖੱਥੇ ਕੰਢੇ ਤੇ ਵਸਿਆ ਹੋਇਆ 
ਹੈ। ਇਹ ਮਾਰਮੋਰਾ ਸਾਗਰ ਤੇ ਸਥਿਤ ਸਿਲਵਰੀ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 36 ਕਿ 
ਮੀ. ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਅਤੇ ਇਸਤੰਬੋਲ ਤੋਂ ਰੇਲ ਰਾਹੀਂ ਲਗਭਗ 115 ਕਿ 
ਮੀ. ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਸਥਿਤ ਇਸਤੰਬੋਲ ਏਡਰਨ ਰੇਲਵੇ ਦਾ ਇਕ ਵੱਡਾ 
ਸਟੇਸ਼ਨ ਹੈ। ਇਥੇ ਉਨੀ ਕੱਪੜੇ, ਦਰੀਆਂ ਅਤੇ ਗ਼ਲੀਚੇ ਬਣਦੇ ਹਨ। 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 

ਹ. ਪੁ.-ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 4:297 _ 

ਚੋਰ ਵਪਾਰ : ਕਰਾਂ ਜਾਂ ਵਿਧਾਨਕ ਪ੍ਰਤੀਬੰਧਾਂ ਤੋਂ ਅੱਖ ਬਚਾ 
ਕੇ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚੋਰੀ ਕਰਕੇ ਲਾਭ ਕਮਾਉਣ ਲਈ ਗ਼ੈਰ ਕਾਨੂੰਨੀ ਰੂਪ 
ਨਾਲ ਕਰੰਸੀ, ਵਸਤਾਂ ਜਾਂ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਆਯਾਤ, _ 
ਨਿਰਯਾਤ, ਅੰਤਰਦੇਸ਼ੀ ਜਾਂ ਅੰਤਰਪ੍ਰਾਂਤਕ ਵਪਾਰ ਖ਼ਰੀਦਣ, ਵੇਚਣ ਦੀ 
ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ) ਨੂੰ ਚੋਰ ਵਪਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੁਖ-ਸਾਧਨ ਵਾਲੀਆਂ 


_ਬਦੇਸ਼ੀ ਵਸਤਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੀ ਆਦਤ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਜਾਂ ਉਸ ਨੂੰ 


ਘਟਾਉਣ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਬਦੇਸ਼ੀ ਮੁਦਰਾ ਦੇ ਘਾਟੇ ਜਾਂ ਉਸ ਦੇ ਸੰਕਟ 
ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਉਦਯੋਗਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਤੇ ਵਾਧਾ ਕਰਨ ਲਈ, ਰਾਸ਼ਟਰ 
ਵਪਾਰ-ਸੰਤੁਲਨ ਲਈ ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਸਬੰਧੀ ਜਾਂ ਦੈਵੀ ਆਫ਼ਤਾਂ ਤੋਂ ਬਚਾਉ 


ਚੋਰੂਮ 
ਆਦਿ ਲਈ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਵਪਾਰ ਉੱਤੇ ਕਰ ਜਾਂ ਪ੍ਰਤੀਬੰਧ ਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਰਾਂ ਜਾਂ ਪ੍ਰਤੀਬੰਧਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਜਾਂ ਤਾਂ ਵਸਤੂਆਂ ਦਾ ਮੁੱਲ ਵੱਧ 
ਜਾਂਦਾ`ਹੈ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਵੱਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ 


ਪ੍ਰਤੀਬੰਧਤ ਅਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਕਰ ਵਾਲੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਆਦਿ ਦੀ ਵਰਤੋਂ . 


ਲਈ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ਤੇ ਰੁਚੀ ਵੱਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਚੋਰ ਵਪਾਰ 
ਵਿਚ ਕਰਾਂ ਦੀ ਚੋਰੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਕਾਨੂੰਨੀ ਰੂੰਪ ਨਾਲ 
ਮੁਕਾਬਲੇ ਤੇ ਮਹਿੰਗੀਆਂ ਪੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਲਾਭ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਲੋਕ 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖਰੀਦਦੇ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਸਤਾਂ ਦੇ ਲਿਆਉਣ ਲਿਜਾਣ ਉੱਤੇ 
`_ਪੂਰਾ ਜਾਂ ਸੀਮਤ ਪ੍ਰਤੀਬੰਧ ਹੈ ਉਹ ਵੀ ਗ਼ੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਮਾਧਿਅਮ ਰਾਹੀਂ 
ਮਿਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਅਜਿਹੀਆਂ ਅਣਉਪਲਬੱਧ ਵਸਤਾਂ 
ਨੂੰ ਲੋਕ ਆਦਤ ਜਾਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦੀ 
ਸੁਭਾਵਕ ਮਨੁੱਖੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਕਾਰਨ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮੁੱਲ ਦੇ ਕੇ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨ 
ਭੰਗ ਕਰਕੇ _ਵੀ ਖ਼ਰੀਦਣਾ ਪਸੰਦ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਗ਼ੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ 
_ ਅਨੈਤਿਕ ਵਪਾਰ ਵਿਚ ਵਾਧਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। 

ਭਾਵੇਂ ਵਪਾਰ ਵਿਚ ਕਰ ਵਿਵਸਥਾ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਸਦਾ 
ਤੋਂ ਹੀ ਕਰਾਂ ਦੀ ਚੇਰੀ ਹੁੰਦੀ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸੁਤੰਤਰ ਵਪਾਰ ਤੇ ਲੱਗੇ 
ਪ੍ਰਤੀਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਲੁਕ ਛਿਪ ਕੇ ਤੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਵੀ ਇਸ ਦਾ 
ਗੰਭੀਰ ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਧਿਐਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਹੁੰਦਾ ਚੱਲਿਆ ਆ 
ਰਿਹਾ ਹੈ ਜਿਥੇ ਆਧੁਨਿਕ ਉਦਯੋਗਿਕ ਵਿਵਸਥਾ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੋਇਆ। 
ਭਾਵੇਂ ਕੌਟਲਿਆ ਦੇ ਅਰਥ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿਚ ਕਰਾਂ ਦੀ ਚੇਰੀ ਲਈ ਦੰਡ 
ਵਿਧਾਨ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਹੈ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਮੱਧ ਕਾਲ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ 
ਵਿਚ ਵੀ ਕਰ ਚੋਰੀ ਲਈ ਦੰਡ ਵਿਧਾਨ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਿਤੇ-ਕਿਤੇ ਮਿਲ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਵੀ ਉਦਯੋਗਿਕ ਉੱਨਤੀ ਵਾਲੇ ਪਹਿਲੇ ਦੇਸ਼, ਇੰਗਲੈਂਡ 
ਦੇ ਆਰਥਿਕ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ 1168 ਈ. ਤੋਂ ਹੀ ਇਸ ਚੋਰ ਵਪਾਰ ਦਾ 
_ ਜ਼ਿਕਰ ਮਿਲਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇੰਗਲੈਂਡ ਨੇ ਉੱਨ ਦੇ ਬਦੇਸ਼ੀ 
ਵਪਾਰ ਤੇ ਬਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਪ੍ਰਤਿਬੰਧ ਲਗਾਂਇਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਤੀਬੰਧਾਂ 
ਤੇ ਕਰਾਂ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਉੱਲੂ ਵਪਾਰ (0੧10) ਚਲਾਇਆ ਜੋ ਰਾਤ 
ਦਾ ਵਪਾਰ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਇਹ ਸ਼ੱਕ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਚੋਰੀ ਕਰ 
ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਕਰਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੱਜਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ 


ਦਾ ਕੰਮ ਸੌਂਪਿਆ ਗਿਆ। ਇਹ ਵਪਾਰ ਸਦੀਆਂ ਤੱਕ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ 


ਦੱਖਣੀ ਤਟ ਤੋਂ ਚੱਲਿਆ ਅਤੇ ਵਪਾਰੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਜਨਤਾ ਨੇ 
ਵੀ ਇਸ ਗ਼ੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਕੰਮ ਵਿਚ ਯੋਗਦਾਨ ਦਿੱਤਾ। 

ਯੂਰਪ ਦੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਅਤੇ ਵਪਾਰਕ ਕੇਂਦਰ ਏਸ਼ਾਂ ਦੇ ਤੱਥ ਦਾ 
ਸਹੀ-ਸਹੀ ਵੇਰਵਾ ਚੌਦ੍ਰਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿਚ ਮਿਲਿਆ ਅਤੇ ਇਸ 
ਅਨੈਤਿਕ ਵਪਾਰ ਦੇ ਲਈ ਫਾਂਸੀ ਤੱਕ ਦਾ ਦੰਡ ਅਨੇਕ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੇ 
ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤਾ। ਜਦੋਂ ਵੀ ਕਰ ਵਧੇ ਜਾਂ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਵਪਾਰ ਤੇ ਪ੍ਰਤੀਬੰਧ 
ਵਿਚ ਇਹ ਗ਼ੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਵਪਾਰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚਲੰਦਾ ਰਿਹਾ। ਇੰਨਾ ਹੀ 
ਨਹੀਂ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੇ ਇਸ ਵਪਾਰ ਰਾਹੀਂ ਆਰਥਿਕ 
ਸੰਤੁਲਨ ਵਿਗਾੜਨ ਲਈ ,ਮੱਦਦ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਅਜਿਹੇ ਵਪਾਰੀਆਂ ਤੋਂ 
ਜਾਸੂਸਾਂ ਦਾ ਕੰਮ ਲਿਆ। ਸੋ ਇੱਨ੍ਹਾਂ ਵਪਾਰੀਆਂ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਧ੍ਰੋਹੀ ਦਾ ਕੰਮ 
ਵੀ_ਕੀਤਾ ਹੈ। ਨੈਪੋਲੀਅਨ ਦੇ ਸਮੇਂ ਫ਼ਰਾਂਸ ਅਤੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ ਯੁੱਧ 
ਵਿਚ ਕੈਂਟ ਆਦਿ ਦੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਮਗਲਰਾਂ ਨੇ ਵੱਡੇ ਪੈਮਾਨੇ ਤੇ 
ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਧ੍ਰੋਹ ਕੀਤਾ ਸੀ।'ਇਹ ਗੱਲ ਕੇਵਲ ਬਦੇਸ਼ੀ ਵਪਾਰ ਦੇ ਖੇਤਰ 
_ ਵਿਚ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ ਹੋਈ ਬਲਕਿ ਫ਼ਰਾਂਸ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਦੇਸ਼ 
_-ਦੇ ਅੰਦਰ ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਪ੍ਰਾਂਤਾਂ ਅਤੇ ਰਾਜਾਂ ਵਿਚ ਵਸਤਾਂ ਉੱਤੇ ਲੱਗੇ ਕਰ 


122 


ਦੇ ਕਾਰਨ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੀ ਇਸ ਵਿਚ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ। ਕਰਾਂ ਦੀ 
ਚੋਰੀ ਦਾ ਇਹ ਕੰਮ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਫ਼ਰਾਂਸ ਵਿਚ ਅਤੇ 20ਵੀਂ ਸਦੀ 
ਵਿਚ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਵਾਟਰਲੁ ਦੇ ਯੁੱਧ ਪਿੱਛੋਂ ਤਟ ਰੱਖਿਅਕਾਂ ' 
ਇਸ ਤੇ ਕਾਬੂ ਕਰਨ ਦਾ ਜਤਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ 
ਅੰਤਰਾਸ਼ਟਰੀ ਵਪਾਰ ਵਿਚ ਕਰਾਂ ਨੂੰ ਘਟ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਅਪਣਾਈ 
ਗਈ। ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧਾਂ ਦਾ ਇਸ ਉੱਤੇ ਕਾਫ਼ੀ ਅਸਰ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਇਸ 
ਕਾਲੇ ਵਪਾਰ ਵਿਚ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ। 


ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਪਿੱਛੋਂ ਕਈ ਦੇਸ਼ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋਏ। ਆਰਥਿਕ 
ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਇਹ ਦੇਸ਼ ਪੁਨਰ-ਨਿਰਮਾਣ ਵਿਚ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਹਨ ਪਰ 
ਪੁਰਾਣੀ ਆਦਤ ਅਤੇ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਉਤਪਾਦਨ ਦੇ ਘਾਟੇ ਕਾਰਨ 
ਇਸ ਵਪਾਰ ਵਿਚ ਵਾਧਾ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਪਾਰ ਵਿਚ ਕਈ ਵਾਰੀ 
ਸਰਕਾਰੀ ਕਰਮਚਾਰੀ ਅਤੇ ਇਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਰਾਜਦੂਤ ਵੀ ਮਦਦ ਕਰਦੇ 
ਹਨ। ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੇ ਆਰੰਭ ਤੋਂ ਹੀ ਇਹ ਵਪਾਰ ਭਾਰਤ ਵਿਚ 
ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਲਗਾਤਾਰ ਚਲ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ 
ਨਵ-ਨਿਰਮਾਣ ਵਿਚ ਯੋਜਨਾਬਧ ਢੰਗ ਨਾਲ ਲੱਗੇ ਸੁਤੰਤਰ ਭਾਰਤ ਨੂੰ 
ਤਾਂ ਸਮਗਲਰਾਂ ਨੇ ਸਵਰਗ ਹੀ ਸਮਝ ਰੱਖਿਆ ਹੈ। ਸੰਨ 1963 ਦਾ 
ਗੋਲਡ ਕੰਟਰੋਲ ਰੂਲ ਇਸ ਚੇਰ ਬਜ਼ਾਰ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਦਾ ਇਕ 
ਉਪਰਾਲਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਦਾ ਅਨੇਕ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਲਗਦੇ 
ਹੋਣਾ, ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਹੋਈ . ਇਸ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਪ੍ਰਗਤੀ ਅਤੇ 
ਵਪਾਰ ਨੀਤੀ ਇਸ ਦੇ ਮੂਲ ਕਰਤੱਵ ਹਨ। ਵੱਖਰੇ-ਫੱਖਰੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ 
ਚੋਰ ਵਪਾਰ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਹਨ ਜੋ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਤੇ ਬਦਲਦੀਆਂ 
ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਸਮਗਲਿੰਗ ਲਈ ਮੌਤ ਜਾਂ 
ਦੇਸ਼ ਨਿਕਾਲਾ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮਾਨ 
ਦੀ ਜ਼ਬਤੀ, ਜੁਰਮਾਨਾ ਜਾਂ ਸਖ਼ਤ ਸਜ਼ਾ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਹੈ। 

ਹ. ਪੁ.-ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 4:301 

`ਚੋਰੂਮ : ਈਲ--ਇਹ ਉੱਤਰੀ ਕੇਂਦਰੀ ਤੁਰਕੀ ਦੀ ਇਕ 
ਈਲ ਪ੍ਰਾਂਤ) ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਕੁੱਲ ਖੇਤਰਫਲ 12,820 ਵ. ਕਿ. ਮੀ. 


_4,950ਵ. ਮੀਲ) ਹੈ ਅਤੇ ਆਬਾਦੀ 6,09,863 (1990)ਹੈ। ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ 


ਇਹ.ਹਿੱਤੀ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ। ਇਥੇ ਕਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਖੁਦਾਈ 
ਦੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਹੈਟਾਸੈਸ ਦੀ ਖੁਦਾਈ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ 
ਜੋ (1500--1210 ਈ. ਪੂ) ਦੇ ਲਗਭਗ_ਹਿਤੀ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਸੀ। 
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੋਗਾਜ਼ਕਾਇ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿਚ ਅਲੈਕਵਾਯੁਕ ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੇ 
ਤੁਰਕੀ ਦੇ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਵਿਭਾਗ ਨੇ 2000 ਈ. ਪੂ. ਦੇ ਲਗਭਗ ਪੁਰਾਣੇ 
ਮੀਨਾਰ ਲੱਭੇ ਹਨ। ਇਥੇ ਕੱਪੜਾ, ਸੀਮਿੰਟ ਅਤੇ ਤਾਂਬੇ ਦੇ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ 
ਉਦਯੋਗ ਹਨ। 

ਹ. ਪੁ.-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 3:171 

ਚੋਰੂਮ : ਸ਼ਹਿਰ--ਇਹ ਉੱਤਰੀ ਕੇਂਦਰੀ ਤੁਰਕੀ ਦੇ ਇਸੇ 
ਨਾਂ ਦੀ ਈਲ ਪ੍ਰਾਂਤ) ਦਾ ਸਦਰ-ਮੁਕਾਮ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਵਪਾਰਕ 
ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਇਹ ਕੇਂਦਰੀ ਅਨਾਤੋਲੀਆ ਤੋਂ ਕਾਲਾ ਸਾਗਰ ਤਟ ਨੂੰ ਜਾਣ 
ਵਾਲੇ ਪੁਰਾਣੇ ਵਪਾਰਕ ਮਾਰਗ ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ ਜੋ ਇਥੋਂ ਦੀ ਹੱਥ ਖੱਡੀ 


ਦੇ ਕੱਪੜਿਆਂ, ਤਾਂਬੇ ਦੇ ਬਰਤਨਾਂ ਅਤੇ ਚਮੜੇ ਦੇ ਸਾਮਾਨ ਜਿਹੇ ਘਰੇਲੂ . 


`_ ਆਬਾਦੀ-1,16,810 (1990) 


4033" ਉ. ਵਿਥ,; 34558. ਪੂ. ਲੰਬ. 
ਪਿ 171 


123 


ਚੋਲ (ਰਾਜ ਬੰਸ) : ਇਹ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸ਼ਾਸਕ 
ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਸੀ! ਚੋਲ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਬਾਰੇ ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ 
ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਦੇ ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਵਿਚਾਰ ਹਨ ਪਰ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਇਸੇ ਨਾਂ 
ਟੇ ਰਾਜ ਬੰਸ ਅਧੀਨ ਪਰਜਾ ਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਖੇਤਰ ਲਈ ਵਰਤਿਆ 
ਹਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਯਾਤਰੀ ਮੈਗਸਥਨੀਜ਼ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਤੇ ਅਸ਼ੋਕ ਦੇ 
ਸ਼ਲਾਲੇਖ ਵੀ ਉਸ ਸਮੇਂ ਚੋਲ-ਰਾਜ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ 
ਹਰਾਰੰਭਕ ਇਤਿਹਾਸ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। 

ਨੌਵੀਂ ਸਦੀ ਤੱਕ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਅੰਧਰਾ ਤੇ ਪਲਵਾ ਸ਼ਾਸਕਾਂ 
ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਬਾਈ ਰੱਖਿਆ ਪਰ ਇਸ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਚੋਲ 
ਰਾਜ ਸੰਗਠਿਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਉਭਰਿਆ ਡੇ ਪਲਵਾ ਰਾਜ ਨੂੰ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ 
ਹਰਾਇਆ ਜਿਸ ਨਾਲ ਦੱਖਣ ਵਿਚੋਂ 'ਪਲਵਾਂ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਦਬਦਬਾ 
ਬਿਲਕੁਲ ਹੀ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਿਆ। ਤੰਜੋਰ, ਚੇਲ ਬੰਸ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਚ ਆ 
ਗਿਆ ਤੇ ਇਸਨੂੰ ਚੇਲ ਰਾਜ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣਾਇਆ। ਮਹਾਰਾਜਾ 
ਅਸ਼ੋਕ ਨੇ ਵੀ ਤੰਜੋਰ ਨੂੰ ਸੁਤੰਤਰ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਮਾਨਤਾ 
ਦਿੱਤੀ। ਪੈਰੀਪਲਸ (100 ਈ) ਅਤੇ ਟਾਲਮੀ (200 ਈ) ਦੇ ਭੂਗੋਲ 
ਜ਼ਿਕਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਮਦਰਾਸ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਕਈ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਅਤੇ 
ਕਰਨਾਟਕ ਪ੍ਰਾਣੀ ਮੈਸੂਰ ਸਟੇਟ) ਰਾਜ ਦਾ ਕਾਫ਼ੀ ਹਿੱਸਾ ਇਸ 
ਬਾਦਸ਼ਾਹਤ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। 


ਰ੍ ਇਜ਼ ਬਦ ਰੋਤ ਨ ਐਸੀ ਪੱਤਰੀ ਰਿ 


ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ! ਇਸਨੇ 907 ਤੋਂ 946 ਈ. ਦੌਰਾਨ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। 
ਮਦੁਰਾ ਦੇ ਰਾਜੇ ਪਾਂਡਯਾ ਰਾਜ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਤੇ ਹਮਲਾ 
ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਪਿੱਛੋਂ ਪ੍ਰਾਂਤਕਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ 
ਰਾਜਾ ਦਿਤਯਾ ਗੱਦੀ ਤੇ ਬੈਠਾ। ਇਸਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰਕੁਤਾ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਕਾਫ਼ੀ 
ਸਤਾਇਆ ਤੇ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੱਥੋਂ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਤੇ 
ਰਾਇ ਰਾਜਾ ਚੋਲ-ਰਾਜ ਦੀ ਗੱਦੀ ਦਾ ਮਾਲਕ ਬੁਣਿਆ। ਇਹ ਇਸ 
ਬੰਸ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸਨੇ 985ਤੋਂ 1012 
ਈ. ਦੌਰਾਨ ਰਾਜ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਿੱਤਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਵਿਸ਼ਾਲ 
ਚੋਲ-ਰਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। 12 ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਹਕੂਮਤ ਦੌਰਾਨ 
ਇਸਨੇ ਵੈਂਗੀ ਦੇ ਚਾਲੂਕਿਆ, ਮਦੁਰਾ ਦੇ ਪਾਂਡਯਾ, ਮੈਸੂਰ ਦੇ ਗੰਗਾ 
ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ ਤੇ ਮਾਲਾਬਾਰ ਤਟ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦੀ 
ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਭੰਗ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਦੇ ਰਾਜ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਵਿਚ ਉੱਤਰ ਵਿਚ 
ਕਾਲਿੰਗਾ ਤੇ ਦੱਖਣ ਵਿਚ ਲੰਕਾ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਰਾਇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਆਪਣੇ 
ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਹੀ ਆਪਣੀ ਜਲ-ਸੈਨਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਦੀ ਮਦਦ 
ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਸਾਹਿਲੀ ਅਧਿਕਾਰ-ਖੇਤਰ ਸਮੁੰਦਰ ਦਾ ਕੰਟਰੋਲ 
ਸੰਭਾਲਿਆ। ਇਸ ਉਪਰੰਤ ਇੰਡੀਅਨ ਟਾਪੂਆਂ ਤੇ ਹਮਲੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ। 
ਤੰਜੇਰ ਵਿਖੇ ਇਸਨੇ ਸ਼ਿਵਜੀ ਦਾ ਰਾਜ-ਰਾਜੇਸ਼ਵਰ ਮੰਦਰ ਬਣਵਾਇਆ।_ 


ਇਸ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਉਪਰ ਆਪਣੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਬਾਰੇ ਉਕਰਵਾਇਆ। 


ਚੰਗੇ ਸ਼ਾਸਕ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਇਸਨੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਭੋਂ ਮਾਲੀਏ ਸਬੰਧੀ 
ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਰਿਆਸਤ ਦਾ ਸਰਵੇਖਣ ਵੀ ਕੀਤਾ। 


ਸੰਨ 1012 ਵਿਚ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਰਾਜਿੰਦਰ ਚੇਲ ਪਹਿਲਾ, ਇਸ 
_ਗੱਦੀ ਦਾ ਜਾਨਸ਼ੀਨ ਬਣਿਆ। ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਖਾਹਿਸ਼ 
ਅਨੁਸਾਰ ਰਾਜ ਨੂੰ ਹਰ ਪੱਖੋਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤਾ ਤੇ ਸਾਹਿਲੀ ਦੀਪ-ਸਮੂਹ, 
ਮਲਾਇਆ. ਪ੍ਰਾਇਦੀਪ ਅਤੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲਿਉਂ' ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ ਕਈ 
ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਵਿਚ ਮਿਲਾ ਕੇ ਹੋਰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕੀਤਾ ਤੇ 
ਰਾਜਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਜੇਤੂ ਰਾਜਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਦੀ 
ਜਲ-ਸੈਨਾ ਨੇ ਲੰਕਾ ਦੀਪ-ਸਮੂਹ, ਮਾਲਦੀਵ ਤੇ ਨਿਕੋਬਾਰ ਦੀਪਾਂ ਤੇ 
ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤਾ। 


ਚੋਲਾ 


ਸੰਨ 1042ਵਿਚ ਇਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਰਾਜਾਧਿਰਾਜ, ਚੇਲ ਰਾਜ ਦਾ 
ਮਾਲਕ ਬਣਿਆ। ਇਸ ਦੇ ਰਾਜ ਕਾਲ ਵਿਚ ਕਈ ਬਗ਼ਾਵਤਾਂ ਹੋਈਆਂ 
ਪਰ ਬਾਗੀਆਂ ਨੂੰ ਸਿਆਣਪ ਨਾਲ ਦਬਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਚਾਲੂਕਿਆ 
ਰਾਜਾ ਸੇਮੇਸ਼ਵਰ ਨਾਲ ਜੰਗ ਵਿਚ, ਕੋਪਾਂ ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਰਾਜਾਧਿਰਾਜ 
ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਤੇ ਮੈਦਾਨ-ਏ-ਜੰਗ ਵਿਚ ਹੀ ਇਸਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ 
ਰਾਜਿੰਦਰ ਦੇਵ (1050-63) ਦੀ ਤਾਜਪੋਸ਼ੀ ਹੋਈ। ਇਸ ਨੇ ਜੰਗ ਜਿੱਤ 


_ਲਈ ਤੇ ਕਾਮਯਾਬੀ ਨਾਲ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਪਿੱਛੋਂ ਵੀਰ ਰਾਜਿੰਦਰ 
- ਵੀਰ ਕੇਸਰੀ ਗੱਦੀ ਤੇ ਬੈਠਾ। ਇਸਨੇ ਵੀ ਪੱਛਮੀ ਚਾਲੂਕਿਆ ਨੂੰ ਹਰਾ 


ਕੇ ਕੇਨਰਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਉਪਰੰਤ ਅਧਿਰਾਜਿੰਦਰ , 
ਦਾ ਗੱਦੀ ਤੇ ਬੈਠਦਿਆਂ ਹੀ ਕਤਲ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਪੂਰਬੀ ਚਾਲੂਕਿਆ 
ਰਾਜੇ ਨੇ ਚੋਲ ਰਾਜ ਸੰਭਾਲਿਆ। ਇਹ ਰਾਜਿੰਦਰ ਚੋਲ ਪਹਿਲੇ ਦਾ 
ਦੋਹਤਰਾ ਸੀ। ਇਸਨੇ 1070ਤੋਂ 1118 ਤੱਕ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਉਪਰੰਤ 
ਇਜ ਰਾਜ ਬੰਸ ਦਾ ਪਤਨ ਆਰੰਭ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਪਿੱਛੋਂ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ 
ਚੋਲ ਰਾਜੇ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਰਾਜਿੰਦਰ ਚੋਲ ਇਸ 


ਬੰਸ ਦਾ ਅੰਤਲਾ ਰਾਜਾ ਸੀ ਜਿਹੜਾ 1267 ਤੱਕ ਆਜ਼ਾਦ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੇ ਦੀ 


ਹੈਸੀਅਤ ਵਿਚ ਰਿਹਾ। 

ਹ. ਪੁ-ਅ. ਹਿ. ਇੰਡ. -ਘੇਸ਼ ਰ 

ਚੋਲਾ (ਉੱਤਰੀ) : ਦੱਖਣੀ ਕੋਰੀਆ ਦੇ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵਿਚ _ 
ਉੱਤਰੀ ਚੋਲਾ ਨਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਾਂਤ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਚੁੰਗਚੇਂਗ, ਪੂਰਬ 
ਵੱਲ ਉੱਤਰੀ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਕੀਆਂਗਸਾਂਗ, ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਚੋਂਲਾ ਪ੍ਰਾਂਤ 
ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵਿਚ ਪੀਲਾ ਸਾਗਰ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦਾ ਖੇਤਰਫਲ 8,051 
ਵ. ਕਿ. ਮੀ. ਅਤੇ ਆਬਾਦੀ 20,70,000 (1990) ਹੈ। ਪ੍ਰਾਂਤ ਵਿਚ 
ਤਾਈਬੈਕ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਸਿਲਸਲੇ ਦੇ ਨਾਰਯਾਂਗ ਪਰਬਤ ਹਨ। ਪ੍ਰਾਂਤ ਦੇ 
ਪੂਰਬੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਪਠਾਰ ਹਨ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਹਿੱਸਾ ਮੈਦਾਨੀ ਹੈ ਜਿਸ 
ਵਿਚੋਂ ਸਾਮਜਿਨ ਮਾਂਕਯਾਂਗ, ਤਾਂਗਜਿਨ ਅਤੇ ਕੁਮ ਦਰਿਆ ਵਹਿੰਦੇ ਹਨ। 
ਦਰਿਆਵਾਂ ਵਿਚਲਾ ਖੇਤਰ ਉਪਜਾਊ ਹੈ ਜਿਥੇ ਚੌਲ, ਜੌ, ਕਪਾਹ, ਸਣ 
ਅਤੇ ਪੇਪਰ-ਮਲਬੇਰੀ ਉੱਗਦੀ ਹੈ, ਪਠਾਰ ਉੱਤੇ ਪਸ਼ੂ ਪਾਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 
ਸੰਨ 1960ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਹੋਨਾਮ ਸ਼ਾਹਰਾਹ ਦੇ ਬਣੰਨ ਨਾਲ 
ਪ੍ਰਾਂਤ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਜਾਨਜੂ ਇਰੀ ਅਤੇ ਕੁਨਸਾਨ ਵਿਚ ਸੱਨਅਤਾਂ 
ਉੱਨਤ ਹੇ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। 

ਹ. ਪੁ.-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 2: 883 

ਚੋਲਾ (ਦੱਖਣੀ) : ਦੱਖਣੀ ਕੋਰੀਆ ਦੇ ਧੁਰ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ 
ਵੱਲ ਇਹ ਪ੍ਰਾਂਤ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਉੱਤਰੀ ਚੋਲਾ ਪ੍ਰਾਂਤ, ਪੂਰਬ 
ਵੱਲ ਕੀਆਂਗਸਾਂਗ, ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਚੇਜੂ ਜਲ-ਡਮਰੂ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ 
ਪੀਲਾ ਸਾਗਰ ਹੈ। ਸਮੁੰਦਰ ਦੇਂ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਫੈਲੇ ਇਸ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦਾ ਖੇਤਰਫਲ 
12,060 ਵ_ ਕਿ. ਮੀ. ਅਤੇ ਆਬਾਦੀ 25,23,000 (1990) ਹੈ। ਇਸ 
ਦੀ ਤਟ ਰੇਖਾ ਉੱਤੇ 1,982ਟਾਪੂ ਹਨ ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ 1554 ਟਾਪੂਆਂ 
ਉੱਤੇ ਵਸੋਂ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸਮੁੰਦਰੀ ਪਾਣੀ ਵਿਚੋਂ ਮੱਛੀਆਂ ਫੜੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ 
ਹਨ। ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਦੱਖਣੀ ਕੋਰੀਆ ਦੀ 50ਫ਼ੀ ਸਦੀ ਓਏਸਟਰ ਮੱਛੀ 
ਇਸੇ, ਪ੍ਰਾਂਤ ਨਾਲ ਲਗਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚੋਂ ਫੜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਂਤ ਦੀ 
ਧਰਾਤਲ ਪਰਬਤੀ ਜਿਹੀ ਹੈ ਪਰ ਸਾਮਜਿਨ, ਯਾਂਗਸਾਨ ਅਤੇ ਤਾਮਜਿਨ 
ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਪੱਧਰਾ ਉਪਜਾਊ ਮੈਦਾਨੀ ਇਲਾਕਾ ਹੈ। 
ਮੈਦਾਨੀ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਸਾਲ ਵਿਚ 1200 ਮਿ. ਮੀ. ਔਸਤਨ ਵਰਖਾ 
ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਥੋਂ ਦਾ ਤਾਪਮਾਨ 1% ਸੈਂ. ਤੋਂ 14 ਸੈਂ. ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 
ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕਪਾਹ, ਫਲ ਅਤੇ ਬਾਂਸ ਵੀ ਉੱਗਦੇ 
ਹਨ। ਸੰਨ 1960 ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਪਹਾੜਾਂ ਉਪਰਲੇ ਖੇਤਰਾਂ ਉੱਤੇ ਪਸ਼ੂ ਵੀ 
ਪਾਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਾਂਤ ਵਿਚ ਕੋਲਾ ਅਤੇ ਸੋਨਾ ਵੀ ਕੱਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 


ਚੇਲਾ ਸਾਹਿਬ 


ਵਿਚ ਸੱਨਅਤਾਂ ਉੱਨਤ ਹਨ। 

ਹ. ਪੁ.-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾਂ. 2: 883 

ਚੋਲਾ ਸਾਹਿਬ : ਇਹ ਉਹ ਜਾਮਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ 
ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਸਪਰਸ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਮਾਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਹੈ। 
ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਚੇਲਿਆਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ- ਰ 


1. ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਚੋਲਾ ਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ 
ਵਿਚ ਬੇਦੀ ਕਾਬੁਲੀ ਮੱਲ ਜੀ ਦੇ ਘਰ ਹੈ। ਇਸ ਉੱਤੇ ਕੁਰਾਨ ਦੀਆਂ 
. _ ਆਯਤਾਂ ਅਤੇ ਖ਼ੁਦਾ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਕਸ਼ੀਦੇ ਨਾਲ ਕੱਢੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਸਿੱਖ 

ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ 
ਬਗ਼ਦਾਦ ਗਏ ਤਾਂ ਇਹ ਚੋਲਾ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਹਾਕਮ ਇਸਮਾਈਲ ਸਫ਼ਵੀ 
_ਨੇ ਭੇਟਾ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਚੋਲਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪੁਜਾਰੀ ਮਹੰਤ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ 
ਚੇਲਾ ਅਰਬ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ 
ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਉਸ ਥਾਂ ਇਕ ਪ੍ਰੇਮੀ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਬੇਦੀ ਕਾਬੁਲੀ 


ਰ ਮੱਲ ਜੀ ਨੂੰ ਸੁਪਨੇ ਵਿਚ ਇਸ਼ਾਰਾ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਉਹ ਖ਼ੁਦ ਅਰਬ ਜਾ 


ਕੇ ਚੋਲਾ ਲੈ ਕੇ ਆਇਆ ਸੀ। 


ਅਸਲ ਵਿਚ ਅਰਬ, ਫ਼ਾਰਸ ਜਾਂ ਮਿਸਰ ਦੇ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰੇਮੀ ਨੇ ਇਹ 
ਚੋਲਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਭੇਟਾ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ, 
ਜਗਤ ਗੁਰੂ ਨੇ ਸਾਦਿਕ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਅਨੁਸਾਰ ਚੋਲਾ ਅੰਗੀਕਾਰ ਕੀਤਾ 
ਸੀ। ਆਮ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਇਸ ਚੇਲਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ 21-22-23ਫੱਗਣ 
ਨੂੰ ਕਰਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 


ਵਾਲੀ ਵਿਚ ਭਾਈ ਰਾਮ ਸਰਨ ਅਤੇ ਭਾਈ ਗਿਆਨ ਚੰਦ ਜੀ ਪੰਡਤਾਂ 
_ਦੇ ਘਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਜੋੜਾ ਅਤੇ ਚੋਲਾ ਹੈ, ਜੋ ਭਾਈ 
ਹੇਰਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਭਾਈ ਠੱਬੂ ਨੂੰ ਦਸਮੇਸ਼ ਜੀ ਨੇ ਅਨੰਦਪੁਰ ਵਿਖੇ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ 
ਸੀ। 


3. ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਇਕ ਚੋਲਾ ਰਿਆਸਤ ਨਾਭੇ 
ਦੇ ਰਾਜ ਭਵਨ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ 'ਸਿਹੋਪਾਉ ਸਾਹਿਬ' ਵਿਚ ਹੈ। ਕਲਗੀਧਰ 
_ਜੀ ਦੀ ਅਪਾਰ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਹੁਕਮਨਾਮੇ ਸਮੇਤ ਇਹ ਚੋਲਾ ਬਾਬਾ 
ਤਿਲੋਕ ਸਿੰਘ ਜੀ (ਬਾਬੇ ਫੂਲ,ਦਾ ਵੱਡਾ ਸਪੁੱਤਰ) ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਜੀ (ਛੋਟਾ 

ਸਪੁੱਤਰ). ਨੂੰ ਬਖ਼ਜ਼ਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਹਰ ਰੇਸ਼ਮੀ ਧਾਰੀਦਾਰ 
ਮਸਰੂ ਅਤੇ ਅੰਦਰ ਮਲਾਸੀਰੀ ਰੇਸ਼ਮੀ ਕੱਪੜਾ ਹੈ। 

- ਹ. ਪੁ.--ਮ. ਕੋ. 

ਚੋਲਾ: ਦੱਰਾ--ਇਹ ਪੂਰਬੀ ਹਿਮਾਲਾ ਦੀ ਚੋਲਾ ਪਰਬਤ- 
ਲੜੀ ਵਿਚ ਇਕ ਦੱਰਾ ਹੈ ਜੋ ਸਮੁੰਦਰੀ ਸਤ੍ਹਾ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 3,350 ਮੀ. 
ਦੀ ਉਚਾਈ ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਦੱਰਾ ਸਿੱਕਮ ਅਤੇ ਚੁਬੀ ਵਾਦੀ 
(ਤਿੱਬਤ) ਨੂੰ ਮਿਲਾਉਂਦਾ ਹੈ। 

27”25' ਉ. ਵਿਥ. ; 88249" ਪੂ. ਲੰਬ. 

ਹੀ ਗੱ 327 

ਚੋਲੁਟੇਕਾ : ਡਿਪਾਰਟਮੱਟ-ਦੱਖਣੀ ਹਾਂਡੂਰਸ ਦਾ 
ਡਿਪਾਰਟਮੈਂਟ ਹੈ। ਦੱਖਣ ਅਤੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਨਿਕਾਰਾਗੁਆ, ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ 
ਵੱਲ ਫਾਨਸੈ ਖਾੜੀ ਹੈ। ਇਸ ਡਿਪਾਰਟਮੈਂਟ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰੀ 
ਦਰਿਆ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਨੀਵਾਂ ਅਤੇ ਸਵਾਨਾ ਘਾਹ ਨਾਲ ਢਕਿਆ 
ਹੋਇਆ ਖੇਤਰ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਖੇਤਰਫ਼ਲ 4,211 ਵ. ਕਿ. ਮੀ. ਅਤੇ 
ਆਬਾਦੀ 295,488 (1988) ਹੈ। ਇਥੇ ਕਪਾਹ, ਸ਼ੀਸਮ ਲੱਕੜੀ, ਚਾਰੇ 


ਲਈ ਘਾਹ ਉੱਗਦਾ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਇਥੇ ਕੋਈ ਰੇਲ-ਮਾਰਗ ਨਹੀਂ ਹੈ ਪਰ 


124 


ਪੱਛਮ ਤੋਂ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਪੈਨ-ਅਮੇਰਿਕਨ ਹਾਈਵੇ ਇਸ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘਦਾ ਹੈ। 
ਇਸੇ ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਚੋਲੂਟੇਕਾ ਸ਼ਹਿਰ ਜੋ ਡਿਪਾਰਟਮੈਂਟ ਦਾ ਸਦਰ-ਮੁਕਾਮ 
ਹੈ, ਵਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਰ 

ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 2: 883 ਰ੍ ਰ 

ਚੋਲੁਟੇਕਾ : ਸ਼ਹਿਰ-ਦੱਖਣੀ ਹਾਂਡੂਰਸ ਵਿਚ ਇਸੇ ਨਾਂ ਦੇ 
ਡਿਪਾਰਟਮੈਂਟ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਹੈ ਜੋ ਸ਼ਾਂਤ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਨਾਲ ਲਗਦੇ 
ਉੱਤੇ ਵਾਕਿਆ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 1537ਈ. ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਗਈ 
ਸੀ ਅਤੇ 1845 ਵਿਚ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਦਰਜਾ ਮਿਲ ਗਿਆ ਸੀ। ਅੱਜਕਲੂ 
ਇਹ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਜ਼ਰਾਇਤੀ ਉਤਪਾਦਨਾਂ ਦੀ ਮੰਡੀ, ਵਪਾਰਕ 
ਅਤੇ ਸੱਨਅਤੀ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਇਥੇ ਦੁੱਧ ਲਈ ਡੇਅਰੀਆਂ, ਚਮੜਾ ਰੰਗਣ 
ਅਤੇ ਲੱਕੜੀ ਚੀਰਨ ਦਾ ਕੰਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫ਼ਰਨੀਚਰ, ਇੱਟਾਂ, ਟਾਈਲਾਂ, 
ਪੀਣ ਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਸਾਬਣ ਆਦਿ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਆਸਪਾਸ 
ਦੁਆਰਾ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਥੇ ਹਵਾਈ ਅੱਡਾ ਵੀ ਹੈ। 

ਆਬਾਦੀ-68,500 (1988) 

1318" ਉ. ਵਿਥ, ; 87”12' ਪੱ. ਲੰਬ. 

ਹ. ਪੁ-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 2:883 

ਚੋਲੁਲਾ : ਮੈਕਸੀਕੋ ਦਾ ਇਕ, ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਜਿਹੜਾ 
ਪੂਐਬੱਲਾ ਰਾਜ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵਿਚ 10 ਕਿ. ਮੀ. ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਕੇਂਦਰੀ 


_ਪਠਾਰ ਉਪਰ ਵਾਕਿਆ ਹੈ।. 


ਐਜ਼ਟੈਕ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਆਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਰ ਟਾੱਲਟੈਕ ਸਭਿਅਤਾ 
ਦਾ ਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਸੀ ਅਤੇ ਸਪੇਨੀਆਂ ਦੇ ਹਮਲੇ ਸਮੇਂ ਇਥੋਂ ਦੀ ਵਸੋਂ 
100,000ਦੇ ਕਰੀਬ ਸੀ। ਸੰਨ 1519 ਵਿਚ ਕੌਰਟਸ ਨੇ ਇਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ 
ਦਾ ਵਡੇ ਪੈਮਾਨੇ ਤੇ ਕਤਲੇਆਮ ਗੀਤਾ ਅਤੇ ਅਉ ਕਰੀਬਾਂਧਾਰਮਿਰ 
ਸਥਾਨ ਵੀ ਨਸ਼ਟ ਕੀਤੇ। 
ਪਰਾਸੈੱਸਿੰਗ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਭਵਨ ਨਿਰਮਾਣ ਕਲਾ ਦੇ ਨਾਯਾਬ ਨਮੂਨੇ 
ਇਥੇ ਅਜੇ ਵੀ ਕਾਇਮ ਹਨ। ਕਿਸੇ ਅਗਿਆਤ ਦੇਵਤੇ ਦੇ ਪਿਰਾਮਿਡ 
ਦੇ ਖੰਡਰ ਸ਼ਹਿਰ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਖਿੱਚ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਧੁਰ 
ਉਪਰ ਟਾੱਲਟੈਕ ਅਤੇ ਕੈੱਟਸਾਲਕੋਆਟਲ ਦਾ ਮੰਦਰ ਸਥਾਪਤ ਸੀ ਜਿਥੇ 
ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਇਕ ਈਸਾਈ ਗਿਰਜੇ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। . 
ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਛੱਹਦੇ ਸਿਖਰਾਂ ਵਾਲੇ 70 ਤੋਂ ਵੀਂ ਵਧ ਦੂਜੇ ਹੇਰ ਗਿਰਜੇ ਵੀ 
ਹਨ। 

ਹ. ਪੁ.-ਐਨ. ਅਮੈ. 6 : 626 

ਚੋਸਾ : ਇਹ ਭਾਰਤ ਦੇ ਬਿਹਾਰ ਰਾਜ ਦੇ ਗਾਜੀਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ 
ਦਾ ਇਕ ਪਿੰਡ ਹੈ ਜੋ ਬਕਸਰ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 6 ਕਿ. ਮੀ. ਪੱਛਮ 
ਵੱਲ ਕਰਮਾਨਾਸਾ ਨਦੀ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਕੰਢੇ ਤੇ ਵਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ 


'ਥਾਂ ਤੇ ਸ਼ੇਰ ਸ਼ਾਂਹ ਸੂਰੀ ਨੇ ਜੂਨ, 1539 ਵਿਚ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਹੁਮਾਯੂੰ ਨੂੰ 


ਹਰਾਇਆ ਸੀ ਤੇ ਹੁਮਾਯੂੰ ਆਪਣੇ ਕੁਝ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਗੰਗਾ ਪਾਰ 
ਕਰਕੇ ਭੱਜਣ ਵਿਚ ਸਫ਼ਲ ਹੋ ਗਿਆ ਪਰ ਇਸ ਦੇ 8,000 ਮੁਗ਼ਲ ਫ਼ੌਜੀ 
ਦਸਤੇ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਜਾਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿਚ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਏ। 


_ 25531" ਉ. ਵਿਥ. ; 835 51' ਪੂ. ਲੰਬ. 
ਹ. ਪੁ-ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ. 10:196 ਰ 
`ਚੋਹਾਨ : ਰਾਜਪੂਤਾਂ ਦਾ ਇਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਬੀਲਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ 
ਚਾਹਮਾਨ ਜਾਂ ਮਹੂਆਣ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ 


125 


[ਗਨੀਕੁਲਾਂ ਵਿਚੋਂ ਅਤੇ 36 ਹਾਕਮ ਨਸਲਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਹੈ। ਬਾਕੀ 
ਬੀਲਿਆਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿਚ ਇਹ ਕਬੀਲਾ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਤੇ ਦੂਰ-ਦੂਰ 
ਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੂਰਜਬੰਸੀ 
7ਨਦਾਨ ਵਿਚੋਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। 

ਟਾਡ ਅਨੁਸਾਰ ਰਾਜਪੂਤਾਂ ਵਿਚੋਂ ਚੌਹਾਨ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧ ਸੂਰਬੀਰ 
ਨ ਅਤੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦਾ ਅੰਤਲਾ ਹਿੰਦੂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਰਾਜ ਵੀ 
ਤਸੇ ਕਬੀਲੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸੀ। ਦਿੱਲੀ ਦਾ ਤਖ਼ਤ ਸੰਭਾਲਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 
ਤਹ ਅਜਮੇਰ ਅਤੇ ਸਾਂਭਰ ਉਪਰ ਰਾਜ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਅੰਬਾਲਾ ਦੇ 
ਹਾਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਅਜਮੇਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਲਾਲ ਕੁੰਡੋਰ ਪੁਰੀ ਤੱਕ ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਗ ਅਧਿਕਾਰ ਖੇਤਰ ਸੀ। ਦਿੱਲੀ ਵਿਚੋਂ ਕੱਢੇ ਜਾਂਣ ਤੇ ਇਹ ਲੋਕ ਜਮਨਾ 
ਭਰ ਮੁਰਾਦਾਬਾਦ ਵਿਚ ਸਾਂਭਲ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਅਤੇ ਅੰਬਾਲਾ ਤੇ 
(ਰਨਾਲ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿਚ ਟਿਕ ਗਏ। 

ਅਤਿ 
ਹਬੰਧਤ ਤੇ ਸੂਰਜਬੰਸੀ ਤੁਖ਼ਮ ਵਿਚੋਂ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ 


ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ 169 ਪਿੰਡ ਹਨ। ਰਾਣਾ ਹੱਰਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੂਰਵਜ ਸੀ। ਇਸ 


ਤੇ ਰੋਰਨੀ, ਗੁਜਰੀ, ਜਾਟਨੀ ਅਤੇ ਹੁਜਾਮਨੀ ਦੀਆਂ ਕੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਜੰਮੇ ਚਾਰ 
ਚਜਾਇਜ਼ ਪੁੱਤਰ ਸਨ। ਹੁਜਾਮਨੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ 'ਕਵਾਲ ਰਾਜ' ਨੇ ਬਾਜਾਂ 


ਤੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ ਜਿਸ ਵਿਚ ਬਾਰਾਂ ਪਿੰਡ ਬੰਨ੍ਹੇ ਗਏ। ਭੱਧੀ ਜਾਟਨੀ ਦਾ ' 


ਹੱਤਰ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਅਗਾਂਹ ਮੁਧਲ ਨਾਮੀ ਜਾਟ ਗੋਤ ਹੋਂਦ ਵਿਚ 
ਮਾਇਆ। ਥਾਨੇਸਰ ਅਤੇ ਸਹਾਰਨਪੁਰ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋ 
ਤਾਰ੍ਹੇ ਹਨ। ਰ 

ਕਰਨਾਲ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਰਾਣਾ ਹੱਰਾ ਦੀਆਂ ਦੋ ਰਾਜਪੂਤ 
ਜਨ। ਨੈਣ ਦੇ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਮੁਸਤਫ਼ਾਬਾਦ ਜਗਾਧਰੀ ਦੇ ਰਾਜਪੂਤ 
ਹਨ। ਜਾਟਨੀ ਤੇ ਗੁਜਰੀ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਜਮਨਾ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਜਾ ਵੱਸੀ 
ਜੀ। 

'ਰਾਨਥਾ' ਜਾਂ 'ਰਾਨਤਾ' ਰਾਣਾ ਹਰਰਾਇ ਦੀ ਬੁਢੇਪੇ ਦੀ ਔਲਾਦ 
ਜੀ ਤੇ ਇਸ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ਉਪਰ ਇਸ ਦੇ ਮਤਰਏ ਭਰਾਵਾਂ ਨੇ ਕਾਫ਼ੀ 
ਝਗੜਾ ਵੀ ਕੀਤਾ। ਰਾਨਥਾ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਕੋਲ ਫ਼ਰਿਆਦ 
ਕੀਤੀ। ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੇ ਪੁੱਛਣ ਤੇ-ਰਾਨਥਾ ਦੀ ਮਾਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਸ 
ਨੇ ਡੋਲੇ ਵਿਚ ਬੈਠਿਆਂ ਹੀ ਰਾਣੇ ਨੂੰ ਕਾਮ-ਉਤੇਜਕ ਵਾਲੀ ਮੱਛੀ ਖਿਲਾਈ 
ਸੀ। ਇਸ ਤੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਫੈਸਲਾਂ ਕੀਤਾ ਕਿ ਜੇ ਰਾਨਥਾ ਦੇ. ਪਸੀਨੇ 
ਵਿਚ ਮੱਛੀ-ਦੀ ਗੰਧ ਆਵੇਗੀ ਤਾਂ ਉਹ ਜਾਇਜ਼ ਕਰਾਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇਗਾ। 
ਰਾਨਥਾ ਇਸ ਸ਼ਰਤ ਤੇ ਪੂਰਾ ਉਤਰਿਆ ਤੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ 
ਦਾ ਹੱਕਦਾਰ ਬਣਿਆ। ਟਾਂਗਰੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਇਸ ਦੇ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਕੋਲੀ 
ਨਾਂ ਹੇਠ ਵੀ ਫੁੱਲੇ। ਰਾਨਥਾ ਦੇ ਇਕ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਸੁਭ ਮੱਲ ਦੇ ਪੁੱਤਰ 
ਤਿਲੋਕ ਚੰਦ ਨੇ ਚੌਹਾਨਾਂ ਦੇ ਵਸਾਏ 169 ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚੋਂ 84 ਪਿੰਡ ਜਿੱਤ 
ਕੇ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ ਹੇਠ ਕਰ ਲਏ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚੌਰਾਸੀ ਦਾ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ। 
ਬਾਕੀ 85 ਪਿੰਡ ਇਸ ਦੇ ਦੂਜੇ ਭਰਾ ਮਾਨਕ ਚੰਦ ਨੇ ਖੋਹ ਲਏ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ 


ਨੂੰ 'ਪਚਾਸੀ' ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਸੰਨ 1700ਦੇ ਲਗਭਗ ਤਿਲੋਕ ਚੰਦ 


ਦਾ ਅੱਠਵਾਂ ਅਨੁਵੰਸ਼ੀ ਜਗਜੀਤ ਸਿੰਘ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ 


ਵਿਰੋਧੀ ਬਣਿਆ। ਸੰਨ 1750ਵਿਚ ਇਸ ਦਾ ਪੇਤਰਾ ਫਤੇ ਚੰਦ ਆਪਣੇ 


ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਭੂਪ ਸਿੰਘ ਤੇ ਜ਼ੂਹੜ ਸਿੰਘ ਸਮੇਤ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੁੱਰਾਨੀ 
ਤੋਂ ਡਰ ਕੇ ਕੋਟਾਹਾ ਜਾ ਪਹੁੰਚੇ ਜਿਥੇ 70000 ਚੰਹਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸਾਮਰਾਜੀ 
ਹਕੂਮਤ ਨੇ ਮੌਤ ਦੇ ਘਾਟ ਉਤਾਰ ਦਿੱਤਾ। 

ਹਿਸਾਰ ਦੇ ਚੰਹਾਨ ਪਰਵਾਸੀ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਿਮਰਾਣ ਤੇ 
ਸਿਧਮੁੱਖ ਦੋ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਨਿਮਰਾਣ ਚੌਹਾਨ 
ਰਾਜ ਸੰਗਤ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਹਨ, ਸੰਗਤ ਚਹੀੜ ਦਿਓ ਦਾ ਪੜੋਤਾ ਤੇ 


ਗ.4.1 


ਚੰਗਾੜ 
ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਰਾਜ ਦਾ ਭਰਾ ਸੀ। ਅਗਾਂਹ ਫਿਰ 'ਨਿਮਰਾਣ' ਦੋ ਉਪ-ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ 
ਰਾਠ ਤੇ ਬਿਘੋਤਾ, ਕਬੀਲਿਆਂ ਵਿੰਚ ਵੰਡੇ ਗਏ। 

ਇਲੀਅਟ ਅਨੁਸਾਰ 'ਨਿਮਰਾਣ' ਦੋ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਜ਼ਾਰ ਕਬੀਲਿਆਂ 
ਰਾਨ, ਬਿਘੋਤਾ, ਢੰਢੋਤੀ ਅਤੇ ਚਾਂਦਵਾੜ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ। ਰਾਠ 


ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੈ ਤੇ ਅਲਵਰ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਹੈ। 


ਨਾਰਨੌਲ ਤੇ ਪਟਿਆਲੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਵੀ ਰਾਠ ਲੋਕੀ ਆ ਵਸੇ ਹਨ। 
ਬਿਘੋਤਾ ਕਬੀਲਾ ਰਾਠਾਂ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਅਤੇ ਢੰਢੋਤੀ ਅਤੇ ਬਿਘੇਤਾ 
ਕਬੀਲੇ ਹਰਿਆਣੇ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ 
ਸਾਸਤ ਬਿ ਤਿਲ 

ਵਿਚ) ਹੈ। ਰ੍ ਰ 


ਦਿੱਲੀ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵਿਚ ਵੀ ਚੌਹਾਨਾਂ ਦੇ ਕੁਝ ਪਿੰਡ ਮੌਜੂਦ 
ਹਨ ਅਤੇ ਸੋਨੀਪਤ ਤਹਿਸੀਲ ਵਿਚ ਜਖੌਲੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਕ 
ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਬਸਤੀ ਹੈ। ਵਿਧਵਾ-ਵਿਆਹ ਦੀ ਰੀਤ ਅਪਣਾਉਣ ਕਰਕੇ 
ਬਾਕੀਆਂ ਨੇ ਸੋਨੀਪਤ ਦੇ ਚੌਹਾਨਾਂ ਨੂੰ ਜਾਤੀ ਵਿਚੋਂ ਛੇਕ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਪਰ 
ਇਹ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਬਾਕੀ ਦੇ ਕਬੀਲੇ ਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਚੰਗੇ 
ਵਾਹੀਕਾਰ ਸਿੱਧ ਹੋਏ ਹਨ। ਆਦਤ ਪੱਖੋਂ ਵੀ ਇਹ ਸਾਊ ਸੁਭਾਅ ਵਾਲੇ 
ਅਤੇ ਸਲੀਕਾ ਪਸੰਦ ਹਨ। 

-ਵੰਡ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਤੇ ਪੱਛਮੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ 
ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜਪੂਤ ਜਾਂ ਜੱਟ ਨਾਂ ਹੇਠ ਵੱਖਰੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸ੍ਰੇਣੀਬੱਧ _ 
ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਮਿੰਟਗੁਮਰੀ, ਸ਼ਾਹਪੁਰ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ 


ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਾਹੀਕਾਰ ਕਬੀਲੇ ਹਨ। 


ਬਹਾਵਲਪੁਰ ਦੇ ਚੌਹਾਨਾਂ ਦੇ ਖਾਲੀਮ, ਹਮਸ਼ੀਰ ਅਤੇ ਥਿੱਚੀ 
ਨਾਮੀ ਤਿੰਨ ਕਬੀਲੇ ਹਨ। ___ ਰ 

ਹਮਸ਼ੀਰਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਕਬਰ ਦੇ ਲੈਪਾਲਕ ਭਰਾ ਹਮਸਿਰ 
ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਹੋਣ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰੰਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਿੱਚੀ 700ਸਾਲ 
ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਅਜਮੇਰ ਦੇ ਹਾਕਮ ਖਿੱਚੀ ਖਾਂ ਦੇ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਹਨ। 
ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਕਾਫ਼ੀ ਥੋੜ੍ਹੇ ਹਨ। ਖੇਰਪੁਰ ਵਿਚ ਇਹ ਤਰਖਾਣਾ 
ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਮੁਲਤਾਨ ਦੇ ਖਿੱਚੀ ਚੰਗੇ ਖਾਂਦੇ ਪੀਂਦੇ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰ 
ਹਨ। 

ਰੀ ਅਤ ਹਨ ਤਤ ਕੰਥੀਨ ਵੀ ਅਪ ਅ ਦੂੰ 
ਚੌਹਾਨ ਰਾਜਪੂਤਾਂ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਹੋਣ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਵਾਸਤਵ 
ਵਿਚ ਚੌਹਾਨ ਜਾਤੀ ਹਾਕਮ ਰਹਿਣ ਕਰਕੇ ਦੂਰ ਤੱਕ ਫੈਲੀ ਜਿਸ ਦੇ 
ਫ਼ਲਸਰੂਪ ਵਿਸੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਹਰੇਕ ਵੱਡੀ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਜਾਤ ਵੀ 
ਚੌਹਾਨ ਸ਼ਾਖਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। 

ਰ.ਪੁ. -ਗਲਾ.ਟ੍ਰਾ. ਕਾਂ. 2: 155 ;ਪੰ. ਕਾ. 

ਚੋਕਾ : ਇਹ ਭਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਰਾਜ ਦੀ ਇਕ ਨਦੀ 
ਹੈ ਜੋ ਖੇੜੀ ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਸ਼ਾਰਦਾ ਨਦੀ ਵਿਚੋਂ ਉਸ ਦੀ ਇਕ ਸ਼ਾਖਾ 
ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਵਿਚ ਹੁਣ ਪਾਣੀ ਬਹੁਤਾ ਨਹੀਂ ਹੈ 
ਪਰ ਇਹ ਖੇੜੀ, ਸੀਤਾਪੁਰ ਅਤੇ ਬਾਰਾ ਬੰਨੀ ਆਦਿ ਸਥਾਨਾਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦੀ 
ਹੋਈ ਕਾਫ਼ੀ ਲੰਬਾ ਸਫ਼ਰ ਤੈਅ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬਰ੍ਹਮਘਾਟ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ 
ਘਾਗਰਾ ਨਦੀ ਵਿਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸ਼ਾਰਦਾ ਨਦੀ 
ਦੇ ਇਕ ਪੁਰਾਣੇ ਤਲ ਨੂੰ ਵੀ ਚੌਕਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਹੁਣ ਉਸ ਨਦੀ 
ਨੂੰ.ਪੀਲੀਭੀਤ ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਜਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। 

___ਹ. ਪੁ--ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ. 10: 183 ਬੱ 

ਚੋਗਾੜ : ਵਹ ਰਤ ਦਲ ਲੀ 
ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਇਕ ਖੇਤਰ ਹੈ। ਇਥੋਂ ਦਾਂ ਮੁੱਖ ਧੰਦਾ ਖੇਤੀਬਾੜੀ 
ਹੈ। ਇਥੇ ਚੌਲ, ਨਾਰੀਅਲ ਤੇ ਦਾਲਾਂ ਦੀ ਖੇਤੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਥੇ 


ਚੌਟਾਂਗ 
ਵਰਖਾ ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਮੌਸਮ ਸਾਲ ਭਰ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ 
ਹੈ। ਇਥੇ ਪਹਾੜੀ ਢਲਾਣਾਂ ਉੱਤੇ 100 ਵਿਅਕਤੀ ਪ੍ਰਤੀ ਵਰਗ ਮੀਲ 
ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। 

ਰਹ. ਪੁ.-ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 4:300 


ਚੋਟਾਂਗ : ਇਹ ਭਾਰਤ ਦੇ ਹਰਿਆਣਾ ਰਾਜ ਦੇ ਅੰਬਾਲਾ ਅਤੇ 


ਕਰਨਾਲ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਇਕ ਨਦੀ ਹੈ ਜੋ ਸਰਸਵਤੀ ਦਰਿਆ ਤੋਂ ਕੁਝ 
ਕਿ. ਮੀ. ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਮੈਦਾਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਹੀ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ ਤੇ ਕੁਝ ਦੂਰੀ 
'ਤੱਕ ਸਰਸਵਤੀ ਦਰਿਆ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਵਗਦੀ ਹੈ। ਬੈਲਛਾਪਾਰ ਦੇ 
ਨਜ਼ਦੀਕ ਦੇਵੇਂ ਨਦੀਆਂ ਪ੍ਰਤੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਰੇਤ ਵਿਚ ਇਕ ਦੂਜੀ ਨਾਲ 
ਮਿਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਪਰ ਅੱਗੇ ਜਾ ਕੇ ਦੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧਾਰਾਵਾਂ ਵਿਚ 
ਫਿਰ ਨਿਕਲ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਥੋਂ ਚੌਟਾਂਗ ਜਮਨਾ ਦਰਿਆ ਦੇ 
ਬਰਾਬਰ ਵਗਦੀ ਹੈ ਤੇ ਫਿਰ ਪੱਛਮ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ ਹਾਂਸੀ ਅਤੇ ਹਿਸਾਰ 
ਵੱਲ ਮੁੜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਇਸ.ਦਾ ਨਦੀ-ਤਲ ਪੱਛਮੀ 
ਜਮਨਾ ਨਹਿਰ ਦੀ ਹਿਸਾਰ ਸ਼ਾਖਾ ਲਈ ਧਾਰਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ 
ਘੱਗਰ ਦਰਿਆ ਤੱਕ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਦਰਿਆਈ ਰਾਹ ਦੇ. ਨਿਸ਼ਾਨ ਮਿਲਦੇ 
` ਹਨ ਜਿਥੇ ਇਹ ਲਗਭਗ 400ਕਿ. ਮੀ. ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਤੈਅ ਕਰਕੇ ਬਨਨੇਅਰ 
ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਹੇਠਾਂ ਕਰਕੇ ਬਾਹਨੀ ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਇਸ ਵਿਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ 
ਸੀ ਪਰ ਹੁਣ-ਇਸ ਦਾ ਵਹਾਓ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਸਾਰੇ ਦਾ ਸਾਰਾ ਨਹਿਰ 
ਵੱਲ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। _ 
__ ਹ. ਪੁ--ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ. 10 : 186 
ਚੌਥ : .ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਮਾਲ ਗੁਜ਼ਾਰੀ ਦਾ ਚੌਥਾ ਹਿੱਸਾ 


ਪਰਗਨੇ ਦੇ ਸਰਦਾਰ ਨੂੰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਵੱਲੋਂ ਮੁਆਫ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ 


ਤਾਂ ਕਿ ਉਹ ਉਸ ਧਨ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਹਿਫ਼ਾਜ਼ਤ ਲਈ ਤੇ 
ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਵਾਸਤੇ ਕੁਝ ਫੌਜ ਰੱਖ ਸਕੇ। 
ਮਾਲੀਏ ਦੀ ਇਸ ਮੁਆਫ਼ੀ ਨੂੰ 'ਚੌਥ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਮੁਆਫ਼ੀਕਾਰ 
ਸਰਦਾਰ ਨੂੰ 'ਚੌਥਦਾਰ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। 


ਸਤਾਰ੍ਹਵੀਂ ਤੇ ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀਆਂ ਦੌਰਾਨ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ 


ਕਰਕੇ ਇਸ 'ਚੌਥ' ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਰਗਨਿਆਂ ਜਾਂ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿਚ 
ਸੀ ਜਿਥੇ ਮਰਾਠੇ ਹਾਕਮ ਆਪਣੀ ਸਰਦਾਰੀ ਕਾਇਮ ਕਰਨ ਜਾਂ 
ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਲਾਂਘੇ ਦਾ ਹੱਕ ਸਮਝਦੇ ਸਨ। ਅਮਲੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਉਸ 
ਸਮੇਂ ਦੇ ਹਿੰਦੂ ਜਾਂ ਮੁਸਲਮਾਨ ਹਾਕਮ ਮਰਾਨਿਆਂ ਨੂੰ ਚੌਥ ਦਿੰਦੇ ਸਨ 
ਤਾਂ ਕਿ ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਾਜ-ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਤਬਾਹੀ ਨਾ ਮਚਾਉਣ ਅਤੇ 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਾਜ-ਖੇਤਰ ਦੇ ਮਰਾਠਿਆਂ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਹੇਠ ਆਏ ਹਿੱਸੇ ਵਾਪਸ 
ਲਏ ਜਾ ਸਕਣ। ਦੂਜੇ ਪਾਂਸੇ ਮਰਾਠੇ ਇਸ ਚੌਥ ਨੂੰ ਹਿੰਦੂ ਜਾਂ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ 
ਦੇ ਰਾਜ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਹੋਰਨਾਂ ਹਮਲਿਆਂ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਦੇ ਮੰਤਵ ਲਈ 
ਕੀਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਅਦਾਇਗੀ ਸਮਝਦੇ ਸਨ ਪਰ ਹਿੰਦੂ ਜਾਂ ਮੁਸਲਮਾਨ 
ਉਸ ਸਮ ਦੇ ਹਾਕਮ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲੋਂ ਪੂਰਾ ਮਾਲੀਆ ਲੈਣ ਦੀ 
ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਸਗੋਂ. 'ਚੌਥ' ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੌਥਦਾਰਾਂ ਲਈ ਮਾਲਗੁਜ਼ਾਰੀ 
ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉਪਰ ਵਾਧੂ ਦਾ ਬੋਝ ਸੀ। ਇਸਦੇ ਫਲਸਰੂਪ ਸਾਰੇ 
ਭਾਰਤ ਦੇ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਵਿਚ ਮਰਾਠਿਆਂ ਦੀ ਬਦਨਾਮੀ ਹੋ 
ਗਈ। 

ਹ. ਪੁ-ਐਨ. ਬਿ. ਮਾਂ. 2:142;ਮ. ਕੋ. 478 

ਚੋਧਰੀ, ਨਰਨਾਰਾਇਣ (ਸਨਖੋ) : ਬਿਹਾਂਰ ਭਾਰਤ) ਦੇ 
ਇਸ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਬੁੱਤਕਾਰ ਦਾ ਜਨਮ 25 ਫ਼ਰਵਰੀ, 1916 ਨੂੰ ਸੰਥਾਲ 
ਪਰਗਨਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਦਿਉਗੜ੍ਹ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਬੀ. ਏ. ਉਪਰੰਤ ਫ਼ਾਈਨ 
ਆਰਟਸ ਵਿਚ ਡਿਪਲੋਮਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਮਗਰੋਂ, 1947 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ 
ਬੰਬਈ ਵਿਖੇ ਇਕ ਆਜ਼ਾਦ ਕਲਾਕਾਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। 


126 


ਸੰਨ 1950 ਤੋਂ 1965 ਤੱਕ ਇਹ ਐਮ. ਐਸ. ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, 
ਇਤਿ ਆਇ 
1966-68 ਦੌਰਾਨ, ਫ਼ਾਈਨ ਆਰਟਸ ਦਾ ਸੀਨੀਅਰ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਅਤੇ ਡੀਨ 
ਅਤੇ ਫਿਰ 1968 ਤੋਂ ਵਿ ਤਤ 
ਮੁੱਖੀ ਰਿਹਾ। 
4 
ਦਿੱਲੀ ਵਿਖੇ ਇਸਨੇ ਇਕੱਲਿਆਂ ਹੀ ਪ੍ਰ ਦਰਸ਼ਨੀਆਂ ਲਗਾਈਆਂ। ਇਸਨੇ 
ਜਿ ਸਿ ਚਿਤਿ 
ਸੰਨ 1956 ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਲਲਿਤ ਕਲਾ ਅਕਾਦਮੀ ਵੱਲੋਂ 
ਨ ਗਿਆ। ਉਸੇ ਸਾਲ ਇਸ, ਨੂੰ ਅਕੈਡਮੀ ਦਾ ਮੈਂਬਰ . 
ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ 1974 ਵਿਚ ਸਕੱਤਰ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ। 
ਹ. ਪੁ--ਇੰਡੀਆ ਹੂਜ਼. ਹੂ , ਐਨ. ਇੰ. 1:243; ਆਰਟਿਸਟ ਡਾਇਰੈਕਟਰੀ 
ਚੋਪਈ : ਇਹ ਇਕ ਮਾਤ੍ਰਿਕ ਛੰਦ ਹੈ, ਇਸ ਨੂੰ ਚੌਪਈ ਜਾਂ 
ਚਤੁਸ਼ਪਦੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਚਾਰ ਵਰਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ 
ਹਰ ਵਰਣ ਦੀਆਂ 15 ਮਾਤ੍ਰਾਵਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਹਿਲਾ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਅੱਠ 
ਦਿ 
ਹੋਰ ਨਾਂ 'ਜਯਕਰੀ' ਵੀ ਹੈ। 


ਵਿ 
ਇਸ ਨੂੰ 'ਗੁਪਾਲ' ਅਤੇ 'ਭੁਜੰਗਿਨੀ' ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਚੌਪਈ 
ਦੇ ਹਰ ਚਰਣ ਤੇ 16 ਮਾਤ੍ਰਾਵਾਂ ਹੋਣ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਹੋਵੇ ਤਾਂ 
ਉਹ 'ਰੂਪ-ਚੌਪਈ' ਅਖਵਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚੌਪਈ ਦੇ ਅੰਤ 
ਵਿਚ ਜਗਣ ਅਤੇ ਭਗਣ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। 16 ਮਾਤ੍ਰਾ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਗੁਰੂ 
ਵਾਲੀ ਚੌਪਈ ਦਾ ਨਾਂ 'ਸ਼ੰਖਿਨੀ' ਹੈ। ਕਈ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ੰਖਿਨੀ 
ਚੌਪਈ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਜਗਣ ਹੋਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। _ 


2. ਚੌਪਈ ਇਕ ਖ਼ਾਸ ਬਾਣੀ ਵੀ ਹੈ। ਚੌਪਈ ਛੰਦ ਵਿਚ ਰਚੀ 
ਗਈ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਸ ਦਾ ਇਹੋ ਨਾਂ ਹੈ। ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ 405ਵੇਂ ਚਰਿਤ੍ਰ 
ਵਿਚ ਇਹ ਕਥਾ ਹੈ ਕਿ ਸਤਜੁਗ ਵਿਚ ਰਾਜਾ ਸਤਯਸੰਧ ਅਤੇ 
ਈਰਾਘਦਾੜ੍ਹ ਦਾਨਵ ਦਾ ਯੁੱਧ ਹੋਇਆ। ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਸਤਰ ਨਾਲ ਜੇ 
ਅੱਗ ਦੀ ਲਾਟ ਨਿਕਲੀ, ਉਸ ਵਿਚੋਂ 'ਦੂਲਹਦੇਈ' ਨਾਂ ਦੀ ਇਕ ਇਸਤਰੀ , 
ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਈ। ਦੂਲਹਦੇਈ ਨੂੰ ਕੋਈ ਮਨਪਸੰਦ ਪਤੀ ਨਾ ਮਿਲਿਆ। 
ਇਸ ਕਾਰਨ ਉਸ ਨੇ ਬਹੁਤ ਭ੍ਰਾਰੀ ਤੱਪ ਕਰਕੇ ਦੁਰਗਾ ਦੇਵੀ) ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ 
ਕੀਤਾ। ਦੇਵੀ ਨੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਅਕਾਲ ਤੇਰੇ ਨਾਲ 
ਵਿਆਹ ਕਰਾਵੇਗਾ। ਅਕਾਲ ਨੇ ਸੁਪਨੇ ਵਿਚ ਦੂਲਹਦੇਈ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ 
ਜੇ ਉਹ ਜੰਗ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰਾਸਵੀਰਯ ਦਾਨਵ ਨੂੰ ਮਾਰੇਗੀ ਤਾਂ ਹੀ ਉਸ ਦੀ 
ਪਤਨੀ ਬਣ ਸਕੇਗੀ। ਦੂਲਹਦੇਈ ਨੇ ਦਾਨਵ ਨਾਲ ਘੇਰ ਯੁੱਧ ਕੀਤਾ। 
ਬਹੁਤ ਥੱਕ ਜਾਣ ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਮਹਾਕਾਲ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ। ਦੂਲਹਦੇਈ 
ਕੀਤਾ। ਮਹਾਕਾਲ ਅਤੇ ਦੂਲਹਦੇਈ ਦੋਹਾਂ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਸ਼ਰਾਸਵੀਰਯ ਦੀ 
ਸੈਨਾ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਦਾਨਵ ਦਾ ਸਿੱਰ ਵੱਢ ਦਿੱਤਾ। 

ਇਸ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਭਰੀ ਕਥਾ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਇਕ ਬੈਨਤੀ ਹੈ 
ਜਿਸ ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ 'ਕਬਿਉਬਾਚ ਬੇਨਤੀ ਚੌਪਈ' ਹੈ। ਇਸ ਦਾ-ਆਰੰਭ 
“ਹਮਰੀ ਕਰੋ ਹਾਥ ਦੈ ਰੱਛਾ' ਤੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਚੌਪਈ ਦਾ ਪਾਠ 
ਰਹਿਰਾਸ ਵਿਚ ਗੁਰਸਿੱਖ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਰ 

ਹ. ਪੁ.-ਮ. ਕੋ. 

ਚੋਪਾ ਸਿੰਘ : ਭਾਈ ਚਉਪਤਿ ਰਾਇ ਚਿੰਪਾ ਸਿੰਘ) 
ਕੜਿਆਲਾ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਜਿਹਲਮ` (ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਛਿੱਬਰ. 
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸੀ। ਇਸ ਘਰਾਣੇ ਵਿਜ਼ ਪਿਉ ਦਾਦੇ-ਤੋਂ ਸਿੱਖੀ ਚਲੀ ਆ ਰਹੀ _ 


127 ਰ੍ ਚੌ 


ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਬਾਬਾ ਗੋਤਮ ਗੁਰੂ ਘਰ ਦਾ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ 
ਦਾ ਪਿਤਾ ਪੇਰਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਦੇ ਬੀਰ ਜੋਧੇ ਭਾਈ ਪ੍ਰਾਗੇ 
ਦਾ ਵੱਡਾ ਭਰਾ ਸੀ। ਭਾਈ ਪੇਰੇ ਨੇ ਬਚਪਨ ਵਿਚ ਹੀ ਚਉਪਤਿ ਨੂੰ ਗੁਰੂ 


ਹਰਿ ਰਾਇ ਜੀ ਦੀ ਭੇਟ ਚੜ੍ਹਾ ਦਿੱਤਾ। ਪ੍ਰਾਗੇ ਦਾ ਪੇਤਾ ਦਰਗਧ ਮੱਲ 


ਉਸ ਸਮੇਂ ਸੱਤਵੇਂ ਗੁਰੂ ਦਾ ਦੀਵਾਨ ਸੀ, ਇਸ ਪਿੱਛੋਂ ਦਰਗਹ ਮੱਲ ਦੇ 
ਭਤੀਜੇ ਭਾਈ ਸਤੀ ਦਾਸ ਅਤੇ ਭਾਈ ਮਤੀ ਦਾਸ ਇਸ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਵਿਚੋਂ 
ਹੋਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨਾਲ ਦਿੱਲੀ ਵਿਖੇ ਸ਼ਹੀਦੀ 
ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। 

ਚੰਪਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਚਾਰ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਸੰਗਤ ਕਰਨ ਦਾ 
ਮਾਣ ਮਿਲਿਆ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਦੇ ਦੌਰਿਆਂ 
ਸਮੇਂ ਇਹ ਨਾਲ ਹੀ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਸ਼ਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਇਹ ਬਚਪਨ 
ਵਿਚ ਖਿਡਾਉੱਦਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਇਸ 
ਦਾ ਨਾਂ ਚੌਪਾ ਸਿੰਘ ਖਿਡਾਵਾ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। 


ਜਦੋਂ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀ ਗੁਰੂ ਦਸ਼ਮੇਸ਼ ਜੀ ਨੇ ਚੇਤ 1754 ਬਿਕ੍ਰਮੀ 
ਨੂੰ ਖੰਡੇ ਦੀ ਪਾਹੁਲ ਤਿਆਜ਼ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਬਜ਼ੁਰਗ ਸਿੱਖ 
ਨੂੰ ਪਾਹੁਲ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਇਸ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਆਦਰ ਕਰਦੇ 
ਸਨ। ਫਿਰ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਰਹਿਤਨਾਮਾ ਲਿੱਖਣ ਲਈ 
ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਨੇ ਬਿਬੇਕੀ ਮੁਕਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਰਾਮ ਸਿੰਘ, ਫਤੇ ਸਿੰਘ, 
ਦੇਵਾ ਸਿੰਘ, ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਟਹਿਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ 
ਇਹ ਰਹਿਤਨਾਮਾ ਲਿਖਿਆ। ਪੜ੍ਹੇ ਲਿਖੇ ਮੁਨਸ਼ੀ ਮੁਸਦੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਇਹ 
ਮੰਗ ਸੀ ਕਿ ਜੋ ਰਹਿਤ ਲਿਖੀ ਜਾਵੇ, ਉਸ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ 
ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚੋਂ ਪ੍ਰਮਾਣ ਜ਼ਰੂਰ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ। ਭਾਈ ਚੌਪਾ ਸਿੰਘ ਨੇ 
ਇਹ ਸ਼ਰਤ ਵੀ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਥਾਂ-ਥਾਂ ਤੁਕਾਂ ਦਰਜ ਕੀਤੀਆਂ। ਇਹ 
'ਰਹਿਤਨਾਮਾ' ਹਜ਼ੂਰੀ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਭਾਈ ਚੌਪਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਇਹ 
ਮਾਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਨੇ ਨਵੀਂ ਖਾਲਸਾ ਜਥੇਬੰਦੀ ਦਾ ਧਾਰਮਿਕ 
ਵਿਧਾਨ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮੋਹਰੀ ਹਿੱਸਾ ਪਾਇਆਂ। __` 

ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਛੱਡਣ ਸਮੇਂ ਭਾਈ ਚੌਪਾ ਸਿੰਘ, ਮਾਮਾ 
ਉੱਥੇ ਕਾਫ਼ੀ ਸਮਾਂ ਰਿਹਾ। ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਜੀ ਦੇ ਪਾਲਿਤ ਪੁੱਤਰ ਜੀਤ 
ਸਿੰਘ ਦੇ ਚੇਲਿਆਂ ਹੱਥੋਂ ਇਕ ਬੁੱਢਾ ਮੁਸਲਮਾਨ ਫ਼ਕੀਰ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। 
ਮੁਗ਼ਲ ਹਾਕਮਾਂ ਨੇ ਬਹਾਨਾ ਬਣਾ ਕੇ ਮਾਤਾ ਜੀ ਕੋਲ ਰਹਿ ਰਹੇ 60 
ਸਿੱਖਾਂ ਸਮੇਤ ਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਤੇ ਸ਼ਾਹੀ ਹੁਕਮ 
ਨਾਲ ਮਾਘ ਸੁਦੀ ਚੌਥ 1780ਬਿ. ਨੂੰ ਸਭ ਨੂੰ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 
ਭਾਈ ਚੌਪਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵੀ ਇਸੇ ਦਲ ਵਿਚ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਿਆ। 

ਹ. ਪੁ--ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਦਰਬਾਰੀ ਰਤਨ-ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ 
___ਚੌਪਾਰਨ : ਭਾਰਤ ਦੇ ਬਿਹਾਰ ਰਾਜ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰੀਬਾਗ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ 
ਵਿਚ ਚਤਰਾ ਉਪਮੰਡਲ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਇਥੇ ਸਕੂਲ, ਹਸਪਤਾਲ, 
ਡਾਕ-ਘਰ ਆਦਿ ਸਹੂਲਤਾਂ ਉਪਲਬੱਧ ਹਨ। ਜੀ. ਟੀ. ਰੇਡ ਉੱਤੇ 
ਸਥਿਤ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਇਹ ਕਾਫ਼ੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਰ 

ਹ. ਪੁ.-ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 4: 300 

ਚੋਮੁ : ਇਹ ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜਸਥਾਨ ਰਾਜ ਦੇ ਜੈਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ 
ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਜੋ ਜੈਪੁਰ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਲਗਭਗ 30 ਕਿ. 
ਮੀ. ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਕੱਚੀ ਕੰਧ ਅਤੇ ਖਾਈ 
ਬਣੀ ਹੋਈ' ਸੀ ਤੇ ਇਥੇ ਇਕ ਪੁਰਾਣਾ ਕਿਲਾ ਵੀ ਹੈ। 
`____ਆਬਾਦੀ-38,523 (1991) 


27”10' ਉ. ਵਿਥ. ; 75”44 ਪੂ. ਲੰਬ. 
ਹ. ਪੁ.-ਇੰਪ., ਗ. ਇੰਡ. 10: 185 


ਚਲ 


ਚੋਰ : ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਰਾਜ ਦੇ ਸਿਰਮੌਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ 
ਉਪ-ਹਿਮਾਲੀਆ ਪਰਬਤਾਂ ਦੀ 3630 ਮੀ. (11,982 ਫੁੱਟ) ਉੱਚੀ 
ਸਿਖਰ ਹੈ। ਇਹ ਆਪਣੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਦੇ ਪਰਬਤੀ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ 
ਉੱਚੀ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਖਾਸ ਆਕਾਰ ਅਤੇ ਉਚਾਈ ਕਾਰਨ ਇਹ ਦੱਖਣ 
ਵਾਲੇ ਪਾੱਸਿਉ' ਨੀਵੇਂ ਜਿਹੇ ਮੈਦਾਨੀ ਖੇਤਰ ਵਿਚੋਂ ਵਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। 
ਇਸ ਸਿਖਰ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਬਰਫ਼ ਨਾਲ ਲੱਦੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਹਨ। 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਰਬਤਾਂ ਉਪਰ ਬਰਫ਼ ਰੇਖਾ ਤੋਂ ਉਪਰਲੀ ਬਰਫ਼ ਗਰਮੀ ਦੇ ਮੌਸਮ 


_ਵਿਚ ਪਿਘਲ ਕੇ ਹੇਠਾਂ ਆਉਂਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਉੱਤਰ ਅਤੇ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ 


ਨੀਲਕੰਟ ਬੂਟੀਆਂ ਅਤੇ ਫਰਨਦਾਰ ਝਾੜੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। 
30252" ਉ. ਵਿਥ. ; 7732" ਪੂ. ਲੰਬ, 
ਹ. ਪੁ.--ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ, 10 : 185 
__ਚੋਰਾਸੀ : ਇਹ ਭਾਰਤ ਦੇ ਗੁਜਰਾਤ ਰਾਜ ਦੇ ਸੂਰਤ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ 
ਦਾ ਇਕ ਤਾਅਲੁੱਕਾ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਕੁੱਲ ਖੇਤਰਫਲ 550ਵ. ਕਿ. ਮੀ. 
ਦੇ ਲਗਭਗ ਹੈ। ਸੂਰਤ ਅਤੇ ਗਡੇਰ ਇਸ ਦੇ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸ਼ਹਿਰ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ 


ਹਿਰ ਮਿ 


ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। 

21”2' ਤੋਂ 2717" ਉ. ਵਿਥ ; 7242' ਤੋਂ 7259' ਪੂ. ਲੰਬ. 

ਸਤ ਹੀ ਦਿ 

ਚੌਲ (ਚਾਵਲ) : ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਖ਼ੁਰਾਕ ਦਾ ਇਕ ਮੁੱਖ ਅੰਸ਼ 

ਉਵ 
ਹੈ। ਚੌਲ, ਕਣਕ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧੇਰੇ ਕਾਰਬੋਹਾਈਡ੍ਰੇਟਾਂ ਦਾ ਸੋਮਾ ਹਨ। ਪੂਰਬ 
ਦੇ ਕੁਝ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਚੌਲਾਂ ਦੀ ਖਪਤ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਅਕਤੀ ਲਗਭਗ 100-200 
ਕਿ. ਗ੍ਰਾਮ. ਪ੍ਰਤੀ ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਹੈ। ਚੌਲ ਜ਼ਿਆਦਾਂਤਰ ਉਬਾਲ ਕੇ _ 
ਹੀ ਖਾਧੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਾਫ਼ੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਚੌਲਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਸ਼ਤੇ ਵਜੋਂ 
ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਟੋਟਾ ਚੌਲ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਚਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਫਿਰ 
ਅਲਕੋਹਲੀ ਪਦਾਰਥਾਂ ਵਿਚ ਵਰਤ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੂੜ੍ਹਾ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ 
ਚਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫੱਕ ਬਾਲਣ ਅਤੇ ਸੈਲੂਲੋਸ ਲਈ ਵਰਤੀ 
ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 

ਚੌਲ ਝੋਨੇ ਦੇ ਪੌਦੇ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਝੋਨੇ ਦੀ ਛੜਾਈ ਮਗਰੋਂ 
ਚੌਲਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਢੰਗਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
ਝੋਨੇ ਦੇ ਦਾਣੇ ਦੇ ਚਾਰ ਹਿੱਸੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਝੋਨੇ ਦੀ ਛੜਾਈ ਦਾ ਮੁੱਖ 
ਮੰਤਵ ਮੁੰਜਰਾਂ ਤੋਂ ਇਸ ਦੇ. ਬਾਹਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਅਲੱਗ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ 
ਅਤੇ ਇਹ ਵੀ ਖ਼ਿਆਲ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਝੋਨੇ ਦੇ ਬੀਜਾਂ ਨੂੰ ਕਈ 
ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਛਾਣਨੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਛਾਣ ਕੇ ਵੱਖਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਇਸ 
ਵਿਚੋਂ ਪਰਾਲੀ ਦੇ ਟੁਕੜੇ, ਘੱਟਾ ਅਤੇ ਹਲਕੇ ਪਦਾਰਥ ਹਵਾ ਦੇ ਬੁੱਲਿਆਂ 
ਦੁਆਰਾ ਉਡਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਫ਼ ਹੋਇਆ ਝੋਨਾ ਛੜਾਈ 
ਵਾਲੀਆਂ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਵਿਚ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਥੇ ਛਿਲਕਾ ਨਰਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ 
ਹੈ। ਇਹ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਕਣਕ ਦੀ ਪਿਸਾਈ ਵਾਲੀਆਂ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ . 
ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। 

ਛਿਲਕਾ ਲੱਥੇ ਚੌਲਾਂ ਨੂੰ ਭੂਰੇ ਚੌਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ 
ਇਹ ਰੰਗ ਸੂੜ੍ਹੇ ਦੇ ਭੂਰੇ ਰੰਗ ਕਾਰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਹ 
ਤਹਿ ਦੋ ਸ਼ੈਲਰਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਲਾਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਪੜਾਅ 
ਵਿਰ.ਸੂੜ੍ਹਾ ਅਲੱਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੈਲਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘ ਚੁੱਕੇ ਚੌਲ ਫਿਰ 


ਚੌਲਮੁਗਰਾ 


ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬਰੱਸ਼ ਮਸ਼ੀਨ ਵਿਚ- ਕਾਫ਼ੀ ਗਰਮਾਇਸ਼ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ 
ਅਤੇ ਚੌਲਾਂ ਦੇ ਵਹਾਉ ਦੇ ਉਲਟ ਚਲ ਰਹੀ ਹਵਾ ਦੀ ਲਹਿਰ ਦੁਆਰਾ 
_ ਠੰਢ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਚੌਲ ਬਰੀਓਰਜ਼ ਰੀਲ 
ਵਿਚੋਂ ਲੰਘਦੇ ਹਨ ਜਿਥੇ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਟੇਟੇ ਅਲੱਗ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 


ਚੌਲਾਂ ਉੱਤੇ ਅਕਸਰ ਘੁੰਮ ਰਹੇ ਬਰਤਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਗਲੂਕੋਸ ਜਾਂ ` 


ਪਾਉਡਰ ਦੀ ਇਕ ਤਹਿ ਚੜ੍ਹਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਹਿ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਦੀ ਚਮਕ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਈ ਮੰਡੀਆਂ ਵਿਚ ਤਹਿ ਰਹਿਤ ਚੌਲ ਹੀ 
ਪਸੰਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਤਹਿ ਸਾਰੇ ਚੌਲਾਂ ਉੱਤੇ 
ਚੜ੍ਹਾਉਣੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ। ਸਾਫ਼ ਕੀਤੇ ਚੌਲ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ 
ਗ੍ਰੇਡਿੰਗ ਕਰਕੇ ਮੰਡੀਆਂ ਵਿਚ ਵੇਚੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 

ਹ. ਪੁ.-ਮੈਕ. ਐਨ. ਸ. ਟ. 11:562 

ਚੌਲਮੂਗਰਾ : ਇਹ ਇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਰੁੱਖ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ 
ਵਿਗਿਆਨਕ ਨਾਂ ਜ਼ਿਰਾਰਡੀਆਨ ਓਡੋਰੇਟਾ ਹੈ। ਇਹ ਰੁੱਖ ਸਿੱਕਮ 
ਖਾਸੀਆ ਹਿਲਜ਼ ਅਤੇ ਚਿਟਾਗਾਂਗ ਵਿਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਬੀਜਾਂ 
ਦੇ ਤੇਲ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਅੰਸ਼ਧੀਜਨਕ ਗੁਣ ਹਨ। ਹੋਰਨਾਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ 
ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਜਿਵੇਂ ਮਿ. 46418, ਜਿ. 20100, ਮਿ. -੪੬7160364, 
ਜਿ. ੧੧੦੧੦॥੩, 450੬91056095 0੩੦01 ਆਦਿ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ 
ਤੇਲਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਚੌਲਮੂਗਰਾ ਤੇਲ ਵਾਲੇ ਗੁਣ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਵਿਚ 
ਚੌਲਮੂਗਰਾ ਤੇਲ ਦਾ ਮੁੱਖ ਸੋਮਾ ਸੁ. ੧੯08੩ ਅਤੇ 7. %ਗਨ ਹੈ। 
ਪਹਿਲੀ ਜਾਤੀ.ਬਗੀਚਿਆਂ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਇਲਾਕਿਆਂ 
ਵਿਚ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਥੋਂ ਬੀਜ ਨੂੰ ਤਾਜ਼ਾ ਹੀ ਇਕੱਤਰ ਕੀਤਾ ਜਾ 
ਸਕਦਾ ਹੈ। ਦੂਸਰੀ ਜਾਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਥੇ ਬਰਸਾਤ 
ਦੀ ਰੁੱਤੇ ਇਸਦੇ ਬੀਜਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨਾ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ 
_ ਹੈ। 


ਚੌਲਮੂਗਰਾ ਆਯੁਰਵੈਦਿਕ ਮੈਡੀਸਨ ਵਿਚ ਕਈ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ 
ਕੋੜ੍ਹ ਦੇ ਇਲਾਜ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਇਹ 
ਪੱਛਮੀ ਮੈਡੀਸਨ ਵਿਚ ਇਸੇ ਬੀਮਾਰੀ ਦੇ ਇਲਾਜ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਣ 
_ਲੱਗ ਪਿਆ ਹੈ। ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਦੇ ਸਾਹਿਤ ਤੋਂ ਵੀ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਪਤਾ 
ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਚੌਲਮੂਗਰਾ ਦੇ ਕੱਚੇ ਬੀਜ ਖਾ ਲਏ ਜਾਣ ਤਾਂ 
ਕੋੜ੍ਹੀਆਂ ਦਾ ਕਾਫ਼ੀ ਸੁਧਾਰ ਹੈ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਸੰਨ 1595 ਤੋਂ ਮਿਲਦੇ 
ਰਿਕਾਰਡਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਸਬੂਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਚੌਲਮੂਗਰਾ ਦੇ 
ਬੀਜਾਂ ਤੋਂ ਮਿਲਦਾ ਤੇਲ ਕੋੜ੍ਹ ਦੇ ਇਲਾਜ ਅਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਘਰੇਲੂ ਦਵਾ 
ਦਾਰੂ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੇ ਇਕ ਪੁਰਾਣੇ 
ਮੈਟੀਰੀਆ ਮੈਡੀਕਾ ਮਖਜ਼ਨ ਅਲ ਆ ਵਿਚ ਵੀ ਬੀਜਾਂ ਦੀ 
ਵਰਤੋਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ 'ਚੌਲਮੂਗਰੀ' ਦੇ ਨਾਂ ਹੇਠ ਵਰਣਿਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। 

ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਚਮੜੀ ਦੀਆਂ ਕਈ ਬੀਮਾਰੀਆਂ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਕੋੜ੍ਹ 
__ਦੇ ਰੋਗੀਆਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ-ਪਹਿਲਾਂ ਚੌਲਮੂਗਰਾ ਦੇ ਬੀਜ ਅਤੇ ਤੇਲ ਸਿੱਧੇ 
ਹੀ ਮੂੰਹ ਰਾਹੀਂ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਪਰ ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਉਛਾਲੀ ਜਾਂ ਉਲਟੀਆਂ 


128 


ਆਉਣ ਲੱਗ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਬਹੁਤੀ ਦੇਰ ਤੱਕ ਇਹ ਤਰੀਕਾ 
ਜਾਰੀ ਨਹੀਂ ਰੱਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਟੀਕੇ ਰਾਹੀਂ ਇਸ ਦੀ 
ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਣ ਲੱਗ ਪਈ। ਥੋੜ੍ਹੇ ਚਿਰ ਤੋਂ ਮੂੰਹ ਰਾਹੀਂ ਦਵਾਈ ਦੇਣ 
ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਮੁੜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋੜ੍ਹੀਆਂ ਲਈ ਚੰਗਾ ਸਮਝਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗ 
ਪਿਆ ਹੈ ਜੇ ਕੋੜ੍ਹੀ ਕੇਂਦਰਾਂ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦੇ। ਇਸ ਦੇ ਜਲਣ 
ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੇ ਅਸਰ ਨੂੰ ਘਟ ਕਰਨ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਕੈਰਾਟਿਨ ਕੈਪਸੂਲਾਂ 
ਵਿਚ ਦਿੱਤਾ ਜਾਣ ਲਗ ਪਿਆ ਸੀ। 

ਹ. ਪ.-ਚੌ. ਇ. ਡ. ਇੰ -414;ਗ. ਇ. ਮੈਂ 4:129 

ਚੋਵੀਸ ਪਰਗਨਾ : ਇਹ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੱਛਮੀ 
ਬੰਗਾਲ ਰਾਜ ਦੇ ਦੋ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ-ਉੱਤਰੀ ਚੌਵੀਸ ਪਰਗਨਾ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ 
ਚੰਵੀਸ ਪਰਗਨਾਂ ਹਨ। ਸੰਨ 1986 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਇਕੋ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸੀ। 
ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਦੇ ਡੈਲਟੇ ਦੇ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮੀ ਕੋਨੇ ਉਪਰ, 
ਹੁਗਲੀ ਨਦੀ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਕੰਢੇ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ 14,100 ਵ. ਕਿ. ਮੀ. ਦੇ 
ਰਕਬੇ ਉਪਰ ਫੈਲੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਉੱਤਰੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਕੁੱਲ ਵਸੋਂ 72,81,881 
ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ 57,15,030 (1991) ਹੈ। ਇਹ ਖੇਤਰ ਸਮੁੰਦਰ 
ਵੱਲ ਨੂੰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਢਲਦਾ ਹੋਇਆ ਇਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਮੈਦਾਨ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਨਾਂ ਇਸ ਵਿਚਲੇ 24 ਪਰਗਨਿਆਂ ਤੋਂ ਚੰਵੀਸ ਪਰਗਨਾਂ 
ਪਿਆ। ਇਹ 24 ਪਰਗਨੇ 1757 ਵਿਚ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਮੀਰ ਜ਼ਫਰ ਨਵਾਬ 


` ਨੂੰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਨੇ ਸੱਪੇ ਸਨ। 


ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਦੱਖਣੀ ਖੇਤਰ ਸੰਘਣੇ ਜੰਗਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ 
ਅਤੇ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਵੱਡੀਆਂ-ਵੱਡੀਆਂ ਜਵਾਰ ਨਦੀਆਂ ਵਹਿੰਦੀਆਂ 
ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਹੁਗਲੀ ਅਤੇ ਇਚਾਮਤੀ ਕਾਫ਼ੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ 
ਦਾ ਉੱਤਰੀ ਹਿੱਸਾ ਕੇਂਦਰੀ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਉਪਰਲੇ ਡੈਲਟੇ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ 
ਹਨ। 

ਇਥੋਂ ਦੇ ਨੀਵੇਂ ਦਲਦਲੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਮੌਸਮੀ ਬਾਰਸ਼ ਹੁੰਦੀ 
ਸਰ੍ਹੋਂ ਤੇ ਆਲੂ ਵਰਗੀਆਂ ਮੁੱਖ ਫ਼ਸਲਾਂ ਉਗਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। 
ਹੁਗਲੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਬਜਬਜ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਧੁਰ ਉੱਤਰ-ਤੱਕ ਦਾ 
ਖੇਤਰ ਉਦਯੋਗਿਕ ਕਾਰਖ਼ਾਨਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ। ਇਥੇ ਭਾਰਤ ਦੇ _ 
ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਪਟਸਨ ਦੇ ਕਾਰਖ਼ਾਨੇ ਅਤੇ ਰਸਾਇਣਿਕ ਉਤਪਾਦਨ ਦੇ 
ਕਾਰਖ਼ਾਨੇ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ। 


ਸਰਿਨ 
ਦਾ ਅਲੀਪੁਰ ਹੈ। ਸੰਨ 1947 ਵਿਚ ਕੁਝ ਖੇਤਰ ਹੋਰ ਹਾਸਲ ਕਰਕੇ 
ਇਸਨੂੰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਵਿਚ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਜੈਸੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ 
ਦੇ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮੀ ਹਿੱਸੇ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ ਜਦ ਕਿ ਬਾਕੀ ਦਾ 
ਹਿੱਸਾ ਪੂਰਬੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ (ਅਜੋਕੇ ਬੰਗਲਾ ਦੇਸ) ਵਿਚ ਚਲਾ ਗਿਆ 
ਸੀ। 


__ਹ. ਪੁ.--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 12:79 


ਸਸ਼ਮ਼ਮ 


129 ਛ 


0 








ਦੇ 


ਰੱ 


ਦ਼ <, ਸਰ ਫਲ ਰ 
1੧੧0 ਗਡ| 65: 
ਰਾ 


`ਛ : ਇਸ ਅੱਖਰ ਦਾ ਉਚਾਰਣ ਛੱਛਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਗੁਰਮੁਖੀ 


.੬੨੩੬%੦ਊ 


ਬਾਵਰ (495-596ਲੀ)--੮----- ਇ 


੍ -- €) 
ਹਰਸ਼ ਸਮੇਂਦੀ ਲਿਖਤ (664-647ਲ)-- _ 






ਦਾ ਵਿਚਲਾ ਭਾਗ ਹੈ। ਇਹ ਚਵਰਗ (ਜਾਂ ਤਾਲੂ) ਦਾ ਦੂਜਾ ਵਰਣ ਹੈ। 


ਇਹ ਇਕ ਵਿਅੰਜਨ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸਾਰੀਆਂ ਲਗਾਂ ਮਾਤਰਾਂ ਲਗਦੀਆਂ 
ਹਨ। ਰੀ .6 





ਅਸ਼ੋਕ ਦੇ ਕਾਲ ਦੀਆਂ ਉਕਰਾਈਆਂ ਵਿਚ ਇਸ ਅੱਖਰ ਵਿਚ 
'ਚ' ਅੱਖਰ ਦੀ ਅੱਧੇ ਦਾਇਰੇ ਵਾਲੀ ਘੁੰਡੀ ਪੂਰਾ ਦਾਇਰਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀ 
ਹੈ ਅਤੇ ਇਕ ਖੜੀ ਲਕੀਰ ਇਸ ਨੂੰ ਅੱਧ ਵਿਚਾਲਿਓ' ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ 
ਵਿਚ ਵੰਡਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਅੱਖਰ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਵਰਤੋਂ ਵਿਚ 
ਆਇਆ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਦੇ ਬਦਲਵੇਂ ਰੂਪ ਘੱਟ ਹਨ, ਉਕੇਰਿਆਂ 
ਦੀ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਕਾਰਨ ਬਣਾਵਟ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਛੋਟੀਆਂ-ਛੋਟੀਆਂ ਭੁੱਲਾਂ 
ਵਿਚ ਆਮ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਸਰੂਪ ਹੀ ਵਧੇਰੇ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਕੇਰਾ ਅੱਧੇ 
ਦਾਇਰੇ ਨੂੰ ਲੰਮੇਰੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਉਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਅੱਧਾ ਦਾਇਰਾ 
ਉਕਰ ਕੇ ਅੱਖਰ ਨੂੰ ਸੰਪੂਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸਰੂਪ ਬੇਤਰਤੀਬਾ ਜਿਹਾ | 
ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਦੋਵੇਂ ਅੱਧ ਮਿਲ ਕੇ ਪਧਰੇ ਜ਼ਿਹੇ ਬਣ ਜਾਂਦੇ 
ਹਨ। ਇਕ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਤਾਂ ਅਜੀਬ ਜਿਹੀ ਸ਼ਕਲ ਬਣ ਗਈ ਹੈ, ਜਿਥੇ 
ਦੋਵੇਂ ਅੱਧ ਦੋ ਛੋਟੇ ਦਾਇਰੇ ਬਣ ਗਏ ਹਨ। ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਇਹ ਵੀ 
ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਉਕੇਰੇ ਨੂੰ ਮਿਲੀ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੋਇਆ [ . ੮ -" 
ਹੋਵੇ। ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਉਪਰਲੀ ਖੜੀ ਲਕੀਰ ਦੇ ਸਿਰ ਦਾ ਨੁੱਕਤਾ [ , [੬੬੨  - - 


ਉਕੇਰੇ ਦੀ ਗਲਤੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਜਾਪਦਾ, ਇਥੇ ਪੱਧਰ ਵਿਚ ਮੋਹਲਜੀ (੪੩9-ਤਮ੬)- 3 
ਕੋਈ ਨੁਕਸ ਸੀ। 'ਛ' ਅੱਖਰ ਦੇ ਸਰੂਪ ਵਿਚ ਮਗਰਲੀਆਂ ਸਦੀਆਂ ਸਟਲਾ ਹਕੀਰ ਬਟਾ ਸਿੰਘ4- - 





ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਤਬਦੀਲੀ ਆਈ ਹੈ। ਦੇਵਨਾਗਰੀ ਲਿਪੀ ਵਾਲੇ 'ਛ' 
ਦਾ ਹੁਣ ਦਾ ਸਰੂਪ ਮੂਲ ਰੂਪ ਦੇ ਬਹੁਤ ਨੇੜੇ ਦਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਕਾਰਨ ] :! 
ਇਹੋ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਕਿ 'ਛ਼' ਅੱਖਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਭਾਰਤੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ 


ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੋਈ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸੇ ਲਈ ਇਸ ਦੇ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲੀ ਹੋਣ [' | ਗਾਦਰੀਮਮਾ ਵਾਲਾ ਫਾਈਪਘ (੦੬)-- ਛੋਂ 


ਦੇ ਸਬੱਬ ਘੱਟ ਹਨ। ਰ 


ਛਛਰੋਲੀ 
ਬੁਨਿਆਦ ਅਤੇ ਅੰਡਾਕਾਰ ਸਰੂਪ ਵਾਲਾ 'ਛ' 
ਬੁਨਿਆਦ ਉੱਤੇ ਦੇ ਘੁੰਡੀਆਂ ਵਾਲਾ 'ਛ' 

ਸਿਰੇ ਉੱਤੇ ਟਕ ਵਰਗੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਵਾਲਾ 'ਛ' 

ਖੱਬੀ ਘੁੰਡੀ ਉੱਤੇ ਡੰਡੀ ਵਾਲਾ ਦੋ ਘੁੰਡੀਆਂ ਦਾ 'ਛ' 


ਦੇ >੪੨੬-੦-੧ 


ਡੰਡੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਖੱਬੀ ਤਿਕੋਣੀ ਘੁੰਡੀ ਵਾਲਾ 'ਛ' 


ਚੌਥੀ ਸਦੀ ਈਸਵੀ ਤੋਂ ਵਿਕਾਸ ਕਰਦੇ 'ਛ' ਦਾ ਸਰੂਪ ਪਿਛਲੇ 
ਪੰਨੇ ਉੱਤੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਪੱਟੀ ਵਿਚ ਦਰੇਮਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ :-- 
ਦੇ 'ਛ' ਅੱਖਰ ਨਾਲ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਾਰਣੀਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ- 


ਜਾਂ ਅੱਖਰ 
ਵਗੈਰਾ 

ਬੋ“ & ਲੈ 6 22 

ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ 

੪6 _ ੬2 ਸਕ, ਦ਼ 


__ਹਪੁ.-ਦੀ ਹਿਸਟਰੀ ਐਂਡ ਪੇਲੀਉਗ੍ਰਾਫ਼ੀ ਆਫ਼ ਮੌਰੀਅਨ ਬ੍ਰਾਹਮੀ ਸਕ੍ਰਿਪਟ- 
ਸੀ. ਐਸ. ਉਪਾਸਕ; ਇੰਡੀਅਨ ਪੇਲੀਉਗ੍ਰਾਫੀ-ਅਹਿਮਦ ਹਸਨ ਦਾਨੀ ; ਪ੍ਰਾਂ. ਲਿ. 
ਮਾ. , ਲਿੰ. ਸ. ਇੰਡ ; ਗੁ. ਲਿ. ਜ. ਵਿ , ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਵਿਆਕਰਣ-ਦੁਨੀ 
ਚੰਦਰ _ ਰ --ਸੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਕੋਹਲੀ 

ਛਛਰੋਲੀ : ਇਹ ਹਰਿਆਣਾ ਰਾਜ ਦੇ ਯਮਨਾਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ 
ਵਿਚ ਇਕ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਰਿਆਸਤ ਕਲਸੀਆ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ 
ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਅੰਬਾਲਾ, ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਜਗਾਧਰੀ ਤੇ 
ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਨਰਾਇਣ ਗੜ੍ਹ ਹੈ। ਇਸ ਮਿਸਲ ਦਾ ਬਾਨੀ ਸਰਦਾਰ 
ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਸੀ ਜਿਹੜਾ ਪਿੰਡ ਕਲਸੀਆ, ਪਰਗਣਾ ਪੱਟੀ ਤੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ 
ਲਾਹੌਰ (ਹੁਣ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ) ਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਇਹ ਕਰੋੜਾ ਸਿੰਘੀਆਂ 
ਦੇ ਸਰਦਾਰ ਬਘੇਲ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸਾਥੀ ਸੀ। ਸਰਹਿੰਦ ਫਤਹਿ ਕਰਨ ਮਗਰੋਂ 
ਜਦੋਂ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਇਲਾਕੇ ਵੰਡੇ ਤਾਂ ਸਰਦਾਰ ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਬਸੀ 
ਤੇ ਛਛਰੌਲੀ ਆਦਿ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਮਿਲ ਗਏ ਤੇ`ਇਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਜੋਧ 
ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਲਾਕਾ ਹੇਰ ਵੀ ਵਧਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਨਰਾਇਣ ਗੜ੍ਹ ਦੀ 
ਲੜਾਈ-ਵਿਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵੀ ਸਾਥ ਦਿੱਤਾ। 

ਭਾਰਤ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋਣ ਸਮੇਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਕਰਨ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ 
ਵਲੋ ਯਾਦਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੇ 5 ਮਈ 1948 ਨੂੰ ਇਸ ਨੂੰ ਪੈਪਸੂ ਵਿਚ 
ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਸਬੰਧੀ ਹਸਤਾਖਰ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਇਹ 20 ਅਗਸਤ, 1948 


੯ 


ਸੱਜੀ ਨਾਲੋਂ ਵੱਡੀ ਖੱਬੀ ਘੁੰਡੀ ਵਾਲਾ ਦੋ ਘੁੰਡੀਆਂ ਦਾ 'ਛ' 


130 


ਨੂੰ ਇਹ ਪੈਪਸੂ ਯੂਨੀਅਨ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਈ। ਇਸ ਦੇ ਇਵਜ਼ ਵਜੋਂ 
ਕਲਸੀਆ ਦੇ ਰਾਜਾ ਕਰਨ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ 65000 ਰੁਪਏ ਜਾਲਾਨਾ ਦਿੱਤੇ 
ਜਾਣ ਲੱਗ ਪਏ। 

ਆਬਾਦੀ-7,330 (1991) 

30215" ਉ. ਵਿੱਥ.; 77” 25' ਪੂ. ਲੰਬ. 

ਹ. ਪੁ.-ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ. 10: 196 ਰੁ 

ਛਛੂੰਦਰ : ਇਹ ਇਨਸੈਕਟੀਵੋਰਾ ਵਰਗ ਦੀ ਟੈਲਪਿਡੀ ਕੁਲ 
ਦੇ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਖੁੱਡਵਾਸੀ ਤੇ ਕੀਟ-ਆਹਾਰੀ, ਥਣਧਾਰੀ ਪ੍ਰਾਣੀ ਹਨ। 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕੋਈ 22 ਜਾਤੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਸ਼ੀਤ-ਊਸ਼ਣੀ - 
ਯੂਰੇਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਰ 

ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਰੀਰ ਛੋਟਾ ਤੇ ਗੋਲ ਜਿਹਾ, ਸਿਰ ਨੌਕਦਾਰ, ਪੂਛ 
ਲੱਤਾਂ ਅਤੇ ਅੱਖਾਂ ਛੋਟੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ (ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਇਹ ਅੰਨ੍ਹੇ ਹੀ 
ਹੁੰਦੇ ਹਨ) ਅਤੇ ਬਹੁਤਿਆਂ ਵਿਚ ਬਾਹਰਲੇ ਕੰਨ ਵੀ. ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ 





ਹਨ ਜਿਹੜੀਆਂ ਮਿੱਟੀ ਪੁੱਟਣ ਲਈ ਅਤੇ ਤਰਨ ਵੇਲੇ ਪੈਡ਼ਲਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ 
ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਮਖ਼ਮਲੀ ਫ਼ਰ ਹੁੰਦੀ 
ਹੈ। ਇਹ ਸਾਲ ਵਿਚ ਇਕ ਜਾਂ ਦੋ ਵਾਰੀ ਖੁੱਡ ਵਿਚ 1-7 (ਆਮ ਤੌਰ 
ਤੇ 4) ਬੱਚੇ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ 6-12 ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ 
ਲਿੰਗੀ ਪ੍ਰੰਢਤਾ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਯੂ ਕਾਲ ਛੋਟਾ ਹੀ 
ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵਿਸਤਾਰ ਲਈ ਵੇਖੋ ਕੀਟ-ਆਹਾਰੀ ਪ੍ਰਾਣੀ)। 

ਹ. ਪੁ.-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 6: 975 

ਛੱਜੂ : ਇਹ ਅੰਬਾਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪੰਜੋਖੜਾ ਪਿੰਡ ਦਾ ਇਕ 
ਅਨਪੜ੍ਹ ਝੀਵਰ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਅਜਿਹਾ 
ਵਿਦਿਆ ਬਲ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਇਸ ਨੇ ਪੰਡਤ ਲਾਲ ਚੰਦ ਨੂੰ, ਜੋ 
ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਗੀਤਾ ਦੇ ਅਰਥ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਗੀਤਾ ਦੇ ਅਰਥ 
ਸੁਣਾ ਕੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿਚ ਨਿਰੁੱਤਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। 
____ਹ. ਪੁ--ਮ. ਕੋ. ; ਦੀ ਸਿੱਖ ਰਿਲੀਜਨ-ਮੈਕਾਲਫ 

ਛੱਜੂ (ਭਗਤ) : ਇਹ ਇਕ ਭਗਤ ਸੀ ਜੋ ਲਾਹੌਰ ਦਾ ਰਹਿਣ 
ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਭਾਟੀਆ ਜਾਤ ਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਸਰਾਫ਼ੇ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਸੀ 
ਅਤੇ ਜਹਾਂਗੀਰ ਤੇ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਦਾ ਸਮਕਾਲੀ ਸੀ। ਜਿਥੇ ਇਸ ਦੀ ਦੁਕਾਨ 
ਸੀ, ਉੱਥੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ.ਸੁੰਦਰ ਮੰਦਰ ਬਣਵਾ ਦਿੱਤਾ, 
ਜਿਹੜਾ ਹੁਣ ਮੇਯੋ ਹਸਪਤਾਲ ਕੋਲ ਰਤਨ ਚੰਦ ਦੀ ਸਰਾਂ ਦੇ ਦੱਖਣ 
ਵੱਲ ਹੈ। ਇਥੇ ਹੀ ਸੰਗਮਰਮਰ ਦੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਛੱਜੂ ਦੀ ਸਮਾਧ ਹੈ। 
ਇਸ ਥਾਂ ਦੇ ਪੁਜਾਰੀ ਦਾਦੂ ਪੰਥੀ ਸਾਧੂ ਹਨ। ਛੱਜੂ ਭਗਤ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ 
1639 ਈ. (ਸੰਮਤ 1696 ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਛੱਜੂ ਭਗਤ ਦੇ ਅਸਥਾਨ 


ਨੂੰ ਲੋਕ ਛੱਜੂ ਭਗਤ ਦਾ ਜ਼ੁਬਾਰਾ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਇਕ ਇਹੇ ਜਿਹਾ ਚੁਬਾਰਾ 


131 


ਹਾਲ ਮਹੱਲੇ ਵਿਚ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ,ਜਿਥੇ ਕਿ ਇਹ ਭਜਨ ਕਰਦਾ ਹੁੰਦਾ 
। ਛੱਜੂ ਪੰਥੀਆਂ ਦੇ ਨਿਯਮ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਧਰਮ ਦਾ ਮਿਲਗੋਭਾ 
ਨ। ਮਿਤਿ ਤਿਜ 
ਮਂਦੇ। 


ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਅਸਥਾਨ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਮਿੰਟਗੁਮਰੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ 
ਵਚ ਮਲਕਹੰਸ ਵਿਖੇ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ 
ਹੱਥ ਸਾਹਿਬ ਲਿਖਵਾ ਰਹੇ ਸਨ ਤਾਂ ਤਿੰਨ ਹੋਰ ਭਗਤਾਂ ਸਮੇਤ ਕਕਾਨ੍ਹਾ, 
ਹਾਹ ਹੁਸੈਨ, ਪੀਲੂ), ਛੱਜੂ ਵੀ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ 
ਵਚ ਦਰਜ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਲੈ ਕੇ ਗਿਆ ਪਰੰਤੂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ 
/ਗਤਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਗੁਰ ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਨਾ ਦੇਖ ਕੇ ਦਰਜ ਨਹੀਂ 
ਰੀਤੀ। 

ਹ.ਪੁ.-ਮਕੋ. 
___ ਛੱਡ : ਇਮਾਰਤ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉਪਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਜਾਂ ਦੋ ਮੰਜ਼ਲਾਂ 
ਤੇ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਛੱਤ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸਭ. ਤੋਂ ਉਪਰਲੀ ਛੱਤ 
ਸਮ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਬਣਾਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਵਿਚਕਾਰਲੀ 
ਤਾ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਛੱਤ ਥੰਮਲਿਆਂ ਜਾਂ ਦੀਵਾਰਾਂ ਉੱਤੇ ਟਿਕੀ ਹੁੰਦੀ 
ਹੈ। ਘਾਹ, ਫੂਸ, ਪੱਤੇ ਜਾਂ ਕਾਲਿਆਂ ਦੀ ਛੱਤ ਨੂੰ ਛੱਪਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ 
ਜਹੜੀ ਕਿ ਅਕਸਰ _ਢਾਲਵੀਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮਿੱਟੀ, ਪੱਥਰ, ਲੱਕੜ, ਕੰਕਰੀਟ 
ਮਤੇ ਇੱਟਾਂ ਦੀ ਛੱਤ ਵਿਚ ਕੇਵਲ ਨਾਂ ਮਾਤਰ ਢਲਾਣ ਹੀ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ 
ਹੈ। ਬਹੁਤ 'ਉੱਚੇ ਥਾਂ ਲਈ ਵੀ ਛੱਤ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕੀਤਾ 
ਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਪਾਮੀਰ ਦੇ ਉੱਚੇ ਮੈਦਾਨਾਂ ਨੂੰ 'ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਛੱਤ'' 
ਕਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 


ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਆਦਿ ਮਨੁੱਥਾਂ ਨੂੰ ਪਹਾੜਾਂ ਫਿਚ 
ਗੁਫਾਵਾਂ ਕੱਟਣ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਮਿਹਨਤ ਕਰਨੀ ਪੈਂਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਕਠਿਨ 


ਮਹਨਤ ਤੋਂ ਤੰਗ ਆ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੱਥਰਾਂ ਉੱਤੇ ਪੱਥਰ ਰੱਖ ਕੇ ਅਤੇ _ 


ਤੋੱਤੋਂ ਪੱਥਰਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਢੱਕ ਕੇ ਘਰ ਬਣਾਉਣੇ ਸ਼ੁਰੂ _ਕੀਤੇ ਹੋਣਗੇ। 
ਪੁਰਾਣੇ 'ਡੋਲਮੇਨ' ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਦਾ ਹੀ ਸਿੱਟਾ ਸਨ। 
ਕਿਲਟਰਨਨ (ਡਬਲਿਨ) ਵਿਖੇ “ਦੈਤਯ ਕੀ ਸਮਾਧੀ” ਦੇ ਨਾਂ_ਨਾਲ 
ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਡੋਲਮੇਠਨ ਦੇਖਣ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੋ ਤਿੰਨ ਸਿੱਧੀਆਂ 
ਸਿੱਲਾਂ ਦੇ ਉੱਤੇ ਇਕ ਚਪਟੀ ਜਿਹੀ ਸਿੱਲ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੱਖੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ 
ਈਵਾਰਾਂ ਉੱਤੇ ਛੱਤ ਟਿਕਾਈ ਹੋਵੇ। 


ਛੱਤਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ--ਛੱਤਾਂ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀਆਂ _ 


ਅਰਥਾਂਤ (6) ਚੌਰਸ ਅਤੇ (ਅ) ਢਾਲਵੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। 


(ਓ)_ ਚੌਰਸ ਛੱਤਾਂ--ਚੌਰਸ ਛੱਤਾਂ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਪੱਕੀਆਂ 
ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਕੱਚੀਆਂ ਚੌਰਸ ਛੱਤਾਂ ਵੀ ਆਮ ਵੇਖਣ ਵਿਚ ਆਉਂਦੀਆਂ 
ਹਨ। ਮਿੱਟੀ ਦੀਆਂ ਚੌਰਸ ਛੱਤਾਂ ਵਿਚ ਢਲਾਣ ਪੱਕੀਆਂ ਛੱਤਾਂ ਦੀ ਢਲਾਣ 
ਨਾਲੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਇੰਨੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਮਿੱਟੀ 
ਪਾਣੀ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਰੁੜ੍ਹ ਜਾਵੇ। ਸ਼ਤੀਰਾਂ ਜਾਂ ਬਾਲਿਆਂ (ਕੜੀਆਂ) ਉੱਤੇ 
ਪੱਥਰ ਦੇ ਚੌਕੇ, ਇੱਟਾਂ, ਲੱਕੜੀ ਦੇ ਫੱਟੇ, ਬਾਂਸ, ਸਰਕੜਾ ਜਾਂ ਖੜ ਆਦਿ 
ਕੋਈ ਵੀ ਚੀਜ਼ ਰੱਖ ਕੈ ਉਸ ਉੱਚੇ ਮਿੱਟੀ ਜਾਂ ਕੰਕਰੀਟ ਆਦਿ ਵਿਛਾ 
ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੌਰਸ ਜਾਂ ਸਪਾਟ ਛੱਤ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਪੱਕੀਆਂ 


ਛੱਤ 
ਪਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਜੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਣੀ ਸਿੱਲ ਵਿਚ ਲੋਂੜੀਂਦਾ 
ਤਣਾਉ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਸਿੱਲ ਜਾਂ ਬੀਮ ਨੂੰ ਦੀਵਾਰਾਂ 


ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਆਪਣੇ ਭਾਰ ਨਾਲ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਨੂੰ 


ਲਿਫਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਲੋਹੇ ਦੀਆਂ ਛੜਾਂ ਆਦਿ ਪਾ ਕੇ ਪ੍ਰਥਲਿਤ 

ਕੀਤੇ ਕੰਕਰੀਟ ਮਸਾਲੇ ਨਾਲ ਬਣੀ ਸਿੱਲ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਨਹੀਂ ਲਿਫਦੀ। 
_%) ਢਾਲਵੀਆਂ ਛੱਤਾਂ--ਵਧੇਰੇ ਵਰਖਾ ਵਾਲੇ ਇਲਾਕਿਆਂ 

ਵੱਲ ਜਾਂ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸਿਆਂ ਵੱਲ ਢਾਲੂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਸ ਛੱਤ ਦੈ 


_ ਇਕੋ ਪਾਸੇ ਵੱਲ ਢਲਾਣ ਹੋਵੇ ਉਸ ਨੂੰ 'ਟੇਕਦਾਰ' ਛੱਤ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। 


ਜਿਹੜੀ ਛੱਤ ਵਿਚਕਾਰੋਂ ਉੱਚੀ ਹੋਵੇ ਤੇ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ ਢਾਲੂ ਤਲ ਹੋਣ 


_ਉਸ ਨੂੰ ਤਿਕੋਨੀ ਛੱਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੋਵੇਂ ਢਾਲੂ ਤਲਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਨ 


ਵਾਲੀ ਰੇਖਾ ਨੂੰ ਕਾਣੀ” ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਢਾਲੂ ਤਲਾਂ 
ਵਾਲੀ ਛੱਤ ਨੂੰ 'ਕਾਠੀ ਛੱਤ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਬਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ 
ਦੂਹਰੀਆਂ ਢਾਲ ਛੱਤਾਂ ਬਣਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। 
ਦੀ ਉਤ 
ਲਈ ਇਸ ਹੇਠਾਂ ਇਕ ਪਾਸੇ ਦੀ ਦੀਵਾਰ ਦੀ ਉਚਾਈ ਜ਼ਿਆਦਾ ਰੱਖੀ 
ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਜੇਕਰ ਉਚਾਈ ਸੀਮਤ ਰੱਖਣੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸੇ 
ਢਾਲ ਬਣਾਉਣੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਛੱਤਾਂ ਲਈ ਕੈਂਚੀਆਂ 
ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੈਂਚੀਆਂ ਦਬਾਉ ਅਨੁਸਾਰ ਲੱਕੜੀ, 
ਲੋਹੇ ਜਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਲੋਹੇ ਦੀਆਂ ਕੈਂਚੀਆਂ ਵਿਚ ਇਕ 


ਜਾਂ ਵੱਧ ਐਂਗਲ, ਟੀ, ਚੈਨਲ ਜਾਂ ਆਈ ਸੈਕਸ਼ਨ ਲਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, 


ਤਣਾਉ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਪੱਤੀ ਜਾਂ ਸਰੀਏ ਵੀ ਲਗਾਏ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। 
_ ਖਣ ਦੀ ਲੰਬਾਈ-ਅਤੇ ਚੌੜਾਈ ਅਨੁਸਾਰ ਕੈਂਚੀਆਂ ਦੀ ਬਣਤਰ 
ਵੱਖੇ ਵੱਖਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਹਿੱਸੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ-(6) ਵੱਡੇ 





ਚਿੱਤਰ 1. ਕੈਂਚੀਆਂ ਵਾਲੀ ਛੱਤ 


`ਬਾਲੇ ਜਾਂ ਕੜੀਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਦੂਜੇ ਦਾਅ ਛੋਟੇ ਬਾਲੇ ਜਾਂ ਕੜੀਆਂ 


(ਪਰਲਿਨ) ਰੱਖ ਕੇ ਛੱਤ ਪਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਅਕਸਰ ਦਬਾਉ 
ਹੇਠ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਅ) ਵੱਡੀ ਤਾਨ ਜਾਂ ਹੇਠਲੀ ਤਾਨ ਜਿਹੜੀ ਮੁੱਖ 
ਕੜੀਆਂ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਸਿਰਿਆਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਫੈਲਣ ਤੋਂ ਰੋਕਦੀ ਹੈ। 
ਇਹ ਤਣਾਉ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। (ਏ) ਵਿਚਕਾਰਾਲਾ ਭਾਗ ਜਿਹੜਾ 
ਬਣਤਰ ਅਨੁਸਾਰ ਦਬਾਉ ਜਾਂ ਤਣਾਉ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ 
ਮਿਣਤੀ ਖਣ ਦੇ ਆਕਾਰ ਅਨੁਸਾਰ.ਘੱਟ ਵੱਧ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਦਬਾਉ ਹੇਠ 
ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ''ਰੋਕਾਂ'' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਥੋਂ ਤੱਕ ਹੋ ਸਕੇ ਭਾਰ 
ਜੋੜਾਂ ਉੱਤੇ ਹੀ ਪਵੇ ਤਾਂ ਜੋ ਦਬਾਉ ਅਤੇ ਤਣਾਉ ਸਿੱਧਾ ਹੀ ਪਵੇ ਨਾ 
ਕਿ ਆਡੇ-ਦਾਅ। ਜੇਕਰ ਭਾਰ ਵਿਚਕਾਰ ਵੀ ਪੈਂਦਾ-ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ 
ਮੋਟਾਈ ਵੱਧ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 


0 


ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪ੍ਰਬੰਧ ਲਈ ਖਣਾਂ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਅਤੇ ਉਪਯੋਗ ਨੂੰ ਮੁੱਖ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਛੋਟੀ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਕੈਂਚੀ 3048 ਮੀ. (10 ਫੁੱਟ) ਅਤੇ ਵੱਡੀ ਤੋਂ 
ਵੱਡੀ 30.480ਮੀ. (100ਫੁੱਟ) ਤੱਕ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੈਂਚੀਆਂ ਦਾ 
ਦੀਆਂ ਛੱਤਾਂ ਲਈ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇਂ ਕਰਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਂ 
ਵੀ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਰੱਖੇ ਹੋਏ ਹਨ। 

___ ਕੈਂਚੀਆਂ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਇਹ ਹੈ _ਕਿ ਸਮੁੱਚਾ ਫ੍ਰੇਮ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ 
ਤਿਕੋਨਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾ ਸਕੇ ਕਿਉਂਕਿ ਤਿਕੋਨ ਦੀਆਂ ਭੁਜਾਵਾਂ ਦੀ 
ਲੰਬਾਈ ਬਦਲ ਜਾਣ ਨਾਲ ਤਿਕੋਨ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਨਹੀਂ ਬਦਲਦੀ। ਜਦੋਂ 
ਕਿ ਚਤੁਰਭੁਜ ਜਾਂ ਕੋਈ ਹੋਰ ਸੰਰਚਨਾ ਦੀਆਂ ਭੁਜਾਵਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਤਿਬਲਾਂ 
ਦੇ ਅਸਰ ਹੇਠ ਕੋਈ ਤਬਦੀਲੀ ਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਲ 
ਬਦਲ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਆਇਤ ਦੀ ਥਾਂ ਸਮਾਂਤਰ ਚਤੁਰਭੁਜ 
ਆਦਿ ਬਣ.ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 

ਵਿਚ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਘਾਹ, ਫੂਸ, ਪੱਤੇ ਆਰੰਭ 
ਕਾਲ ਤੋਂ ਹੀ ਛੱਪਰਾਂ ਲਈ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਠੰਢ, ਤਾਪ 
ਆਦਿ ਤੋਂ ਬਚਾਉ ਕਰਨ ਲਈ ਇਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਸਤਾ ਸਾਧਨ ਸੀ। 
ਘਟ ਬਾਰਸ਼ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਜ਼ ਅਮੀਰ ਆਦਮੀ ਵੀ ਛੱਤ ਉੱਤੇ ਹੋਰ 


| 
ਭ 
ਰਾ ਰੁ 
1, 11 - 


[ 


0 
( ੧੬000 14104040401 [ 
॥ਅੀ 





ਚਿੱਤਰ 2. ਫੂਸ ਦੀ ਝੁੱਗੀ 


ਘਾਹ ਫੂਸ ਪਾ ਕੇ ਵਧੇਰੇ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦੇ ਹਨ। ਅਜਿਹੀ ਛੱਤ ਵਿਚ ਡਰ 
ਸਿਰਫ ਇਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅੱਗ ਨਾ ਲੱਗ ਜਾਵੇ। 


ਕੜੀਆਂ ਜਾਂ ਬਾਲਿਆਂ ਉੱਤੇ ਬਾਂਸ, ਖੜ, ਘਾਹ ਫੂਸ ਜਾਂ ਪਤਲੀ ਲੱਕੜ 





ਚਿੱਤਰ 3. ਨਰਿਆਂ ਦੀ ਛੱਤ 


ਪਾ ਕੇ ਉੱਤੇ ਖਪਰੇ ਵਿਛਾ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਪਰੰਤੂ ਚੰਗੀ ਛੱਤ ਲਈ _ 


132 


ਉੱਤੇ ਖੱਪਰੇ ਵਿਛਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਨਾਲੀ ਵਰਗੇ ਖੱਪਰਿਆਂ ਨੂੰ 'ਨਰੇ' 
ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। (ਚਿੱਤਰ 3) ਨਰੇ ਅਤੇ ਖਪਰੇ ਕਈ ਵਾਰੀ ਇਕੱਠੇ ਵੀ 





ਚਿੱਤਰ 4. ਇਲਾਹਾਬਾਦੀ ਖਪਰਿਆਂ ਦੀ ਛੱਤ 

ਫਰਤੇ'ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਲਾਹਾਬਾਦੀ ਖਪਰੇ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬਣੇ ਹੋਣ 
ਕਰਕੇ ਵਧੇਰੇ ਸੁੰਦਰ ਤੇ ਟਿਕਾਊ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। 

ਸਲੇਟ ਵੀ ਛੱਤਾਂ ਵਿਚ ਆਮ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਮਅੰਗੀ, 
ਕਦੇ ਖ਼ਰਾਬ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ, ਤਹਿਦਾਰ ਖਣਿਜ ਪੱਥਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਹੜਾ 
ਪਤਲੀਆਂ-ਪਤਲੀਆਂ (1/16') 01” % ੭ ਸ੯੮) ੧%6) 3 
(੨”15)। ਛੋਟੀਆਂ ਸਲੇਟਾਂ ਵਾਲੀ ਛੱਤ ਦੀ ਢਲਾਣ ਵੱਡੀਆਂ ਸਲੇਟਾਂ 
ਵਾਲੀ ਛੱਤ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵੱਧ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਆਇਰਨ ਪਾਇਰਾਈਟ 
ਵਾਲੀਆਂ ਸਲੇਟਾਂ ਡਬ ਖੜੱਬੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ _ 
ਛੱਤਾਂ ਲਈ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਆਇਰਨ ਪਾਇਰਾਂਈਟ ਦੇ 
ਵਿਘਟਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਲੇਟਾਂ ਖੁਰ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਰੇਤਲੇ ਪੱਥਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ 
ਸਲੇਟਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੌਕੇ ਬਣਾ ਕੇ ਛੱਤਾਂ ਲਈ ਉਪਯੋਗ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿਚ ਯਾਰਕਸ਼ਿਰ ਦੇ ਪੱਥਰ ਦੇ ਚੌਕੇ ਛੱਤਾਂ ਲਈ ਚੰਗੇ ਮੰਨੇ 
ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 





ਛੱਤਾਂ ਦੇ ਆਧੁਨਿਕ ਸਾਮਾਨ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਕਾਗਜ਼, 
ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਗੱਤੇ ਆਦਿ ਵੀ ਛੱਤਾਂ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਤਾਂਬਾ, 


133 ਛੱਤ 
ਰਤੋਂ ਆਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਦਰਾਂ ਨੂੰ ਆਮ ਕਰਕੇ ਨਾਲੀਦਾਰ _ਗਿਆ ਇਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਦੇਵ ਮੰਦਰ ਹੈ ਜੋ ਮਗਰੋਂ ਸਾਂਤਾ ਮਾਰੀਆ 
ਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। (ਚਿੱਤਰ 6) __ ਰੋਟੰਡਾ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। ਬੀਜਾਪੁਰ ਦਾ ਗੋਲ ਗੁੰਬਦ 

ਰ ਸਾਦਗੀ ਅਤੇ ਭਵਨ ਉਸਾਰੀ ਕਲਾ ਦਾ ਅਜੀਬੋ ਗਰੀਬ ਨਮੂਨਾ ਹੈ। 
ਇਸ ਦਾ ਖੇਤਰਫਲ ਮਾਰੀਆ ਰੋਟੰਡਾ ਨਾਲੋਂ ਲਗਭਗ 196.00 ਵ. ਮੀ. 
(2,177 ਵ. ਫੁੱਟ) ਵੱਧ ਹੈ। ਰ 

ਕੁਸਤੁਨਤੁਨੀਆ ਦੇ ਸੇਂਟ ਸੋਫ਼ੀਆ ਗਿਰਜਾ ਘਰ ਦੀ ਗੋਲ ਛੱਤ 


`ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹੱਤਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਇਮਾਰਤ ਵਿਚ ਬਾਜ਼ਨਤੀਨੀ ਕਲਾ ਦਾ 
ਪੂਰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ (ਚਿੱਤਰ 8)। ਹੂ 






ਨ” ੨ ਨ ੦ %, "1੪ 
ਛ0'।1%' ਊ£੧9%;ਚ "੫੧ ? ਦ 6, 
ਅਜ 3. ਨ ਤੇ ਦੀ ੪੪” 2 .. <<੩੬ & 
੧7 11718”; ₹/3 ੩ $%? ?.. ! 
093 1 020... % 11 
₹”;.,.., ੮ ! ," " <# ਦਾ: 





ਨ ਵੀ 
ਨ ਆ 





ਕੈ = ਹਾ ॥ 2੫੪ " ਰਿ ਹੇ 
(76੫ 4੬(॥ "118 ੨੨ ੮ ਤਲ  . “2੯ 
#.੪॥ ਨ ਮਲਿ ਦਿ 1 ੧:,'-- '.. [ ਰੀ ਕਢ , ਹੀ ਹਰ 
ਪਾ ੧, `!ੂਂ 11 <% (੬੧ ਵੱਡੀ “96 । ਨ. ' ਭ | 1 96 0੧7,” 
੯ 11 ਵੇ 0, “ਦੂ ਬਘ ', ੨੩ $ 91 ੪” ਵਿ ਮੈ 
੨! [[ਊ!!] $1,੬॥੫ 1।। ਡਰ ।1;,1 ਸਨ 
ਵਾਂ ਜਾਤੀ ਅਬਦਾਲ ਕੇ ਅਲਗ ਖਤ ਅੱ ਅੰਤਲੇ ਨ ਲਨ ਸਬ ਲਤ | ਨਾ ਸਪ 


ਚਿੱਤਰ 8. ਸੱਟ ਸੋਫੀਆ (ਰੁਸਰੁਨਤਨੀਆ) ਦੀ ਛੱਤ 

__ਐਸਬੈਸੱਟਾਸ ਚਾਦਰਾਂ' ਵੀ ਨਾਲੀਦਾਰ ਚਾਦਰਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ.ਹੀ ___ ੫6 
ਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਠੰਢ ਅਤੇ ਗਰਮੀ ਨੂੰ ਧਾਤ ਦੀਆਂ ਉਆ 
' ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਰੋਕਦੀਆਂ ਛੇਤੀ ਭੁਰ ਜਾਂਦੀਆਂ ਇਹ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ 
ਨ ਦਾ ਜਤ ਜਾਦੀ ਆਜਾ ਮਜ਼ਬੂਤੀ, ਮੀਟਿੰਗ ਕਪੈਸਟੀ ਆਦਿ ਦੇ ਲਿਹਾਜ਼ ਨਾਲ ਪੁਖ਼ਤਾ ਹੈ। 


€ ਪਿ ਓਇ. 





ਚਿੱਤਰ 9. ਸੇਂਟ ਲੂਈਸ ਹਵਾਈ ਅੱਡੇ ਦੀ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਇਮਾਰਤ ਦੀ ਛੱਤ 
ਸੈੱਲ ਛੱਤਾਂ=- ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਵੱਡੀਆਂ-ਵੱਡੀਆਂ ਛੱਤਾਂ ਕੰਕਰੀਟ ਦੇ 
ਸੈੱਲ ਦੀਆਂ ਹੀ ਬਣਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸੰਰਚਨਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ੈੱਲ 
ਅਤੇ ਅੰਡਾਕਾਰ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਸੈੱਲ ਛੱਤਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਦੀ ਮੋਟਾਈ ਕਰਕੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਛੱਤਾਂ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ 
੧ਆਂ ਗੋਲ ਛੱਤਾਂ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ, ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਇਹ ਜਿ ਆਕਾਰਾਂ ਕਰਕੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕੁਸ਼ੀਨਗਰ (ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼) ਵਿਚ ਨਿਵਾਰਨ 
ਕੀਆਂ ਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁੰਬਦ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਿਹਾਰ (956-57)ਦੀ ਲਗਭਗ 75 ਸੈਂ. ਮੀ. ਮੋਟੀ ਬੇਲਨਾਕਾਰ ਛੱਤ 

ਰ ਨ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਲਗਭਗ 7. ਮੀ. ਵਿਆਸ ਵਾਲੀ ਇਕ ਵੱਡੀ 


ਰੋਮ ਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਇੱਟਾਂ ਅਤੇ ਕੰਕਰੀਟ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਗੁੰਬਦ ਬਣਾਏ ਖਿੜਕੀ ਵੀ ਹੈ। ਇਲਿਨਾਇ (ਅਮਰੀਕਾ) ਦੇ ਵੱਡੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੁਆਰ ਦੀ 
ਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਅਗਰੀਪਾ ਦੁਆਰਾ 27 ਈ. ਪੂ: ਵਿਚ ਬਣਾਇਆ _ ਜ੍ਰੈੱਲ਼ ਛੱਤ ਗੋਲਾਕਾਰ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਵਿਆਸ ਲਗਭਗ 122 ਮੀ: (400 


% €% 


ਚਿੱਤਰ 7. ਐਸਥੈੱਸਟਾਸ ਚਾਦਰਾਂ ਦੀ ਛੱਤ 


ਗੋਲ ਛੱਤਾਂ--ਮੁੱਢਲੇ ਕਾਲ ਦੀਆਂ ਗੋਲ ਛੱਤਾਂ 'ਐਸਕੀਮੋ' ਦੇ 
ਰਫ ਦੇ ਘਰ 'ਇਗਲੂ'' ਅਤੇ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਦੇ ਗਰਮ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਜ਼ੁਲੂ 
ਕਾਂ ਦੀਆਂ ਝੁੱਗੀਆਂ ਦੀਆਂ ਛੱਤਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਲੱਕੜ 


ਫੁੱਟੀ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਾਇਦ ਆਪਣੀ ਕਿਸਮ ਦੀ ਸਬ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਛੱਤ ਹੈ 
ਬਿਜ ਦੀ ਘਟ ਤੋਂ ਘਟ ਸੇਟਾਈ 9 ਸੈ. ਮੀ. ਹੈ। 





ਚਿੱਤਰ 10. ਕੰਗਰੀਟ ਦੇ ਪਤਲੇ ਸੈੱਲਾਂ ਦੀ ਮੁੜਵੀਆਂ ਪਲੇਟਾਂ ਦੀ ਛੱਤ 


ਬਿਟੂਮੈੱਨ ਜਾਂ ਐਸਫਾੱਲਟ ਦੀ ਤਹਿ ਛੱਤ ਉੱਤੇ ਵਿਛਾਉਣ ਨਾਲ 
ਛੱਤ 10ਜਾਂ 15 ਸਾਲ ਤੱਕ ਜਲ ਰੋਕੂ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਬਲਿਤ ਕੰਕਰੀਟ 
ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਚੂਨੇ ਦੀ ਕੰਕਰੀਟ ਜਾਂ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਮਲਬਾ ਵਿਛਾਇਆ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਵੀ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕੰਕਰੀਟ ਜਾਂ ਮਿੱਟੀ 


ਦਾ ਮਲਬਾ ਵਿਛਾਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਛੱਤ ਉੱਤੇ ਬਿਟੂਮਨ ਦਾ ਇਕ ਕੋਟ 


ਫੇਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਛੱਤ ਦਾ ਜੀਵਨ-ਕਾਲ ਹੋਰ ਵੱਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
ਹ. ਪੁ.-ਹਿੰ: ਵਿ. ਕੋ. 4:307; ਮੈਕ. ਐਨ. ਸ. ਟ. 11:620 
ਛੱਤ ਬੀੜ : ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ (ਭਾਰਤ) ਦੇ ਪਟਿਆਲਾ 
ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਥਾਨ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਆਮ ਕਰਕੇ ਛੱਤ 
ਬਨੂੜ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਅਸਲ ਵਿਚ ਬਨੂੜ ਇਸ 


ਤੋਂ ਇਕ ਵੱਖਰਾ ਕਸਬਾ ਹੈ। ਛੱਤ, ਬਨੂੜ ਤੋਂ ਕੁਝ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਪੂਰਬ 


ਵਿਚ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ-ਪਟਿਆਲਾ ਸੜਕ ਉੱਤੇ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਤੋਂ 15 ਕਿ. ਮੀ. ਦੀ 
ਦੂਰੀ ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। 
ਮੱਧ ਕਾਲ ਵਿਚ ਛੱਤ ਇਕ ਚੰਗੀ ਵੱਡੀ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਵਸੋਂ 


ਵਾਲਾ ਸਥਾਨ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਰਾਜ 


ਚੌਹਾਨ ਕਰਕੇ ਹੈ। ਤਰਾਵੜੀ ਦੀ ਦੂਜੀ-ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਹਾਰ ਜਾਣ ਤੋਂ 
ਬਾਅਦ ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਰਾਜ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦੇਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਥੇ ਹੀ ਕੈਦ ਕੀਤਾ 
ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਜਿਸ ਘਰ ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਕੈਦੀ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਰੱਖਿਆ 


_ 134 


ਗਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਦੀ ਛੱਤ ਲੋਹੇ ਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਮੋਟਾਈ 9ਇੰਚ 
ਸੀ। ਰਵਾਇਤ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਰਾਜ ਚੌਹਾਨ 'ਸ਼ਬਦ ਵੇਦੀ ਬਾਣ' (ਬਿਨਾ 
ਦੇਖੇ ਆਵਾਜ਼ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਤੇ ਤੀਰ ਚਲਾਉਣਾ) ਚਲਾ ਸਕਦਾ ਸੀ। 


ਮੁਹੰਮਦ ਗੌਰੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਰਾਜ ਨੂੰ ਕੈਦ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ, 


ਜਿਸ ਤੇ ਇਸ ਦੇ ਕਮਰੇਂ ਦੇ ਬਾਹਰ ਇਕ ਆਵਾਜ਼ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਗਈ 
ਅਤੇ ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਰਾਜ ਨੇ ਕਮਰੇ ਦੇ ਅੰਦਰੋਂ ਹੀ ਆਵਾਜ਼ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ 
ਤੀਰ ਛੱਡਿਆ ਜੋ ਲੋਹੇ ਦੀ 9 ਇੰਚ ਮੋਟੀ ਛੱਤ ਨੂੰ ਚੀਰਦਾ ਹੋਇਆ 
ਆਵਾਜ਼ ਪੈਦਾ ਕਰ ਰਹੇ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਤੇ ਜਾ ਲੱਗਿਆ। ਇਸ ਦੀ ਇਸ 
ਬਹਾਦਰੀ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਤੋਂ 'ਬਾਅਦ ਮੁਹੰਮਦ ਗੌਰੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਮਨ ਬਣਾ 
ਲਿਆ ਕਿ ਅਜਿਹੇ ਵਜ ਰੀ ਕਰਤ ਗਤ 
ਬਹਾਦਰ ਰਾਜਪੂਤ ਰਾਂਜੇ ਨੂੰ ਮਰਵਾ ਦਿੱਤਾ। 


ਵਸੋਂ ਦਾ ਉਹ ਹਿੱਸਾ, ਜਿਥੇ ਉਪਰੋਕਤ ਘਟਨਾ ਵਾਪਰੀ ਸੀ, ਨੂੰ 


`ਜਲਦੀ ਹੀ ਛੱਤ ਵਾਲਾ ਮੁਹੱਲਾ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲੱਗਾ ਅਤੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ 


ਪੂਰੀ ਆਬਾਦੀ ਨੂੰ ਹੀ ਛੱਤ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ 
ਇਸ ਸਥਾਨ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲੋਂ 'ਵਾਲਾ' ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਲਹਿ ਗਿਆ ਅਤੇ ਹੁਣ 
ਇਸ ਨੂੰ ਕੇਵਲ 'ਛੱਤ' ਹੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 

ਇਸ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ 1710 ਵਿਚ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ 
ਨੇ ਵੀ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤਾ, ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਕੁਝ 
ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਤਸੀਹਿਆਂ ਬਾਰੇ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਛੱਤ 
ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਕੇ ਇਕ ਸਿੱਖ ਆਮਿਲ ਨੂੰ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ 
ਨਿਯੁਕਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਪਰ ਬਾਅਦ, ਵਿਚ ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬਹਾਦਰ 
ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਇਸ ਉੱਤੇ ਫਿਰ-ਤੋਂ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। 

ਮਾਰਚ 1761 ਵਿਚ ਛੱਤ ਸਰਹੰਦ ਸੂਬੇ ਦਾ ਆਜ਼ਾਦ ਪਰਗਣਾ 
ਸੀ। ਸੰਨ 1764ਵਿਚ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਸਰਹੰਦ ਸੂਬੇ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ 
ਅਤੇ ਛੱਤ ਦਾ ਪਰਗਣਾ ਬਲੂੜ ਪਰਗਣੈ ਸਮੇਤ ਸਿੰਘ ਪੁਰੀ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ 
ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇਹਾਂ ਪਰਗਣਿਆਂ ਨੂੰ ਪਟਿਆਲੇ ਦੇ 
ਮਹਾਰਾਜਾ ਅਮਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਖ਼ਰੀਦ ਲਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਛੱਤ 
ਪੈਪਸੂ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੁਣ ਇਹ ਮੌਜੂਦਾ 
ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਟਿਆਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। 

ਛੱਤ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਹੱਤਤਾ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਇਸ 
ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਇਸ ਦੇ ਬੀੜ ਵਾਲੇ ਬੀਆਬਾਨ ਖੇਤਰ ਵਿਚ 'ਮਹਿੰਦਰ 
ਮੋਹਨ ਚੌਧਰੀ ਜ਼ੂਆਲੋਜੀਕਲ ਪਾਰਕ' ਨਾਂ ਦੇ ਇਕ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ਦੇ 
ਚਿੜੀਆਘਰ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਹੈ। ਦੇਸ਼ ਦਾ ਇਹ ਚਿੜੀਆਘਰ 
ਸ਼ੇਰਾਂ ਕਰਕੇ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਫਿਰਦੇ ਜ਼ੇਰਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ 
ਦੇ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ' ਵੇਖਣ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵੀ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹੀ ਕਾਰਣ 
ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਥਾਨ ਹੁਣ 'ਛੱਤ ਬੀੜ' ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ। 

ਛਤਰਸਾਲ : ਇਹ ਭਾਰਤ ਦੇ ਮੁਗ਼ਲ ਕਾਲ ਵੇਲੇ ਦਾ ਇਕ 
ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਬੁੰਧੇਲ ਯੋਧਾ ਅਤੇ ਪੰਨਾ ਰਾਜ ਦਾ ਸੰਸਥਾਪਕ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ 
ਜਨਮ ਮਈ, 1649 ਵਿਚ ਚੰਪਤਰਾਏ ਬੁੰਧੇਲਾ ਦੇ ਘਰ ਕਕਰ ਕਚਨਏ 
ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਉਸਦਾ ਚੌਥਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਬਚਪਨ ਦਾ ਬਹੁਤਾ 


135 


ਮਾਂ ਇਸ ਨੇ ਸ਼ਸਤਰ ਚਲਾਉਣ, ਪਹਿਲਵਾਨੀ ਕਰਨ, ਯੁੱਧ ਅਤੇ ਘੋੜ 
ਵਾਰੀ ਸਿੱਖਣ ਵਿਚ ਲਗਾਇਆ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਇਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਮੁਗ਼ਲਾਂ 
ਤੰਗ ਆ ਕੇ ਆਤਮ ਹੱਤਿਆ ਕਰ ਲਈ ਪਰ ਛਤਰਸਾਲ ਨੇ ਅਜਿਹੇ 
ਹਲਾਤ ਵਿਚ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਦੀ ਥਾਂ ਮੁਗ਼ਲ ਫ਼ੌਜ ਵਿਚ 
?ਕਰੀ ਕਰਨਾ ਬਿਹਤਰ ਸਮਝਿਆ। 

ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਜੈ ਸਿੰਘ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਵਿਚ (1665) ਭਰਤੀ 
ਇਆ ਅਤੇ ਸੌ ਸਵਾਰ ਦਾ ਮਨਸਬਦਾਰ ਹੋਇਆ। ਸੰਨ 1667 ਦੇ 
ਮੰਤ ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਸ਼ਿਵਾ ਜੀ ਨਾਲ ਪੂਨਾ ਵਿਖੇ ਹੋਈ ਅਤੇ 
(668 ਵਿਚ ਇਹ ਬੁੰਧੇਲਖੰਡ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਸ਼ੁਭਕਰਣ ਬੁੰਧੇਲਾ ਨੂੰ 
ਮਲਿਆਂ। ਸੰਨ 1669 ਵਿਚ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੀ ਹਿੰਦੂ ਵਿਰੋਧੀ ਨੀਤੀ 
ਮਨੁਸਾਰ ਹਿੰਦੂ ਮੰਦਰਾਂ ਨੂੰ ਢਾਹੁਣ ਦਾ ਫ਼ਰਮਾਨ ਜਾਰੀ ਹੋਇਆ। ਇਸ 
ਮਨੁਸਾਰ ਫਿਦਾਈ ਖ਼ਾਂ ਓਰਫਛਾ ਵਿਖੇ ਮੰਦਰ ਢਾਹੁਣ ਲਈ ਆਇਆ 
ਤਾਂ ਛਤਰੁਸਾਲ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਹਾਰ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਬੁੰਧੇਲਖੰਡ 
ਤੀ ਮੁਗ਼ਲ ਸ਼ਾਸਨ ਦੁਆਰਾ ਸਤਾਈ ਪਰਜਾ ਛਤਰਸਾਲ ਨੂੰ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ 
ਤਾ ਰੱਖਿਅਕ ਸਮਝਣ ਲਗ ਪਈ। 

ਸੰਨ 1671 ਵਿਚ ਛਤਰਪਾਲ ਨੇ ਛੋਟੀ ਮੋਟੀ ਫ਼ੌਜ ਇਕੱਠੀ ਕਰਕੇ 
ਮਤੇ ਬਲਦਾਉ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਆਸ-ਪਾਸ ਦੇ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਲੁੱਟਣਾ 
ਮਤੇ ਚੌਥ ਵਸੂਲ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਲਗਭਗ ਇਕ ਦਰਜਨ ਤੋਂ 
ਵਧ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਲੁੱਟਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਨ ਨਾਲ ਇਥੋਂ ਮੁਗ਼ਲ ਸੱਤ੍ਹਾ 
ਇਕ ਕਿਸਮ ਦੀ ਖ਼ਤਮ ਜਿਹੀ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਇਥੋਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ 
ਜਿਮੀਂਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਜਾਗੀਰਦਾਰਾਂ ਨੇ ਛਤਰਸਾਲ ਦੇ ਨਾਲ ਰਲ ਜਾਣ 
ਕਰਕੇ ਇਸ ਦੀ` ਫ਼ੌਜੀ ਤਾਕਤ ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ ਵੱਧ ਗਈ। ਇਸ ਦਾ ਪਤਾ 
ਲੱਗਣ ਤੇ ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਰੁਹੇਲ ਖਾਂ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਕੇ ਇਸ 
ਬਗ਼ਾਵਤ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਲਈ ਗੜਾਕੋਟਾ ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ 
ਦਿੱਤਾ ਪਰ ਉਹ ਵੀ ਬੁੰਧੇਲਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਟਿਕ ਨਾ ਸਕਿਆ ਤੇ ਕਾਫ਼ੀ 
ਨੁਕਸਾਨ ਉਨਾ ਕੇ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਗਿਆ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਛਤਰਸਾਲ ਦੀ 
ਹਿੰਮਤ ਤੇ ਹੌਸਲਾ ਹੋਰ ਵੀ ਵਧ ਗਿਆ। ਇਸਨੇ ਨਰਵਰ ਤੋਂ ਓਰਛਾ 
ਦੇ ਨਾਲ ਲਗਦੇ ਹੋਰ ਵੀ ਕਈ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਲੁੱਟਿਆ। ਸੰਨ 1675 ਵਿਚ 
ਗੇਂਡ- ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਹਰਾ ਕੇ ਪੰਨਾ ਉੱਤੇ ਆਪਣਾ ਅਧਿਕਾਰ -ਕ਼ਰ ਲਿਆ 
ਅਤੇ ਪੰਨਾ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣਾ ਲਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ 
ਨੇਂ ਗਵਾਲੀਅਰ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਹਮਲੇ ਕੀਤੇ। ਹੁਣ ਇਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ 
ਤੇ ਸ਼ੋਭਾ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤੱਕ ਫੈਲ ਗਈ ਸੀ। ਬੁੰਧੇਲਖੰਡ ਦੇ ਲਗਭਗ 70 
ਸਰਦਾਰ ਅਤੇ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰ ਇਸ ਦੇ ਵੱਲ ਹੋ ਗਏ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਯੁੱਧਾਂ ਤੋਂ 
ਅਲੱਗ ਰਹਿ ਕੇ ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਫ਼ੌਜ ਦਾ ਨਵੇਂ ਸਿਰੇ ਤੋਂ ਸੰਗਠਨ 
ਕੀਤਾ। ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮਿਆਂ ਉੱਤੇ ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹਾਂ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ, 
ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਫ਼ਰਖ਼ੁਸਿਅਰ ਤੋਂ ਮੁਆਫ਼ੀ ਵੀ ਮੰਗਦਾ ਰਿਹਾ ਪਰ 
ਬਾਅਦ ਫਿਚ ਫਿਰ ਮੁਗ਼ਲ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਹੀ ਲੁੱਟ-ਮਾਰ ਵੀ ਕਰਦਾ 
ਰਿਹਾ। ਇਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਇਹ ਮਰਾਠਿਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਵੀ ਲੜਿਆ। ਸੰਨ 1710 
ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਆਗੂ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਵਿਰੁੱਧ (ਲੋਹਗੜ੍ਹ ਦੇ 
ਘੇਰੇ ਸਮੇ) ਬਹਾਦਰੀ ਦਿਖਾਉਣ ਕਰਕੇ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪੁਰਸਕਾਰ ਦੇ 
ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਇਕ ਕਲਗੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਗਭਗ 
ਸਾਰਾ ਜੀਵਨ ਇਹ ਲੁੱਟ-ਮਾਰ ਅਤੇ ਯੁੱਧਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਬਤੀਤ ਕਰਦ 
ਰਿਹਾ। ਅੰਤ 4 ਦਸੰਬਰ, 1731 ਨੂੰ ਇਸ ਦਾ ਦਿਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ। 

ਹ. ਪੁ--ਰਿੰ. ਵਿ. ਕੋ_ 4: 313 

ਛਤਰਪੁਰ: ਰਿਆਸਤ---ਇਹ ਕੇਂਦਰੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਾਬਕਾ 
ਬੁੰਦੇਲਖੰਡ ਏਜੰਸੀ ਦੀ ਇਕ ਰਿਆਸਤ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ 


ਛਤਰਪੁਰ 
ਯੁਨਾਈਟਿਡ ਪ੍ਰਾਵਿੰਸਿਜ਼ ਦਾ ਹਮੀਰਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਅਤੇ ਚਰਖਾਰੀ ਰਿਆਸਤ 
ਦਾ ਕੁਝ ਹਿੱਸਾ ਸੀ। ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਕੇਨ ਦਰਿਆ ਸੀ ਜੋ ਇਸਨੂੰ ਅਹੈਗੜ੍ਹ 
ਅਤੇ ਪੰਨਾ ਰਿਆਸਤਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਬਿਜਾਵਰ 
ਰਿਆਸਤ ਦਾ ਕੁਝ ਹਿੱਸਾ ਅਤੇ ਚਰਖਾਰੀ ਰਿਆਸਤ ਸੀ ਅਤੇ. ਦੱਖਣ 
ਵੱਲ ਬਿਜਾਵਰ ਰਿਆਸਤ ਪੰਨਾ ਰਿਆਸਤ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਦਮੋਹ 
ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਇਸ ਨਾਲ ਲਗਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਦਾ ਕੁੱਲ ਖੇਤਰਫ਼ਲ 2862 ਵ. 
ਕਿ. ਮੀ. (1118ਵ. ਮੀ) ਸੀ ਜਿਸ ਵਿਚ 421 ਪਿੰਡ ਅਤੇ ਇਕ ਸ਼ਹਿਰ 
ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। ਰਿਆਸਤ ਦਾ ਬਹੁਤ ਹਿੱਸਾ ਪੱਧਰਾ ਮੈਦਾਨੀ ਸੀ। ਕੇਨ 
ਇਥੋਂ ਦਾ ਇਕੋ ਇਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਦਰਿਆ ਸੀ, ਉਰਮਲ ਤੇ ਕੁਤਰੀ 
ਇਸ ਦੀਆਂ ਦੋ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀਆਂ ਸਨ ਜੋ ਸਾਰਾ ਸਾਲ ਵਗਦੀਆਂ 
ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਸਨ। 
ਰਿਆਸਤ ਦਾ ਬਹੁੰਤਾ ਹਿੱਸਾ ਬੁੰਦੇਲਖੰਡ ਨਾਇਸ (38885) 
ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਧੈਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਛਤਰਪੁਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਦਾ ਖੇਤਰ 
ਜਮਨਾ ਦਰਿਆ ਦੀ ਬੇਟ (&1008) ਵਿਚ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਥੇ ਮਿਲਦੇ 
ਰੇਵਾਂ ਸੈੱਲ ਪੰਨਾ ਸੈੱਲ ਜਿਸ ਵਿਚ ਹੀਰੇ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਦੀ ਹੀ 
ਲਗਾਤਾਰ ਲੜੀ ਹੈ ਪਰ ਇਥੇ ਹੀਰਿਆਂ ਬਾਰੇ ਕੀਤੀ ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦੀ 
ਖੋਜ ਦਾ ਕੋਈ ਰਿਕਾਰਡ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਥੋਂ ਦਾ ਜਲਵਾਯੂ ਮੁਅਤਦਿਲ ਅਤੇ 


ਵਰਖਾ ਦੀ ਸਾਲਾਨਾ ਔਸਤ 115 ਸੈਂ. ਮੀ. ਦੇ ਲਗਭਗ ਸੀ। 


ਇਸ ਰਿਆਸਤ ਨੂੰ ਅਨਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਕੰਵਰ ਸੋਨੇ 
ਸ਼ਾਹ ਪਮਾਰ ਨੇ ਪੰਨਾ ਰਿਆਸਤ ਵਿਚੋਂ ਬਣਾਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਰਾਜਾ 
ਹਿੰਦੂਪਤ ਇਸ ਪੰਨਾ ਰਿਆਸਤ ਦੀ ਜਾਗੀਰ ਦਾ ਮਾਲਕ ਸੀ। ਸੰਨ 
1777 ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਤੇ ਇਸ ਦੇ ਲੜਕੇ ਸਰਨਤ ਸਿੰਘ 
ਨੂੰ ਰਿਆਸਤ ਛੱਡਣ ਤੇ ਮਜਬੂਰ ਹੇਣਾ ਪਿਆ। ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਸਮੇਂ ਇਸ 
ਦਾ ਲੜਕਾ ਨਾਬਾਲਗ ਸੀ। ਕੰਵਰ ਪਮਾਰ ਇਸ ਦਾ ਸੰਰਖਿਅਕ ਸੀ। 
ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਫਾਇਦਾ ਉਠਾਉਂਦੇ ਹੋਏ 1785ਵਿਚ ਸੋਨੇ ਸ਼ਾਹ ਪਮਾਰ 
ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਜਾਗੀਰ ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਮਰਹੱਟਿਆਂ ਦੇ 
ਹਮਲਿਆਂ ਸਮੇਂ ਉਸ ਨਾਜ਼ੁਕ ਸਮੇਂ ਦਾ ਲਾਭ ਉਠਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਇਸ ਵਿਚ 
ਉਸਨੇ ਹੋਰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਖੇਤਰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ ਲਿਆ। ਸੰਨ 1800 
ਵਿਚ ਇਹ ਬੁੰਦੇਲਖੰਡ ਦੇ ਹੋਰ ਰਾਜਿਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲਕੇ,.ਬਾਂਦਾ ਦੇ ਨਵਾਬ 
ਅਲੀ ਬਹਾਦੁਰ ਦੇ ਕਰਦਾਇਕ ਬਣ ਗਏ। ਬੁੰਦੇਲਖੰਡ ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ 
ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵੱਧ ਜਾਣ ਤੇ 1806ਵਿਚ ਸੋਨੇ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਇਕ ਸੱਨਦ ਦਿਤੀ 
ਗ਼ਈ। ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਸ ਦੀ ਰਿਆਸਤ ਦਾ ਕੁਝ ਹਿੱਸਾ ਇਜ ਦੇ ਕੋਲ 
ਹੀ ਰਹਿਣ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਛਤਰਪੁਰ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਤੇ ਬਾਕੀ ਜਾਇਦਾਦ 
ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਲੈ ਲਈ। ਸੰਨ 1808 ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ ਇਹ 
ਜਾਇਦਾਦ ਵੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਮੁੜ ਵਾਪਸ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। ਸੰਨ 
1816ਵਿਚ ਸੋਨੇ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਇਹ ਰਿਆਸਤ 
ਇਸ ਦੇ ਪੰਜ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ 
ਰਿਆਸਤ ਉੱਤੇ ਕਦੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਤੇ ਕਦੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ 'ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ 
ਵਿਚ ਸੋਨੇ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਵਾਰਸਾਂ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਰਹਿੰਦਾ ਰਿਹਾ। ਰ 

ਇਥੋਂ ਦੇ ਬਹੁਤੇ ਲੋਕ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਕਰਦੇ ਸਨ ਜਿਸ ਵਿਚ ਤਿਲ, 
ਜੌਂ, ਜਵਾਰ, ਛੋਲੇ, ਕਣਕ ਅਤੇ ਕਪਾਹ ਆਦਿ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। 
ਇਥੋਂ ਅਨਾਜ, ਤੇਲਾਂ ਵਾਲੇ ਬੀਜ, ਗਰਮ ਮਸਾਲੇ ਬਾਹਰ ਭੇਜੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। 
ਬਰਤਾਨਵੀ ਕੱਪੜਾ, ਧਾਤਾਂ ਅਤੇ ਨਮਕ ਇਥੇ ਮੰਗਵਾਏ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। 
ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਪੱਖ ਤੇ ਰਿਆਸਤ ਨੂੰ ਚਾਰ ਤਹਿਸੀਲਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ 
ਸੀ। ਤਹਿਸੀਲਦਾਰ ਹੀ ਮੈਜਿਸਟਰੇਟ ਅਤੇ ਕਰ-ਅਧਿਕਾਰੀ ਦਾ ਕੰਮ 
ਕਰਦਾ ਸੀ। ਦੀਵਾਨੀ ਮੁਕੱਦਮਿਆਂ ਵਿਚ ਸਥਾਨਕ ਕਾਨੂੰਨ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦਾ 


ਛਤਰਪੁਰ 


ਸੀ ਪਰ ਫ਼ੌਜਦਾਰੀ ਮੁਕੱਦਮਿਆਂ ਵਿਚ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਬਰਤਾਨਵੀ ਕਾਨੂੰਨ 
ਹੀ ਲਾਗੂੰ ਸੀ। ਛਤਰਪੁਰ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਟਕਸਾਲ ਸੀ ਜਿਥੇ 
ਸ਼ਾਹੀ ਰੁਪੱਈਆ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਿੱਕੇ ਘੜੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਸੰਨ 1882 ਤੋਂ 
ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਿੱਕੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਤੌਰ ਤੇ ਲਾਗੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਰਿਆਸਤ 
ਵਿਚ 1884 ਤੋਂ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਚਲਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ 23 ਹੋਰ 
ਸਕੂਲ ਲੜਕਿਆਂ ਲਈ ਤੇ ਦੋ ਵੱਖ ਲੜਕੀਆਂ ਦੇ ਸਕੂਲ ਅਤੇ ਇਕ 
ਹਸਪਤਾਲ ਸੀ। 


ਰ ਇਸ ਰਿਆਸਤ ਵਿਚ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਹੱਤਤਾਂ 
ਦੀਆਂ ਕਈ ਪੁਰਾਤਨ ਇਮਾਰਤਾਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਖਜੁਰਾਹੇ ਵਿਚ ਬਣੇ 


ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਮੰਦਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਥੋਂ ਦੇ ਇਕ ਪੁਰਾਣੇ ਸ਼ਹਿਰ 


ਮਉ (੩੫) ਵਿਚ (ਜੋ ਛਤਰਪੁਰ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ 15 ਕਿ. ਮੀ. ਪੱਛਮ ਵਿਚ 
ਹੈ) ਵੀ ਕਈ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਹਨ ਜੋ ਮਹਾਰਾਜਾ ਚਤਰਸਾਲ 
(ਛਤਰਸਾਲ) ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਬਣੀਆਂ ਹਨ। ਛਤਰਪੁਰ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ 30 
ਕਿ. ਮੀ. ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਇਕ ਪੁਰਾਣੇ ਕਿਲੇ ਦੇ ਖੰਡਰ ਵੀ ਹਨ। 

'ਹ. ਪੁ. -ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ. 10 : 199 

ਛਤਰਪੁਰ : ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ-- ਇਹ ਕੇਂਦਰੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਮੱਧ-ਪ੍ਰਦੇਸ਼ 
ਰਾਜ ਦਾ ਇਕ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੈ ਤੇ ਇਸੇ ਨਾਂ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਇਥੋਂ ਦਾ ਸਦਰ-ਮੁਕਾਮ 
ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਇਸ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਸਾਬਕਾ ਛਤਰਪੁਰ ਰਿਆਸਤ 
ਅਤੇ ਅੱਠ ਹੋਰ ਸ਼ਾਹੀ ਰਿਆਸਤਾਂ ਦਾ ਖੇਤਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਿਆਸਤਾਂ 
ਨੂੰ 1950 ਵਿਚ ਵਿੰਧੀਆ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਅਤੇ 1956 ਵਿਚ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ 
ਵਿਚ ਮਿਲਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਜਿਸ ਤੋਂ ਮੌਜੂਦਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਬਣਿਆ। ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ 
ਦਾ ਕੁੱਲ ਖੇਤਰਫ਼ਲ 8,690ਵ. ਕਿ. ਮੀ. (3355ਵ. ਮੀਲ) ਅਤੇ ਆਬਾਦੀ 
11,58,076(1991)ਹੈ। ਇਹ ਧਸਾਨ ਅਤੇ ਕੇਨ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ 
ਪੈਂਦਾ ਇਕ ਉਪਜਾਊ ਮੈਦਾਨ ਹੈ। ਦੱਖਣੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ 450ਮੀ. ਉੱਚੀਆਂ 


ਜੰਗਲੀ ਪਹਾੜੀਆਂ ਹਨ। ਉਰਮਲ ਅਤੇ ਕੁਤੁਰੀ ਕੇਨ ਦਰਿਆ ਦੀਆਂ 


ਅਤੇ ਤਿਲ ਇਥੋਂ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਫ਼ਸਲਾਂ ਹਨ। 

ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਪੁਰਾਤੱਤਵੀ ਮਹੱਤਤਾ ਵਾਲੇ ਕਈ ਇਤਿਹਾਸਕ 
ਸਥਾਨ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਰਾਜਗੜ੍ਹ ਕਿਲਾ ਅਤੇ ਮਹਿਲ ਜੋ ਛਤਰਪੁਰ 
ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ 15 ਕਿ. ਮੀ. ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਸਥਿਤ ਹਨ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। 
ਕਲਾ ਪੱਖੋਂ ਜਗਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਖਜੁਰਾਹੇ ਦੇ ਮੰਦਰ ਵੀ ਇਸੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ 
ਹਨ। ਇਥੇ ਹੀ ਚੰਦੇਲ ਰਾਜਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਏ ਕਈ ਤਲਾਅ ਵੀ 
ਹਨ। ਨਾਉਗਾਂਗ ਇਥੋਂ ਦੀ ਖ਼ਰੀਦੋ ਫ਼ਰੋਖ਼ਤ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। 

ਹ. ਪੁ-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 3: 186 ;ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 4:313 

ਛਤਰਪੁਰ : ਸ਼ਹਿਰ--ਇਹ ਕੇਂਦਰੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਮੱਧ-ਪ੍ਰਦੇਸ਼ 
ਰਾਜ ਦੇ ਇਸੇ ਨਾਂ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਸਦਰ-ਮੁਕਾਮ ਹੈ। ਇਹ 
ਬਾਂਦਾ-ਸਾਗਰ-ਸੜਕ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 1707 
ਵਿਚ ਛਤਰਸਾਲ ਨਾਮੀ ਇਕ ਬੁੰਧੇਲ ਰਾਜੇ ਨੇ ਕੀਤੀ ਸੀ ਜੋ ਕਈ ਸਾਲਾਂ 
ਤੱਕ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਦਾ ਡਟ ਕੇ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ 
ਛਤਰਪੁੰਰ ਨਾਂ ਦੀ ਸਾਬਕਾ ਰਿਆਸਤ ਦਾ ਸਦਰ-ਮੁਕਾਮ ਸੀ। ਸੰਨ 
1908 ਤੋਂ ਇਥੇ ਮਿਉਂਸਪਲਟੀ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਰਾਜ ਮਹਿਲ 
ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਚੰਗੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਬਣੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਇਥੇ ਕਈ 
ਤਲਾਅ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਰਾਵੀ ਤਲਾਅ ਮੁੱਖ ਹੈ। ਇਥੋਂ ਦੇ 
ਉਦਯੋਗਾਂ ਵਿਚ ਤਾਂਬੇ ਦੇ ਬਰਤਨ, ਲੱਕੜੀ ਦਾ ਸਾਮਾਨ ਅਤੇ ਸਾਬਣ 
ਬਣਾਉਣਾ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। 


136 


ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਇਕ ਅਜਾਇਬ-ਘਰ, ਇਕ ਆਧੁਨਿਕ ਕਿਸਮ ਦੀ 
ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਦੀ ਕਲੋਨੀ ਅਤੇ ਅਵਦੇਸ਼ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨਾਲ 
ਸਬੰਧਤ ਤਿੰਨ ਡਿਗਰੀ ਕਾਲਜ ਅਤੇ ਇਕ ਲਾਅ ਕਾਲਜ ਵੀ ਹੈ। 
ਆਬਾਦੀ-75,594 (1991) 
24555" ਉ. ਵਿਥ. ; 79536" ਪੂ. ਲੰਬ. 
_ਹ. ਪੂ.-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 3 : 186 ;ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੇ. 4 :313 
ਛੱਤੀਸਗੜ੍ਹ ਦਾ ਮੈਦਾਨ : ਇਹ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿਚ 
ਮਹਾਂ ਨਦੀ ਦੇ ਉਪਰਲੇ ਪਾਸੇ ਦਾ ਦਰਿਆਈ ਮੈਦਾਨ ਹੈ ਜਿਹੜਾ 160 
ਕਿ. ਮੀ. ਚੌੜਾ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿਚ ਛੋਟ' ਨਾਗਪੁਰ ਪਠਾਰ, ਪੱਛਮ 
ਵਿਚ ਮੈਕਾਲਾ ਪਰਬਤ- ਲੜੀ, ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵਿਚ ਰਾਇਗੜ੍ਹ ਪਹਾੜ, 
ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵਿਚ ਰਾਏਪੁਰ-ਉੱਚ ਭੂਮੀ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਵਿਚ ਬਸਤਰ 
ਪਠਾਰ ਹਨ। ਇਹ ਵਿਸ਼ਾਲ ਮੈਦਾਨ ਚੌਲਾਂ ਅਤੇ ਅਨਾਜ ਦੀ ਉਪਜ ਲਈ 
ਬਹੁਤ ਢੁਕਵਾਂ ਹੈ। ਬਿਲਾਸਪੁਰ, ਰਾਇਗੜ੍ਹ, ਰਾਏਪੁਰ ਅਤੇ ਦੁਰਗ ਇਸ 
ਖੇਤਰ'ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸ਼ਹਿਰ ਹਨ। __ 
ਇਸ ਮੈਦਾਨੀ ਖੇਤਰ ਦਾ ਨਾਂ ਛੱਤੀਸਗੜ੍ਹ ਇਥੋਂ ਦੇ ਛੱਤੀ (36) 
ਕਿਲਿਆਂ ਤੋਂ ਪਿਆ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 'ਛੱਤੀਸਗੜ੍ਹ' ਸ਼ਬਦ ਹੇਹਾਯਾ 
(੨0੪੪੩) ਰਾਜ-ਬੰਸ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਖੇਤਰ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ। 
ਇਹ ਹੇਹਾਯਾ ਰਤਨਪੁਰ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਨ ਅਤੇ ਹੇਹਾਯਾ 
ਦੀ ਛੱਤੀਸਗੜ੍ਹ ਹਕੂਮਤ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ 750 ਦੇ ਲਗਭਗ ਰੱਖੀ ਗਈ। 
ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਖੇਤਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਰਿਹਾ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ 
ਛੱਤੀਸਗੜ੍ਹ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ-ਖੇਤਰ ਦੀਆਂ ਰਿਆਸਤਾਂ 14 ਜਗੀਰਦਾਰੀ 
ਰਜਵਾੜਿਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਕ ਸਬ-ਏਜੰਸੀ ਬਣੀ ਜਿਹੜੀ ਈਸਟਰਨ 
ਸਟੇਟਸ ਏਜੰਸੀ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸੀ। ਰਾਏਪੁਰ ਨੂੰ ਇਸ ਏਜੰਸੀ ਦਾ 
ਸਦਰ-ਮੁਕਾਮ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 
ਹ. ਪੁ.--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 3:186 ਰ 
ਛੱਤੀਸਗੜ੍ਹੀ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ : ਛੱਤੀਸਗੜ੍ਹੀ 
ਪੂਰਬੀ ਹਿੰਦੀ ਦੀ ਇਕ ਉਪ ਬੋਲੀ ਹੈ। ਇਹ ਰਾਏਗੜ੍ਹ, ਸਰਗੁਜਾ, 
ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਛੱਤੀਸਗੜ੍ਹ ਖੇਤਰ ਦੀ ਇਹ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। 
ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿਚ 36 ਗੜ੍ਹ ਸਨ, ਇਸ 
ਲਈ ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ਛੱਤੀਸਗੜ੍ਹੀ ਪਿਆ। ਸੰਨ 1992 ਦੀ ਜਨਸੰਖਿਆ 
ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਦੇ ਬੋਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ 1,09,00,000 
ਸੀ, ਸੰਭਲਪੁਰ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਆਸਪਾਸ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਛੱਤੀਸਗੜ੍ਹੀ 
'ਲਰੀਆ' ਕਹਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਛੱਤੀਸਗੜ੍ਹੀ ਭਾਸ਼ਾ ਮਰਾਠੀ ਅਤੇ ਉੜੀਆ 
ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਹੋਈ ਹੈ। 


ਛੱਤੀਸਗੜ੍ਹੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਭਾਰਤੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਤੱਤ ਮੌਜੂਦ 
ਹਨ। ਇਸ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਅਨੇਕ ਲੋਕ-ਕਥਾਵਾਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੂਲ 
ਭਾਵ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਹੇਰ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਫ਼ੱਤੀਸਗੜ੍ਹੀ 
ਪੰਵਾੜਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਗੀਤ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਕਹਾਣੀ ਤੇ ਆਧਾਰਤ ਹਨੇ। 
ਪੰਵਾੜਾਂ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਿੰਦੂ ਵਧੇਰੇ ਕਰਕੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਹੈ। ਵੀਰ-ਗਾਥਾਵਾਂ 
ਵਿਚ ਰਾਜਾ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਗਾਥਾ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ। ਕੁਝ ਗੀਤਾਂ ਵਿਚ 
ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਛੱਤੀਸਗੜ੍ਹੀ ਵਿਚ ਰੁੱਤਾਂ ਦੇ 
ਗੀਤ, ਨ੍ਰਿਤ-ਗੀਤ, ਸੰਸਕਾਰ-ਗੀਤ, ਧਾਰਮਿਕ-ਗੀਤ, ਬਾਲ-ਗੀਤ ਅਤੇ 


137 


ਹੋਰ ਰਿ ਤਿਨ ਰਿਹ ਤੀ ਗਹਿ ਜਰ 
ਵੀ ਇਸ-ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਕੋਈ ਘਾਟ਼ ਨਹੀਂ ਹੈ। 

ਹ. ਪੁ.-ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 4313 

ਛੰਦ ਸ਼ਾਸਤਰ (ਭਾਰਤੀ) : ਛੰਦ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਅਨੇਕ 
ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 'ਛੰਦਸ' ਵੇਦ ਦਾ ਅਰਥ ਦੱਸਣ ਵਾਲਾ 
ਦੂਸਰਾ ਨਾਂ ਹੈ। ਸਾਧਾਰਣ ਤੌਰ ਤੇ ਵਰਣਾਂ ਅਤੇ ਮਾਤਰਾਵਾਂ ਦੀ ਗਾਈ 
ਜਾ ਸਕਣ ਵਾਲੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਛੰਦ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਅਰਥ ਵਿਚ 
ਪਦ ਸ਼ਬਦ ਦਾ_ਵੀ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਦ ਵਧੇਰੇ ਵਿਆਪਕ 
ਅਰਥ ਵਿਚ ਪ੍ਰਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ 
ਵਰਣ ਅਤੇ ਸ਼ੂਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਵਿਧਾਨ ਵਿਚ 
ਰੱਖਣ ਤੇ ਛੰਦ ਦਾ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਪਿੰਗਲ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵੀ 
ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨ ਕਾਵਿ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਤੋਂ ਛੰਦ ਸ਼ਾਸਤਰ ਨੂੰ 
ਵੱਖ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। 


ਛੰਦ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਹਨ-(1) ਵੈਦਿਕ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਵੇਦਾਂ 
ਵਿਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਹ੍ਰਸਵ, ਦੀਰਘ, ਪਲੁਤ ਅਤੇ ਸਵਰਿਤ 


ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਸ਼ੂਰਾਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। (2) ਲੌਕਿਕ ਛੰਦ, 


ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਾਸਤਵ ਵਿਚ ਲੌਕਿਕ 
ਹਨ। ਇਹ ਛੰਦ ਕਿਸੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਨਿਯਮ ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਸਗੋਂ 
ਵਧੇਰੇ ਕਰਕੇ ਤਾਲ ਅਤੇ ਲੈਅ ਤੇ ਹੀ ਆਧਾਰਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਸਾਧਾਰਣ ਅਨਪੜ੍ਹ ਲੋਕ ਵੀ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਲੰਕਿਕ-ਛੰਦਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵਿਧੀ ਸਬੰਧੀ ਜੋ ਨਿਯਮ ਬਣਾਏ ਗਏ ਹਨ, 
ਉਸ ਪੱਧਤੀ ਨੂੰ 'ਛੰਦ-ਸ਼ਾਸਤਰ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। 


ਛੰਦ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਦੋਂ ਹੋਈ, ਇਸ ਸਬੰਧੀ ਕੋਈ 


ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਵਿਚਾਰ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਇਕ ਦੰਦ-ਕਥਾ ਅਨੁਸਾਰ 


ਮਹਾਂਰਿਸ਼ੀ ਬਾਲਮੀਕ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੇ ਕਵੀ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ 
ਰਾਮਾਇਣ, ਆਦਿ ਕਾਵਿ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਇਸ ਨੂੰ ਸੱਚ ਮੰਨ ਲਿਆ ਜਾਵੇ, 


ਤਾਂ ਛੰਦ ਦੀ ਰਚਨਾ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਈ ਅਤੇ ਛੰਦ ਸ਼ਾਸਤਰ ਇਸ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ 


ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਇਆ। ਬਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਵਿਚ ਅਨੁਸ਼ਟੁਪ ਛੰਦ ਦਾ 
ਪ੍ਰਯੋਗ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੋਇਆ ਹੀ ਹੈ, ਹੇਰ ਉਪਜਾਤੀ ਆਦਿ ਦਾ 
ਵੀ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਾਫ਼ੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿਚ ਹੋਇਆ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਹੋਰ ਦੰਦ 
ਕਥਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਛੰਦ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਆਦਿ ਕਰਤਾ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ੇਸ਼ਨਾਗ 
ਹੈ। ਇਕ ਵਾਰ ਗਰੁੜ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ। ਸ਼ੇਸ਼ਨਾਗ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ 
ਮੇਰੇ ਪਾਸ ਇਕ ਵਿਦਿਆ ਹੈ, ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਮੈਰੇ ਕੋਲੋਂ ਸਿੱਖ ਕੇ ਫਿਰ 


ਮੈਨੂੰ ਖਾ ਲੈਣਾ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਛੰਦਾਂ ਦੇ ਰਚਨਾ ਨਿਯਮ ਦੱਸਦੇ ਹੋਏ ਅੰਤ 


ਨਾਲ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ. 
ਫੰਦ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਇਕ ਦੈਵੀ ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪਰਗਟ ਹੋਇਆ। 
ਸੰਭਵ ਹੈ ਕਿ ਛੰਦ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਕਾਢ ਕੱਢਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ੇਸ਼ ਨਾਂ ਦਾ ਕੋਈ 
ਵਿਦਵਾਨ ਹੋਵੇਗਾ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਗਰੋਂ ਸ਼ੇਸ਼ਨਾਗ ਨੇ ਅਵਤਾਰ 
ਨੈ ਕੇ ਪਿੰਗਲਾ-ਚਾਰੀਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਛੰਦ ਸੂਤਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ, 
ਜਸ ਨੂੰ ਪਿੰਗਲ ਸ਼ਾਸਤਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਗ੍ਰੰਥ ਸੂਤਰ ਸ਼ੈਲੀ 
ਵਵਚ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਉਪਲੱਬਧ ਹੈ। ਇਸ 
ਟੇ ਟੀਕੇ ਅਤੇ ਵਿਆਖਿਆਵਾਂ ਵੀ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਹੀ ਛੰਦ 
ਰਾਸਤਰ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਗ੍ਰੰਥ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ 


_ਛੰਦ ਸ਼ਾਸਤਰ 
ਇਸ ਸ਼ਾਸਤਰ ਸਬੰਧ ਸੰਤ ਸਹਿਤ ਵਿਚ ਅਨਕ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਰਚਾ 
ਹੋਈ। 


` ਛੰਦ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਦੋ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਵਿਚ 
ਵੰਡਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ-ਇਕ ਆਚਾਰੀਆ ਸ੍ਰੇਣੀ ਜੋ ਛੰਦ-ਸ਼ਾਸਤਰ 
ਦਾ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਿਰੂਪਣ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਸਰੀ ਕਵੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ 
ਜੋ ਛੰਦ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਤੇ' ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਚਨਾਵਾਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ 
ਪਿੱਛੋਂ ਇਕ ਲੇਖਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਹੋਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਅਜਿਹੇ ਲੇਖਕ 
ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਜੇ ਛੰਦਾਂ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਆਦਿ ਦੀ ਵਿਵੇਚਨਾ ਆਪਣੇ ਤੌਰ 
ਤੇ ਕਰਦੇ ਹਨ ਪਰੰਤੂ ਉਦਾਹਰਣ ਦੂਸਰੇ ਦੇ ਰਚੇ ਹੋਏ ਅੰਸ਼ਾਂ ਵਿਚੋਂ 
ਦਿੰਦੇ ਹਨ। 


ਹਦ ਨ ਵ1 1 ਦਾਗਗ ਜਾ 
ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ-ਛੰਦਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਛੰਦ ਸਬੰਧੀ ਗਿਣਤੀ 
ਜਿਸ. ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਤਾਰ ਪਤਾਕਾ ਉਦਿਸ਼ਟ, ਨਸ਼ਟ ਆਦਿ ਦਾ ਵਰਣਨ 
ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸੰਖਿਆਤਮਕ 
ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਛੰਦ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਇਸੇ ਲਈ 
ਅਤਿਅੰਤ ਦਰੁਸਤ ਤੇ ਪੱਕਾ ਸ਼ਾਸਤਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ 
ਗਣਿਤ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਛੰਦ=ਸ਼ਾਸਤਰ ਸਬੰਧੀ ਪੁਸਤਕਾਂ ਵਾਚਣ 
ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਥੇ ਇਕ ਪਾਸੇ ਵਿਦਵਾਨ ਪ੍ਰਸਤਾਰ ਆਦਿ 
ਦੁਆਰਾ ਛੰਦਾਂ ਨੂੰ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਦੂਜੇ ਪਾਜੇ ਕਵੀ 
ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਵੱਲੋਂ ਛੰਦਾਂ ਵਿਚ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅਦਲਾ-ਬਦਲੀਆਂ 
ਕਰਕੇ ਨਵੇਂ ਛੰਦਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਿਹੜੇ ਕਿ ਸਮਾਂ ਪਾ ਕੇ 
ਛੰਦ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਗਏ। 

__ ਛੰਦਾਂ ਦਾ ਵਰਗੀਕਰਣ--ਛੰਦਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਵਰਣਾਂ ਅਤੇ 
ਮਾਤਰਾਵਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਮੁੱਢ ਵਿਚ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ 
ਛੰਦ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ। ਵਰਣਿਕ ਅਤੇ ਮਾਤਰਿਕ। ਵਰਣਿਕ ਫ੍ਰਿੱਤਾਂ ਵਿਚ 
ਵਰਣਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਵੀ ਅੱਗੇਂ ਦੋ 
ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ। ਗਣਾਤਮਕ ਅਤੇ ਅਗਣਾਤਮਕ। ਰ 
ਦੀ ਰਚਨਾ ਤਿੰਨ ਲਘੂ ਅਤੇ ਦੀਰਘ ਗਣਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 
ਜੇਕਰ ਲੰਘੂ ਅਤੇ ਦੀਰਘ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਵਰਣਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸਤਾਰ 
ਵਿਵਸਥਾ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਅੱਠ ਰੂਪ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੀ 'ਅੱਠ 
ਗਣ” ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਭ, ਨ, ਮ, ਯ ਸ਼ੁਭ ਗਣ ਮੰਨੇ ਗਏ 
ਹਨ ਅਤੇ ਜ, ਰ, ਸ, ਤ ਅਸ਼ੁਭ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ। ਵਾਕ ਦੇ ਮੁੱਢ ਵਿਚ 
ਪਹਿਲੇ ਚਾਰ ਗਣਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਉਚਿੱਤ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਤਮ ਚਾਰ ਗਣਾਂ ਦੀ 
ਵਰਤੋਂ ਗਲਤ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਅਸ਼ੁਭ ਗਣਾਂ ਨਾਲ ਆਰੰਭ ਹੋਣ 
ਵਾਲੇ ਛੰਦ ਦੀ ਹੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਦੇਵਤਾਵਾਚੀ ਜਾਂ 
ਮੰਗਲਵਾਚੀ ਵਰਣ ਜਾਂ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਪਹਿਲੋਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, 
ਇਸ ਨਾਲ ਗਣਦੋਸ਼ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ .ਗਣਾਂ ਵਿਚ ਦੋਸਤ, 
ਦੁਸ਼ਮਣ ਅਤੇ ਨਿਰਪੱਖ ਭਾਵ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਛੰਦ ਦੇ ਮੁੱਢ ਵਿਚ 
ਦੋ ਗਣਾਂ ਦਾ ਮੇਲ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਵਰਣਾਂ ਨੂੰ ਲਘੂ ਅਤੇ ਦੀਰਘ 
ਮੰਨੇ ਜਾਣ ਸਬੰਧੀ ਵੀ ਨਿਯਮ ਹੈ। ਲਘੂ ਸ਼ੂਰ ਜਾਂ ਇਕ ਮਾਤਰਾ ਵਾਲੇ 
ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ। ਦੀਰਘ ਸ਼੍ਰਾਂ ਵਾਲੇ ਸੰਯੁਕਤ ਵਰਣਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲੇ ਵਾਲਾ 
ਲਘੂ ਵਰਣ ਫ਼ੀ ਵਿਸਰਗ ਯੁਕਤ ਅਤੇ ਅਨੁਸਵਾਰ ਵਰਣ ਤੇ ਛੰਦ ਦਾਂ 
ਵਰਣ ਦੀਰਘ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰ 


ਛਪਰਾ 


ਦਾ ਹੀ ਖਿਆਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਾਤ੍ਰਿਕ ਛੰਦਾਂ ਵਿਚ ਕੇਵਲ 
ਮਾਤ੍ਰਾਵਾਂ ਦਾ ਹੀ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲੈਅ 
ਜਾਂ ਗਤੀ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਛੰਦ ਲੈਅ 
ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। 

ਛੰਦਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਮਾਤ੍ਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਵਰਣਾਂ ਦੀ ਚਰਣ ਭੇਦ ਸਬੰਧੀ 
ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੰਖਿਆਵਾਂ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਇੱਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛੰਦ ਸਮ, 
ਬਿਖਮ, ਅਰਧਸਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸਮ ਛੰਦਾਂ ਵਿਚ ਛੰਦ ਦੇ ਚਾਰੇ ਚਰਣਾਂ 
ਦੀ ਵਰਣਸ਼ੁਰ ਸੰਖਿਆ ਬਰਾਬਰ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਅਰਧਸਮ ਵਿਚ ਪਹਿਲੇ, 
ਤੀਜੇ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਤੇ ਚੌਥੇ ਵਿਚ ਵਰਣਸ਼ੂਰ ਸੰਖਿਆ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 
ਬਿਖਮ ਛੰਦ ਦੇ ਚਾਰੇ ਚਰਣਾਂ ਵਿਚ ਵਰਣਾਂ ਅਤੇ ਸੂਰਾਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ 
ਬਰਾਬਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਇਹ ਵਰਣ ਪਰਸਪਰ ਅਲੱਗ-ਅਲੱਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। 
ਵਰਣਾਂ ਅਤੇ ਮਾਤ੍ਰਾਵਾਂ ਦੀ ਕੁਝ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸੰਖਿਆ ਦੇ ਮਗਰੋਂ ਬਹੁ 
ਸੰਖਿਅਕ ਵਰਣਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ੂਰਾਂ ਵਾਲੇ ਛੰਦਾਂ ਨੂੰ ਦੰਡਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ। ਛੰਦਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਹੋਰ ਢੰਗ ਨਾਲ 
ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ-ਸੁਤੰਤਰ ਛੰਦ ਅਤੇ ਮਿਸ਼ਰਿਤ ਛੰਦ। ਸੁਤੰਤਰ 


ਛੰਦ ਵਿਚ ਇਕ ਹੀ ਛੰਦ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਿਯਮ ਨਾਲ ਰਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 


ਮਿਸ਼ਰਿਤ ਛੰਦ ਦੋ ਕਿਜਮ ਦੇ ਹਨ : (3) ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਦੋ ਛੰਦਾਂ ਦੇ 
ਚਰਣ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬਹੁਤਾ ਕਰਕੇ ਇਹ 
ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਿਸਦੇ ਹਨ ਪਰ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਵੀ ਦਿਸਦੇ। 
(2) ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਦੋ ਸੁਤੰਤਰ ਛੰਦ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਥਾਂ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ 


ਅਤੇ ਕਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਾਉਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ . 


ਫੁੰਡਲੀਆ ਛੰਦ ਇਕ ਦੋਹਾ ਅਤੇ ਚਾਰ ਪਦ ਰੇਲੇ ਦੇ ਮਿਲਾਉਣ ਨਾਲ 
ਬਣਦਾ ਹੈ। ਦੋਹਾ ਅਤੇ ਰੋਲਾ ਦੇ ਮਿਲਾਉਣ ਨਾਲ ਦੋਹੇ ਦੇ ਚੌਥੇ ਚਰਣ 
ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਉਸ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਚਰਣ ਦੇ ਮੁੱਢ ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ 
`ਦੋਹੇ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਕੁਝ ਸ਼ਬਦ ਰੋਲੇ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਦੂਜੀ 
ਕਿਸਮ ਦਾ ਮਿਸ਼ਰਿਤ ਛੰਦ 'ਛੱਪਾ' ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਪਹਿਲਾਂ ਚਾਰ ਚਰਣ 
ਰੋਲੇ ਦੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਦੋ ਉੱਲਾਲਾ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ 
ਸ਼ਟਪਦੀ ਜਾਂ ਛੱਪਾ (ਛੱਪਦ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਘੇਖਣ ਤੋਂ ਇਹ 
ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਛੰਦਾਂ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਨਾਂ ਕੇਵਲ ਪ੍ਰਸਤਾਰ ਦੇ ਆਧਾਰ 
ਤੇ ਹੀ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਕਵੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਛੰਦ ਮਿਸ਼ਰਣ ਵਿਧੀ ਦੇ 
ਆਧਾਰ ਤੇ ਵੀ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੁਝ ਛੰਦ ਕਿਸੇ ਇਕ ਛੰਦ ਨੂੰ 
ਉੱਲਟਾ ਕਰਕੇ ਬਣੇ ਹਨ! ਜਿਵੇਂ ਦੋਹੇ ਦਾ ਉਲਟਾ ਰੂਪ ਸੋਰਠਾ ਹੈ। 
ਇੰਜ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਵੀਆਂ ਨੇ ਵਧੇਰੇ ਕਰਕੇ ਇਸੇ ਇਕ ਛੰਦ ਵਿਚ 
ਇਕ ਦੋ ਵਰਣ ਜਾਂ ਮਾਤ੍ਰਾਵਾਂ ਘਟਾ ਵਧਾ ਕੇ ਵੀ ਛੰਦ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲੀ 
ਕਰਕੇ ਨਵਾਂ ਛੰਦ ਬਣਾਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਛੰਦ ਪ੍ਰਸਤਾਰ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿਚ 
ਆ ਸਕਦਾ ਹੈ। 

ਲਘੂ ਛੰਦਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਵੱਡੇ ਛੰਦਾਂ ਦਾ ਇਕ ਚਰਣ ਜਦੋਂ ਇਕ 
ਵਾਰੀ ਵਿਚ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਤਾਂ ਉਸ ਵਿਚ ਰਚਨਾ ਦੇ 
ਰੁਕਣ ਦਾ ਸਥਾਨ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਠਹਿਰਾਉ ਨੂੰ 
'ਯਤੀ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਯਤੀ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਛੰਦਾਂ ਦੀਆਂ ਫਿਰ ਦ੍ਰੇ 
ਕਿਸਮਾਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ- (1) ਯਤੀਆਤਮਕ--ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ 
ਕੁਝ . ਨਿਸ਼ਚਤ _ਵਰਣਾਂ -ਜਾਂ ਮਾਤ੍ਰਾਵਾਂ ਮਗਰੋਂ ਯਤੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। 
ਇਹ ਛੰਦ ਆਮ ਕਰਕੇ ਲੰਮੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਦੋਹਾ, ਕਬਿਤ ਆਦਿ। 


138 


(2) ਅਣ-ਯਤੀਆਤਮਕ-ਇਨ੍ਹਾਂ ਛੰਦਾਂ ਵਿਚ ਚੌਪਈ, ਦਰੁੱਤ, ਵਿਲੰਬਿਤ 
ਵਰਗੇ ਛੰਦ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਯਤੀ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਗਣਆਤਮਕ 
ਵ੍ਰਿਤਾਂ ਵਿਚ ਗਣਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵੀ ਯਤੀ ਰੱਖੀ ਗਈ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਮਾਲਿਨੀ। 
ਇਸ ਤੋਂ ਸਾਫ਼ ਜ਼ਾਹਿਰ ਹੈ ਕਿ ਯਤੀ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਕੇਵਲ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਕੁਝ 
ਨਹਿਰਾਉ ਦੇਣਾ ਹੀ ਹੈ। 


ਛੰਦ ਵਿਚ ਸੰਗੀਤ ਤੱਤ ਦੁਆਰਾ ਭਾਵਪੂਰਣ ਸੁੰਦਰਤਾ ਦਾ ਪੂਰਾ 
ਧਿਆਨ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਗ ਅਤੇ ਰਾਗਣੀਆਂ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਪਦ 
ਛੰਦਾਂ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਕਹੇ ਜਾ ਸਕਦੇ। ਇਸੇ ਲਈ 'ਗਾਨ' ਜਾਂ “ਗੀਤ' ਨਾਂ 
ਨਾਲ ਕਿੰਨੇ ਹੀ ਪਦ ਰਚੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਆਮ ਕਰਕੇ ਸੰਗੀਤਾਤਮਕ ਪਦਾਂ 
ਵਿਚ ਸ਼੍ਰ ਦੇ ਆਰੋਹ ਅਤੇ ਅਵਰੋਹ ਵਿਚ ਵਧੇਰੇ ਕਰਕੇ ਲਘੂ ਵਰਣ 
ਨੂੰ ਦੀਰਘ, ਦੀਰਘ ਨੂੰ ਲਘੂ ਅਤੇ ਅਲਪ ਲਘੂ ਵੀ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ 
ਹੈ। ਕਦੇ-ਕਦੇ ਹਿੰਦੀ ਦੇ ਛੰਦਾਂ ਵਿਚ ਦੀਰਘ 'ਏ' ਅਤੇ 'ਓ' ਵਰਗੇ 
ਸ਼ੂਰਾਂ ਦੇ ਲਘੂ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 
ਪੁਸਤਕ 'ਫ਼ੰਦ ਪ੍ਰਭਾਕਰ' ਬਹੁਤ ਉੱਤਮ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ 
ਲਿਖੀ ਪ੍ਰੋ. ਜੇਗਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਰਚਨਾ 'ਪਿੰਗਲ ਤੇ ਅਰੂਜ਼' ਇਕ 
ਮਹਤੱਵਪਰਨ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਹਿੰਦੀ ਵਿਚ ਛੰਦ-ਸ਼ਾਸਤਰ 
ਸਬੰਧੀ ਕਿੰਨੀਆਂ ਹੀ ਪੁਸਤਕਾਂ ਉਪਲਬਧ ਹਨ। 

ਹ. ਪੁ.-ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 4:305 

ਛਪਰਾ : ਇਹ ਉੱਤਰ ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਬਿਹਾਰ ਰਾਜ ਦੇ 
ਸਾਰਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਸਦਰ-ਮੁਕਾਮ ਹੈ ਜੋ ਘਾਗਰਾ ਅਤੇ ਗੰਗਾ ਨਦੀਆਂ 
ਦੇ ਸੰਗਮ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਕਰਕੇ ਘਾਗਰਾ ਨਦੀ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਕੰਢੇ ਤੇ 
ਵਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਕਾਫ਼ੀ ਪੁਰਾਣਾ ਸਥਾਨ ਹੈ, ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ 
ਸਬੂਤ ਇਸ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਦੇ ਸਥਾਨਾਂ ਤੋਂ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ, ਇਸ ਦੇ 
ਦਹਿਆਵਾਂ ਮਹੱਲੇ ਵਿਚ ਦਧੀਚੀ ਰਿਸ਼ੀ ਦਾ ਆਸ਼ਰਮ ਸੀ ਇਸ ਤੋਂ ਪੰਜ 
ਮੀਲ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਰਿਵਿਲਗੰਜ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਗੌਤਮ ਰਿਸ਼ੀ ਦਾ ਆਸ਼ਰਮ 
ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਥਾਂ ਤੇ ਫੱਤਕ ਦੀ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ ਨੂੰ ਮੇਲਾ 


` ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਛਪਰਾ ਤੋਂ ਚਾਰ ਮੀਲ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਚਵਨਰਿਸ਼ੀ ਦਾ ਆਸ਼ਰਮ 


ਹੈ। ਛਪਰਾ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 25 ਮੀਲ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਸੋਨਪੁਰ ਦਾ ਸਥਾਨ ਹੈ 


` ਜੋ ਹਰੀਹਰ ਖੇਤਰ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਗਜ ਅਤੇ ਗਰਾਹ 


ਦਾ ਪੌਰਾਣਿਕ ਯੁੱਧ ਦਾ ਹੋਣਾ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ 
ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇ ਮੰਦਰ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਹਨ ਅਤੇ ਕੱਤਕ ਦੀ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ ਨੂੰ ਇੱਥੇ 
ਮੇਲਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਜੋ ਮਹੀਨਿਆਂ ਬੱਧੀ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਪੁਰਾਤੱਤਵ 
ਵਿਭਾਗ ਵੱਲੋਂ ਇੱਥੇ ਖੁਦਾਈ ਦਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ 
ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਇੱਥੇ ਵਲੰਦੇਜ਼ੀਆ, ਪੁਰਤਗਾਲੀਆਂ, 
ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀਆਂ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਲੂਣ ਸਾਫ਼ ਕਰਨ ਦੇ ਕਾਰਖ਼ਾਨੇ 
ਲਗਾਉਣ ਨਾਲ ਹੋਈ। ਸੰਨ 1864 ਵਿਚ ਇੱਥੇ ਮਿਊਂਸਪਲਟੀ ਬਣਾਈ 
ਗਈ। ਸ਼ਹਿਰ ਰੇਲਾਂ ਅਤੇ ਸੜਕਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ 
ਜ਼ਰਾਇਤੀ ਉਪਜਾਂ ਦੇ ਵਪਾਰ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਵੀ ਹੈ। ਲੂਣ ਸਾਫ਼ ਕਰਨਾ 
ਅਤੇ ਅਲਸੀ ਦਾ ਤੈਲ ਕੱਢਣਾ ਇੱਥੋਂ ਦੇ, ਮੁੱਖ ਉਦਯੋਗ ਹਨ। ਸ਼ਹਿਰ 
ਵਿਚ ਕਈ ਪਾਰਕ ਹਨ। ਬਿਹਾਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਚਾਰ _ 
ਕਾਲਜ ਅਤੇ ਇਕ ਕਾਲਜ ਕਾਮੇਸ਼ਵਰਾ ਸਿੰਘ ਦਰਬੰਗਾ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ 
ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਵੀ ਹੈ। 


ਆਬਾਦੀ--1,36,877 (1991) 


25550. ਉ. ਵਿਥ.; 8445" ਪੂ. ਲੰਬ. 
ਹ. ਪੁ.-ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 4: 317; ਐਨ. ਬ੍ਰਿ, ਮਾਂ. 3 : 96 ; ਇੰਪ, ਗ. ਇੰਡ. 
10: 175 


139 


ਛਪਾਈ (ਕੱਪੜਿਆਂ ਦੀ) : ਸਾਡੇਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿਚ 
ਚਿੱਤਰਲੇਖਾ, ਚਿਤਰਾਂਗਦਾ, ਰੰਗਸ਼ਾਲਾ ਆਦਿ'ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਇਹ 
ਸੂਚਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਜਾਵਟ ਪੱਖੋਂ ਰੰਗਾਂ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਭਾਰਤ 
ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ। ਕੱਪੜੇ ਦੀ ਬੁਣਾਈ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਰੰਗੀਨ ਸੂਤ 
ਦੁਆਰਾ ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਰੰਗ-ਬਰੰਗੇ ਚਿੱਤਰ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। 
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ.ਇਸ ਨੂੰ ਛਪਾਈ ਦੁਆਰਾ ਰੰਗ-ਬਰੰਗੇ ਚਿੱਤਰਾਂ ਨਾਲ 
ਸੰਵਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਪਲਿਨੀ ਅਨੁਸਾਰ 'ਰੰਗਾਈ ਛਪਾਈ' ਦੀ 
ਜ਼ਰੂਆਤ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਹੋ ਕੇ ਮਿਸਰ ਆਦਿ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਈਸਾ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 
_ ਫੈਲ ਜ਼ੁੱਕੀ ਸੀ। 


ਛੀਂਟ (ਕੱਪੜਾ), ਗਤ (ਧੱਬਾ), ਬੰਧਨੀ (ਗੰਢਾਂ ਪਾ ਕੇ ਕੱਪੜਾ. 


ਰੰਗਣ ਦਾ ਢੰਗ) ਅਤੇ ਬਾਟਿਕ (ਕੱਪੜਿਆਂ ਨੂੰ ਨੇਕਣ ਦੀ ਇਕ ਕਲਾ) 
ਆਦਿ ਸ਼ਬਦ ਛਪਾਈ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਿਰਿਆ' ਦੇ ਸੂਚਕ ਹਨ। ਬੰਧਨੀ 
ਵਿਚ ਕੱਪੜੇ ਨੂੰ ਡੋਰੀ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਰੰਗ ਦੇ ਮਿਸ਼ਰਣ ਨਾਲ ਰੰਗਾਈ 
ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬਾਟਿਕ ਵਿਚ ਮੋਮ ਅਤੇ ਬਰੋਜ਼ੇ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤਾ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੱਪੜੇ ਉੱਤੇ ਰੰਗ ਦੀ ਬਹੁਤਾਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਛੀਂਟ ਦੀ 
ਛਪਾਈ ਵਿਚ ਹੀ ਉਤਪਾਦਨ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਅਤੇ ਖ਼ਰਚ ਸਭ ਤੋਂ 
ਘੱਟ ਹੈ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕੱਪੜੇ ਆਮ ਕਰਕੇ ਸਭ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਿੱਜੀ 
ਰੁਚੀ ਅਨੁਸਾਰ ਅਤੇ ਆਕਰਸ਼ਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਪਸੀ ਤੁਲਨਾਂ 
ਕਰਕੇ ਘਟੀਆ ਜਾਂ ਵਧੀਆ ਕਹਿਣਾ ਬਹੁਤ ਔਖਾ-ਹੈ। 

ਕੱਪੜੇ ਦੀ ਛਪਾਈ ਨੂੰ ਦੇ ਭਾਗਾਂ ਅਰਥਾਤ ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ 
ਕਾਰਜ-ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਿਧਾਂਤ ਵਿਚ ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ 
ਹੈ` ਅਤੇ ਕਾਰਜ-ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿਚ ਉਪਕਰਣਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਅਤੇ ਅਸਲ 
ਉਤਪਾਦਨ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। 

ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਕੁਦਰਤੀ ਰੰਗਾਂ ਨੂੰ ਰੰਗਾਈ ਜਾਂ ਛਪਾਈ ਲਈ 
ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਰੰਗ ਬਨਸਪਤੀ, ਖਣਿਜ ਸ੍ਰੋਤਾਂ ਅਤੇ ਜੰਤੂਆਂ 
ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਹਲਕੇ ਜਾਂ ਗਾੜ੍ਹੇ ਰੰਗਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਾ ਕੇ ਰੰਗ 
ਪੱਕਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਪਦਾਰਥ ਮਿਲਾ ਕੇ ਸਤਰੰਗੀ ਪੀਂਘ (ਇੰਦਰ 


ਧਨੁੱਸ਼ ਦੇ ਸਾਰੇ ਰੰਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਰੰਗਾਈ ਅਤੇ ` 
ਛਪਾਈ ਵਿਚ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਰੰਗਾਂ ਦਾ ਵਰਗੀਕਰਨ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਨਾਲ 


ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ-ਇਕ, ਰੰਗਾਈ ਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਅਤੇ 
ਦੂਜਾ, ਰੰਗਾਂ ਵਿਚ ਰਸਾਇਣਿਕ ਸੰਯੋਗਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ। ਪਹਿਲੇ 
ਵਰਗੀਕਰਨ ਤੋਂ ਇਸੇ ਗੱਲ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰੰਗ ਦੀ ਖਿੱਚ 
ਰੇਸ਼ੇ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਸਰੇ ਤੋਂ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਰੰਗ ਦੀ ਦਸ਼ਾ 
ਅਰਥਾਤ ਕੱਚਾ, ਪੱਕਾ, ਚਮਕੀਲਾ ਅਤੇ ਲਾਲ, ਵਲਿ ਆਦਿ 
ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 

ਰੰਗਾਈ ਜਾਂ ਛਪਾਈ ਸਮੇਂ ਰੰਗ ਚੜ੍ਹਾਉਣ ਲਈ ਰੰਗ ਨੂੰ ਮਿਸ਼ਰਣ 
ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਵਰਤਣਾ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਉਚਿੱਤ ਮਾਧਿਅਮ 
ਦੁਆਰਾ ਰੇਸ਼ੇ ਜਾਂ ਕੱਪੜੇ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿਚ ਲਿਆਉਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। 


ਪਦਾਰਥ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਰੰਗ ਨੂੰ ਰੇਸ਼ੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦਾਖ਼ਲ ਕਰਨ 


ਲਈ ਗਰਮੀ ਜਾਂ ਭਾਫ਼ ਦੇਣਾ ਅਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਵੀ ਕਰਨੀਆਂ 
ਪੈਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਰੰਗ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਆਦਿ ਦੀ ਸਮਾਨਤਾ ਤੇ ਨਿਰਭਰ 
ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਮਿਸ਼ਰਣ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਹਰ ਰੰਗ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਸਮਾਨ 
ਉਚਿੱਤ ਰਸਾਇਣ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਫੈਂਟਣਾ, ਚਲਾਉਣਾ, ਗਰਮ 
ਕਰਨਾ, ਉਬਾਲਣਾ.ਅੰਤੇ ਕਦੇ ਠੰਢਾ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਜ਼ਰੂਰੀ ਚੀਜ਼ਾਂ 
ਮਿਲਾ ਕੇ ਬਾਰੀਕ ਕੱਪੜੇ ਵਿਚੋਂ ਛਾਣ ਕੇ ਯੰਤਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਛਪਾਈ ਕੀਤੀ 
ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਨਮੀ ਦੇ ਸੰਯੋਗ ਨਾਲ ਰੰਗ ਸਬੰਧੀ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ 


ਛਪਾਈ 


ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੇਸ਼ੇ ਉੱਤੇ ਰੰਗ ਚੜ੍ਹਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
ਛਪਾਈ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੱਪੜਾ ਧੋਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਰੰਗ ਚੜ੍ਹ ਸਕੇ। 
ਛਪਾਈ ਮਗਰੋਂ ਸੁਕਾ ਕੇ ਰੰਗ ਉਡਾਉਣ ਲਈ ਅਵਕਰਨ, ਆੱਕਸੀਕਰਨ 
ਆਦਿ ਉਚਿੱਤ-ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਵੀ ਕਰਨੀਆਂ ਪੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ 
ਸਾਬਣ ਦੇ ਉਬਲਦੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਧੋ ਕੇ ਲੇਸਦਾਰ, ਜ਼ੈਰ-ਜ਼ਰੂਰੀ ਮਸਾਲੇ . 
ਅਤੇ ਕਿਰਿਆ-ਰਹਿਤ ਰੰਗ ਕੱਢ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਕੱਪੜਾ 
ਸੁਕਾਇਆ ਅਤੇ ਸਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 

ਲੇਸਦਾਰ'ਪਦਾਰਥ (ਾਵਾ) ਹੋਰ ਮਸਾਲਿਆਂ ਸਮੇਤ ਰੰਗ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ 
ਕੇ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਕੰਮ ਲਈ ਬਬੂਲ ਜਾਂ ਹੋਰ ਗੂੰਦ, ਕਣਕ ਦਾ 
ਆਟਾ ਜਾਂ ਸਟਾਰਚ, ਮੱਕੀ ਦਾ ਸਟਾਰਚ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਗਮ ਆਦਿ 
ਲੇਸਦਾਰ ਪਦਾਰਥ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਪਕਾ ਕੇ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਲਸ਼ੀਅਨ 
ਕਰ਼ਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਿਗਮੈਂਟ ਵਿਰਣਕ) ਰੰਗਾਂ ਨਾਲ ਏਕਰਾਪਨ ਏਂ, 
ਇਮਲਸ਼ਨ ਮਾਵਾ ਵਧੇਰੇ ਲਾਹੇਵੰਦ ਸਿੱਧ ਹੋਇਆ ਹੈ। 

ਛਪਾਈ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੱਪੜੇ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਲਈ ਰੰਗ-ਕੱਟਣ ਤੋਂ 
ਪਹਿਲਾਂ ਕੁਝ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਰੋਏਂ 
ਝੁਲਸਾ ਕੇ ਕੱਪੜੇ ਦੇ ਉੱਭਰੇ ਹੋਏ ਰੋਏਂ, ਫਾਲਤੂ ਚਿਪਟੇ ਹੋਏ ਧਾਗੇ 
ਆਦਿ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਕਿਰਿਆ ਕੱਪੜੇ ਦੇ ਇਕ 


ਜਾਂ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ ਇਕ ਜਾਂ ਦੋ ਵਾਰੀ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ 


ਸਾਧਨ ਪਲੇਟ, ਰੋਲਰ ਅਤੇ ਗੈਸ ਲਾਟ ਝੁਲਸਣ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ 
ਵਿਚੋਂ ਗੈਸ ਲਾਟ ਝੁਲਸਣ ਵਿਧੀ ਵਧੇਰੇ ਉਪਯੋਗੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ 
ਤਾਣੇ ਉੱਤੇ ਲਾਏ ਗਏ ਮਾਵੇ ਨੂੰ ਉਤਾਰਨ ਦੀ ਕਿਰਿਆ_ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ 
ਹੈ। ਮਾਵਾ ਸਾੜ ਕੇ ਕੱਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਿਰਫ਼ ਪਾਣੀ, ਲੂਣਾ ਪਾਣੀ 
ਜਾਂ ਤੇਜ਼ਾਬੀ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਮਾਲ ਨੂੰ 24 ਘੰਟੇ ਭਿਉ' ਕੇ ਰੱਖਣ ਨਾਲ ਮਾਵਾ 
ਸੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਾਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਲਗਦਾ ਹੈ ਇਸ ਲਈ 
ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਇਸ ਮੰਤਵ ਲਈ ਬਨਸਪਤੀ ਅਤੇ ਜੀਵ-ਜੰਤੂ ਦੋਹਾਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ 
ਪਦਾਰਥ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਆਈ. ਸੀ. ਆਈ. ਕੰਪਨੀ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ 
ਕੀਤੇ ਡਿਕੈਟੇਜ਼ ਅਤੇ ਸੀਬਾ ਕੰਪਨੀ ਦਾ ਰੈਪਿਡੇਜ ਅਜਿਹੇ ਹੀ ਪਦਾਰਥ 
ਹਨ।. 


ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਕੱਪੜੇ ਉਪਰ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੱਢਣ ਲਈ' 
ਮਾਲ ਨੂੰ ਦਾਹਕ (ਮਿੱਠੇ) ਸੋਡੇ, ਕੱਪੜੇ ਧੋਣ ਵਾਲੇ ਸੋਡੇ, ਸਾਬਣ ਆਦਿ 
ਨਾਲ 8-10 ਘੰਟੇ ਤੱਕ ਭੱਠੀ ਵਿਚ ਦਬਾਉ ਦੇ ਕੇ ਉਬਾਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ 
ਅਤੇ ਧੋ ਕੇ ਤੇਜ਼ਾਬੀ ਬਣਾਉਣਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰਸਾਇਣਿਕ ਕਿਰਿਆਵਾਂ 
ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਰੇਕ ਕਿਰਿਆ ਬਾਅਦ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਚੰਗੀ 
ਤਰ੍ਹਾਂ ਧੋਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿਚ ਗੁਲਨਾਰੀ ਰੰਗ ਜਾਂ ਰੋਗਨ ਤੇਲ ਦੇ 
ਮਿਸ਼ਰਣ ਵਿਚ ਉਬਾਲ ਕੇ ਗਰਮ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਧੋ ਦੇਣ ਨਾਲ ਰੰਗ 
ਨਿਰਵਿਘਨ ਅਤੇ ਗੂੜ੍ਹਾ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ। ਕੱਪੜੇ ਉੱਤੇ ਛਪਾਈ ਦੇ ਦੇ ਪੱਖ 
ਹੁੰਦੇ ਹਨ-ਇਕ ਤਾਂ ਛਪਾਈ ਵਿਧੀ ਜਾਂ ਸਾਧਨ ਅਤੇ ਦੂਸਰਾ ਰੰਗਣ 
ਦੀਆਂ ਵਿਧੀਆਂ ਜਾਂ ਰਵਾਇਤਾਂ। 

ਛਪਾਈ ਦੀਆਂ ਵਿਧੀਆਂ-- ਕੱਪੜੇ ਉੱਤੇ ਛੀਂਟ ਦੀ ਛਪਾਈ 
ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ-(1) ਹੱਥ ਠੱਪਿਆਂ ਨਾਲ, (2) 
ਮਸ਼ੀਨ ਦੁਆਰਾ ਠੱਪਿਆਂ ਨਾਲ, (3-6) ਸਟੈਂਸਿਲ ਦੀ ਛਪਾਈ, (3-ਅ) 
ਸਕਰੀਨ ਦੀ ਛਪਾਈ, (4) ਤਾਂਬੇ ਦੀਆਂ ਖੁਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਚਾਦਰਾਂ ਤੋਂ 
ਛਾਪੇ ਦੀ ਛਪਾਈ ਅਤੇ (5) ਬੇਲਨ ਛਪਾਈ। 

ਹੱਥ-ਠੱਪੇ--ਇਹ ਲੱਕੜੀ ਦੇ, ਤਾਂਬੇ ਦੇ, ਲੱਕੜੀ ਦੇ ਠੱਪਿਆਂ 
ਵਿਚ ਤਾਂਬੇ ਦੀਆਂ ਪੱਤੀਆਂ ਲੱਗੇ ਅਤੇ ਬਹੁਰੰਗੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਲੱਕੜੀਂ 
ਦੇ ਠੱਪੇ ਪੱਕੀ ਅਤੇ ਕਮਾਈ ਹੋਈ ਲੱਕੜੀ ਦੇ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ 


ਛਪਾਈ 


ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਲਗਭਗ .15 ਸੈਂ. ਮੀ. ਅਤੇ ਲੰਬਾਈ 20 ਸੈਂ. ਮੀ. 
ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਖੁਦਾਈ ਕਰਨ ਵਿਚ ਦੇਰ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਜਲਦੀ 
ਘਸ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮਿਹਨਤ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਕਰਨੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ 


ਵਿਧੀ ਦਾ ਲਾਭ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕੱਪੜਾ ਭਾਵੇਂ ਕਿੰਨਾ ਵੀ ਲੰਬਾ ਚੌੜਾ ਹੋਵੇ ` 


ਉਸ ਉੱਤੇ ਛਪਾਈ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਲੱਕੜੀ ਦੀ ਆਇਤਾਕਾਰ 
ਥਾਲੀ ਜਿਸ ਦੇ ਥੱਲੇ ਹੇਠ ਰਬੜ ਦੀ ਚਾਦਰ ਲੱਗੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਵਿਚ ਰੰਗ 
ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਲੋੜੀਂਦੀ ਸਮਗਰੀ, ਮਿਸ਼ਰਿਤ ਰੰਗ ਦੀ 
ਲੇਵੀ ਭਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਉਪਰ ਬਾਂਸ ਦੀਆਂ ਪਤਲੀਆਂ 
ਤੀਲੀਆਂ ਦਾ ਬਣਿਆ ਇਕ ਢਾਂਚਾ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ 
ਨੂੰ ਢਾਂਚੇ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਸਣ, ਟਾਟ ਜਾਂ ਕੰਬਲ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਨਾਲ ਢਕ 
ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਦੇ ਉਪਰ ਟਾਟ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਇਕ ਮਲਮਲ 
ਦਾ ਟੁਕੜਾ ਵਿਛਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਟਾਟ ਅਤੇ ਮਲਮਲ ਨੂੰ ਰੰਗ ਦੇ 
ਪੇਸਟ ਵਿਚ ਭਿਉਂ' ਕੇ ਅਤੇ ਆਮ ਵਾਂਗ ਨਿਚੋੜ ਕੇ ਤੇ ਫਿਰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ 
ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਛਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸੁੰਗੜਨ ਨਾ। 
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਛੀ ਹੇਈ ਗੱਦੀ ਉੱਤੇ ਸੌਖਿਆਂ ਹੀ ਅੱਗੇ ਪਿੱਛੇ ਬਦਲ 
ਕੇ ਠੱਪੇ ਵਿਚ ਦੇ ਵਾਰ ਰੰਗ ਲਾ ਕੇ, ਫਿਰ ਕੱਪੜੇ ਉੱਤੇ ਲਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ 
ਹੈ। 


ਸਟੈਂਸਿਲ ਦੀ ਛਪਾਈ--ਕਾਗਜ਼ ਉਪਰ ਚਿੱਤਰ ਬਣਾ ਕੇ ਬੱਚੇ 
ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੱਟਦੇ ਹਨ ਕਿ ਚਿੱਤਰ ਦੇ ਸੁਰਾਖ਼ਾਂ ਤੋਂ ਬੁਰਸ਼ 
ਦੁਆਰਾ ਰੰਗ ਪਾਇਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਜੇ ਹੇਠਾਂ ਰੱਖੇ ਦੂਸਰੇ ਕਾਗਜ਼ ਜਾਂ 
ਕੱਪੜੇ ਉੱਤੇ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਚਿੱਤਰ ਬਣ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਕਲਾ ਨੂੰ ਸਟੈਂਸਿਲ 
ਕੱਟਣਾ ਅਤੇ ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੀ ਛਪਾਈ ਨੂੰ 'ਸਟੈਂਸਿਲ ਦੀ ਛਪਾਈ' 


ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਕਾਗਜ਼ ਦੀ ਸਟੈਂਸਿਲ ਟਿਕਾਊ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਇਸ ਲਈ 


ਕੱਪੜੇ ਦੀ ਛਪਾਈ ਵਿਚ ਤਾਂਬੇ ਦੀ ਸਟੈਂਸਿਲ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ 
_ਹੈ। ਬੁਰਸ਼ ਦੀ ਥਾਂ ਏਅਰੋਗ੍ਰਾਫ਼ ਗਨ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ 
_ਗਨ ਵਿਚ- ਇਕ ਰੰਗ ਦੀ ਪਿਆਲੀ ਅਤੇ ਦੂਸਰੀ ਹਵਾ ਨਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ 
ਜਿਸ ਨਾਲ ਹਵਾ ਦਬਾਉ ਨਾਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਟ੍ਗਿਰ ਨੂੰ ਦੱਬਿਆ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਹਵਾ ਅੱਗੇ ਵੱਧ ਕੇ ਰਿਸਦੇ ਹੋਏ ਰੰਗ ਪੇਸਟ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ 
ਹੈ ਅਤੇ ਇਕ ਬਾਰੀਕ ਨੋਜ਼ਲ ਤੋਂ ਫ਼ੁਹਾਰੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਰੰਗ ਦੇ ਨਾਲ 
ਸਟੈਂਸਿਲ ਉਪਰ ਪੈਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਚਿੱਤਰ ਦੇ ਛੇਕਾਂ ਫਿਚੋਂ ਹੋ ਕੇ ਕੱਪੜੇ 
ਉੱਤੇ ਉਸੇ ਵਰਗਾ ਚਿੱਤਰ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਕ-ਇਕ ਚਿੱਤਰ ਵਿਚ 
ਦਸ ਬਾਰਾਂ ਰੰਗ ਸੌਖਿਆਂ ਹੀ ਲਾਏ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਢੰਗ ਵਿਚ 
ਰੰਗ ਦੀ ਭਾਹ ਹਲਕੀ ਤੋਂ ਹਲਕੀ ਅਤੇ ਗੂੜ੍ਹੀ ਤੋਂ ਗੂੜ੍ਹੀ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ 
ਹੈ। - ਰ 

ਰ ਸਕਰੀਨ ਦੀ ਛਪਾਈ-- ਸਟੈਂਸਿਲ ਦਾ ਵਿਕਸਿਤ ਰੂਪ ਸਕਰੀਨ 
ਹੈ, ਇਹ ਜਾਲੀ ਤੋਂ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਰੇਸ਼ਮੀ ਕੱਪੜਾ, ਆਰਕੰਡੀ, ਤਾਂਬੇ 
ਦੀਆਂ ਤਾਰਾਂ ਦੀ ਜਾਲੀ, ਆਧੁਨਿਕ ਟੈਰੀਲੀਨ ਜਾਂ ਨਾਈਲਾੱਨ ਆਦਿ 


ਸਕਰੀਨ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਕੰਮ ਆਉਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਰੰਗਾਂ ਦੀ ਪੇਸਟ ਵਿਚ. 


`ਦਾਹਕ ਸੋਡਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਰੇਸ਼ਮ ਦਾ ਕੱਪੜਾ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਗਲ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਾਲੀ ਜਾਂ ਕੱਪੜੇ ਨੂੰ ਲੱਕੜੀ ਦੇ ਆਇਤਾਕਾਰ ਸਾਂਚੇ ਵਿਚ 
ਖਿੱਚ ਕੇ ਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲੱਕੜੀ ਦੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ-ਛੋਟੀਆਂ ਤੀਲੀਆਂ 
ਲਾ ਕੇ ਚਾਰੇਂ ਪਾਸੇ ਖਾਂਚਿਆਂ ਵਿਚ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਸ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
ਇਸ ਆਇਤਾਕਾਰ ਦੀਵਾਰ ਦੀ ਉਚਾਈ ਲਗਭਗ 75 ਸੈਂ. ਮੀ.ਹੁੰਦੀ 
ਹੈ। ਇਹ 1.25ਸੈਂ. ਮੀ. ਮੋਟੀ ਅਤੇ 15ਸੈਂ. ਮੀ. ਲੰਬੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਆਇਤ 


ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਲਗਭਗ 1.2ਮੀ. ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਅਭਿਕਲਪ) 


ਨੂੰ ਜਾਲੀ ਉੱਤੇ ਦਰਖਤ ਦੇ ਬਰੋਜ਼ੇ ਜਾਂ ਸੈਲੂਲੇਸ ਲੈਕਰ ਨਾਲ ਇਸ 
_ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿੱਥੇ ਚਿੱਤਰ ਹੋਵੇ ਉੱਥੇ ਸੈਲੂਲੋਸ ਲੈਕਰ 
ਨਾ` ਲੱਗੇ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਥਾਂ ਇਸ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਣ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ 
ਬਣਾਈ ਸਕਰੀਨ ਉੱਤੇ ਜਦੋਂ ਰੰਗ ਪਾ ਕੇ ਰਬੜ ਦੇ ਨਪੀੜਕ ਨਾਲ 


140 


ਰੰਗ ਅੱਗੇ ਪਿੱਛੇ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾਵੇਗਾ ਤਾਂ ਰੰਗ ਚਿੱਤਰ ਵਿਚ ਖਿੱਚੇ ਹੋਏ 
ਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਕੱਪੜੇ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਕਰੀਨ 
ਦੀ ਛਪਾਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਕੱਪੜੇ ਦੀਆਂ ਮਿੱਲਾਂ ਵਿਚ ਖ਼ਾਸ 
ਕਰਕੇ ਬਣਾਵਟੀ ਰੇਸ਼ਮ ਜਾਂ ਰੇਆੱਨ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਰੇਸ਼ਮ ਦੀ ਛਪਾਈ 
ਲਈ ਸਕਰੀਨ ਦਾ ਉਪਯੋਗ ਜ਼ਿਆਦਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਰੋਲਰ 
ਪ੍ਰਿੰਟਿੰਗ ਮਸ਼ੀਨ ਉੱਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਛਾਪਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ 
ਹੈ। ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ, ਬਨਾਰਸ ਅਤੇ ਬੰਬਈ ਵਿਚ ਸਕਰੀਨ ਦੀ ਛਪਾਈ 
ਘਰੇਲੂ ਧੰਦਿਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਹੈ। ਜਾਪਾਨ ਅਤੇ 
ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ ਇਸ ਛਪਾਈ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਹਨ। ਇਸ ਉੱਤੇ ਰੋਲਰ ਛਪਾਈ _ 
ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਖ਼ਰਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। 

ਇਸ ਛਪਾਈ ਲਈ ਬਹੁਤ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਹੀ ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ 
ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਬਣ ਗਈਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਛਪਾਈ ਕੱਪੜੇ 
ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ ਜਾਂ ਦੇ ਕੱਪੜਿਆਂ ਉੱਤੇ ਇਕੋ ਸਮੇਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ 
ਹੈ। ਇਸ ਵਿਧੀ ਵਿਚ ਸਾਰੇ ਅਮਲ ਸਵੈ-ਚਾਲਿਤ ਯੰਤਰਾਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦੇ 
ਹਨ। ਚਾਲਕ ਅਤੇ ਮਾਹਿਰ ਮਸ਼ੀਨ ਦੀ ਗਤੀ ਤੇ ਰੰਗ, ਪੇਸਟ ਆਦਿ 
ਦਾ ਲੋੜੀਂਦਾ ਕੰਟਰੋਲ ਅਤੇ ਅਨੁਕੂਲਤਾ ਬਣਾਈ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। 
ਦੁਆਰਾ ਹੱਥ ਦੀ ਛਪਾਈ ਨਾਲੋਂ 10 ਗੁਣਾਂ ਕੱਪੜਾ ਓਨੋਂ ਸ ੰ ਵਿਚ ਹੀ 
ਛਾਪਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। 

'ਬੇਲਨ ਛਪਾਈ=ਵਿਧੀ ਜਾਂ _ਸਲਿੰਡਰ-ਫ਼ਪਾਈ--ਇਹ 
ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਦੀ ਛੀਂਟ ਦੀ ਛਪਾਈ ਜਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਆਧੁਨਿਕ ਅਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ 
ਸਫ਼ਲ ਸਾਧਨ ਹੈ। ਇਸ ਯੰਤਰ ਦੀ ਕਾਢ 1785 ਈ. ਦੇ ਲਗਭਗ ਬੈਲ 
ਹੋਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਇਸ ਦਾ ਸਰੂਪ ਸੋਚ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ 
ਉੱਤੇ ਕੁਝ ਪ੍ਰਯੋਗ ਵੀ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ ਪਰੰਤੂ ਸਫ਼ਲਤਾ ਕੇਵਲ ਬੈੱਲ 
ਨੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ। ਇਸ ਯੰਤਰ ਵਿਚ ਉਹ ਸਾਰੇ ਅੰਗ ਹਨ ਜੋ ਛਪਾਈ 
ਲਈਂ ਲੋੜੀਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿਚ ਮੇਜ਼ ਦੀ ਥਾਂ ਸਲਿੰਡਰ ਅਤੇ ਠੱਪਿਆਂ 
ਦੀਆਂ ਗੱਦੀਆਂ ਦੀ ਥਾਂ ਰੰਗ-ਥਾਲੀ ਅਤੇ ਲੱਕੜੀ ਦੇ ਨੱਪਿਆਂ ਦੀ ਥਾਂ 
ਤਾਂਬੇ ਦੇ ਬੇਲਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। 

ਲੋਹੇ ਦੇ ਸਲਿੰਡਰ ਉੱਤੇ ਲਚਕੀਲਾਪਨ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਇਕ 
ਉਨੀ ਫ਼ਲਾਲੈਨ ਜਾਂ ਫ਼ਲਾਲੈਨ ਦੀ ਕਮੀ ਸਮੇਂ ਧੋਤੀ ਹੋਈ ਦਸੂਤੀ ਲਪੇਟ 
ਕੇ ਇਕ ਉਨੀ ਕੰਬਲ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਦੇਵੇਂ ਸਿਰੇ ਮਿਲਾ 
ਕੇ ਸਿਉਂ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਸ ਵਿਚ ਸਿਰਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ 
ਅਤੇ ਲਗਭਗ 36.5 ਮੀ. ਲੰਬਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਉੱਤੇ ਧੋਤੀ ਹੋਈ 
ਕੋਰੀ ਮਾਰਕੀਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭਨਾਂ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਬੇਲਨ ਦੇ ਬਰਾਬਰ 
ਪਰ ਬੈਕ ਗ੍ਰੇ ਛੱਪਣ ਵਾਲੇ ਕੱਪੜੇ ਤੋਂ ਕੁਝ ਵੱਡੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ 
ਉਪਰ ਛੱਪਣ ਵਾਲਾ ਕੱਪੜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਤਾਂਬੇ ਦੇ ਬੇਲਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ' 
ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਉਦੋਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਦਬੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਜਾਂ ਖੁਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ 
ਥਾਵਾਂ ਵਿਚ ਰੰਗ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬੇਲਨ ਵਿਚ ਸਭ ਥਾਂ ਰੰਗ ਲੱਗ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੱਪੜੇ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਬੇਲਨ ਉੱਤੇ ਇਕ ਪੈਨੀ ਛੁਰੀ ਲੱਗੀ ਹੁੰਦੀ 
ਹੈ। ਇਹ ਅਣ-ਲੋੜੀਂਦੇ ਰੰਗ ਨੂੰ ਕੱਢ ਕੇ ਚਿਕਨੇ ਧਰਾਤਲ ਨੂੰ ਬਿਲਕੁਲ 
ਸਾਫ਼ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਦਬਾਉ ਪੈਣ ਨਾਲ ਕੱਪੜਾ ਦੱਬੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਵਿਚ 
ਸਥਿਤ ਰੰਗ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਛਪਾਈ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਪੂਰੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕੱਪੜੇ 


ਉੱਤੇ ਲੱਗੇ ਧਾਗੇ ਆਦਿ ਛਧਾਈ ਬੇਲਨ ਉੱਤੇ ਲੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ 


ਨੂੰ ਕੱਢਣ ਲਈ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਕੁੰਦ ਛੁਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮਸ਼ੀਨ 'ਚੋਂ ਕੱਪੜਾ 
ਕੱਢ ਕੇ ਗਰਮ ਕੀਤੇ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਜਾਂ ਭਾਫ਼ ਨਾਲ ਗਰਮ ਕੀਤੇ ਹੋਏ 
ਸੁਕਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸਲਿੰਡਰਾਂ ਉੱਤੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਚਲਦੇ-ਚਲਦੇ ਕੱਪੜਾ 
ਸਖ਼ਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਧੋ ਕੇ ਸਾਫ਼ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
ਕੱਪੜੇ ਉੱਤੇ ਲੱਗੇ ਰੰਗ ਵਿਚ ਕਮੀ ਜਾਂ ਉਸ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਇਕ ਖ਼ਾਸ 


141 


ਕਿਸਮ ਦੇ ਕਮਰੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਭਾਫ਼ ਭਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਵਿਚ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ 
ਹੈ। ਕਮਰੇ ਅੰਦਰ ਕੱਪੜਾ ਤਾਂਬੇ ਦੇ ਫਿਰਦੇ ਹੋਏ ਬੇਲਨਾਂ ਉੱਤੇ ਚਲਦਾ 
ਹੈ ਅਤੇ 3ਮਿੰਟ ਤੋਂ 10 ਮਿੰਟ ਤੱਕ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
ਛਪਿਆ ਹੋਇਆ ਕੱਪੜਾ ਭਾਵੇਂ ਹੱਥ-ਠੱਪਿਆਂ ਦਾ, ਸਟੈਂਸਿਲ, ਸਕਰੀਨ 
ਜਾਂ ਰੋਲਰ ਮਸ਼ੀਨ ਦਾ ਹੋਵੇ, ਸਾਰੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬੇਲਨਾਂ ਉੱਤੇ ਚਲਾ ਕੇ ਵਿਕਸਿਤ 
ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। 


ਉਪਰ ਦੇ ਕਮਰੇ ਤੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ਕੱਪੜਾ ਧੋਣ ਵਾਲੀ ਮਸ਼ੀਨ ਤੇ 
ਲਿਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਮਸ਼ੀਨ ਵਿਚ ਪੰਜ ਜਾਂ ਛੇ ਡੱਬੇ ਜਿਹੇ ਬਣੇ 
ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਇਕ ਛੋਟਾ ਡੱਬਾ ਸਟੇਨਲੈੱਸ ਸਟੀਲ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ 
ਜਿਸ ਵਿਚ ਲੋੜ ਅਨੁਸਾਰ ਤੇਜ਼ਾਬ ਆਦਿ ਪਾਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬਾਕੀਆਂ 
ਵਿਚ ਸਿਰਫ਼ ਪਾਣੀ, ਗਰਮ ਪਾਣੀ, ਸੋਡਾਂ ਬਾਈਸਲਫਾਈਟ, ਸਾਬਣ ਦਾ 
ਪਾਣੀ ਜਾਂ ਹੋਰ ਮਸਾਲਿਆਂ ਦਾ ਮਿਸ਼ਰਣ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਛਪਾਈ 
ਵਾਲੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ-ਆਪਣੀ ਰੁਚੀ ਮੁਤਾਬਿਕ ਵਰਤਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ 
ਵਿਚ ਸਾਫ਼ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਧੋ ਕੇ ਕੱਪੜਾ ਸੁਕਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 

ਤਾਂਬੇ ਦੇ ਬੇਲਨਾਂ ਉੱਤੇ ਖੁਦਾਈ ਹੱਥ ਨਾਲ ਛੈਣੀ ਹਥੌੜੀ ਦੁਆਰਾ 
ਡਾਈ ਤੇ ਮਿਲ ਨਾਲ ਅਤੇ ਪੈਂਟੋਗ੍ਰਾਫ ਤੇ ਫ਼ੋਟੋਜ਼ਿੰਕੋ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਬੇਲਨ 
ਉੱਤੇ ਚਿੱਤਰ ਬਣਾ ਕੇ ਨਾਈਟ੍ਰਿਕ ਐਸਿਡ ਨਾਲ ਕਟਾਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ 
ਹੈ। ਹਰ ਰੰਗ ਲਈ ਇਕ ਬੇਲਨ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੱਪੜੇ 
ਉੱਤੇ ਚਾਰ ਰੰਗ ਲਗਾਉਣ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਚਾਰ ਬੇਲਨ ਲੈਣੇ ਪੈਂਦੇ 
ਹਨ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਰੇਲਰ ਛਪਾਈ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ 
ਇਸ ਵਿਚ ਸਮਾਂ ਘੱਟ ਅਤੇ ਉਤਪਾਦਨ ਵਧੇਰੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜ਼ਿਆਦਾ ਤੋਂ 
ਜ਼ਿਆਦਾ 18 ਰੰਗ ਛਾਪਣ ਵਾਲੀ ਮਸ਼ੀਨ ਵੀ ਬਣ ਗਈ ਹੈ। 

ਛਪਾਈ ਦੀਆਂ ਵੰਨਗੀਆਂ--ਫ਼ਪਾਈ ਦੇ ਮੁਢਲੇ ਕਾਲ ਵਿਚ 
ਸਾਧਨਾਂ ਉੱਤੇ ਬਹੁਤਾ ਨਿਰਭਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਪਰੰਤੂ ਅਜੋਕੇ ਸਮ 
ਵਿਚ ਰੰਗ ਅਤੇ ਰੰਗਾਈ ਵਿਚ ਲਗਾਤਾਰ ਵਿਕਾਸ ਹੋਣ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ 
ਢੰਗਾਂ ਨੂੰ ਵੰਡ ਦਾ ਆਧਾਰ. ਬਣਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਛਪਾਈ 
ਵਿਚ ਕੱਪੜੇ ਉੱਤੇ ਰੰਗ ਖਿਲਦਾ. ਜਾਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
ਰਸਾਇਣਿਕ ਅਤੇ ਯੰਤ੍ਰਿਕ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਧੀਆਂ 


ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਰਗਾਂ ਵਿਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਹਰੇਕ ਲਈ ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ 


ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਛਪਾਈ ਦੀਆਂ ਵੰਨਗੀਆਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ 
ਹੈ। ਭਾਫ਼ ਛਪਾਈ, ਜਸ ਤਦ 
ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਹਨ। 


ਰੀ ਸੀ ਰਤ ਵਧੇਰੇ 
ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਪ੍ਰਥਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਉਹ ਰੰਗ ਹੀ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ 
ਦੀ ਰੰਗਣ ਵਾਲੇ ਕੱਪੜੇ ਪ੍ਰਤੀ ਸਿੱਧੀ ਖਿੱਚ ਹੈ ਜਾਂ ਜਿਹੜੇ ਰਸਾਇਣਿਕ 
ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੇ ਯੋਗਿਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਕਰ 
ਸਕਦੇ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ ਤੇਜ਼ਾਬੀ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਮ ਰੰਗਸਥਾਪਕ (ਰੰਗ 


ਪੱਕਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪਦਾਰਥ) ਅਤੇ ਬਰਾਬਰ ਦਾ ਖਾਰਾ ਨੀਲਾ ਅਤੇ 


_ਵੈਟ -ਰੰਗ ਊਨੀ ਤੇ. ਰੇਸ਼ਮੀ .ਕੱਪੜਿਆਂ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਤੱਖ, ਗੰਧਕੀ, ਵੈਟੁ, 
ਮਿਸ਼ਰਿਤ ਵੈਟ ਰੰਗ ਜਾਂ ਵੈਟ ਰੰਗਾਂ ਦੇ ਲਿਊਕੋ ਐੱਸਟਰ, ਐਜ਼ੋਇਕ, 
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਬੀਟਾ-ਨੈੱਫ਼ਥਾਲ, (8 -43]00098) ਨੈੱਫ਼ਥਾਲ ਏ. ਐੱਸ. 
ਰੈਪਿਡਫਾਸਟ, ਰੈਪਿਡੋਜਨ ਅਤੇ ਰੈਪਿਡੋਜਾੱਲ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਅਤੇ 
ਬਨਸਪਤੀ ਰੰਗ ਜੋ ਰੰਗਸਥਾਪਕ ਦੁਆਰਾ ਕੱਪੜੇ ਉੱਤੇ ਚਾੜ੍ਹੇ ਜਾਂਦੇ 
ਹਨ, ਸੂਤੀ ਕੱਪੜੇ ਜਾਂ ਮਿਲਦੇ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ ਰੇਆੱਨ ਲਈ ਉਚਿੱਤ ਹਨ। 
ਰੰਗਸਥਾਪਕ ਉਹ ਰਸਾਇਣਿਕ ਪਦਾਰਥ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਰੇਸ਼ੇ ਅਤੇ ਰੰਗ 
ਦੋਹਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਖਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਆਮ ਕੱਪੜੇ ਉੱਤੇ ਸਥਾਪਿਤ 
ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਰੰਗ ਨੂੰ ਵੀ ਚੜ੍ਹਾਂ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਰਗ ਦੇ ਰੰਗਾਂ 


ਛਪਾਈ 


ਵਿਚ ਕੱਪੜੇ ਪ੍ਰਤੀ ਸਿੱਧੀ ਖਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਰੰਗਸਥਾਪਕ ਅਤੇ ਸਮਾਨ 
ਖਾਰੇ ਰੰਗ ਭਾਵੇਂ ਸੂਤੀ ਰੇਸ਼ੇ ਉੱਤੇ ਸਿੱਧੇ ਨਹੀਂ ਚੜ੍ਹਦੇ ਤਾਂ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 
ਇਸ ਪ੍ਰਥਾ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰੰਗਾਂ ਨੂੰ ਕੁਝ 
ਅਜਿਹੇ ਰਸਾਇਣਿਕ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨਾਲ ਛਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ 
ਰੰਗਸਥਾਪਕ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਰਿਆ ਰਹਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਭਾਫ਼ ਲੱਗਣ 
ਨਾਲ ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ ਹੋ ਕੇ ਰੰਗਸਥਾਪਕ ਅਤੇ ਰੰਗ. ਦੋਵੇਂ ਨਾਲੋਂ ਨਾਂਲ 


_ਰੇਸ਼ੇ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਪ੍ਰਥਾ ਵਿਚ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਰੰਗਾਂ ਨੂੰ 


ਵਰਤਣ ਦਾ ਢੰਗ ਵੀ' ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਵਰਗ ਦੇ ਰੰਗਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ 
ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਤੱਖ ਰੰਗਾਂ ਨਾਲ ਸੋਡਾ ਫ਼ਾੱਸਫ਼ੇਟ, ਕੁੰਡ 
ਰੰਗਾਂ ਨਾਲ ਅਵਕਰਨੀ ਪਦਾਰਥ (ਜਿਵੇਂ ਸੋਡੀਅਮ ਸਲਫ਼ਾੱਕਸੀਲੇਟ 
ਫਾੱਰਮ-ਐਲਡਿਹਾਈਡ ਜਾਂ ਆਈ. ਸੀ. ਆਈ. ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ 

ਫਾਰਮੇਸਲ) ਅਤੇ ਖਾਰ ਵਰਗੇ ਪੇਟਾਸ਼ੀਅਮ ਕਾਰਬੇਨੇਟ ਰੰਗ ਨੂੰ ਵਧੀਆ 
ਰੂਪ ਦੇਣ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। 


ਇਸ ਪ੍ਰਥਾ ਵਿਚ ਭਾਫ਼ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਮੁੱਖ ਹੈ। ਐਜ਼ੋਇਕ ਰੰਗਾਂ 
ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਬਾਕੀ ਸਭ ਰੰਗਾਂ ਨਾਲ ਭਾਫ਼`ਦੇਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਐਜੋਇਕ 
ਦੇ ਰੈਪਿਡੇਜਾੱਲ ਨੂੰ ਵੀ ਭਾਫ਼ ਦੇ ਕੇ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰੈਪਿਡੋਜਨ 
ਰੰਗਾਂ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ਾਬੀ ਭਾਫ਼ ਨਾਲ ਸਾਧਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰੈਪਿਡਫਾਸਟ ਰੰਗਾਂ 
ਦੀ ਛਪਾਈ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਕੱਪੜੇ ਨੂੰ ਦੇ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਹਵਾ ਵਿਚ ਲਟਕਾ ਕੇ, 
ਭਾਫ਼ ਦੇ ਕੇ ਜਾਂ ਉਬਲਦੇ ਹੋਏ ਹਲਕੇ ਕਾਰਬਨੀ ਤੇਜ਼ਾਬ ਦੇ ਮਿਸ਼ਰਣ 
ਵਿਚ ਪਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਰੰਗ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ 
ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਰਸਾਇਣਿਕ ਪਦਾਰਥ ਗਾੜ੍ਹੇ ਪਦਾਰਥ ਵਿਚ ਮਿਲਾ` ਕੇ 
ਕੱਪੜੇ ਉੱਤੇ ਹੱਥ ਠੱਪੇ, ਸਕਰੀਨ, ਸਟੈਂਸਿਲ ਜਾਂ ਰੋਲਰ ਪ੍ਰਿੰਟਿੰਗ ਯੰਤਰ 
ਨਾਲ ਛਾਪ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮਗਰੋਂ ਕੱਪੜੇ ਨੂੰ ਸੁਕਾ ਕੇ ਘਰੇਲੂ ਵਾਸ਼ਪ 
ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸੱਤ ਮਿੰਟ ਤੱਕ ਭਾਫ਼ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੱਪੜੇ 
ਉੱਤੇ ਰੰਗ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ ਫਿਰ ਉਸ ਨਾਲ ਲਿਪਟਿਆ ਰੰਗ ਸਾਬਣ ਨਾਲ 
ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੁੰਡ ਰੰਗਾਂ ਵਿਚ _ 
ਆੱਕਸੀਕਰਨ ਅਤੇ ਬੇਸਿਕ ਰੰਗਾਂ ਵਿਚ ਸਥਾਈਕਰਨ ਕਿਰਿਆ ਕਰ 
ਲੈਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਰੰਗ ਫ਼ਿੱਕਾ ਚੜ੍ਹੇਗਾ ਅਤੇ ਪੱਕਾ ਵੀ ਨਹੀਂ 
ਹੋਵੇਗਾ। ੍ 

ਗੀ ਦੀਦੀ ਕਹ ਦੀ 
ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਛਪਾਈ ਪ੍ਰਥਾ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੰਸਾਰ ਦੇ 
ਅਨੇਕ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਸੀ। ਅੱਜ ਵੀ 'ਰਾਮਨਾਮੀ” 


_ਕੱਪੜੇ ਦੀ ਛਪਾਈ ਮਥਰਾ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਆਸਪਾਸ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿਚ 
ਇਸੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਛਪਾਈ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੱਪੜੇ ਉੱਤੇ 


ਰੰਗਸਥਾਪਕ ਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰੰਗਸਥਾਪਕ ਨੂੰ ਉਚਿੱਤ ਰਸਾਇਣਿਕ 


ਮਗਰੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਧੋਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਗਿੱਲੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਹੀ ਰੰਗਣ 
ਹੈ। ਰੰਗਸਥਾਪਕ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਅਨੁਸਾਰ ਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚਾਰ ਰੰਗਾਂ 
ਦੇ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਲਈ ਚਾਰ ਰੰਗਸਥਾਪਕ ਲਾਉਣੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ 
ਰੰਗ ਕੇਵਲ ਰੰਗਸਥਾਪਕ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਹੀ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਲੇਪ 
ਰੰਗਹੀਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਨੀਲ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਪਾਰਦਰਸ਼ਕ ਵਜੋਂ 
ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 


ਬਨਸਪਤ ਰੰਗਕ ਪਦਾਰਥਾਂ ਵਿਚ ਮਜੀਠ ਅਤੇ ਆਲ ਦੀ ਵਰਤੋਂ 
ਇਸ ਛਪਾਈ ਵਿਚ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਮਜੀਠ ਦੀ ਥਾਂ ਸੰਸ਼ਲਿਸ਼ਟ 
ਐਲਿਜ਼ਰੀਨ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰੰਗਕ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਕੇ 
ਫਟਕੜੀ ਲਾਲ ਰੰਗ, ਸੋਡੀਅਮ ਬਾਈਕ੍ਰੋਮੇਟ ਤੇ ਸਟੈਨਸ ਕਲੋਰਾਈਡ 
ਨਾਰੰਗੀ ਰੰਗ ਅਤੇ ਹੀਰਾ ਕਸੀਸ ਵੈਂਗਣੀ ਰੰਗ ਤੇ ਕਾਲਾ ਰੰਗ ਉਤਪੰਨ 


ਛਪਾਈ ਰ ਰ 
ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਟਕੜੀ ਅਤੇ ਹੀਰਾ ਕਸੀਸ ਨੂੰ ਮਿਲਾ ਕੇ ਉਨਾਭੀ ਰੰਗਤ 


ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਕਜੀਜ ਵਧਾਉਣ ਨਾਲ ਚਾਕਲੇਟ ਰੰਗ ਤੱਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ 


ਜਾਂ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਰੰਗਸਥਾਪਕ ਛਪਾਈ ਮਗਰੋਂ ਰੰਗਾਈ ਕਰਕੇ ਅਤੇ 
ਸਾਬਣ ਨਾਲ ਧੋ ਕੇ ਸੁਕਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਰੰਗ ਰੌਸ਼ਨੀ ਅਤੇ 
ਧੁਆਈ ਆਦਿ ਲਈ ਚੰਗੇ ਪੱਕੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚਮਕ ਵੀ 
ਵਧੀਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਥਾ ਵਿਚ ਕੁਝ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਲਈ 
ਕਠੋਰ ਪਾਣੀ ਲਾਹੇਵੰਦ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਆਮ ਲਈ ਹਾਨੀਕਾਰਕ ਹੈ। 

ਰੰਗ-ਕਾਟ ਛਪਾਈ-- ਇਸ ਛਪਾਈ ਵਿਚ ਪਹਿਲਾਂ ਕੱਪੜੇ ਨੂੰ 
ਕਿਸੇ ਰੰਗ ਵਿਚ ਆਮ ਵਾਂਗ ਰੰਗਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਿਰਿਆ ਤੋਂ 
ਬਾਅਦ ਕੱਪੜੇ ਉੱਤੇ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਅਨੁਸਾਰ ਰੰਗ-ਕਾਟ ਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ 
ਹੈ। ਸੁਕਾਂ ਕੇ ਭਾਫ਼ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਘਰੇਲੂ ਭਾਫ਼ ਯੰਤਰ ਵਿਚ ਇਕ 
- ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਦੌਰਾਨ ਰੰਗ-ਕਾਣ ਕਿਰਿਆ ਪੂਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਾਲ ਨੂੰ `ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਕੇ ਹਵਾ ਵਿਚ_ਸੁਕਾ ਕੇ 
ਆੱਕਸੀਕਰਨ ਆਦਿ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਆਖੀਰ 
ਵਿਚ ਸਾਬਣ.ਨਾਲ ਧੋ ਕੇ ਕੱਪੜੇ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਫ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ 
ਹੈ। ਕੱਪੜਾ ਰੰਗੀਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਇਕੱਲੇ ਰੰਗ-ਕਾਟ ਦੀ ਹੀ ਵਰਤੇ' 
ਕੀਤੀ ਜਾਵੇਗੀ ਤਾਂ ਰੰਗੀਨ ਪਿੱਠ-ਭੂਮੀ ਉੱਤੇ ਚਿੱਟੇ ਡਿਜ਼ਾਇਨ ਹੋਣਗੇ 
ਜਿਹੜੇ ਗੋਲ਼ ਬੂੰਦਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਿਖਣਗੇ। ਇਸ ਨੂੰ ਚਿੱਟਾ ਕਟਾਉ ਕਿਹਾ 
ਜਾਵੇਗਾ। ਰੰਗੀਨ ਕਟਾਉ ਲਈ ਕਟਾਉਕਾਰਕ ਵਿਚ ਅਜਿਹੇ ਰੰਗਕ 
ਪਦਾਰਥ ਉੱਚਿਤ ਅਨੁਪਾਤ ਵਿਚ ਮਿਲਾ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਕੱਪੜੇ 
ਦੇ ਰੰਗ ਨੂੰ ਵਾਸ਼ਪਣ ਵਿਚ ਕੱਟ ਦੇਣ। 

ਕਟਾਉਕਾਰਕ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਕ ਤਾਂ ਆੱਕਸੀਕਾਰਕ 
ਜਿਵੇਂ ਬਾਈਜ੍ਰੋਮੇਟ, ਨਾਈਟ੍ਰੇਟ, ਕਲੋਰੇਟ, ਬ੍ਰੋਮੇਟ ਆਦਿ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਸਰ 
ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਆੱਕਸੀਜਨ ਵਾਹਕਾਂ ਜਾਂ ਉਤਪ੍ਰੇਰਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ 
ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦੂਸਰੇ ਕਟਾਉ ਪਦਾਰਥ ਅਵਕਾਰਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ 
ਸਟੈਨਸ ਕਲੋਰਾਈਡ, ਹਾਈਡ੍ਰੋਸਲਫਾਈਟ ਅਤੇ -ਸਲਫ਼ਾਂਕਸੀਲੇਟ ਫ਼ਾਂਰਮ 
ਐਲਡਿਹਾਈਡ ਅਤੇ ਆਈ. ਸੀ. ਆਈ. ਦੀ ਬਣੀ ਵਪਾਰਕ ਫ਼ਾਂਰਮੋਸਲ 
ਜਾਂ ਆਈ. ਜੀ. ਮਾਰਕ ਰੰਗੋਲਾਈਟ ਸੀ ਆਦਿ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਸਰ ਨੂੰ 
ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਐਂਥਰਾਕੁਇਨੋਨ ਲੇਪ ਅਤੇ ਲਿਊਕੋਟ੍ੋਪ ਡਬਲਯੂ ਨੂੰ 
ਕਟਾਉ ਕਾਰਕ ਵਿਚ ਮਿਲਾਉਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਤੀਜੀ ਕਿਸਮ ਦੇ ਕਟਾਉ 
ਪਦਾਰਥ ਤੇਜ਼ਾਬ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਆਮ ਕਰਕੇ ਖਣਿਜ ਰੰਗਾਂ ਦੀ 
ਕਟਾਈ ਲਈ ਹੀ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 

ਪ੍ਰਤਿਰੋਧ ਛਪਾਈ ਪ੍ਰਥਾ--ਇਸ ਵਿਧੀ ਵਿਚ ਕੱਪੜੇ ਉੱਤੇ 
ਪ੍ਰਤਿਰੋਧ ਕਾਰਕ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਲਾ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਗਰੋਂ ਸੁਕਾਉਣ 
ਬਾਅਦ ਰੰਗਾਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਤਿਰੋਧੀ ਥਾਵਾਂ ਛੱਡ ਕੇ ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ 
ਕੱਪੜੇ ਉੱਤੇ ਰੰਗ ਚੜ੍ਹ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਤਿਰੋਧਕ ਵਿਚ ਰੰਗ ਮਿਲਾ ਕੇ 
_ ਚਿਤਰਿਆ ਜਾਣ ਅਤੇ ਝਟ ਰੰਗਾਈ ਕਰਨ ਨਾਲ ਰੰਗੀਨ ਪ੍ਰਤਿਰੋਧਨ 
ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਤਿਰੋਧਕ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਕ ਤਾਂ 
ਯੰਤ੍ਰਿਕ ਜਿਹੜੇ ਅਪਵਰਤਿਤ ਭੌਤਿਕ ਰੂਪ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਤਬਦੀਲੀ 
ਵਿਚ ਕੰਮ ਆਉਂਦੇ` ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਮੋਮ, ਬਰੋਜਾ, ਚੀਨੀ-ਮਿੱਟੀ, ਜਿਸਤ 
ਆੱਕਸਾਈਡ, ਚਰਬੀ, ਬੇਰੀਅਮ ਸਲਫ਼ੇਟ ਆਦਿ। ਬਾਟਿਕ ਅਤੇ ਬੰਧਨੀ 
ਦੀ ਛਪਾਈ ਇਸੇ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨੂੰ 
ਰਸਾਇਣਿਕ ਪ੍ਰਤਿਰੇਧਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਵੀ ਮਿਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
ਰਸਾਇਣਿਕ ਪ੍ਰਤਿਰੋਧਕ ਚਾਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ-(1) ਅਣਕਾਰਕ 


142 


ਬਾਈਜ੍ਰੋਮੇਟ, ਸੋਡੀਅਮ ਕਲੋਰੇਟ, ਅਮੋਨੀਅਮ, ਵੈਨਡੇਟ ਆਦਿ, (3) 
ਆਦਿ ਅਤੇ (4) ਤੇਜ਼ਾਬ ਜਿਵੇਂ ਸਿਟ੍ਰਿਕ ਟਾਰਟਰਿਕ, ਟੈਨਿਕ ਅਤੇ 
ਆੱਕਸੈਲਿਕ ਐਸਿਡ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੁਝ ਅਜਿਹੇ ਧਾਤੂ-ਲੂਣ ਵੀ 
ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਭਾਫ਼ ਵਿਚ ਵਿਘਟਿਤ ਹੋ ਕੇ ਤੇਜ਼ਾਬ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਜੇ 
ਪ੍ਰਤਿਰੋਧਕ ਚਿੱਟਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਕੱਪੜੇ ਨੂੰ ਸੁਕਾ ਕੇ ਪੈਡਿੰਗ ਦੁਆਰਾ ਇਸ 
ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੰਗਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੱਪੜਾ ਕੇਵਲ ਦੇਹਾਂ ਬੇਲਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਦੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ 
ਅਤੇ ਹੇਠਲੇ ਰੋਲਰ ਉੱਤੇ ਇਕ ਕੱਪੜਾ ਲਪੇਟ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। _ 
ਐਨਿਲੀਨ ਵਾਲੇ ਮਾਲ ਨੂੰ ਭਾਫ਼ ਦੇ ਕੇ ਸਾਧਾਰਣ ਆੱਕਸੀਕਰਨ 
ਮਗਰੋਂ ਪਾਣੀ ਤੇ ਸਾਬਣ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸਾਫ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਤਿਰੋਧਕ 
ਵਿਚ ਵੈਟ ਰੰਗ ਮਿਲਿਆ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਛਪਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੂੰ ਭਾਫ਼ ਦੇ 
ਕੇ ਸਥਾਈ ਕਰ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਜੇ ਐਨਿਲੀਨ ਕਾਲੇ 
ਰੰਗ ਦਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਰੰਗਣ ਵਾਲੇ ਬਰਤਨ ਵਿਚ ਸੰਜੇਗਾਂ 
ਨਾਲ ਪੈਡਿੰਗ ਆਦਿ ਕਰਕੇ ਬਾਕੀ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਕਰਨੀਆਂ ਪੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। 
' ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸੁਤੰਤਰ ਰੂਪ ਨਾਲ ਬੰਧਨੀ ਅਤੇ 
ਬਾਟਿਕ ਦੀ ਛਪਾਈ ਵਿਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੰਧਨੀ ਵਿਚ ਕੱਪੜੇ ਨੂੰ ਡਿਜ਼ਾਈਨ 
ਅਨੁਸਾਰ ਸਿਰਫ਼ ਪਤਲੀ ਡੋਰੀ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਰੰਗਾਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 
ਕਈ ਰੰਗ ਲਾਉਣ ਲਈ ਇਹ ਕਿਰਿਆ ਕਈ ਵਾਰ ਵਿਚ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ 
ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਰੰਗਾਈ ਠੰਢੇ ਵਿਚ ਕਰਨੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਰੱਸੀ ਨੂੰ ਮੇਮ ਲਾ ਕੇ 
ਜਲ-ਸਹਿ ਬਣਾ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਚਿਤ ਰੰਗਾਈ ਦੇ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ. 
ਰੰਗਾਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਥਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਜੈਪੁਰ, ਜੋਧਪੁਰ ਆਦਿ 
ਰਾਜਸਥਾਨੀ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿਚ ਵਧੇਰੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਜੈਪੁਰੀ 
ਬਾਟਿਕ--ਸ਼ਾਇਦ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ਸ਼ਬਦ 'ਵਾਰਤਿਕ' 
ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਬੱਤੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਿਰਿਆ ਵਿਚ 
ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਮੋਮਬੱਤੀ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਇਹ ਨਾਂ ਪਿਆ.ਹੈ। ਕੱਪੜੇ ਨੂੰ 
ਮੋਮ ਲਾ ਕੇ ਬੱਤੀ ਵਾਂਗ ਲਪੇਟ ਕੇ ਰੰਗਾਈ ਲਈ ਝੁਰੜੀਆਂ ਪਾਈਆਂ 
ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਢੰਗ ਨਾਲ ਛਪਿਆ ਕੱਪੜਾ ਬੜਾ ਦਿੱਲ-ਖਿੱਚਵਾਂ 
ਅਤੇ ਸੋਹਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵਪਾਰਕ ਕੱਪੜੇ ਛਪ ਕੇ ਜਾਵਾ, ਸੁਮਾਟਰਾ ਆਦਿ 
ਵਿਚ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਨਹੀਂ। 
ਲਈ ਮੋਮ, ਰਾਲ, ਚੌਲ, ਮੈਦੇ ਜਾਂ ਨਿਸ਼ਾਸਤੇ ਦੀ ਲੇਵੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ 
ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਪਦਾਰਥ ਠੰਢੇ ਹੋ ਕੇ ਜੰਮ ਕੇ ਪ੍ਰਤਿਰੋਧਕ ਦਾ ਕੰਮ 
ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੱਪੜੇ ਉੱਤੇ ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਲਾਇਆ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਢੰਗਾਂ ਵਿਚੋਂ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਤਾਂਬੇ ਦਾ ਇਕ ਛੋਟਾ ਗੜਵਾ 
ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਕਈਂ ਪਤਲੀਆਂ ਟੇਢੀਆਂ ਟੂਟੀਆਂ ਫੁਹਾਰੇ) ਹੁੰਦੀਆਂ 
ਹਨ। ਇਸ ਨਾਲ ਕੱਪੜੇ ਉੱਤੇ ਬਹੁਤ ਬਾਰੀਕੀ ਨਾਲ ਮੋਮ ਦੁਆਰਾ 
ਚਿੱਤਰ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਕੂਚੀਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੀ 
ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਕੱਪੜੇ ਉੱਤੇ ਮੋਮ ਲਾ ਕੇ ਸੂਈ ਨਾਲ ਛੇਕ 
ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਚਿੱਤਰ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਭਿੰਨ ਭਿੰਨ ਕਿਸਮ ਦੀ ਸੈਂਟਸਿਲਾਂ 


_ਦੀ ਮੱਦਦ ਨਾਲ ਵੀ ਚਿੱਤਰ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਲੱਕੜੀ ਦੇ 


ਠੱਪਿਆਂ ਵਿਚ ਤਾਂਬੇ ਦੀਆਂ ਪੱਤੀਆਂ ਲਾ ਕੇ ਉਤਪਾਦਨ ਵਧਾਉਣ ਦੀ 
ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਸਫ਼ਲ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਉਪਕਰਣਾਂ ਨੂੰ ਰੰਗਾਈ ਕਿਰਿਆ ਦਾ 
ਮੁੱਢਲਾ ਸਾਧਨ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਰੰਗਾਈ ਕਈ ਵਾਰੀਆਂ ਵਿਚ 
ਪੂਰੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ. ਵਾਰ-ਵਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕਦੇ-ਕਦੇ 
ਇਕ ਵਾਰ ਰੰਗਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਥਾਂ ਕੂਚੀ ਨਾਲ ਮੋਮ ਭਰਿਆ ਜਾਂਦਾ 
ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਉਥੇ ਰੰਗ ਨਾ ਪਹੁੰਚ ਸਕੇ। ਫਿਰ ਰੰਗਾਈ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਵੀ 
ਦੁਹਰਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 


143 


ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਰੰਗਾਈ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਬਨਸਪਤੀ ਰੰਗ ਹੀ 
ਉਪਲੱਬਧ ਸਨ ਨਾ ਕਿ_ਮੋਮ ਘੁਲੇ। ਇਸ ਖ਼ਿਆਲ ਨਾਲ ਰੰਗਾਈ ਠੰਢੇ 
ਵਿਚ ਹੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਨੀਲ ਦੀਆਂ ਅਨੇਕ ਕਿਸਮਾਂ ਅਤੇ ਮਜੀਠ 
ਅਲੰਕਾਰਿਤਾ ਮਗਰੋਂ ਰੰਗਾਈ ਦਾ ਢੰਗ ਉਹੀ ਹੈ ਜੇ ਆਮ ਕੱਪੜੇ ਲਈ। 
ਸੁਤੰਤਰ ਰੂਪ ਨਾਲ ਜਾ ਕਈ ਬਨਸਪਤੀਆਂ ਦੇ ਮਿਸ਼ਰਣ ਨਾਲ 
ਬਹਰੰਗੀਆਂ ਸ਼ੇਡਾਂ ਬਣਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਰੰਗਤਾਂ 
ਭਾਹਾਂ ਵਿਚ ਸੀਮਿਤ ਸਨ। ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਸੰਸ਼ਲਿਸ਼ਟ ਨੀਲ ਅਤੇ ਐਲਿਜ਼ਰੀਨ 
ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੁਣ ਕਈ 
ਉਪਯੁਕਤ ਸੰਸ਼ਲਿਸ਼ਟ ਰੰਗਕ ਪਦਾਰਥਾਂ ਜਿਵੇਂ ਐਜੋਇਕ ਆਦਿ ਨੂੰ ਵੀ 
ਇਸ ਛਪਾਈ ਦੀ ਰੰਗਾਈ ਵਿਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਹੈ। ਵਧੇਰੇ 
ਕਰਕੇ ਬਨਸਪਤੀ ਰੰਗ ਰੌਸ਼ਨੀ ਅਤੇ ਸੁਆਈ ਵਿਚ ਕੱਚੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। 
ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰੰਗਾਈ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਵਧੇਰੇ ਆਸਾਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। 

ਬਾਟਿਕ ਕਟਾਉ ਵਿਚ ਪੇਟਾਸ਼ੀਅਮ ਪਰਮੈਂਗਨੇਟ ਦੀ ਰੀਤੀ ਦੀ 
ਵਧੇਰੇ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕੱਪੜੇ ਨੂੰ ਨੀਲ ਵਿਚ ਰੰਗ ਕੇ ਧੋਣ ਤੇ 
ਸੁਕਾਉਣ ਮਗਰੋਂ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਅਨੁਸਾਰ ਮੇਮ ਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਾਲ 
ਦੀ ਨਾਲ ਆੱਕਸੀਕਾਰਕ ਕਟਾਉ ਕਰਕੇ ਹਾਈਡ੍ਰੋ ਸਲਫ਼ਾਂਈਟ ਆਫ਼ 


ਸੋਡਾ ਦੇ ਪਤਲੇ ਮਿਸ਼ਰਣ ਵਿਚ ਪਾਉਣ ਉਪਰੰਤ ਧੋਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 


ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਮੋਮ ਲੱਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਉੱਥੋਂ ਦਾ ਕੱਪੜਾ ਨੀਲਾ ਰਹਿੰਦਾ 
ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਸਫ਼ੈਦ। 
ਦਾ ਇਕ ਸਾਧਨ ਸੀ ਪਰੰਤੂ ਮਗਰੋਂ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਜਾਵਾ ਵਿਚ ਘਰੇਲੂ 


ਤਣ 


ਧੰਦੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਬੜੀ ਵੱਡੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਹੋ ਗਿਆ। 


ਧਾਤੂ ਦੀ ਛਪਾਈ ਪ੍ਰਥਾ--ਜ਼ਰੀ ਦੀ ਬੁਣਾਈ ਵਿਚ ਸੋਨੇ ਚਾਂਦੀ 
ਦੀਆਂ ਤਾਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਕੱਪੜਿਆਂ ਦਾ ਮੁੱਲ 
ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਛਪਾਈ ਦੁਆਰਾ ਇਸ ਕਮੀ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਕਰਨ 
ਲਈ ਛੀਂਬਿਆਂ ਨੇ ਧਾੜੂ-ਜ਼ੂਰਨ ਕੰਮ ਵਿਚ ਲਿਆਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਜ਼ੂਰਨ 
ਧਾਤਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ .ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੱਪੜੇ ਉੱਤੇ ਚਿਪਕਾਉਣ ਲਈ ਲਿਥੋਫ਼ੋਨ, 
ਕੁਦਰਤੀ ਅਤੇ ਸੰਸ਼ਲਿਸ਼ਟ ਰਾਲ, ਰੋਗਨ, ਅਲਸੀਦਾ ਉਬਾਲਿਆ ਤੇਲ, 
ਵਾਰਨਿਸ਼ ਅਤੇ ਸੈਲੂਲੋਸ ਲੈਕਰ ਆਦਿ ਚੇਪਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ 
ਹੈ। ਕੱਪੜੇ ਦੀ ਰੰਗਾਈ ਕਰਕੇ ਸੁਕਾਉਣ ਮਗਰੋਂ ਉਸ ਉੱਤੇ ਤਾਂਬੇ ਜਾਂ 
ਪੱਤਲ ਦੇ ਨੱਪਿਆਂ ਨਾਲ ਚੇਪਕ ਦਾ ਸਾਪੇਖੀ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ 
ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਉਪਰ ਪਤਲੇ ਕੱਪੜੇ ਦੀ ਪੇਟਲੀ ਵਿਚ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ-ਧਾਤੂ-ਚੂਰਨ 
ਨੂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਛਿੜਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੇਪਕ ਉੱਤੇ 
ਹਾਤੂ-ਚੂਰਨ ਲਗਾ ਕੇ ਕੱਪੜੇ ਨੂੰ ਦੋ-ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਧੁੱਪ ਅਤੇ ਛਾਂ ਵਿਚ 
ਭਟਕਾਉਣ ਨਾਲ ਚੇਪਕ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਚੂਰਨ ਸਥਾਈ ਹੋ ਕੇ 
ਕਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 


ਕਿਰਪਾ ਮਿਰ ਰੀ 
ਨਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਕੱਪੜੇ ਉੱਤੇ ਸੰਸ਼ਲਿਸ਼ਟ ਬਰੇਜ਼ਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ 
ਕ ਫ਼ੀਨੋਲ ਅਤੇ ਫ਼ਾੱਰਮ-ਐਲਡਿਹਾਈਡ, ਸੋਡੀਅਮ ਐਸੀਟੇਟ ਨਾਲ। 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਸਰ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਸਥਾਈ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਥੇੜ੍ਹੀ 
ਜਹੀ ਸੈਰੀਕੋਸ ਇਕ ਸੀਪਾਈਲ ਸੈਲੂਲੋਸ ਯੋਗਿਕ) ਵੀ ਮਿਲਾ ਦਿੱਤੀ 
ਹਂਦੀ ਹੈ। ਭਾਫ਼ ਦੇਣ ਨਾਲ ਜੋ ਮਿਸ਼ਰਿਤ ਬਰੋਜ਼ਾ ਬਣਦਾ ਹੈ ਉਸ ਵਿਚ 
7ਬਣ ਦੀ ਧੁਆਈ ਲਈ ਧਾਤੂ-ਜ਼ੂਰਨ ਬਹੁਤ ਪੱਕੇ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ 
ਨ। ` 


ਅੱਜਕਲੂ ਉਪਰ ਦੱਸੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਹੀ ਫਲਾਕ ਛਪਾਈ 
ਦਾ ਆਵਿਸ਼ਕਾਰ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਧਾੜੂ-ਜ਼ੂਰਨ ਦੀ ਥਾਂ ਰੂੰ, 
ਉੱਨ, ਰੇਸ਼ਮ ਅਤੇ ਰੇਅਨ ਦੇ ਇਕ ਜਾਂ ਦੋ ਮਿ. ਮੀ. ਲੰਬੇ ਅਤੇ ਲੋੜ 
ਅਨੁਸਾਰ ਛੋਟੇ ਜਾਂ ਵੱਡੇ ਟੁਕੜੇ ਕੱਟ ਕੇ ਕੱਪੜੇ ਉੱਤੇ ਚਿਪਕਾਏ ਜਾਂਦੇ 
ਹਨ। ਪੇਟਲੀ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਸਾਧਨ ਦੁਆਰਾ ਰੇਸ਼ਾ ਚੂਰਨ ਨੂੰ ਛਿੜਕ 
ਕੇ ਪਾਰਦਰਸ਼ੀ ਕੱਪੜਾ-ਭੂਮੀ ਜਿਵੇਂ, ਆਰਕੰਡੀ ਜਾਂ ਨਾਈਲਾੱਨ ਉੱਤੇ, 
ਇਸ ਦੀ ਛਪਾਈ ਬਹੁਤ ਸੋਹਣੀ ਅਤੇ ਦਿਲ ਖਿੱਚਵੀਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮਸ਼ੀਨ 
ਦੁਆਰਾ ਕੱਪੜੇ ਨਾਲ 902ਦਾ ਕੋਣ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹੇਏ ਰੇਸ਼ਿਆਂ ਅਰਥਾਤ 


ਵੱਡੇ ਟੁਕੜਿਆਂ ਨੂੰ ਖੜ੍ਹੇ ਲਾਉਣ ਦਾ ਰਿਵਾਜ ਵੀ ਚੱਲ ਪਿਆ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ 


ਕੱਪੜੇ ਨੂੰ ਪਾਈਲ ਫ਼ੈਬਰਿਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਦੇਖਣ ਵਿਚ ਗਲੀਚੇ 
ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਵਰਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਉਸ ਵਿਚ ਚੁੰਬਕੀ ਖਿੱਚ ਹੁੰਦੀ, ਜਿਸ ਦੇ 


ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਚੇਪਕ ਪਦਾਰਥ ਦੀ ਪੂਰਵ ਹੋਂਦ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹਾ 
ਸਥਿਰ ਹੋ ਕੇ ਪੱਕਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਲਾ ਵਿਚ ਵਰਤੋਂ ਵਾਲੇ ਚੇਪਕ 
ਆਧੁਨਿਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਸਾਬਣ ਦੀ ਧੁਆਈ ਲਈ ਤਾਂ ਪੱਕੇ 
ਹੁੰਦੇ ਹੀ ਹਨ ਪਰੰਤੂ ਵਧੇਰੇ ਖੁਸ਼ਕ ਧੁਆਈ ਲਈ ਵੀ ਪੱਕੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। 
ਰੇਸ਼ੇ, ਰੇਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਜਾਂ ਚੂਰਨ ਚਿੱਟੇ ਅਤੇ ਰੰਗੀਨ ਕੰਮ ਲਈ ਵਰਤੇ 
ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਚਮੜੇ ਦੇ ਜ਼ੂਰਨ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਿਪਕਾ ਕੇ ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ 
ਬਣਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਐਲੂਮਿਨੀਅਮ ਦੇ ਚੂਰਨ ਨੂੰ ਇਸੇ ਤਰੀਕੇ 
ਨਾਲ ਛਾਪ ਕੇ ਅੱਗ ਬੁਝਾਉਣ ਵਾਲੇ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਦੇ ਵਡਮੁੱਲੇ ਕੱਪੜੇ 
ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਰ 

ਛਪਾਈ ਦੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਢੰਗਾਂ ਦਾ ਉਪਰ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ 


ਉਤਪਾਦਨ ਅਤੇ ਵਪਾਰਕ ਪੱਖੋਂ ਇਹੋ ਹੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ 


ਇਲਾਵਾ ਕੁਝ ਹੋਰ ਢੰਗ ਜਿਵੇਂ ਉਭਾਰ ਪ੍ਰਥਾ, ਜੇ ਰਸਾਇਣਿਕ ਪਦਾਰਥਾਂ 
ਦੇ ਅਵਖੇਪਣ ਦੁਆਰਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਕ੍ਰੀਪਾਨ ਪ੍ਰਥਾ, ਜੋ ਦਾਹਕ ਸੇਡੇ ਦੇ 
ਮਰਸਰੀਕਰਨ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਘਣਤਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਧਾਰੀ ਦੀ 
ਛਪਾਈ, ਜੋ ਬ੍ਰੋਕੇਡ ਵਰਗੇ ਕੱਪੜੇ ਲਈ ਵੀ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ। 

ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਰੰਗਕ-ਪਦਾਰਥ ਮਿਸ਼ਰਣ ਬਰਤਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ 
ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਦੋ-ਦੋ ਜਾਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਕੜਾਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ 
ਭਾਫ਼ ਨਾਲ ਗਰਮ ਕਰਨ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਠੰਢਾ ਕਰਨ ਦਾ ਸਾਧਨ 
ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਯੋਗਾਂ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਲਈ ਵਿਲੋਡਕ ਵੀ ਲੱਗੇ 


ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਬਰਤਣ ਆਪਣੀ ਜਗ੍ਹਾ ਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹੇਏ ਵੀ ਯੋਗਾਂ ਨੂੰ 


ਬਾਹਰ ਕੱਢਣ ਲਈ ਉਲਟੇ ਵੀ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਕ ਵਾਰ ਵਿਚੋਂ 
ਲਗਭਗ 100ਪਾਊਂਡ ਮਾੜੀ ਜਾਂ ਲੇਵੀ ਬਣਾਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। 
ਉਪਰ ਦੱਸੀਆਂ ਪ੍ਰਥਾਵਾਂ ਵਿਚ ਰੇਸ਼ੇ ਅਨੁਸਾਰ ਉਚਿਤ ਰੰਗ ਅਤੇ 
ਯੋਗਿਕ ਲੈ ਕੇ ਸੂਤੀ, ਉਨੀ, ਰੇਸ਼ਮੀ, ਅਤੇ ਰੇਅਨ ਸਭ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੱਪੜੇ 
ਛਾਪੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਦਾਹਕ ਖਾਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਉਨੀ ਅਤੇ ਰੇਸ਼ਮੀ 
ਕੱਪੜਿਆਂ .ਲਈ. ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਹਮੇਸ਼ਾਂ 
ਤੇਜ਼ਾਬੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਛਪਾਈ ਵਿਚ ਰੰਗਾਈ ਵਾਂਗ ਰੰਗ ਚੜ੍ਹਾਉਣਾ ਮੁੱਖ 
ਉਦੇਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਯੋਗਿਕ ਅਜਿਹਾ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ 
ਜਿਸ ਨਾਲ ਨਾ ਦਿਸਣਯੋਗ ਰੇਸ਼ੇ ਉੱਤੇ ਵੀ ਪੂਰਾ ਰੰਗ ਚੜ੍ਹ ਜਾਵੇ। 
ਯੋਗਿਕ ਵਿਚ ਰਸਾਇਣਿਕ ਤਰਲਾਂ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਘੈਂਟ ਜਾਂ ਵੱਧ ਕਰਨਾ 
ਛਪਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਕ 
ਰਸਾਇਣਿਕ ਪਦਾਰਥ ਦੀ ਅਣਹੋਂਦ ਵਿਚ ਉਸ ਵਰਗੇ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ 
ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਰਸਾਇਣਿਕ ਤਰਲ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਪਰੰਤੂ 


੬ ਣ 
੭ &> `' 


ਛਪਾਂਰ ਦਾ ਮੇਲਾ ____ 144 


ਮੂਲ ਸਿਧਾਂਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਰੰਗ ਦੇ ਮਿਸ਼ਰਣ, ਖਿਚਾਉਪਣ ਅਤੇ ਉਸ 
ਦੇ ਸਥਾਈਪਣ ਆਦਿ ਵਿਚ। ਫ਼ਰਕ ਨਹੀਂ ਆਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। 
-_`ਹ. ਖੁ.-ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 44317 
ਛਪਾਰ ਦਾ ਮੇਲਾ : ਛਪਾਰ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ 


ਦਾ ਇਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਪਿੰਡ ਹੈ ਜੋ ਅਹਿਮਦਗੜ੍ਹ ਤੋਂ 2 ਕਿ. ਮੀ, ਅਤੇ` 


ਲੁਧਿਆਣੇ ਤੋਂ 20ਕੁ ਕਿ. ਮੀ. ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਪਿੰਡ ਦਾ 
ਮੇਲਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਖ਼ਾਸ ਮੇਲਿਆਂ ਜਿਵੇਂ ਮੁਕਤਸਰ ਦੀ ਮਾਘੀ, ਜਰਗ ਦਾ 
ਮੇਲਾ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਦੀਵਾਲੀ, ਜਗਰਾਵਾਂ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਅਤੇ ਸੇਢਲ 
ਦਾ ਮੇਲਾ ਆਦਿ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਹੈ। ਇਹ ਮੇਲਾ ਦੇਸੀ ਮਹੀਨੇ ਭਾਦੋਂ ਦੀ 
ਚਾਨਣੀ ਚੌਦਸ ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਦੀ ਦੱਖਣੀ ਗੁੱਠ ਵਿਚ ਟਾਹਲੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ 
ਵਿਚ ਬਣੀ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮਾੜੀ ਤੇ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੇਲਾ ਪੰਜਾਬ ਦਾ 
ਸਚਿੱਤਰ ਰੂਪ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਮੇਲੇ ਵਿਚ ਹਰ ਧਰਮ ਅਤੇ ਜਾਤ 


ਦੇ ਲੋਕ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਉੱਚੀ ਬਣੀ ਮਾੜੀ ਵਿਚੋਂ ਸੱਤ-ਸੱਤ 


ਵਾਰ ਮਿੱਟੀ ਕੱਢਦੇ ਹਨ। ਗੁੱਗੇ ਦੇ ਮੰਦਰ ਵਿਚ ਹਰ ਸਮੇਂ ਸੱਪ ਦੇ ਡੰਗੇ 
ਹੋਏ ਜਾਂ ਸੱਪਾਂ ਤੋਂ ਪੀੜਤ ਲੋਕ ਬੈਠੇ ਹੋਏ ਵਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ 
ਲੋਕ ਇਸ ਰੋਗ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾਉਣ ਦੀ ਆਸ ਵਿਚ ਇਥੇ ਆਉਂਦੇ 
ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਮੇਲੇ ਦੀ ਰੌਣਕ ਇਕ ਅਲੱਗ ਜਿਹੀ ਅਤੇ 
ਸੁੰਦਰ ਨਜ਼ਾਰਾ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ।. 

_ ਚੌਦਸ ਦੇ ਪੂਰਨ ਚੰਦ ਦੀ ਚਾਨਣੀ ਰਾਤ ਵਿਚ ਛਪਾਰ ਦੇ 
ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਕਈ ਮਹਿਕਮਿਆਂ ਦੇ ਚੰਦੋਏ, ਸਰਕਸ ਪਾਰਟੀਆਂ ਦੇ 
ਸਾਏਬਾਨ, ਸਿਨੇਮਾ-ਟਾਕੀ, ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਬਿਜਲੀ ਨਾਲ ਚਲਦੇ ਝੂਲੇ ਅਤੇ 
ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੇ ਜਾਦੂ-ਤਮਾਸ਼ਿਆਂ ਵਾਲੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਮੰਗਲ ਦੇ ਉਹ 
ਨਜ਼ਾਰੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵੀ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 
ਲੋਕ ਚਾਲ੍ਹੀ-ਚਾਲ੍ਹੀ, ਪੰਜਾਹ-ਪੰਜਾਹ ਕਿ. ਮੀ. ਤੋਂ ਦੋ-ਦੋ ਦਿਨਾਂ ਜੋਗੀ 
ਜ਼ੂਰੀ, ਪੰਜੀਰੀ ਜਾਂ ਮਿੱਠੀਆਂ ਰੋਟੀਆਂ ਆਦਿ ਲੜ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਆਪੋ ਆਪਣੀ 
ਪਸੰਦ ਜਾਂ ਹਾਣ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੀਆਂ ਢਾਣੀਆਂ ਬਣਾ ਕੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। 
ਮੇਲੇ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹੀ 'ਕਬੂਤਰ ਬਾ ਕਬੂਤਰ ਬਾਜ਼ ਬਾ ਬਾਜ਼' ਵਾਲੀ 
ਗੱਲ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਗੁੱਗੇ ਦੇ ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ 
ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਗੁੱਗੇ ਪੀਰ ਦੀ ਮਾੜੀ ਤੇ ਜਾ ਕੇ ਮਿੱਟੀ ਕੱਢਣ ਤੋਂ 
ਪਹਿਲਾਂ ਮੂੰਹ ਜੂਠਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੀ ਭਾਉ-ਭਗਤੀ ਦੀ ਉਪਜ 
ਇਹ ਮੇਲਾ ਹੈ। __ 


ਗੁੱਗਾ ਇਕ ਚੌਹਾਨ ਰਾਜਪੂਤ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਪਿਉ ਜੈਮਲ 
ਬੀਕਾਨੇਰ ਦਾ ਰਾਜਾ ਸੀ ਤੇ ਇਸ ਦੀ ਮਾਂ ਬਾਛਲ ਸੀ। ਗੁੱਗੇ ਦਾ ਜਨਮ 
ਗੁਰੂ ਗੋਰਖ ਨਾਥ ਦੇ ਵਰ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਲਈ ਬਾਛਲ ਨੇ 
ਬਾਰਾਂ ਸਾਲ ਗੋਰਖ ਨਾਥ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ ਸੀ ਪਰ ਗੁੱਗੇ ਦੇ ਪਿਉ 
ਜੈਮਲ ਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਮਾਂ ਦੇ ਆਚਰਣ ਤੇ ਸ਼ੱਕ ਹੋ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੇ 
ਗੁੱਗੇ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਨਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਮਹਿਲਾਂ ਵਿਚ ਨਾ ਵੜਨ 
ਦਿਤਾਂ। ਇਸ ਦੀ ਮਾਂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਮਿੰਨਤਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਖਰ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਦਾਦੀ 


ਨਾ ਮੰਨੀ। ਅੰਤ ਗੁੱਗਾ ਜਦੋਂ ਜਵਾਨ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਧੱਕੇ ਨਾਲ ਹੀ ਮਹਿਲਾਂ 


ਵਿਚ ਆ ਵੜਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਕੁੜਮਾਈ 'ਸਿਲੀਅਰ' ਨਾਂ ਦੀ ਇਕ 
ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਲੜਕੀ ਨਾਲ ਹੋ ਗਈ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮਾਸੀ ਦੇ 
ਲੜਕੇ ਇਸ ਨਾਲ ਖਾਂਰ ਖਾਣ ਲੱਗੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਇਸ 
ਦੀ ਮੰਗ ਤੁੜਵਾ ਦਿਤੀ। ਇਸ ਤੇ ਗੁੱਗੇ ਨੇ ਅਰਾਧਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇਸ 
ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਨਾਗ (ਸੱਪ) ਆ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ 
ਗੁੱਗੇ ਦਾ ਸਿਲੀਅਰ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਮਾਸੀ ਦੇ 
ਦੋਵੇਂ ਪੁੱਤਰ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮਾਂ ਬਹੁਤ 
ਨਰਾਜ਼ ਹੋਈ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਭੈਣ ਨੂੰ ਨਪੁੱਤੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਗੁੱਗੇ ਤੋਂ ਮਾਂ 


ਦੇ ਵੈਣ ਨਾ ਝੱਲ ਹੋਏ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਧਰਤੀ ਵਿਚ ਗਰਕ ਹੋਣਾ ਚਾਹਿਆ . 
ਪਰ ਧਰਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, 'ਤੂੰ ਹਿੰਦੂ ਹੈਂ, ਮੈਂ ਤਾਂ ਮੁਸਲਮਾਨ ਨੂੰ ਹੀ ਥਾਂ ਦੇ 
ਸਕਦੀ ਹਾਂ।'' ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਆਏ ਗੁੱਗੇ ਨੇ ਹਾਜੀ ਰਤਨ ਜਿਸ ਦਾ ਬਠਿੰਡੇ 
ਕੋਲ ਅਸਥਾਨ ਹੈ) ਪਾਸੋਂ ਇਸਲਾਮ ਮੱਤ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲਿਆ। ਕਹਿੰਦੇ 
ਹਨ ਧਰਤੀ ਨੇ ਅਜਿਹੀ ਵਿਰਲ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਗੁੱਗਾ ਘੋੜੇ ਸਮੇਤ ਧਰਤੀ 
ਵਿਚ ਸਮਾ ਗਿਆ। ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਇਸ ਸਾਰੀ ਕਥਾ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕ- 
ਗੀਤਾਂ ਵਿਚ ਗਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। 


ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਮਾੜੀ ਤੋਂ ਮਿੱਟੀ ਲਿਆ 
ਕੇ ਛਪਾਰ ਵਾਲੀ ਮਾੜੀ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਗੁੱਗੇ 
ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਇਹ ਪਤਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੀ 
ਪੂਜਾ ਕਿਉਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਖ਼ਿਆਲ ਹੈ ਕਿ ਸਾਰਿਆਂ ਸੱਪਾਂ 
ਵਿਚ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਰੂਹ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਗੁੱਗੇ ਪੀਰ ਦੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ 
ਲਈ ਮਾੜੀ ਤੇ ਮਿੱਟੀ ਕੱਢੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਿੱਟੀ ਕੱਢਣਾ ਸ਼ਾਇਦ ਧਰਤੀ 
ਵਿਚ ਸਣੇ ਘੋੜੇ ਦੇ ਅਲੋਪ ਹੋਏ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਨਾ ਹੈ ਜਾਂ ਸੱਪਾਂ 
ਦੇ ਲੇਟਣ ਲਈ ਥਾਂ ਪੋਲੀ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵੀ ਰਵਾਇਤ ਹੈ ਕਿ 
ਸੱਪ ਆਪ ਖੁੱਡ ਨਹੀਂ ਪੁੱਟਦਾ ਸਗੋਂ ਪੱਟੀ ਪੁਟਾਈ ਖੁੱਡ ਦਾ ਮਾਲਕ ਬਣ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਵੀ ਰਵਾਇਤ ਹੈ ਕਿ ਜਿਥੇ ਚੰਗਾ ਕਲਾਧਾਰੀ ਸੱਪ 
ਰਹਿੰਦਾ ਹੋਵੇ ਉੱਥੇ ਧਰਤੀ ਉਸ ਨੂੰ ਰੱਖਣ ਲਈ ਉਪਰ ਨੂੰ ਉਭਰ ਕੇ 
ਵਰਮੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੇ ਕੋਈ ਵੀ ਕਾਰਨ ਹੋਵੇ ਛਪਾਰ ਦੇ ਮੇਲੇ ਸਮੇਂ 
ਗੱਗੇ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਕੱਢਣ ਲਈ ਇਸ ਮਾੜੀ ਦੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਮਿੱਟੀ ਕੱਢਣ 
ਵਾਲੇ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਐਨੀ ਭੀੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕਈਆਂ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਬੈਠਣ , 
ਲਈ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਲੱਭਦੀ। ਕਈ ਗਾਰੜੂ (ਸੱਪ ਦੀ ਜ਼ਹਿਰ ਚੂਸਣ ਵਾਲੇ) 
ਆਪਣੇ ਸੱਪਾਂ ਨੂੰ ਪਟਾਰੀ ਵਿਚ ਪਾ ਕੇ ਚੌਂਕੀ ਭਰ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕਈ 
ਹੋਰ ਸੇਵਕ ਟੱਬਰਾਂ ਵਾਲੇ ਆਪਣੀਆਂ ਸੁੱਖਾਂ ਲਾਹੁਣ ਵੀ ਆਏ ਹੁੰਦੇ 
ਹਨ। ਮਾੜੀ ਦਾ ਮੁੱਖ ਪੁਜਾਰੀ ਇਸ ਦਿਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਖ਼ਾਸ ਵੇਸ 
ਵਿਚ ਸਜਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਿਨ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਮਜ੍ਹਬੀ ਲੋਕ-ਘੁੱਟਵੀਂ ਤੇ 
ਲਾਹਮ਼੍ਰਾਂ ਤੋਂ ਚੌੜੀ ਢੋਡ ਤਿਉਰੂ) ਅਤੇ ਮੋਰਾਂ ਦੇ ਖੰਭਾਂ ਵਾਲੇ ਝੰਡੇ ਲੈ ਕੇ 
ਪਿੰਡ-ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਉਗਰਾਹੀ ਲਈ ਫਿਰਦੇਂ ਇਥੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ 
ਮਾੜੀ ਉੱਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੋਰ ਦੇ ਖੰਭਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਿੰਗਾਰੇ ਝੰਡਿਆਂ ਨੇ ਆਪਣਾ 
ਹੀ ਰੰਗ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੁੰਦਾ'ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕ ਪਾਸੇ ਤਾਂ ਗੁੱਗੇ ਦੀਆਂ 
ਭੇਟਾਂ ਜਿਵੇਂ- ਰ੍ 


'ਗੁੱਗੇ ਰਾਜੇ ਦੇ ਦਰਬਾਰ, ਜਿਥੇ ਧਰੇ ਨਗਾਰੇ ਚਾਰ, 
ਚਂਹੀ ਕੰਟੀ ਤੇਰਾ ਰਾਜ ਪਰਜਾ ਵਸੇ ਸੁਖਾਲੀ ਹੈ।'' 
ਦੇ ਤਰਾਨੇ, ਡੂੰਘੇ ਹੁੰਗਾਰੇ-ਭਰੇ ਤੋੜਿਆਂ ਵਿਚ ਟੁੱਟ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਦੂਜੇ 
ਪਾਸੇ ਵੱਡਾ ਭਗਤ. ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੇ ਮਦਹੋਸ਼ੀ ਦੀ ਦਸ਼ਾ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ 
'ਹਾਲ ਪਿਆ' ਦੀ ਅਗੰਮੀ ਪਹੁੰਚ ਦਿਖਾ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ 
ਵਿਚ ਲੋਹੇ ਦੀਆਂ ਛੜੀਆਂ ਫੜ ਕੇ ਆਪ ਹੀ ਆਪਣੇ ਜਿਸਮ ਨੂੰ ਕਪਾਹ 
ਵਾਂਗ ਤੁੰਬ ਕੇ ਗੁੱਗੇ ਜ਼ਾਹਰ ਪੀਰ ਦੀ ਕਰਾਮਾਤ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦਿਖਾ ਰਿਹਾ 
ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗੁੱਗੇ ਦੇ ਘਸਾਰੀ ਭਗਤਾਂ ਦਾ ਮੇਲਾ ਤਾਂ ਇੰਨਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ 
ਪਰ ਇਸ ਨਾਲੋਂ ਕਿਤੇ ਵੱਧ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਰਸੀਏ ਆਪਣੇ 
ਕਲਾਮਈ ਹੁੱਨਰਾਂ ਦੇ ਕਰਤਬ ਵਿਖਾ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। 

ਗਿੱਧਾ, ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਛਪਾਰ ਦੇ ਮੇਲੇ ਦੀ ਦੇਣ ਹੈ। 
ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗਿੱਧੇ ਦੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ ਦਾ ਅਸਲਾ ਦੇਖਣਾ 
ਹੋਵੇ, ਉਸ ਲਈ ਛਪਾਰ ਦੇ ਮੇਲੇ ਜਾਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਜਿਥੇ ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ 
ਢਾਣੀਆਂ ਦੇ ਜੱਥੇ ਆਪਣੇ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਲਿਬਾਸਾਂ ਤੇ ਸ਼ਿੰਗਾਰਾਂ 
ਅਤੇ ਸਾਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਮੇਲੇ ਦੀਆਂ ਭੀੜਾਂ ਨੂੰ ਚੀਰਦੇ ਬੱਕਰੇ ਬੁਲਾਉਂਦੇ, 
ਭਬਕਾਰਦੇ ਫਿਰ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਿੱਥੇ ਕਿਤੇ ਟਾਹਲੀਆਂ ਦਾ ਝੁੰਡ 


_ਦਿੱਸਿਆ ਜਾਂ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦਾ ਚੱਕ ਆਇਆ ਜਾਂ ਕਿਧਰੇ ਦੂਜੇ ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ 


ਦੀ ਢਾਣੀ ਲੰਘਦੀ ਵੇਖੀ ਬਸ.ਉਥੇ ਹੀ ਆਪਣੀ ਕਲਾ ਦੀ ਪਰਦਰਸ਼ਨੀ 
ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰਨ ਦੇ ਪਿੱਛੋਂ ਲੜੀਦਾਰ ਬੋਲੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ 
ਹਨ। ਮੰਗਲਾਚਰਨ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਦੂਜੀ ਚੀਜ਼ ਹਰ ਢਾਣੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਪਣੇ 
ਪਿੰਡ ਦੇ ਮੁੰਡਿਆਂ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਜਿਵੇਂ :- 


ਸਾਡੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਮੁੰਡੇ ਵੇਖ ਲਓ, ਜਿਉਂ ਟਾਹਲੀ ਦੇ ਪਾਵੇ, 

ਕਸ 
ਹੈ ਜਿਵੇਂ- 

"ਆਰੀ ਆਰੀ ਆਰੀ :- 

ਮੇਲਾ ਤਾਂ ਛਪਾਰ ਲੱਗਦਾ, ਜਿਹੜਾ ਲਗਦਾ ਜਗਤ ਤੋਂ ਭਾਰੀ।' 

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਖ਼ੀਰਲੀ ਤੁਕ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਦੁਹਰਾਉਂਦੀ ਇਹ 
ਗਿੱਧਾ ਪਾਰਟੀ ਬੱਕਰਾ ਬੁਲਾ ਕੇ ਆਸ ਪਾਸ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭੀੜ 
ਨੂੰ ਚੀਰ ਕੇ ਅਗਲੇ ਪੜਾਉ ਤੇ ਜਾ ਖੜ੍ਹਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਸ ਥਾਂ ਤੇ ਜਾ 
ਕੇ ਆਪਣੀ ਵਾਕਫ਼ੀ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਦੀ ਬੋਲੀ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ 
ਹੈ- ਰ੍ 

_ ਬੀਕਾਨੇਰ ਚੋਂ ਉਠ ਲਿਆਂਦਾ ਦੇ ਕੇ ਰੋਕ ਪਚਾਸੀ ਰ 

ਸ਼ਹਿਣੇ ਦੇ ਵਿਚ ਝਾਂਜਰ ਬਣਦੀ, ਮੁਕਸਰ ਬਣਦੀ ਕਾਠੀ 

ਭਾਈ ਬਖਤੌਰੇ ਬਣਦੇ ਟਾਕੂਏ, ਰੱਲੇ ਬਣੇ ਗੰਡਾਸੀ 

ਰੌਤਿਆਂ ਦੇ ਵਿਚ ਬਣਦੇ ਕੂੰਡੇ, ਸ਼ਹਿਰ ਭਦੌੜ ਦੀ ਚਾਟੀ 


ਹਿੰਮਤ ਪੁਰੇ ਦੀਆਂ ਬਣੀਆਂ ਕਹੀਆਂ, ਕਾਸਾਪੁਰ ਦੀ ਦਾਤੀ 
ਰ ਚੜ੍ਹਜਾ ਬੋਤੇ ਤੇ ਮੰਨ ਲੈ ਭੌਰ ਦੀ ਆਖੀ। 


ਸੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕ ਪਾਸੇ ਇਉਂ ਗੱਭਰੂਆਂ ਦੀਆਂ ਢਾਣੀਆਂ 
ਖੜਦੁੰਬ ਮਚਾ ਰਹੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਰਾਤਾਂ ਨੂੰ ਜਲਸਿਆਂ 
ਵਿਚ ਨਚਾਰ ਪੈਲਾਂ ਪਾ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਅੱਜ ਕੱਲ੍ਹ ਇਹ ਮੇਲਾ ਨਵੀਂ 
ਰੰਗਤ ਫੜ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੁਣ ਇਸ ਮੇਲੇ ਵਿਚ ਰਾਜਨੀਡਕ ਕਾਲਫਰਸਾਂ 
ਵੱਲੋਂ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ੋਰਾਂ-ਸ਼ੋਰਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਇੰ 


0 _ 


145 


ਛਲ-ਛਪਾਉ 


_ ਅੱਜ ਕੱਲ੍ਹ ਇਹ ਮੇਲਾ ਇਕ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਦਾ ਰੂਪ ਵੀ ਧਾਰਨ 
ਕਰ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਥੇ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਖੇਡਾਂ, ਮਿ 
ਆਦਿ ਵੀ ਕਰਵਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 

ਹ. ਪੁ.-ਪੰਜਾਬ-ਐੱਮ. ਐੱਸ. ਰੰਧਾਵਾ ; 197 : ਪੰ. ਡਿ. 24 : 9 : 1988 

ਛਲ-ਛਪਾਉ (ਕੈਮਾਫਲਾਜ) : ਇਹ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ 
ਸਾਰੀਆਂ ਜਾਣਕਾਰੀਆਂ ਤੋਂ ਵਾਂਝਿਆਂ ਰੱਖਣ ਦੀ ਇਕ ਵਿਧੀ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ 
ਤੋਂ ਉਹ ਲੜਾਈ ਦੌਰਾਨ ਲਾਭ ਉਠਾ ਸਕਦਾ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਵਿਗਿਆਨਕ ` 
ਵਿਧੀ ਵਿਚ ਕੁਦਰਤੀ ਅਤੇ ਬਣਾਉਟੀ ਸਾਧਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ 
ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਤੋਂ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਆਈ ਹੈ। __ 


ਇਸ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਹਾਰ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਵਿਚ ਬਦਲਣ ਦੀਆਂ ਕਈ 
ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਈਸਾ ਤੋਂ 1200 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ 
ਟ੍ਰਾਇ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿਚ ਫਸੇ ਯੂਨਾਨੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਛਲ-ਛਪਾਉ ਦੀ 
ਵਰਤੋਂ ਇਸ ਦੀ ਸੁੰਦਰ ਉਦਾਹਰਣ ਹੈ। ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਵਿਚ ਵੀ ਇਸ ਦੇ 
ਰੂਪ ਵੇਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਫ਼ਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਹਰੇ ਰੰਗ ਦੀਆਂ 
ਬਿਲਕੁਲ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਜੁਲਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਆਧੁਨਿਕ 
ਹੈ। ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਤੱਕ ਹਵਾਈ ਹਮਲਿਆਂ ਵਿਚ ਵਿਕਾਸ ਹੋਣ 
ਕਰਕੇ ਇਸ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਹੋਰ ਵੀ ਵੱਧ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਕਲਾ ਵਿਚ 
ਸਾਰੀਆਂ ਹੀ ਲਾਹੇਵੰਦ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਹਵਾਈ 
ਪ੍ਰੇਖਣ, ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫੀ, ਬੰਬਾਰੀ ਤੋਂ ਬਚਾਉ ਆਦਿ। ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਸਹੀ 
ਅੰਕੜਿਆਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ ਰੱਖਣਾ, ਫ਼ੌਜ, ਗੱਡੀਆਂ, ਤੋਪਾਂ, 


ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣਾ ਛਲ-ਛਪਾਉ ਦੇ ਮੁੱਖ ਕੰਮ ਹਨ। 


ਸਫ਼ਲ ਛਲ-ਛਪਾਉ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਥਿਤੀਆਂ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ 
ਵਿਚ ਇਕਰੂਪਤਾ ਨੂੰ ਮੱਦੇ-ਨਜ਼ਰ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ 


`ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਨਕਲੀ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਹਵਾਈ 
ਉਤ 


ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਲੱਗ-ਅਲੱਗ ਰਾਜਨੀਤਕ ਦਲ ਆਪਣੀਆਂ ਮਿ ਇੰ. ਨ ਆ 


ਸਟੇਜਾਂ ਤੋਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਕਰਨ ਲਈ ਹਾਸ-ਰਸੀਏ ਨ 
ਤੇ ਲੋਕ-ਗਾਇਕਾਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਕੇ ਰੌਣਕ ਵਿਚ ਹੋਰ ਵਾਧਾ ਡ 
ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅੱਜ ਕੱਲ੍ਹ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਮੇਲੇ ਵਿਚ ਲੋਕਾਂ ਫੰਡ 
ਬਿਜਲੀ, ਪਾਣੀ ਦਾ ਵਧੀਆ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭ 
ਸਪੈਸ਼ਲ ਬੱਸਾਂ ਵੀ ਚਲਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। '`_ ਤੂ 


ਕਰਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦੀਆਂ ਸ਼ਹਿਚੀ ਤੇ ਪੇਡ ਇਉ 
ਤੇ ਆਪੋ ਆਪਣੇ ਪੇਜ਼ੇ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੇ ਸੰਦ, ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਖੇਡ-ਖਿਡੌਣੇ 
ਤੇ ਮਠਿਆਈਆਂ ਵਗੈਰਾ ਵੀ ਖ਼ਰੀਦੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ. ਹਨ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ 
ਤੌਨ ਦਿਨ ਦੇ ਇਸ ਮੇਲੇ ਵਿਚੋਂ ਲੋਕ ਰੁਖ਼ਸਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। 





ਜਾਚਕ ਪਨਾਲਘ 


ਹਮਲੇ ਅਸਲੀ ਸਥਾਨਾਂ ਨਾਲੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਥਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਹੋਏ। ਹਵਾਈ . 
_ ਮੈਦਾਨਾਂ ਦਾ ਛਲ-ਛਪਾਉ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਲਾ ਹੈ। ਹਵਾਈ ਪੱਟੀ ਨੂੰ 
ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਰੰਗ ਰੂਪ ਅਨੁਸਾਰ ਜ਼ੰਗ ਦਿੱਤਾ ਜਾਦਾ 
ਹੈ। ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧਿਆਨ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੌਸਮ 


ਛਾਉਣੀ 
ਅਨੁਸਾਰ ਜ਼ਮੀਨ ਦਾ ਰੰਗ ਬਦਲਣ ਤੇ ਪੱਟੀ ਦਾ ਰੰਗ ਬਦਲਣ ਦੀ 
ਲੋੜ ਵੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਲੜਾਈ ਦੌਰਾਨ ਫ਼ੌਜੀ ਵਰਦੀਆਂ, ਟਰੱਕਾਂ, ਟੈਂਕਾਂ 
ਅਤੇ ਤੋਪਾਂ ਨੂੰ ਧਰਾਤਲ ਅਨੁਸਾਰ ਰੰਗ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਟਾਹਣੀਆਂ, 
ਝਾੜੀਆਂ ਦੇ ਜਾਲ ਨਾਲ ਢੱਕ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੁਸ਼ਮਣ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ 
ਕਰਨ ਸਮੇਂ ਧੂੰਏ ਦੀ ਸਕਰੀਨ (ਓਹਲਾ) ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਅਤਿ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। 

ਇਸੇ ਸਿਧਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ, ਮੈਦਾਨਾਂ ਵਿਚ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਦੀ ਵਰਦੀ 
ਦਾ' ਰੰਗ ਖਾਖੀ-ਹਰਾ ਅਤੇ ਬਰਫ਼ਾਨੀ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿਚ ਚਿੱਟਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 
ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਅਜਿਹੇ ਪਿਛੋਕੜ ਵਿਚ ਖੜ੍ਹਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਥੇ ਉਸ ਦੀ 
ਸਥਿਤੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਨ ਨਾਲ ਬਿਨਾਂ 


ਕਿਸੇ ਉਚੇਚ ਦੇ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਤੋਂ ਛੁਪਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ' 


ਹੈ। ਛਲ-ਛਪਾਉ ਵਿਚ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਜਾਂ ਖੜਕਾ ਕਰਨ ਦੀ ਮਨਾਹੀ 
ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੂੰ ਤਿਤਰ-ਬਿਤਰ ਕਰਨਾ ਵੀ ਛਲ-ਛਪਾਉ ਵਿਚ 
ਸਹਾਈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ. ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫ਼ੌਜੀ ਟਿਕਾਣਿਆਂ ਦੀ ਪਛਾਣ 
ਕਰਨੀ ਬਹੁਤ ਕਠਿਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 

ਇਸ ਸਭ ਕੁਝ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਇਸ ਕਲਾ ਨਾਲ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਵੱਡੇ ਤੇ 
_ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫੀ ਜਾਂ ਹਵਾਈ ਪ੍ਰਖਣ ਤੋਂ ਛੁਪਾਉਣਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਸਮੇਂ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਰੱਖਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ 
ਹੈ। 

ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ 
ਧੇਖਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਪਰ ਇਸ ਯੁੱਗ ਵਿਚ ਰਡਾਰ ਆਦਿ ਉਪਕਰਣਾਂ 
ਦੇ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਉਣ ਨਾਲ ਇਸ ਕਲਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਬਚਣਾ 
ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਧੀ ਵਿਚ ਹੇਰ ਵਿਕਾਸ ਲਿਆਉਣ ਦੀ 
ਨੀਰ 


ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਜਹਾਜ਼ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਅਤੇ ਰਫ਼ਤਾਰ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿਚ ਭੁਲੇਖਾ 
ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੰਗੀ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਵਪਾਰਕ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਦਾ ਰੰਗ-ਰੂਪ 
ਦੇ ਕੇ ਪਣ-ਡੁੱਬੀਆਂ ਨੂੰ ਧੇਖਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਣ-ਡੁੱਬੀ 
ਭੁਲੇਖਾ ਖਾ ਕੇ ਜਦੋਂ ਸਮੁੰਦਰੀ ਤਲ ਤੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਉੱਤੇ 
ਗੋਲਾਬਾਰੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਛਲ-ਛਪਾਉ ਵਿਚ ਮੁੱਖ 
ਤੌਰ ਤੇ ਦੋ ਵਿਧੀਆਂ ਅਰਥਾਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵਸਤਾਂ ਨੂੰ ਛੁਪਾਉਣਾ 
ਤਤ ਤਿਉ 
ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। 

ਹ. ਪੁ.-ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੇ. 4:316 ; ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 2:486 

ਛਾਉਣੀ : ਸੈਨਾ ਜਾਂ ਫ਼ੌਜ ਦੀਆਂ ਟੁਕੜੀਆਂ ਨੂੰ ਮੌਸਮ-ਸਹਿ 
(ਜਿਸ ਉਪਰ ਮੌਸਮ ਦਾ ਅਸਰ ਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੋਵੇ) ਪਨਾਹਗਾਹਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ 
ਪ੍ਰਾਈਵੈਟ ਘਰ ਜਾਂ ਦੂਸਰੀਆਂ ਹੋਰ ਇਮਾਂਰਤਾਂ) ਜਿਹੜੀਆਂ ਕਿ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ 


ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਜਾਂ ਸੰਰਚਨਾ ਮੱਲਣ ਨੂੰ ਛਾਉਣੀ ਕਿਹਾ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 

ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਜਦੋਂ ਇਕ ਯੂਰਪੀ ਫ਼ੌਜ ਸਰਗਰਮ ਆੱਪਰੇਸ਼ਨਾਂ ਦੀ 
ਕਮਾਨ ਵਿਚ ਵਿਰੋਧੀ ਦਲਾਂ ਵੱਲੋਂ ਅਚਾਨਕ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਬਚਾਉਣ 
ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਦੂਰ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਜੇ ਲੰਬੀ ਮੁਹਿੰਮ 
ਚਲਾਉਣ ਸਮੇਂ ਥੱਕ ਜਾਂਦੇ ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨੇੜੇ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਵਕਤੀ 
ਆਰਾਮ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਸੇ ਨੂੰ ਉਦੋਂ ਛਾਉਣੀ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ 
ਸੀ। ਉੱਨੀਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮੱਧ ਤੱਕ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੱਕੇ ਸੰਗਠਨ ਕੇਵਲ 
ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਹੇਠ ਸਨ। ਇਹ ਆਮ ਕਰਕੇ 


ਦੇ 


146 


ਮੂਲ ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਦੀਆਂ ਬਸਤੀਆਂ ਦੇ ਚੁਗਿਰਦੇ ਤੋਂ ਕੁਝ ਫ਼ਾਸਲੇ ਤੇ 
ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ।. 


ਮਿ ਨ 
ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਿਖਲਾਈ` ਦੌਰਾਨ ਅਮਰੀਕਨ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਛਾਉਣੀਆਂ ਵਿਚ 
ਪਨਾਹ ਦੇਣ ਦੇ ਮੰਤਵ ਲਈ ਬੜੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਇਕੇ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਦੇ ` 
ਲੱਕੜੀ ਦੇ ਦੋ-ਦੋ ਮੰਜ਼ਲੇ ਮਕਾਨ ਬਣਾਏ ਗਏ ਸਨ। ਰ 
ਗਏ ਜਾਂ ਉੱਝ ਹੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਇਸ ਲਈ ਜਦੋਂ ਦੂਸਰੇ ਵਿਸ਼ਵ 
ਯੁੱਧ ਦੀ ਅਮਰੀਕਨ ਫ਼ੌਜ ਇਕੱਠੀ ਹੋਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ ਤਾਂ ਟਿਕਾਣਿਆਂ 
ਦਾ ਨਵਾਂ ਸਮੂਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਪਿਆ ਅਤੇ ਸੰਰਚਨਾ ਦਾ ਕੰਮ ਤੇਜ਼ _ 
ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਰ 

ਹ. ਪੁ.-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 4 : 773 

ਛਾਇਆਵਾਦ : ਇਹ ਇਕ ਨਵੀਂ ਕਿਸਮ ਦੀ ਕਾਵਿ-ਧਾਰਾ 
ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ ਰੋਮਾਂਟਿਕ ਕਵੀਆਂ ਅਤੇ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਕਵੀ 
ਰਾਬਿੰਦਰ ਨਾਥ ਟੈਗੋਰ ਦੀ ਕਾਵਿ-ਧਾਰਾ ਦੇ ਢੰਗ ਦੀਆਂ ਜਾਂ ਉਸ ਤੋਂ 
ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਈ ਸੀ। ਕਈ ਆਲੋਚਕ ਇਹ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪੁਰਾਤਨ 
ਸਿੱਧਾਂ ਦੀ ਛਾਇਆ ਭਾਸ਼ਾ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਰਾਹੀਂ ਭਾਵ 
ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਅਸਪਸ਼ਟਤਾ ਦੇ ਕਾਹਨ ਇਸ ਨਵੇਂ ਕਾਵਿ ਨੂੰ 
ਛਾਇਆਵਾਦ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਮੁੱਢ ਵਿਚ ਕਈ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰ 
ਸੀ ਕਿ ਰਹੱਸਵਾਦ ਅਤੇ ਛਾਇਆਵਾਦ ਇਕ ਹੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਮਗਰੋਂ 
ਰਹੱਸਵਾਦ ਨੂੰ ਮਿਸਟੀਸਿਜ਼ਮ ਦਾ ਅਤੇ ਛਾਇਆਵਾਦ ਨੂੰ ਰੋਮਾਂਟਿਸਿਜ਼ਮ 
ਦਾ ਸੂਚਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਡਾ. ਨਗੈਂਦਰ ਅਨੁਸਾਰ ਛਾਇਆਵਾਦ 
ਇਕ_ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਭਾਵ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਹੈ, ਜੀਵਨ ਬਾਰੇ ਇਕ 
ਭਾਵਾਤਮਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਹੈ। ਇਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੇਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਨਵੇਂ 
ਜੀਵਨ ਦੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਅਤੇ ਅਰਮਾਨਾਂ.ਦਾ ਘੋਲ- ਮੇਲ। ਛਾਇਆਵਾਦੀ 
ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਉ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਤੇ ਸੰਕੇਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 

ਪਿਛੋਕੜ--ਛਾਇਆਵਾਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਕੁਝ- ਗੁਣ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ 
ਪੁਰਾਤਨ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਵੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਵੇਦ ਵਿਚ ਊਸ਼ਾ, ਸੰਧਿਆ, 
ਅਗਨੀ, ਵਰੁਣ, ਸੂਰਜ, ਚੰਨ, ਯਮ, ਯਮੀ ਆਦਿ ਦੀ ਸੂਖ਼ਮ ਸੱਤਾ ਦਾ 
ਵਰਣਨ ਆਇਆ ਹੈ। ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਦੀ ਕਾਵਿ-ਸ਼ੈਲੀ ਵਿਚ ਸਥੂਲ 
ਵਸਤੂਆਂ ਦਾ ਰਾਗਾਤਮਕ ਵਰਣਨ ਆਇਆ ਹੈ। 

ਸਿੱਧਾਂ ਤੇ ਜੋਗੀਆਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਕਿਤੇ-ਕਿਤੇ ਕੁਝ 
ਛਾਇਆਵਾਦੀ ਗੁਣ ਲੱਭ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬਾਬਾ ਫਰੀਦ ਦੇ ਸਲੋਕ 'ਫਰੀਦਾ 
ਗੋਰ ਨਿਮਾਣੀ ਸਤ ਕਰੇ ਨਿਘਰਿਆ ਘਰਿ ਆਉ, ਸਰਪਰ ਐਥੇ ਆਵਣਾ ' 
ਮਰਵੁਹ ਨਾ ਡਰਿਆਹੁ' ਵਿਚ ਛਾਇਆਵਾਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੇ 
ਹਨ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਵੀ ਕਿਤੇ-ਕਿਤੇ ਚਿੰਨ੍ਹਵਾਦੀ ਪ੍ਰਯੋਗ ਅਤੇ 


-ਮਾਨੋਵੀਕਰਣ ਦੇ ਉਦਾਹਰਣ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ- . 


'ਮੈਂ ਰੇਵੰਦੀ ਸਭੁ ਜਗ ਰੁੰਨਾ, ਰੁਨੜੈ ਵਣਹੁ ਪੰਖੇਰੂ, ੍ 
ਇਕ ਨਾ ਰੁੰਨਾ ਮੇਰੇ ਤਨਕਾ ਬਿਰਹਾ ਜਿਨ ਹਉਪਿਰਹੁ ਵਿਛੋੜੀ' 


(ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ) 
ਛਾਇਆਵਾਦੀ ਕਾਵਿ ਵਿਚ ਕੋਮਲ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਕਥਨੀ ਦੀ 


ਵਿਚਿੱਤਰਤਾ ਅਤੇ ਕੋਮਲ ਬਿਆਨੀ ਇੰਨੀ ਵਧੀਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਬਹੁਤ 


ਰਹੇ ਹਨ। ਹਿੰਦੀ ਛਾਇਆਵਾਦ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਵੀ, ਜੈ ਸ਼ੰਕਰ ਪ੍ਰਸਾਦ ਨੇ 
ਇਸ ਦੇ ਕਲਾ ਪੱਖ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪਾਉਂਦਿਆਂ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਕਿ ਧੁਨੀ 
ਆਪਣਾ ਅਨੁਭਵ ਫਛਾਇਆਵਾਦ ਦੇ ਗੁਣ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹਨ। 


147 


ਰਚਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਸਾਡੇ ਕਵੀਆਂ ਨੇ ਸ਼ਬਦ ਚਿੱਤਰ ਉਸਾਰਨ ਦੀ ਕਲਾ ਵਧੇਰੇ 
ਜਿੱਖੀ ਹੈ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਡੂੰਘੇ ਅਧਿਐਨ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰੋ. ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ 
ਨੇ ਸ਼ਬਦ ਚਿੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਧੀਕ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਜੂਫੀਆਂ 
ਦੇ ਕਲਾਮ ਅਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਨੇ ਸੰਜੋਗ/ਵਿਜੋਗ ਦੇ ਮਨ ਖਿੱਚਵੇਂ 
ਭਾਵ-ਚਿੱਤਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪੰਜਾਬੀ ਬੇਲੀ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਅਮੀਰ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ 
ਸੀ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ, ਪ੍ਰੋ. ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ ਸਫ਼ੀਰ ਨੇ 
ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਤੋਂ ਚੇਖਾ ਲਾਭ ਉਠਾਇਆ ਹੈ। ਛਾਇਆਂਵਾਦੀ 
ਕਾਵਿ ਵਿਚ ਸੂਖ਼ਮ ਭਾਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਉ ਸਥੂਲ ਵਸਤੂਆਂ ਰਾਹੀਂ ਅਤੇ 
ਸਥੂਲ ਵਸਤੂਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਉ ਸੂਖਮ ਭਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। 
ਉਰਦੂ ਦੀ ਗਜ਼ਲ ਸ਼ੈਲੀ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵੀ ਪੰਜਾਬੀ ਰੇਮਾਂਚਿਕ ਕਾਵਿ. ਜਾਂ 


ਛਾਇਆਵਾਦੀ ਕਾਵਿ ਉੱਤੇ ਚੋਖਾ ਪਿਆ ਹੈ। ਫ਼ਾਰਸੀ ਦੇ ਔਖੇ ਸ਼ਬਦਾਂ 


ਕਰਕੇ ਭਾਵ ਦਾ ਸਾਧਾਰਣੀਕਰਣ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਿਆ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ 
ਕਾਵਿ ਦੇ ਛਾਇਆਵਾਦੀ ਕਾਵਿ ਨੇ ਛੰਦਾ-ਬੰਦੀ ਵਿਚ ਬਹੁਰੂਪਤਾ ਅਤੇ 
ਰੌਚਕਤਾ ਦਰਸਾਉਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਪੁਰਾਣੇ ਗਿਣੇ-ਮਿੱਥੇ ਛੰਦ 
ਤਾਂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਰਿਵਾਜੋਂ ਬਾਹਰ ਹੇ ਗਏ। ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮੀ ਕਵੀਆਂ ਨੇ 
ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਅਪਣਾ ਲਈ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਤੇ 
ਟੈਗੋਰ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਨੇ ਸਿਰਖੰਡੀ ਛੰਦ ਦਾ ਰਿਵਾਜ ਵਧਾ ਦਿੱਤਾ। ਪ੍ਰੋ. ਪੂਰਨ 
ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਕਵੀ ਸੈਲਾਨੀ ਛੰਦ ਨੂੰ ਉਨੇ ਸੁਹਜ ਸੁਆਦ 
ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਨਿਭਾ ਸਕਿਆ। ਰ 

ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰੋ. ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਪ੍ਰੋ. ਮੋਹਨ 


ਨਿਰਾਸ਼ਾਵਾਦੀ ਪੱਖ ਉਪਰ ਵਧੇਰੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਹਨੇਰਾ, ਦੁੱਖ ਜਾਂ 
ਬੇਬਸੀ ਦੇ ਚਿੱਤਰ ਬਹੁਤ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਸੰਤੇਖ ਤੇ ਕ੍ਰਿਪਤੀ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ 
ਇਸ ਦੁੱਖ ਭਰੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਭੁਲਾ ਦੇਣ ਜਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਨੱਠ ਕੇ ਉਜਾੜ 
ਵਿਚ ਜਾਂ ਸੁਪਨਿਆਂ ਦੇ ਜਗਤ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਪਲਾਇਨਵਾਦ 
ਨਾਲ ਵੀ ਜਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਗਤੀਵਾਦੀ ਅਲੋਚਕਾਂ ਨੇ 
ਛਾਇਆਵਾਦ ਨੂੰ ਪਲਾਇਨਵਾਦ ਦਾ ਇਕ ਰੂਪ ਮੰਨਿਆ ਹੈ। 

ਭਵਿੱਖ--ਹਿੰਦੀ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਛਾਇਆਵਾਦੀ ਕਵੀ ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ 
ਨੰਦਨ ਪੰਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿਚ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ 
ਤੇ ਇਉ' ਲਿਖਿਆ ਹੈ, 'ਛਾਇਆਵਾਦ ਵਿਚ ਹੁਣ ਭਵਿੱਖ ਲਈ ਨਵੇਂ 
ਤੇ ਉਪਯੋਗੀ ਆਦਰਸ਼, ਨਵੀਂ ਭਾਵਨਾ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਵਿਚਾਰਾਂ 
ਦਾ ਰਸ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ। ਉਹ ਕਾਵਿ ਦੀ ਥਾਂ ਅਲੰਕਾਰ-ਭਰਿਆ ਸੰਗੀਤ 
ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ।' 


ਲਿਖਣ ਤੇ ਬੋਲਣ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨੇ ਕਵੀਆਂ ਦੀ ਅਸਪਸ਼ਟਤਾ 


ਕਿਸੇ ਹੱਦ ਤੱਕ ਮਿਟਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਜਨਤਾਵਾਦ ਨੇ ਕਵੀ ਦੀ 'ਮੈਂ' ਨੂੰ 
ਜਨਤਾ ਦੀ 'ਮੈਂ` ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਹੋ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਕਲ ਦੇ 
ਪ੍ਰੀਤਮ, ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ ਸਫ਼ੀਰ ਆਦਿ ਨੇ ੍ਰਗਤੀਵਾਦ ਵੱਲ ਮੋੜਾ 
ਪਾਇਆ। 

ਛਾਇਆਵਾਦ ਨੇ ਭਾਵਨਾ, ਵਿਸ਼ੇ, ਅਨੁਭਵ, ਛੰਦ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾ 
ਵਿਚ ਇਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਲਿਆਂਦੀ ਸੀ ਪਰ ਉਸ ਦਾ ਸੰਪਰਕ ਸਮਾਜ ਨਾਲੋਂ 
ਹਟ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੁਣ ਮਨੁੱਖਤਾ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਤੋਂ ਪਰੇ ਸੱਚੀ ਸੁੰਦਰਤਾ 
ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰਨ ਵੀ ਕਠਨ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। 

_ ਛਾਇਆਵਾਦਆਪਣਾ ਰਾਗ ਗਾ ਚੁੱਕਾ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਦੀ ਗੂੰਜ 
ਚਿਰ ਤੱਕ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦੀ ਰਹੇਗੀ। 

ਹ. ਪੁ.-ਸਾਹਿਤ ਮੰਥਨ-ਜੀਤਾ ਰਾਮ ਬਾਹਰੀ ; ਹਿੰ. ਸਾ. ਕੋ. 


ਛ਼ਾਤਾ ਫ਼ੌਜ 


ਛਾਤਾ : (440 ਦਰ ਰੰਜ ਜ ਮੁਥਰਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ 
ਵਿਚ ਇਸੇ ਨਾਂ ਦੀ ਤਹਿਸੀਲ ਦਾ ਸਦਰ ਮੁਕਾਮ ਹੈ ਜੋ ਆਗਰੇ ਤੋਂ ਦਿੱਲੀ 
ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਸੜਕ ਉੱਤੇ ਆਗਰੇ ਤੋਂ 90ਕਿ' ਮੀ. ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਸਥਿਤ 
ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਇਸ ਦੀ ਇਕ ਕਿਲੇ ਨਮਾ ਸਰਾਂ ਕਰਕੇ ਹੈ ਲ. 
5 ਹੈਕ_ 12ਏਕੜ) ਵਿਚ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਦੋ ਖੁਲੇ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ 
ਵਾਲੀ ਇਸ ਸਰਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੇਰ ਸ਼ਾਹ ਸੂਰੀ ਜਾਂ ਅਕਬਰ ਦੇ ਰਾਜ ਕਾਲ ਵਿਚ 
ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਅੰਦਰ-ਹੁਣ ਕਈ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਕੱਚੇ ਘਰ 
ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਸੰਨ 1857 ਦੇ ਗਦਰ ਸਮੇਂ ਇਸ ਸਰਾਂ ਉੱਤੇ ਬਾਗ਼ੀਆਂ 
ਨੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜਾਣ ਲਈ 
ਇਸ ਦੀ ਇਕ ਗੁੰਮਟੀ ਨੂੰ ਉਡਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਥੇ ਮੁੱਢ 
ਤੋਂ ਹੀ ਸਥਾਨਕ ਵਪਾਰ ਧੰਦਾ ਹੁੰਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ 1856 
ਦੇ ਐਕਟ 20 ਅਨੁਸਾਰ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਰ 

ਆਬਾਦੀ--16,370 (1991) 

27544" ਉ. ਵਿਥ. ; 77731. ਪੂ. ਲੰਬ. 

ਹ. ਪੁ.-ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ. 10: 197; ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 4 : 325 

ਛਾਤਾ ਫ਼ੌਜ : ਇਹ ਫ਼ੌਜ ਅਜਿਹੇ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੀ ਬਣੀ ਹੁੰਦੀ 
ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਦੁਆਰਾ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਦੀਆਂ ਸਫ਼ਾਂ 





ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਜਾਂ ਕਈ ਵਾਰੀ ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਟਿਕਾਣਿਆਂ ਤੇ ਪੈਰਾਸ਼ੂਟ 
ਦੀ ਮੱਦਦ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਲੜਣ ਲਈ ਜਾਂ ਆਪਣਾ ਅਧਿਕਾਰ 
ਜਮਾਉਣ ਲਈ ਉਤਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਵਿਚ ਸਵਾਰ 
ਹੁੰਦੇ ਸਮੇਂ ਪੈਰਾਸ਼ੂਟਾਂ ਦੀਆਂ ਇਹ ਗਠੜੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ 
ਉੱਤੇ ਫੀਤਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਬੰਨ੍ਹੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਥਾਂ ਤੇ 
ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ ਵਿਚੋਂ ਕੁੱਦਣ ਨਾਲ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੇਰ ਤਰਹਾਂ, 
ਅਤੇ ਪੈਰਾਸ਼ੂਟ ਦੀ ਛੱਤਰੀ ਫੈਲ ਕੇ ਡਿੱਗਦੇ ਹੋਏ ਸੈਨਿਕ ਦੀ ਗਤੀ ਨੂੰ 
ਹੌਲੀ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। 

ਪਹਿਲੇ ਵਿਸ਼ਵ-ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਕੁਝ ਸੈਨਿਕ ਕੰਮਾਂ ਲਈ ਪੈਰਾਸ਼ੂਟ 
ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਰੂਸ ਨੇ 1930ਈ. ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਇਸ 
ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਵੇਖੀ ਪਰ ਇਸ ਦੀ ਆਮ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਰੂਸ ਨੂੰ 6 
ਸਾਲ ਲੱਗ ਗਏ। ਇਟਲੀ ਨੇ ਵੀ ਲਗਭਗ ਇਸ ਸਮੇਂ ਛਾਤਾ ਫ਼ੌਜ ਤਿਆਰ 
ਕੀਤੀ। ਸੰਨ 1940ਵਿਚ ਜਰਮਨੀ ਨੇ ਨੀਦਰਲੈਂਡਜ਼ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ` 
ਵਿਚ ਛਾਤਾ ਫ਼ੌਜ ਵਰਤੀ। ਜਰਮਨ ਦੀ ਪੂਰਨ ਵਿਕਸਿਤ ਛਾਤਾ ਫ਼ੌਜ ਦੇ 
ਇਕ ਡਵੀਜ਼ਨ ਵਿਚ ਲਗਭਗ 6,700 ਸੈਨਿਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ£ਦੂਸਰੇ ਵਿਸ਼ਵ 


ਛਾਂਦੇਗਯ ਉਪਨਿਸ਼ਦ 


146 


ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਜਰਮਨੀ ਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਟੈਂਕ, ਤੋਪਾਂ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਿਸ਼ਤੀਆਂ (ਲਾਈਫ਼ ਬੋਟ) 
ਦੂਸਰੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਵੀ ਇਸ ਵੱਲ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੀ _ਉਤਾਰਨ ਲਈ ਕਈ ਵੱਡੇ ਤੰਬੂਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਵਾਲੇ ਪੈਰਾਸ਼ੂਟ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ 


ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀਆਂ। 





ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਉਤਰਨਾ ਰ੍ 
ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਵੀ ਛਾਤਾ ਫ਼ੌਜ ਬਣਾਈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਜਿਹੇ ਪੈਰਾਸ਼ੂਟ 
ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਜਿਹੜੇ ਸੈਨਿਕ ਦੇ ਜਹਾਜ਼ ਵਿਚੋਂ ਕੁੱਦਣ ਨਾਲ ਆਪ ਹੀ 
ਖੁੱਲ੍ਹ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੈਰਾਸ਼ੂਟਾਂ ਦਾ ਵਿਆਸ 8.534 ਮੀ. 28 ਫੁੱਟ) 
ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਸਾਮਾਨਾਂ ਜਾਂ ਭਾਰੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਨੂੰ 
ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਉਤਾਰਨ ਲਈ 0,610 ਮੀ. (2ਫੁੱਟ) ਵਿਆਸ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 
18,288 ਮੀ. (60ਫੁੱਟ)ੇ ਵਿਆਸ ਤੱਕ ਵਾਲੀਆਂ ਛੱਤਰੀਆਂ ਵਰਤੀਆਂ- 


ਸਨ। ਛਾਤਾ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੂੰ ਲੋੜੀਂਦੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਲਈ ਗਲਾਈਡਰ 


ਵੀ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਰਟਿਸ ਸੀ-47ਦੇ ਢੰਗ ਵਾਲਾ ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ 


36 ਛਾਤਾ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੇ' ਨਾਲ-ਨਾਲ ਤੋਪ, ਟੈਂਕ ਅਤੇ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ 
ਫ਼ੌਜੀ ਗੱਡੀਆਂ ਲੱਦੇ ਹੋਏ ਦੇ ਗਲਾਈਡਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਉਡਾ ਕੇ ਲੈ ਜਾਂਦਾ 
ਹੈ। ਪੈਰਾਸ਼ੂਟ, ਗਲਾਈਡਰ ਅਤੇ ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ 
ਛਾਤਾ ਸੈਨਿਕ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਣ ਲਈ ਹਾਲੇ ਤਕ ਕੋਈ ਹੋਰ ਸਾਧਨ ਵਿਕਸਿਤ 


_ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਿਆ। 


ਛਾਤਾ-ਫ਼ੌਜਾਂ ਥਲ-ਸੈਨਾ ਦੀ ਮੱਦਦ ਨਾਲ ਇਕ ਮਿਥੀ ਸਕੀਮ 
ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਪੂਰਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਪਯੋਗ 
ਵਿਚ ਹਵਾ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦੀ ਬਹੁਤ ਮਹਾਨਤਾ ਹੈ। ਦੀਪਾਂ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ 
ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਉਪਯੋਗ ਹੈ। ਸਿ 

`ਹ. ਪੁ.-ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 4:315 ਇੰ ਰ 
__ ਛਾਂਦੋਗਯ ਉਪਨਿਸ਼ਦ : ਇਹ ਸਾਮਵੇਦ ਦੇ ਛਾਂਦੋਗਯ 
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਇਕ ਭਾਗ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਦਸ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ 
ਵਿਚੋਂ ਨਵਾਂ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਅੱਠ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਹਰੇਕ 
ਵਿਚ ਇਕ ਇਕ ਅਧਿਆਇ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਨਿਮਨ ਅਨੁਸਾਰ 


. ੈਂ :-- 

1 ੨ ੭% . 4 

ਅਘ 8 
3 19. 110 
4 17. - 79 
5 24. 89 
6 1669 
7 26 _ 50 
8 15 ਰ 62 ` 


ਬ੍ਰਹਮ-ਗਿਆਨ ਦੇ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਛਾਂਦੋਗਯ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਦੀ 
ਪਰੰਪਰਾ ਵਿਚ ਅੱਠਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਵਚਨ ਬ੍ਰਹਮਾ 
ਨੇ ਪਰਜਾਪਤੀ ਨੂੰ, ਪਰਜਾਪਤੀ ਨੇ ਮਨੂੰ ਨੂੰ ਅਤੇ ਮਨੂੰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ 
ਨੂੰ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਦਾ ਜਗਤ ਵਿਚ ਵਿਸਥਾਰ ਹੋਇਆ। ਇਸ 
ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਸੰਨਿਆਸ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੈ ਜੋ ਅੱਠਵੇਂ ਅਧਿਆਇ.ਦੇ 


ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਵਿਆਹ 
ਆਦਿ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਓਅੰ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ, 
ਯੱਗਾਂ ਦੀ ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਵਿੱਦਿਆ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। 

ਇਸ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਦੇ ਮੁੱਖ ਵਿਚਾਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਨ-ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ 
ਆਰੰਭ ਸਮੇਂ ਕੇਵਲ ਇਕੋ ਅਤੇ ਅਦਵੈਤ ਸੱਤ ਸੀ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਅਸੱਤ ਦੀ 
ਉੱਤਪਤੀ ਹੋਈ। ਤੈਤਰੀਯ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਵਿਚ ਅਸੱਤ ਤੋਂ ਸੱਤ ਦੀ 
ਉੱਤਪਤੀ ਹੋਈ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ ਪਰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਹੋਣ ਦੇ 
ਬਾਵਜੂਦ, ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਅਰਥ ਇਕੋਂ ਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਸੱਤ ਨੂੰ ਹੀ 'ਬ੍ਰਹਮ' 
ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਇਕ ਤੋਂ ਅਨੇਕ ਹੋਣ ਦੀ ਇੱਛਾਂ ਨਾਲ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ 
ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਕੇ ਉਸ ਵਿਚ ਜੀਵ-ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ। 


149 


`ਇਜ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਵਿਚ ਪੰਜ ਤਨਮਾਤ੍ਰਾ ਅਤੇ ਪੰਜ ਮਹਾਂਭੂਤਾਂ ਦਾ 
ਵਰਣਨ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ, ਸਗੋਂ ਤੇਜ਼, ਜਲ ਅਤੇ ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੂਲ 
ਵਿ 
ਹੈ। 


ਛੇਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦੇ ਅੱਠਵੇਂ ਖੰਡ ਅਤੇ ਸੋਲਵੇਂ ਮੰਤਰ ਵਿਚ ਇਸ 
ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਅਸਲ ਵਿਚ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ: 
ਜੋ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਇਸ ਉਪਨਿਸ਼ਦ 
ਦੇ ਮਹਾਵਾਕ 'ਤਤਵਮਸੀ' ਵਿਚ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ 
ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਦੀਆਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਮਿਲ ਕੇ ਸਮੁੰਦਰ ਹੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ 
ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਸੱਤਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੀਆਂ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਸਾਰੇ 
ਜੀਵ ਆਤਮ-ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਭੁੱਲੇ ਹੋਏ ਹਨ। 

ਛਾਂਦੋਗਯ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਸਬੰਧੀ ਸ਼ੰਕਰਚਾਰੀਆ ਦੇ ਟੀਕੇ ਨੂੰ 
ਉੱਤਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 

. ਹ. ਪੁ.-ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ ; ਮ. ਕੋ. 

ਛਾਪਰੀ : ਇਹ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ 
ਦੀ ਤਹਿਸੀਲ ਤਰਨਤਾਰਨ ਵਿਚ ਇਕ ਇਤਿਹਾਸ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਇਥੇ ਇਕ 
ਪ੍ਰੇਮੀ ਸਿੱਖ ਭਾਈ 'ਹੇਮਾ' ਦੀ ਛੱਪਰੀ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ 
ਨੇ ਨਿਵਾਸ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ''ਭਲੀ ਸੁਹਾਵੀ ਛਾਪਰੀ ਜਾ ਮਹਿਗੁਨ ਗਾਏ'' 
(ਸੂਹੀ ਮ: ੫) ਸ਼ਬਦ ਉਚਾਰਿਆ। 

ਇਸ ਸਥਾਨ ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀਤ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ 
ਜੀ ਵੀ ਆਏ ਸਨ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਜੀ 
ਨੇ ਇਥੇ ਚਰਨ ਪਾਏ ਸਨ। ਇਹ ਥਾਂ ਤਰਨਤਾਰਨ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਤੋਂ 
16 ਕਿਮੀ. ਦੂਰ ਉੱਤਰ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਹੈ। 

_ਹ. ਪੁ.-ਮ. ਕੋ. : 489 

ਛਾਬਦਾ, ਬਾਲ : ਰਿ ਜਨ 


1923ਨੂੰ ਹੇਇਆ। ਸੰਨ 1958 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ 


ਕੀਤੀ। ਸੰਨ 1960 ਤੋਂ 1966 ਤੱਕ ਇਸ ਨੇ ਕਲਾ ਦੀਆਂ ਕੌਮਾਂਤਰੀ 
ਨੁਮਾਇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਭਾਗ ਲਿਆ। ਸੰਨ 1961 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਜਾਪਾਨ ਵਿਚ 
ਅਤੇ 1965 ਈ. ਵਿਚ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਕਲਾ 
ਦਾ ਪ੍ਰ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ। ਸੰਨ 1961 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ 'ਟੋਕੀਓ ਗਵਰਨਰ 
ਐਵਾਰਡ' ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਆਪਣੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ 'ਦੀ ਗ੍ਰੇਸਿਜ਼' ਅਤੇ 
ਅਕਾਦਮੀ ਵੱਲੋਂ ਕਰੂਮਵਾਰ 1965ਅਤੇ 1966ਈ. ਵਿਚ ਇਨਾਮ ਮਿਲਿਆ। 

__ਹ. ਪੁ.-ਇੰਡੀਆ ਹੂਜ਼. ਹੂੰ. 1982 ; ਨੈਸ਼ਨਲ ਆਨਰਜ਼ ਐਨ; ਆਰਟਿਸਟ 

ਛਾਬਰਾ : ਇਹ ਅਣਵੰਡੇ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਰਾਜਪੁਤਾਨਾ ਪ੍ਰਾਂਤ 
ਵਿਚ ਮੱਧ-ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਰਗਨਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਸੀ। ਕੁਝ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਾਰਨਾਂ 
ਕਰਕੇ ਇਸ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਗਵਾਲੀਅਰ ਦੇ ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ ਦੇ ਰਾਜਨੀਤਕ 
ਅਧਿਕਾਰ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਦਾ ਕੁੱਲ 
ਰਕਬਾ ,799 ਵ. ਕਿ. ਮੀ. (312 ਵ. ਮੀਲ) ਸੀ! ਇਹ ਖੇਤਰ ਇਕ 
ਤਿਕੋਣੀ ਜਿਹੀ ਸ਼ਕਲ ਵਿਚ ਸੀ ਜਿਸਨੂੰ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ਤੇ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ 
ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ-ਅਗਵਾੜ, ਮੁੰਜਵਾੜ ਤੇ ਪਿਛਵਾੜ। ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਵਿਚੋਂ ਅਗਵਾੜ ਵਾਲਾ ਹਿੱਸਾ ਪੱਧਰੀ ਭੂਮੀ ਵਾਲਾ ਜ਼ਰਖੇਜ਼ ਹੈ ਜਦ ਕਿ 
ਹਨ। ਪਾਰਬਤੀ ਨਦੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀ ਅੰਧੇਰੀ ਇਸ 
ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਵਹਿਣ ਵਾਲੀਆਂ ਮੁੱਖ ਨਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਇਸ 
ਖੋਤਰ ਦੀ ਅੰਤਰ-ਭੂਮੀ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਗੋਂ ਪਾਰਬਤੀ ਇਸ 
ਖੇਤਰ ਦੀ ਪੂਰਬੀ ਤੇ ਉੱਤਰੀ. ਹੱਦ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਵਹਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ 
ਅੰਧੇਰੀ ਨਦੀ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਹੱਦਬੰਦੀ ਕਰਦੀ ਹੈ। 


ਛਾਬਰਾ ਸ਼ਹਿਰ ਇਸਦਾ ਸਦਰ-ਮੁਕਾਮ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਵਿਚ _ 
185 ਪਿੰਡ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਚਮਾਰ, ਧਾਕਰ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਤੇ ਦੋਧਾ ਜਾਤਾਂ 
ਦੇ ਲੋਕ ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੇ ਮੂਲ ਵਸਨੀਕ ਸਨ। ਛਾਬਰਾ ਪਰਗਨੇ ਵਿਚ 
ਖਿੱਚੀ ਚੌਹਾਨ ਰਾਜਪੂਤ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆ ਕੇ ਆਬਾਦ ਹੋਏ ਮੰਨੇ 
ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੰਨ 1295 ਵਿਚ ਇਸ ਕਬੀਲੇ ਦੇ ਮੁਖੀ ਗੁੱਗਲ ਸਿੰਘ ਨੇ 
'ਗੁਗੌੜ' ਦੇ ਕਿਲੇ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ 'ਗੁਗੌੜ' ਇਸ ਇਲਾਕੇ 
ਦਾ ਮੁੱਖ ਸ਼ਹਿਰ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਅਨਾਰਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤ ਤੀਕ ਇਹ ਜਸਵੰਤ 
ਰਾਓ ਹੋਲਕਰ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਹੇਠ ਆਇਆ ਅਤੇ 1816 ਈ. ਵਿਚ ਅਮੀਰ 
ਖ਼ਾਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਸੰਨ 1817ਦੀ ਸੰਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ 
ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਹ ਇਲਾਕਾ ਪੱਕੇ ਤੌਰ ਤੇ ਅਮੀਰ ਖ਼ਾਂ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। 

ਕਣਕ, ਜਵਾਰ ਇਥੋਂ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਫ਼ਸਲਾਂ ਹਨ। ਮੱਕੀ, ਛੋਲੇ ਤੇ 
ਸੂਰਜਮੁਖੀ ਦੀ.ਵੀ. ਥੋੜ੍ਹੀ ਬਹੁਤ ਖੇਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸੰਤਰਾ ਇਸ ਇਲਾਕੇ 
ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਫਲ ਹੈ। _ 

ਹ. ਪੁ.-ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ_ 10: 195 

ਛਾਬਰਾ : ਸ਼ਹਿਰ-ਇਹ ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜਸਥਾਨ ਰਾਜ ਦੇ 
ਕੋਟੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਇਕ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਪਹਿਲਾਂ ਅਣਵੰਡੇ .ਭਾਰਤ ਦੀ 
'ਸੈਂਟਰਲ ਇੰਡੀਆ ਏਜੰਸੀ' ਦੀ ਰਾਜਪੁਤਾਨਾ ਖੇਤਰ ਦੀ ਟੈਂਕ ਰਿਆਸਤ 
ਦੇ ਛਾਬਰਾ ਪਰਗਨੇ ਦਾ ਸਦਰ-ਮੁਕਾਮ ਸੀ। ਇਥੇ 15ਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ 
ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਇਕ ਕਿਲਾ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਖਿੱਚੀ (60005) 
ਹਾਂਕਮਾਂ ਦਾ ਬਣਵਾਇਆ ਖਿਆਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ 
ਆਰੰਭ ਤੱਕ ਇਥੇ ਇਕ ਡਾਕਘਰ, ਇਕ ਛੋਟੀ ਜੇਲ੍ਹ, ਦੇਸੀ ਸਕੂਲ, 
ਡਿਸਪੈਂਸਰੀ ਆਦਿ ਵਰਗੀਆਂ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਸਹੂਲਤਾਂ ਮੁਹੱਈਆ ਕੀਤੀਆਂ 
ਗਈਆਂ ਸਨ। 

ਆਬਾਦੀ-16,384 (1991) 

24539" ਉ. ਵਿਥ.; 76752'ਪੂ. ਲੰਬ. 

ਹ. ਪੁ.-ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ. 10 - 196 ਰ 

_ਛਾਲਾ (ਦਾਰ) : ਛਾਲਾ, ਫੋੜਾ ਜਾਂ ਦਾਹ, ਚਮੜੀ ਅਤੇ ਇਸ 

ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਉਤਕਾਂ ਦੀ ਇਕ ਤੇਜ਼ ਸਥਾਨਕ ਉੱਤੇਜਨਾ, ਹੈ ਜੋ ਇਕ ਖ਼ਾਸ 
ਕਿਸਮ ਦੇ ਬੈਕਟੀਰੀਆ ਸਟੈਫੀਲੋਕਾੱਕਸ ਆਰਿਅਸ ਦੀ ਲਾਗ ਕਾਰਨ 
ਹੇ- ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਿ 
ਲਾਗਾਂ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਇਹ 
ਸਟੈਫੀਲੇਕਾੱਕਲ ਲਾਗਾਂ ਲਈ ਹੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਲਾਗ 
ਵਾਲਾਂ ਦੀਆਂ ਖੋੜਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਲਗਦੀਆਂ ਚਰਬੀ-ਗ੍ਰੰਥੀਆਂ ਤੋਂ ਆਰੰਭ 
ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉੱਤੇਜਨਾ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਛਾਲਾ 
ਆਕਾਰ ਵਿਚ ਵਧਣ ਲਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲਾਲੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸਦੇ 
ਨਾਲ ਹੀ ਸੋਜ ਅਤੇ ਦਰਦ ਵੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਕਸਰ ਵਾਲਾਂ 
ਦੇ ਮੁਸਾਮ ਰਸਤੇ ਸੁਭਾਵਕ ਤੌਰ ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਰਿਸਣ ਲਗ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ। __ ਰ 
ਲਾਗ ਲਗੀ ਹੋਵੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਸਖੋਰਾ ਫੇੜਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਬੁੱਢੇ 
ਅਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਇਨਸਾਨਾਂ ਵਿਚ ਕਾਫ਼ੀ ਖਤਰਨਾਕ ਸਿੱਧ ਹੈ ਸਕਦਾ ਹੈ।' 
ਕਈ ਜਵਾਨ ਅਤੇ ਸਿਹਤਮੰਦ ਇਨਸਾਨਾਂ ਵਿਚ ਬਿਨਾਂ ਕਾਰਨ ਹੀ ਫੋੜੇ 
ਨਿਕਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। 
ਹ. ਪੁ-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ_ 3: 858; ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 20 : 753 
ਛਿਹਰਟਾ : ਇਹ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਢੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ 


ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦਾ ਇਕ ਉਪ-ਨਗਰ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ 7 


ਕਿ. ਮੀ. ਦੇ ਫਾਸਲੇ ਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਅਟਾਰੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਸੜਕ 


ਫਿੱਕ 


ਉਪਠ ਵਾਕਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਨਾਂ ਉਸ ਖੂਹ ਤੋਂ ਪਿਆ ਹੈ ਜਿਸਦੇ 
ਛੇ-ਵਿੱਦ ਛੇ ਹਲਟ) ਸਨ। ਇਹ ਖੂਹ ਇਥੋਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਗੁਰਦੁਆਰੇ 
ਵਿਚ ਹੈ।ਇਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪੰਜਵੇਂ ਗੁਰੂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ 
ਬਣਵਾਇਆ। ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਵੀ ਸੰਤਾਨ ਦੀ ਇੱਛੁਕ 
ਔਰਤ ਇਸ ਜਗ੍ਹਾ ਸ਼ਰਧਾਪੂਰਵਕ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ ਆਪਣੀ 
ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਜਨਵਰੀ ਫ਼ਰਵਰੀ ਮਹੀਨੇ ਬਸੰਤ ਪੰਚਮੀ 
ਦੇ ਦਿਣ ਇਥੇ ਭਾਰੀ ਇਕੱਠ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦੂਰੋਂ-ਦੂਰੋਂ ਸੰਗਤਾਂ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ 
ਖੂਹ ਤੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਮੁਰਾਦਾਂ 
ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਛੇ ਹਲਟਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਪਾਣੀ ਕੱਢਣ 
ਲਈ ਮੋਟਰ ਲਗੀ ਹੋਈ ਹੈ ਅਤੇ ਖੂਹ ਦਾ ਪਾਣੀ ਬਾਹਰ ਇਕ ਤਲਾਅ 
ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਇਕੱਠਾ ਹੁੰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਛਿਹਰਟਾ ਤੋਂ 21/2ਕਿ. ਮੀ. 
ਦੇ ਫ਼ਾਸਲੇ ਤੇ ਵਡਾਲੀ ਗੁਰ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ 
ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਹਰ ਸਾਲ ਬਸੰਤ ਪੰਚਮੀਂ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਇਥੇ 
ਵੀ ਭਾਜੀ ਮੇਲ ਲਗਾਦਾ ਹੈ। 


ਅਜੋਕ' ਸ਼ਹਿਰ ਦੂਜੇ ਦਰਜੇ ਦਾ ਮਿਊੱਸਪਲ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਇਥੇ 
ਦੋ ਹਾਈ ਸਰੂਲ, ਇਕ ਸਰਕਾਰੀ ਪਾਲਿਟੈਕਨਿਕ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ, ਇਕ 
ਮਿਉਂਸਪਲੇ ਹਸਪਤਾਲ, ਇਕ ਡੰਗਰਾਂ ਦਾ ਹਸਪਤਾਲ, ਡਾਕ ਤੇ ਤਾਰ 
ਹਨ ਜਿਥੇ ਅਨੇਕਾਂ ਉੱਤਪਾਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। 

ਹ. ਪੁ.--ਗ. ਇੰਡ. (ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ) 1989 
ਰ ਛਿੱਕ : ਇਹ ਨੱਕ ਅਤੇ ਮੂੰਹ ਵਿਚੋਂ ਬਹੁਤ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਹਵਾ 
ਬਾਹਰ ਕੱਢਣ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਸਵਾਸੀ ਇੱਛਾ ਵਿਰੇਧੀ 
ਪਰਤਵੀਂ ਕਿਰਿਆ ਹੈ। ਨੱਕ ਦੀ ਲੇਸਦਾਰ ਝਿੱਲੀ ਵਿਚ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ 
ਵਾਲੀਆਂ ਨਸਾਂ ਦੇ ਸਿਰਿਆਂ ਦੀ ਖਰਖਰੀ ਕਾਰਨ ਜਾਂ ਆੱਪਟਿਕ ਨਜ 
ਦੀ ਤੇਜ਼ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਹੋਈ ਉੱਤੇਜਨਾ ਕਾਰਨ ਛਿੱਕ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। 
ਇਹ ਖਰਖਰੀ ਕਈ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਨੱਕ ਦੀ 
ਲੇਸਦਾਰ ਝਿੱਲੀ ਦੀ ਸੋਜ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਛਿੱਕਾਂ ਆਉਣ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ 
ਅਕਸਰ ਜ਼ੁਕਾਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ; ਨੱਕ ਵਿਚ ਓਪਰੇ ਕਣ, ਜੋ ਫੁੱਲ ਜਾਂ 
ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦੀ ਅਲਰਜੀ ਦਾਂ ਹੋਣਾ। ਛਿੱਕ ਮਾਰਨ ਸਮ ਜੋ ਹਵਾ 
ਬਾਹਰ ਕੱਢੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਉਸ ਨਾਲ ਹੋਰਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਲਾਗ ਲਗ ਸਕਦੀ 
ਹੈ। 
____ਕਈ ਵਾਰ ਛਿੱਕਾਂ ਦਾ ਦੌਰਾ ਜਿਹਾ ਵੀ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ 
ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਇਨਲਾਨ ਛਿੱਕ ਮਾਰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਤਾਂ ਉਹ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਯਾਦ 
ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਫਿਰ 'ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਤੁਹਾਨੂੰ ਚੰਗੇ ਭਾਗ ਲਾਵੇ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 

ਹ. ਪੁ-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 20 : 853 ਰ 

ਛਿੰਦਵਾੜਾ : ਹਿਰ 
ਇਕ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਖੇਤਰਫਲ 11,£27ਵ₹_ ਕਿ. ਮੀ. ਅਤੇ ਆਬਾਦੀ 
15,68,702 (1991) ਪਰ ਦਾਰ ਅਤ 
ਸਦਰ-ਮੁਕਾਮ ਹੈ। ਭੂਗੋਲਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ 
ਪਹਾੜ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਨਾਗਪੁਰ ਮੈਦਾਨ ਹਨ। ਪੂਰਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸਤਪੁੜਾ 
ਲੜੀਆਂ ਦੇ ਮੱਧਵਰਤੀ ਪਠਾਰ ਉੱਤੇ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਪਠਾਰ ਦੀ ਢਲਾਣ 
ਨਾਗਪੁਰ ਮੈਦਾਨ ਵੱਲ ਹੈ। ਮੈਦਾਨ ਦੀ ਅਸਤ ਉੱਚਾਈ 666 ਮੀ. 
(2000 ਫੁੱਟ) ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਵਧਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਥੇ 
ਕਈ ਸਿਖਰਾਂ ਦੀ ਉੱਚਾਈ 1,121 ਮੀ. (3,700ਫੁੱਟ) ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਤੇ ਹੋ 
ਜਾਦੀ ਹੈ। ਕਨਹਾਨ, ਪੈਂਚ, ਕੁਲਬੇਹੜਾ ਅਤੇ ਜਾਮ ਇਸ ਵਿਚੇਂ ਦੀ 
ਵਗਣ ਵਾਲੇ ਦਰਿਆ ਹਨ। ਨਰਬਦਾ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਉੱਤਰ ਦੇ 


150 


ਚਟਾਨਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਪੱਖੋਂ ਇਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਦੱਖਣੀ ਪਠਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਲਾਵੇ 
ਦੀਆਂ ਚਟਾਨਾਂ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਚਟਾਨਾਂ ਹੇਠਾਂ ਕੋਲੇ ਦੀਆਂ 


ਖਾਣਾਂ ਵੀ ਕਈਆਂ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਹਨ। 


ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਟੀਕ, ਕਿ ਰਿ ਕਿ 
ਮਿਲਦੀ ਹੈ। 


ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਜਲਵਾਯੂ ਠੰਢਾ ਅਤੇ ਸਿਹਤ-ਅਫਜ਼ਾ ਹੈ। ਗਰਮੀ 
ਕਦੇ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਵਰਖਾ ਸਮੇਂ ਗਰਮੀ ਦਾ ਮੌਸਮ ਸੁਹਾਵਣਾ 
ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪੰਚਮਰੀ ਦਾ ਮੌਸਮ ਕਾਫ਼ੀ ਠੰਢਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਾਲੀ.ਅਤੇ ਲਾਲ 
ਮਿੱਟੀ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਕਪਾਹ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਪਾਹ 
ਕਣਕ, ਤਿਲ, ਸਣ ਆਦਿ ਇਥੋਂ ਦੀਆਂ ਖਾਸ ਉਪਜਾਂ ਹਨ। ਪਠਾਰ 
ਉੱਤੇ ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ ਦਾ ਕਿੱਤਾ. ਵੀ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਹੈ। ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਮੈਗਨੀਜ਼, 
ਬਾਕਸਾਈਟ, ਸੰਗਮਰਮਰ ਅਤੇ ਕੋਲਾ ਖਾਣ ਦੀ ਖੁਦਾਈ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 
ਇਥੋਂ ਦੀਆਂ ਸੱਨਅਤਾਂ ਵਿਚ ਕਪਾਹ ਵੇਲ੍ਹਣ, ਰੇਸ਼ਮੀ ਕੱਪੜਾ ਬਣਾਉਣ, 
ਤੇਲ ਕੱਢਣ ਅਤੇ ਲੱਕੜੀ ਦੀ ਚਿਰਾਈ ਦਾ ਕੰਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 

ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਵਸੋਂ ਮੈਦਾਨੀ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਹੈ। 75 ਫ਼ੀਸਦੀ 
ਵਸੋਂ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਗੋਂਡਾ ਅਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਆਦਿਵਾਸੀ 
ਕਬੀਲਿਆਂ ਦੀ ਹੈ। ਇਥੋਂ ਦੇ ਵਰਣਨਯੋਗ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿਚ ਸਦਰ-ਮੁਕਾਮ 
ਛਿੰਦਵਾੜਾ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸੌਸਰ ਦਿਉਗੜ੍ਹ, ਲੋਧੀਖੇਰਾ ਅਤੇ ਮੋਹਗਾਉ' 
ਹਨ। 

ਹ. ਪੁ.-ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ_ 10 : 204 : ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 5 :477; ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 
2:820; ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 4: 327 

ਛਿੰਦਵਾੜਾ : ਸ਼ਹਿਰ--ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਭਾਰਤ) ਰਾਜ ਦੇ ਇਸੇ 
ਨਾਂ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਸਦਰ-ਮੁਕਾਮ ਹੈ ਜੇ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਰਾਜ ਦੇ ਨਾਗਪੁਰ 
ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ 112ਕਿ. ਮੀ. ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਸਤਪੁੜਾ ਪਰਬਤ ਉੱਤੇ 
666 ਮੀ. ਦੀ ਉੱਚਾਈ ਤੇ ਵਾਕਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਬੰਗਾਲ- 
ਨਾਗਪੁਰ ਰੇਲਵੇ ਲਾਈਨ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਲਈ 1905ਈ. ਵਿਚ ਇਥੇ ਛੋਟੀ 
ਰੇਲਵੇ ਲਾਈਨ ਬਣਾਈ ਗਈ। ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਪੌਣ-ਪਾਣੀ ਬੜਾ ਸੁਹਾਵਣਾ 
ਅਤੇ ਸਿਹਤ-ਅਫ਼ਜ਼ਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਹਿਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਰਤਨ ਰਘੂਵੰਜੀ 
ਰਾਜੇ ਨੇ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ਇਥੋਂ ਦੇ ਖਜੂਰ ਦੇ ਦਰਖਤਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ 
ਨੂੰ 'ਛਿੰਦ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਪਿਆ। ਇਥੇ 1867 ਈ. ਤੋਂ 
ਮਿਉਂਸਪਲਟੀ ਕਾਇਮ ਹੈ। ਇਹ ਵਪਾਰ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਵੀ ਹੈ। ਇਥੇ, ਮਿੱਟੀ 
ਦੇ ਭਾਂਡੇ, ਸਿਲਕ, ਦਸਤਕਾਰੀ ਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਬਣਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। 
ਇਥੇ ਸਾਗਰ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਦਿਆਲਿਆ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਕਾਲਜ ਸਥਾਪਿਤ 


_ਹੈ। 


ਆਬਾਦੀ-96,858 (1991) 

20204. ਉ. ਵਿਥ., 78567" ਪੂ. ਲੰਬ. 

ਹ. ਪ.-ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ` 10:24 

ਛਿਬਰਾਮਉ : ਇਹ ਭਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਰਾਜ ਵਿਚ 


ਰੋਡ ਉਪਰ ਵਾਕਿਆ ਹੈ। ਫ਼ਰੂਖ਼ਾਬਾਦ ਸ਼ਹਿਰ ਨਾਲ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਇਕ 
ਸੜਕ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਅਜੋਕਾ ਛਿਬਰਾਮਊਉ ਸ਼ਹਿਰ ਇਸੇ 
ਨਾਂ ਦੀ ਤਹਿਸੀਲ ਦਾ ਸਦਰ-ਮੁਕਾਮ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ 
ਅਕਬਰ ਦੇ ਰਾਜ-ਕਾਲ ਸਮੇਂ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਪਰਗਨੇ ਦਾ ਕਾਰਜ-ਕੇਂਦਰੀ 
ਸ਼ਹਿਰ ਹੋਣ ਦਾ ਮਾਣ ਹਾਸਲ ਸੀ। 

ਆਬਾਦੀ-35,585 (1991) 

2079" ਉ. ਵਿਥ. ; 7931 ਪੂ. ਲੰਬ. 

ਹ. ਪ.-ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 4 : 331 


151 


ਛਿਮਤੂਈਪੂਈ : ਇਹ ਭਾਰਤ ਦੇ ਮਿਜੇਰਮ ਰਾਜ ਦਾ ਇਕ 
ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੈ ਜਿਹੜਾ 4000ਵ. ਕਿ. ਮੀ. ਦੇ ਰਕਬੇ ਵਿਚ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ 
ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਆਬਾਦੀ 99,876 (1993) ਹੈ। ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿਚ 
ਲੰਗਲੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ : ਦੱਖਣ ਪੂਰਬ ਵਿਚ ਮੀਆਂਮਾਰ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵਿਚ 
ਬੰਗਲਾ ਦੇਸ਼ ਹੱਦਬੰਦੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਹਾੜੀ ਖੇਤਰ ਹੈ। ਇਸ ਖੇਤਰ 


ਦੇ ਪਹਾੜ ਰੂਪ ਵਿਚ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਦੱਖਣੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ ਸਮਾਨਾਂਤਰ` 


ਲੜੀਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਤੇਜ਼ ਚਾਲ ਵਾਲੀਆਂ ਥੇਗਾ ਆਦਿ 
ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਦੱਰੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਮਾਨਾਂਤਰ ਲੜੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਖ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ 
ਦੇ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵਿਚ ਮਿਜੋਰਮ ਖੇਤਰ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਚੇਟੀ ਬਲੂ 
ਮਾਉਂਟੇਨ (2157 ਮੀ) ਹੈ। ਸਾਰੇ ਪਹਾੜ ਉਪ-ਉਸ਼ਣ ਖੰਡੀ ਜੰਗਲਾਂ 
ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਏ ਹਨ। 


ਨਸਲਾਂ ਤੇ ਕਬੀਲੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਲੋਕ ਤਿਬਤੀ-ਬਰ੍ਹਮੀ ਬੋਲੀ ਦੀ 
ਕਿ 
ਫਸਲਾਂ ਹਨ। ਸਿੱਧੀਆਂ ਢਲਾਣਦਾਰ ਦਰਿਆਈ ਵਾਦੀਆਂ ਗਰਮ ਤੇ 
ਸਿਲ੍ਹੇ ਮੌਸਮ ਕਾਰਨ ਵਸੋਂ ਲਈ ਹਾਨੀਕਾਰਕ ਹਨ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਸ 
ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਟੀਸੀਆਂ ਉਪਰ ਵਸੇ ਹੋਏ ਹਨ। 

__ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੋਂ ਲੋਹੇ ਦੀ ਕੱਚੀ ਧਾਤ, ਚੀਕਣੀ ਮਿੱਟੀ, ਜ਼ੂਨਾ ਪੱਥਰ 
ਅਤੇ ਗ੍ਰੇਫਾਈਟ ਇਥੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਖਣਿਜ ਪਦਾਰਥ ਹਨ। ਲੱਕੜੀ 
ਚੀਰਨ ਵਾਲੇ ਆਰੇ, ਤੇਲ ਤੇ ਚੌਲ ਸਾਫ਼ ਕਰਨ ਦੇ ਕਾਰਖ਼ਾਨੇ, ਬਾਂਸ ਦਾ 
ਕੰਮ ਅਤੇ ਇੱਟਾਂ ਬਣਾਉਣਾ ਇਥੋਂ ਦੇ ਉਦਯੋਗ ਹਨ। 


___ਸਇਹਾਂ ਇਸ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਸਦਰ-ਮੁਕਾਮ ਹੈ। ਇਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ 
ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਵਾਕਿਆ ਹੈ। ਇਥੋਂ ਲੰਗ੍ਰਲੀ ਅਤੇ ਆਟੀਜਾਲ 
ਵਿਚ ਆਵਾਜਾਈ ਲਈ ਡੰਡੀਆਂ ਤੇ ਕੱਚੇ ਰਸਤੇ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ। 

ਹ. ਪੁ.-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 3: 86 

ਛੀਂਟਾਂਵਾਲਾ : ਇਹ ਪੰਜਾਬ (ਭਾਰਤ) ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸੰਗਰੂਰ ਦਾ 
_ਇਕ ਕਾਫ਼ੀ_ਪੁਰਾਣਾ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਿੰਡ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਰਾਜਪੁਰਾ 
_ਬਠਿੰਡਾ ਰੇਲ-ਮਾਰਗ ਉਪਰ ਨਾਭਾ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ 14 ਕਿ. ਮੀ. ਪੱਛਮ ਵੱਲ 
ਵਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਛੀਂਟਾਂਵਾਲੇ ਦਾ ਅਸਲ ਨਾਂ ਮਨਸੂਰ ਪੁਰ ਸੀ 
ਜਿਹੜਾ ਇਥੋਂ ਦੇ ਬਾਨੀ ਮਨਸੂਰ ਅਲੀ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਪਿਆ। ਮਨਸੂਰ 
ਅਲੀ ਖ਼ਾਨ ਅਸਲ ਵਿਚ ਰਾਜਪੂਤ ਘਰਾਣੇ ਦਾ ਜੰਮ-ਪਲ ਸੀ ਪਰ 
ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਦੇ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਆਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੀ 


ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਇਸਲਾਮ ਧਰਮ ਕਬੂਲ ਕੀਤਾ! ਸੰਨ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ 


_ ਆਰੰਭ ਵਿਚ ਮਨਸੂਰ ਪੁਰ ਦੇ ਛੀਂਬਿਆਂ ਦੀਆਂ ਛਾਪੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ 
ਛੀਂਟਾਂ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤਾਈ' ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋ ਗਈਆਂ ਸਨ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਮਨਸੂਰ 
ਪੁਰ ਦਾ ਨਾਂ ਛੀਂਟਾਂਵਾਲਾ ਹੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਿਆ। 


ਛੀਂਟਾਂਵਾਲੇ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਲਿਖਤੀ ਜ਼ਿਕਰ ਮਿਨਹਾਜੁ- 
ਸਰਾਜ ਦੀ ਪੁਸਤਕ 'ਤਬਕਾਤਿ ਨਾਸਿਰੀ' ਵਿਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ 
ਅਨੁਸਾਰ 1236 ਈ. ਵਿਚ ਗ਼ੁਲਾਮ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਇਲਤੁਤਮਸ਼ 
ਦੇ ਬੇਟੇ ਰੁਕਨੁੱਦੀਨ ਨੇ ਘੁੜਾਮ ਪਿੰਡ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਧਾਵਾ ਬੋਲਣ ਸਮੇਂ 
ਮਨਸੂਰ ਪੁਰ, ਪਿੰਡ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆਪਣੇ ਬਾਗ਼ੀ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ 
ਤੇ ਇਸ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਗੀ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਨੇ ਮਨਸੂਰਪੁਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੀ ਇਕੱਤਰ 
ਹੋ ਕੇ ਰੁਕਨੁੱਦੀਨ ਦੀ ਭੈਣ, ਜਿਹੜੀ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਤਖ਼ਤ ਤੇ ਬੈਠਣ ਵਾਲੀ 
ਸੀ, ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਸੋਚੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਜਾ ਰਲੇ। 


ਰੁਕਨੁੱਦੀਨ ਦੀ ਭੈਣ ਸੁਲਤਾਨਾ ਬੇਗ਼ਮ ਨੇ ਤਖ਼ਤ ਤੇ ਬੈਠਦਿਆਂ ਹੀ 


ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਬੰਦੀ ਬਣਾ ਕੇ ਕੈਦ ਕਰ ਲਿਆ। 


ਛੀਤ ਸਵਾਮੀ 


ਫਿਰ ਸੁਲਤਾਨ ਨਾਸਿਰੁੱਦੀਨ ਮਹਿਮੂਦ ਦੇ ਰਾਜ ਕਾਲ (1246 
ਤੋਂ 1266) ਸਮੇਂ ਬਾਣ-ਖ਼ਾਨ ਨਾਮੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਫ਼ਸਰ ਵੀ ਛੀਂਟਾਂਵਾਲੇ ਦਾ 
ਹੀ ਜੰਮ-ਪਲ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਗਿਆਸੁੱਦੀਨ ਨੂੰ ਮੁੜ ਆਪਣੇ ਅਹੁਦੇ ਤੇ 
ਬਹਾਲ ਕਰਨ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਤੁਰਕਾਂ ਅਤੇ ਮਲਿਕ ਦੀ ਪਾਰਟੀ 
ਅਪਣਾਈ ਅਤੇ 1255 ਈ. ਵਿਚ ਸੁਲਤਾਨ ਨਾਸਿਰੁੱਦੀਨ ਅਤੇ ਉਸਦੇ 
ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸਮਝੌਤਾ ਹੋ ਜਾਣ ਤੇ ਗਿਆਸੁੱਦੀਨ ਨੂੰ ਮੁੜ ਦਿੱਲੀ 
ਦਾ ਵਜ਼ੀਰ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਪਿੱਛੋਂ (1351 ਤੋਂ 1388 ਦੌਰਾਨ) 
ਤਾਰੀਖਿ ਮੁਬਾਰਕ ਸ਼ਾਹੀ ਵਿਚ ਵੀ ਇਸ ਦੇ ਲਿਖਾਰੀ ਨੇ ਮਨਸੂਰ ਪੁਰ 
ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਸਿਰਮੌਰ ਦੀਆਂ 
ਪਹਾੜੀਆਂ ਨੂੰ ਕੱਟ ਕੇ ਸਰਸੇ ਦੇ ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਵਿਚ ਡਿਗਣ ਵਾਲੇ 
ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਮੇੜ ਕੇ ਸਲੀਮਾ ਨਦੀ ਵਿਚ ਪਾਉਣ ਲਈ ਨਹਿਰ ਬਣਵਾਈ ' 
ਤਾਂ ਕਿ ਸਰਹਿੰਦ, ਮਨਸੂਰ ਪੁਰ ਵਿਚੋਂ ਦੀ ਲੰਘਦੀ ਹੋਈ ਨਦੀ ਸਾਰਾ 
ਸਾਲ ਚੱਲਦੀ ਰਹੇ ਤੇ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਸਿੰਜਾਈ ਲਈ ਪਾਣੀ ਮਿਲਦਾ 
ਰਹੇ। ਸੰਨ 1420-21 ਦੌਰਾਨ ਸੱਯਦ ਖਿਜ਼ਰ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਤੁਗਨ ਨਾਮੀ 
ਤੁਰਕੀ ਗ਼ੁਲਾਮ ਫ਼ੌਜੀ ਅਫ਼ਸਰ ਨੇ ਪਾਇਲ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਮਨਸੂਰ ਪੁਰ ਤਕ 
ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਲੁੱਟਿਆ। ਰ 

ਪੰਦਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤਲੇ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ 
ਜੀ ਨੇ ਮਨਸੂਰ ਪੁਰ ਵਿਖੇ ਚੰਦਨ ਦਾਸ ਖੱਤਰੀ ਦੇ ਚੁਬਾਰੇ ਵਿਚ ਮੁਕਾਮ 
ਕੀਤਾ। ਇਹ ਚੁਬਾਰਾ ਭਾਵੇਂ ਹੁਣ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ ਪਰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਇਸ ਜਗ੍ਹਾ 
ਇਤਿਹਾਸਕ ਗੁਰਦਵਾਰਾ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਸੰਨ 1761 ਵਿਚ- ਮਨਸੂਰ ਪੁਰ 
ਪਰਗਣੈਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪਟਿਆਲੇ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਆਲਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਰਾਜ 


-_ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ, ਇਸ ਨਾਲ 23 ਪਿੰਡ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਫਿਰ 1806 ਈ. 


ਵਿਚ ਨਾਭੇ ਅਤੇ ਪਟਿਆਲਾ ਰਿਆਸਤਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸਮਝੌਤਾ ਕਰਵਾਉਣ 
ਲਈ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮਨਸੂਰ ਪੁਰ ਦੇ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਮਹੱਤਤਾ 
ਦਿੱਤੀ। 

ਇਥੇ ਇਕ ਮਾਘੀ ਰਾਮ ਵੇਦਾਂਤੀ ਦਾ ਮੰਦਰ ਹੈ। ਮਾਘੀ ਰਾਮ 
'ਆਪੋ ਆਪ' ਨਾਮੀ ਸੰਪਰਦਾਇ ਦਾ ਮੋਢੀ ਸੀ। 

ਛੀਂਟਾਂਵਾਲੇ ਪਿੰਡ ਦੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਸੋਂ ਮੁਗ਼ਲ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀ 
ਸੀ ਜਿਹੜੇ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਅਹੁਦਿਆਂ ਤੇ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਸਨ ਤੇ ਸ਼ਾਹੀ ਖ਼ਾਨਦਾਨਾਂ 
ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। ਦੇਸ਼ ਦੀ ਵੰਡ ਸਮੇਂ ਇਹ ਲੋਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨ 
ਚਲੇ ਗਏ ਅਤੇ ਹੁਣ ਇਥੇ ਉਧਰੋਂ ਆਏ ਜੱਟ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰ ਵੱਸ ਰਹੇ ਹਨ। 

ਧ. ਪੁ.-ਪੰ. : 522 

ਛੀਤ ਸਵਾਮੀ : ਛ਼ੀਤ ਸਵਾਮੀ ਹਿੰਦੀ ਦਾ ਇਕ ਚੰਗਾ ਕਵੀ, 
ਨਿਪੁੰਨ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਅਤੇ ਗੁਣ ਭਰਪੂਰ ਵਿਅਕਤੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 
ਅਸ਼ਟਛਾਪ ਕਵੀਆਂ ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਵੈਸ਼ਨਵ ਭਗਤ ਸੀ। 
ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ (1572 ਬਿਕਰਮੀ) ਦੇ ਲਗਭਗ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਹ 
ਵਿੱਠਲਨਾਥ ਜੀ ਦਾ ਚੇਲਾ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਪਤਾ 
ਨਹੀਂ। ਇਸ ਨੂੰ ਸਵਾਮੀ ਦੀ ਪਦਵੀ ਗੋਸਵਾਮੀ ਵਿੱਠਲਨਾਥ ਜੀ ਨੇ 
ਦਿੱਤੀ, ਜੋ ਅੱਜ ਤੱਕ ਇਸ ਦੇ ਬੰਸ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਰਾਜਾ 
ਬੀਰਬਲ ਇਸ ਦਾ ਅਨਿੰਨ ਭਗਤ ਸੀ। ਛੀਤ ਸਵਾਮੀ ਦੀ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ 
ਕ੍ਰਿਤ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਇਸ ਦੇ ਫੁਟਕਲ ਪਦ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜ਼ਾਬਾਨ ਤੇ. 
ਚੜ੍ਹੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਵਿਸੇਸ਼ ਉੱਤਸਵਾਂ ਤੇ ਗਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਇਸ ਦੇ 
ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਗ੍ਰੰਥ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ 'ਨਿਤ ਕੀਰਤਨ', _ 
'ਵਰਸ਼ਓਤਸਵ' ਅਤੇ _'ਸੰਤਧਮਾਰ' ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਕੀਰਤਨ ਰਚਨਾਵਾਂ _ 
ਵਿਚ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ, ਤਾਲ ਅਤੇ ਲੈਅ ਦਾ ਮਿੱਠਾ ਮਿਸ਼ਰਣ 
ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। 

ਹ. ਪੁ.-ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. ; ਹਿੰ. ਸਾਂ. ਇਤਿ. 


ਦੂਈਖਦਾਨ 
: ਇਹ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਭਾਰਤ ਦੇ 
ਮੱਧ-ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਪ੍ਰਾਂਤ ਵਿਚ ਇਕ ਰਾਜ ਸੀ ਜਿਸ ਦਾ ਕੁੱਲ ਰਕਬਾ 395ਵ। 
ਕਿ. ਮੀ. (54 ਵ. ਮੀਲ) ਸੀ। ਇਸੇ ਨਾਂ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਇਸ ਰਾਜ ਦਾ 
ਸਦਰ ਮੁਕਾਮ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਰਾਜਨੰਦਗਾਉ' ਦੇ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ 
ਦੇ ਦੱਖਣ ਪੂਰਬ ਵਿਚ ਲਗਭਗ 50 ਕਿ. ਮੀ. ਦੇ ਫ਼ਾਸਲੇ ਤੇ ਹੈ। ਇਸ 
ਰਾਜ ਵਿਚ ਕੁੱਲ 107 ਪਿੰਡ ਸਨ। ਇਸ ਖੇਤਰ ਦਾ ਨਾਂ ਛੂਈਖਦਾਨ ਇਸ 
ਖੇਤਰ ਦੇ ਚਿੱਟੇ ਰੰਗ ਦੀ ਭੇਂ` ਦੇ ਖਤਾਨਾਂ ਕਾਰਨ ਪਿਆ ਜਾਪਦਾ ਹੈ। 
ਇਹ ਭੂਮੀ ਕਾਫ਼ੀ ਉਪਜਾਊ ਹੈ। ਕੋਧਰਾ ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਫ਼ਸਲ 
ਹੈ। ਇਜ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕਣਕ ਅਤੇ ਚੌਲ ਦੀ ਖੇਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 
ਹ. ਪੁ.-ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 4: 332 


ਛੁਛਕ 


ਹੋਇਆ ਹੈ। ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਸਬੰਧ ਸੂਤਕ ਨਾਲ 
ਮੰਨਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਝ ਇਸ ਦੇ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ ਦੇ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿਚ 
ਜਾਂਦੇ ਹੋਏ ਇਸ ਦਾ ਜਬੰਧ ਪਲੇਠੀ ਦੇ ਬੱਚੇ ਦੇ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 
ਖਾਸ ਤੌਰ ਤੇ ਮੁੰਡੇ ਦੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੱਚਾ ਦੇ ਪੇਕਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਉਸ 
ਲਈ ਉਸ ਦੇ ਬੱਚੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਹੁਰਿਆਂ ਲਈ ਸਨਮਾਨ ਦੇ ਤੌਰ 
` ਡੇ ਦਿੱਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਸਾਮੱਗਰੀ ਆਦਿ ਨਾਲ ਜੋੜਦੇ ਹਨ। 

ਨਵੇਂ ਬਾਲ ਦੀ ਆਮਦ ਬੇਸ਼ਕ ਬੱਚੇ ਦੇ ਦਾਦਕਿਆਂ ਅਤੇ 
ਨਾਨਕਿਆਂ ਦੋਹਾਂ ਲਈ ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਮੌਕਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਸਮਾਜਕ ਤੌਰ ਤੇ 


ਕੜੀ ਨਾਲੋਂ ਮੁੰਡੇ ਦੇ ਜਨਮ ਤੇ ਵਧੇਰੇ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ 


ਹੈ। ਸੂਤਕ ਸਮੇਂ ਜੱਚਾ ਆਪਣੇ ਪੇਕੇ-ਘਰ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸਹੁਰੇ ਘਰ ਪਰ 
ਛੂਛਕ ਦੀ ਰਸਮ ਅਦਾ ਕਰਨੀ ਉਸਦੇ ਪੇਕਿਆਂ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ 
ਜੱਚਾ ਆਪਣੇ ਪੇਕੇ ਘਰ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਮੁੰਡਾ ਜੰਮਣ ਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਇਲਾਕਿਆਂ 
_ ਵਿਚ ਇਸ ਦਿਨ ਮੁੰਡੇ ਦੇ ਦਾਦਕਿਆਂ ਨੂੰ ਨਾਈ ਦੇ ਹੱਥ ਦੁਬ੍ਹ, ਖੰਮ੍ਰਣੀ 

ਅਤੇ ਭੇਠ਼ੀ ਭੇਜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅੱਗੋਂ ਭੇਲੀ ਦੇ ਬਦਲੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਨੂੰਹ 
ਲਈ ਗਹਿਣਾ, ਕੱਪੜੇ ਅਤੇ ਨਾਈ ਤੇ ਦਾਈ ਨੂੰ ਤਿਉਰ ਆਦਿ ਭੇਜਦੇ 
ਹਨ। ਉੱਜ ਭੇਲੀ ਪਹੁੰਚਣ ਤੇ ਮੁੰਡੇ ਦੇ ਨਾਨਕਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਛੂਛਕ ਭੇਜਣ 
ਦਾ ਰਿਵਾਜ ਆਮ ਹੈ। ਕਈ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਛੂਛਕ ਭੇਜਣ ਦਾ ਰਿਵਾਜ 
ਕੂਆ ਪੁਜਾਈ (ਇਕ ਹੋਰ ਰਸਮ) ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੈ ਤੇ ਕਈ ਥਾਈਂ ਛੂਛਕ 
ਉਸ ਸਮੇਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਮਾਂ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀ 
ਆਪਣੇ ਸਹੁਰਿਆਂ ਨੂੰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਬੱਚੇ ਸਮੇਤ ਪੇਕੇ ਹੇ ਕੇ ਪਹਿਲੀ 
ਵਾਰੀ ਸਹੁਰੇ ਪਰਤਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਪੇਕਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਚਾਰ-ਪੰਜ ਸੂਟ, 
ਬੱਚੇ ਲਈ ਗਹਿਣਾ, ਕਪੜੇ, ਬਿਸਤਰਾ, ਬਰਤਨ ਅਤੇ ਖਿਡੌਣੇ ਅਤੇ 
ਸੱਸ, ਨਨਾਣਾਂ, ਪਤੀ, ਸਹੁਰੇ, ਦੇਵਰ, ਜੇਠ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰੀ ਪਤੀ ਦੇ 
ਨਾਨਕੇ ਤੇ ਦਾਦਕਿਆਂ ਲਈ ਕੱਪੜੇ ਆਦਿ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ 
ਨਾਲ ਹੀ ਛੂਛਕ ਵਿਚ ਪਹਿਲਾਂ ਚਰਖਾ ਅਤੇ ਪੀੜ੍ਹਾ ਆਦਿ ਦੇਣ ਦਾ 
ਰਿਵਾਜ ਵੀ ਸੀ ਪਰ ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਚਰਖੇ-ਪੀੜ੍ਹੇ ਆਦਿ ਦੀ ਥਾਂ 
ਹੁਣ ਸਟੀਲ ਦੀ ਅਲਮਾਰੀ, ਟੈਲੀਵਿਯਨ, ਸਕੂਟਰ ਜਾਂ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ਾਂ 


ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਣ ਲਗੀਆਂ ਹਨ। ਛੂਛਕ-ਵਿਚ ਫੀ ਦਹੇਜ ਵਿਚ ਦਿੱਤੀਆਂ _ਤ 


ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਾਂਗ ਕੋਈ ਅੰਤ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ। ਕਈ 
ਵਾਰੀ ਇਸ ਮੌਕੇ ਤੇ ਲੜਕੀ ਦੇ ਪੇਕਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਵਿਆਹ ਸਮੇਂ ਦਹੇਜ ਦੇ 
ਘਾਟੇ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਦਾ ਵੀ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 

ਹ. ਪੁ.-ਪੰਜਾਬ-ਰੰਧਾਵਾ : 165 ; ਪੰ. ਟ੍ਰਿ 27 : 27384 

ਛੇਂਦੀਪਦਾ : ਇਹ ਭਾਰਤ ਦੇ ਉੜੀਸਾ ਰਾਜ ਦੇ ਢੇਂਕਾਨਾਲ 
ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਇਕ ਨਗਰ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਅਨੁਗੁਲ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ 
ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ-ਉੱਤਰ ਵਿਚ..32 ਕਿ. ਮੀ. ਦੇ ਫ਼ਾਂਸਲੇ ਤੇ ਵਸਿਆ 
ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਸਥਾਨ ਸਮੁੰਦਰੀ ਸੜ੍ਹਾ- ਤੋਂ 152 ਮੀਟਰ ਉੱਚਾ, 


152 


ਛੁ ' ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਰਸਮਾਂ-ਰਿਵਾਜਾਂ. 
ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਹੈ! ਜਿਸ ਦਾ ਸਬੰਧ ਜਨਮ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ 


ਮਰਾ ਨਦ ਦੇ ਖੱਬੇ ਕੰਢੇ ਉਪਰ ਹੈ। ਇਥੋਂ ਅਨਗਲ ਤੱ ਪੱਕੀ ਸੜਕ 
ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ! 

2155' ਉ. ਵਿਥ.; 845 50 ਪੂ. ਲੰਬ. 

ਹ. ਪੁ.--ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੇ. 4: 333 

ਛੈਣੀ : ਇਹ ਧਾਤਾਂ ਨੂੰ ਕੱਟਣ ਅਤੇ ਛਿੱਲਣ ਲਈ ਵਰਤਿਆ 
ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਇਕ ਸਖ਼ਤ ਸੰਦ ਜਾਂ ਔਜ਼ਾਰ ਹੈ। ਛੈਣੀਆਂ ਹਾਈ ਕਾਰਬਨ 
ਸਟੀਲ ਦੇ ਸਰੀਏ ਨੂੰ ਗਰਮ ਕਰਕੇ ਕੁੱਟ ਕੇ ਜਾਂ ਫੋਰਜਿੰਗ ਕਰਕੇ ਲੋੜੀਂਦੀ 
ਸ਼ਕਲ ਜਾਂ ਆਕਾਰ ਦੀਆਂ ਬਣਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ `ਹਨ। ਸ਼ਕਲ 
ਵਰਗਾਕਾਰ, ਛੇ ਭੂਜੀ ਜਾਂ ਅੱਠ ਭੁਜੀ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫੋਰਜਿੰਗ ਤੋਂ 
ਬਾਅਦ ਸਾਣ ਉੱਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੂੰਹ ਬਣਾ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਖ਼ਤ ਬਣਾਇਆ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਰਮ ਧਾਤਾਂ ਕੱਟਣ ਲਈ ਘੱਟ ਅਤੇ ਸਖ਼ਤ ਧਾਤਾਂ ਕੱਟਣ 


_ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਕਠੋਰ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 


___ ਕਿਸਮਾਂ-- ਕੰਮ ਦੇ ਲਿਹਾਜ਼ ਨਾਲ ਫੈਣੀਆਂ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਦੋ 
ਕਿਸਮਾਂ ਅਰਥਾਤ ਅੱਗ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਤੇ ਠੰਢੇ ਕੰਮ 
ਵਾਲੀਆਂ ਗਰਮ ਛੈਣੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਹੈਂਡਲ ਜਾਂ ਹੱਥਾ ਲੱਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ 
ਜਦੋਂ ਕਿ ਦੂਜੀ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਛੈਣੀਆਂ ਵਿਚ ਹੱਥਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਗਰਮ 
ਛੈਣੀਆਂ ਲੋਹਾਰੇ ਕੰਮ ਲਈ ਅਤੇ ਠੰਢੀਆਂ ਛੈਣੀਆਂ ਵਰਕਸ਼ਾਪਾਂ ਵਿਚ 
ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਠੰਢੀਆਂ ਛੈਣੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਕੁਝ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਿਸਮਾਂ 
ਨਿਮਨ ਅਨੁਜਾਰ ਹਨ- 


1.ਫ਼ਲੈਟ ਜਾਂ ਚਪਟੀ ਛੈਣੀ--ਇਸ ਫੈਣੀ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਸਭ 
ਤੋਂ ਵਧ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਆਮ ਕਰਕੇ 15 ਸੈਂ. ਮੀ. 
ਤੋਂ 20ਸੈਂ. ਮੀ. ਦੇ ਲਗਭਗ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਧਾਤਾਂ ਦੀਆਂ 
ਸ਼ੀਟਾਂ ਤੇ ਪਲੇਟਾਂ ਕੱਟਣ, ਝਿਰੀਆਂ ਪਾਉਣ, ਸੱਰੀਏ ਕੱਟਣ ਅਤੇ ਛਿਲਾਈ 
ਕਰਨ ਦਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਦੀ ਚੌੜਾਈ 16 ਸੈਂ. 
ਮੀ. ਤੋਂ 35 ਸੈਂ. ਮੀ. ਤੱਕ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 

੭.ਕਰਾਸ-ਕੱਟ ਛੈਣੀ--ਇਨ੍ਹਾਂ ਛੈਣੀਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਪੁੱਲੀਆਂ 
ਜਾਂ ਸ਼ਾਫਟਾਂ ਵਿਚ ਕੀ-ਵੇਜ਼ ਕੱਟਣ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ 
ਲੰਬਾਈ 10 ਸੈਂ. ਮੀ. ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 40ਸੈਂ. ਮੀ. ਤੱਕ ਅਤੇ ਮੂੰਹ ਦੀ ਚੌੜਾਈ 
3 ਮਿ. ਮੀ. ਤੋਂ 12ਮਿ. ਮੀ. ਤੱਕ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ 
ਵਰਤ ਦਿ ਤਤ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 


3. ਗੋਲ ਨੱਕੀ ਛੈਣੀ--ਇਸ ਛੈਣੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਗੋਲ 


_ਕਿਨਾਰਿਆਂ ਦੀ ਸਫ਼ਾਈ ਕਰਨ ਅਤੇ ਬੈਰਿੰਗਾਂ ਵਿਚ ਤੇਲ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ 


ਝਿਰੀਆਂ ਪਾਉਣ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 

4.ਛਾਇਮੰਡ ਮੂੰਹੀ ਛੈਣੀ--ਇਸ ਫੈਣੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਪੁਰਜ਼ਿਆਂ 
ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਖੂੰਜਿਆਂ, ` ਨੁੱਕਰਾਂ ਅਤੇ ਝਿਰੀਆਂ ਆਦਿ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਕਰਨ 
ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 


5.ਸਾਈਡ ਕਟਿੰਗ ਛੈਣੀ--ਇਸ ਛੈਣੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸਮਕੋਨੀ 
ਤਲਾਂ ਅਤੇ ਕਾਟਰਾਂ ਲਈ ਬਣਾਏ ਗਏ ਸੁਰਾਖਾਂ ਦੀ ਸਫ਼ਾਈ ਲਈ ਕੀਤੀ 
ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 

ਹ. ਪੁ.-ਵ. ਟੈ.1 ਰਾ 

ਛੋਟਾ ਨਾਗਪੁਰ : ਭਾਰਤ ਦੇ ਬਿਹਾਰ ਰਾਜ ਦਾ ਇਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ 
ਭੂਗੋਲਿਕ ਖੰਡ ਹੈ। ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੇ ਪੂਰਬਵੱਲ ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਰਾਜ ਦੇ, _ 
ਮੇਦਿਨਾਪੁਰ, ਬਾਂਕੁੜਾ ਅਤੇ ਪੁਰਲੀਆ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ, ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ 
ਅਤੇ ਉੜੀਸਾ ਰਾਜ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਰਾਜ ਦੇ 
ਮਿਰਜ਼ਾਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਦੱਖਣੀ ਬਿਹਾਰ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਹਨ। 
ਰੀ ਕਿ. ਮੀ. ਹੈ। ਇਸ ਵੱਖਰੇ ਜਿਹੇ 


153 


ਗਗੋਲਿਕ ਖੰਡ ਦੀ ਆਮ ਬਣਤਰ ਪਠਾਰੀ` ਹੈ ਪਰ ਪਹਾੜੀਆਂ ਅਤੇ 
ਪਾਟੀਆਂ ਵੀ ਇਸ ਵਿਚ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਭੂਗੋਲਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਇਹ 
ਮੰਗਾ ਅਤੇ ਸੇਨ ਨਦੀਆਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਦੱਖਣ ਵਿਚ ਮਹਾਂਨਦੀ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ 
ਇਆ ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਾਇਦੀਪ ਦਾ ਇਕ ਹਿੱਸਾ ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਔਸਤਨ 
ਰੇੱ'ਚਾਈ 1,060ਮੀ. (3,500ਫੁੱਟ) ਹੈ। ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਨੇੜੇ ਇਸ ਦੀ 


ਰੋੱ'ਚਾਈ ਘਟਦੀ ਹੋਈ ਸਿਰਫ਼ 212 ਮੀ. (700ੁੱਟ) ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ` 


ਪਰ ਕਈ ਥਾਵਾਂ ਤੇਂ ਔਸਤਨ ਉੱਚਾਈ ਨਾਲੋਂ ਕਿਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ 
ਤੇ 'ਚੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਵੇਖੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਾਰਸਨਾਥ ਪਹਾੜੀ 
ਮੁੰਦਰ ਤਲ ਤੋਂ 1,360 ਮੀ. (4,500 ਫੁੱਟ) ਉਚੀ ਹੈ। ਇਸ ਪਠਾਰ 


ਹਦੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਖਾੜੀ ਬੰਗਾਲ ਵਿਚ ਜਾ ਡਿੱਗਦੀਆਂ ਹਨ। 
ਤਮੇਦਰ ਨਦੀ ਇਸ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚੋਂ ਦੀ ਪੱਛਮ ਤੋਂ ਪੂਰਬ 
ੱਲ ਵਗਦੀ ਹੋਈ ਹੁੱਗਲੀ ਨਦੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਥੋਂ ਦੇ 
ਭਰਕੇ ਇਸ ਖੇਤਰ'ਦਾ ਕੁਦਰਤੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਕਾਫ਼ੀ ਮਨਮੋਹਣਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 

ਛੋਟਾ ਨਾਗਪੁਰ ਪਠਾਰ ਉੱਤੇ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਕੁਦਰਤੀ ਬਨਸਪਤੀ 
ਤੈ ਭਰਮਾਰ ਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਜੰਗਲਾਂ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਕਰਵਾ ਕੇ ਭੂਮੀ 


ਨ ਵਾਹ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਾਲੇ ਵੀ ਇਥੇ ਕਾਫ਼ੀ ਜੰਗਲ ਬਾਕੀ ਹਨ 
ਮਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਵਧੀਆ ਲੱਕੜੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਜੰਗਲਾਂ ਤੋਂ ਰੇਸ਼ਮ ਅਤੇ ਲਾਖ 


ਡੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੰਗਲਾਂ ਵਿਚ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ ਕਾਫ਼ੀ 
7ਨ। ਪਹਿਲਾਂ ਇਥੇ ਚੀਤਾ, ਜ਼ੇਰ, ਰਿੱਛ ਆਦਿ ਕਾਫ਼ੀ ਸਨ ਪਰ ਹੁਣ 
ਪੱਟ ਰਹਿ ਗਏ ਹਨ। ਆਬਾਦੀ ਵਧਣ ਕਾਰਨ ਇਥੋਂ ਦੇ ਜਾਨਵਰ ਘਣੇ 
ਉਗਲ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਹੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। 


ਛੋਟਾ ਨਾਗਪੁਰ ਵਾਲਾ ਹਿੱਸਾ ਭਾਂਰਤ ਦੀ ਸ਼ਿਲਪਸ਼ਾਲਾ 
ਮਖਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਲਪਸ਼ਾਲਾ ਦੇ ਲਈ ਬਿਜਲੀ, ਕੋਲਾ ਅਤੇ ਲੋਹਾ 
ਹਰੂਰੀ ਵਸਤਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਦੀਂ ਇਥੇ ਭਰਮਾਰ ਹੈ। 
7ਰਤ ਦਾ ਬਹੁਤਾ ਕੋਲਾ ਇਥੋਂ ਦੀਆਂ ਖਾਣਾਂ ਵਿਚੋਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਦਮੋਦਰ 
ਪਾਟੀ ਵਿਚ ਕੋਲੇ ਦੀਆਂ ਖਾਣਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਥੋਂ ਮਿਲਦਾ ਕੋਲਾ 
ਧੀਆ ਕਿਸਮ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਠਾਰ ਦੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਪਾਣੀ ਤੋਂ 


ਮੱਜਕੱਲ੍ਹ ਬਿਜਲੀ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਜਾਣ ਲਗ ਪਈ ਹੈ। ਪਣ ਬਿਜਲੀ ਦੀ 


ਹਹੂਲਤ, ਕੋਲੇ ਅਤੇ ਲੋਹੇ ਦੀ ਭਰਮਾਰ ਕਾਰਨ ਇਥੇ ਸੱਨੇਅਤੀ ਵਿਕਾਸ 


ਭਵ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਹਜ਼ਾਰੀਬਾਗ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਅਬਰਕ ਦੇ ਉੱਤਪਾਦਨ ਲਈ - 


ਹੰਸਾਰ ਭਰ ਵਿਚ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ। ਤਾਂਬਾ, ਚੂਨਾ, ਪੱਥਰ, ਬਾਕਸਾਈਟ, ਲੋਹਾ, 
ਮੇਸਬੈਸਟਾਸ ਅਤੇ ਫ਼ਾਂਸਫ਼ੇਟ ਖਾਦਾਂ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਵਿਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਣ 
ਫਾਲ਼ਾ ਐਪੇਟਾਈਟ ਖਣਿਜ ਇਥੋਂ ਦੇ ਹੋਰ ਖਣਿਜ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਖਣਿਜਾਂ 
ਹਦਕਾ ਅਨੇਕਾਂ ਕਾਰਖ਼ਾਨੇ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਖੋਲ੍ਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਵਚੋਂ ਜਮਸ਼ੇਦਪੁਰ ਦਾ ਲੋਹੇ ਦਾ ਕਾਰਖ਼ਾਨਾ, ਸਿੰਦਰੀ ਦਾ ਨਾਈਟ੍ਰੇਜਨ 
ਭਦ ਨਿਰਮਾਣ ਵਾਲਾ ਕਾਰਖ਼ਾਨਾ, ਰਾਂਚੀ ਵਿਚ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਸਾਮਾਨ 
ਭੁਣਾਉਣ ਦਾ ਕਾਰਖ਼ਾਨਾ, ਬੋਕਾਰੇ ਦਾ ਲੋਹੇ ਅਤੇ ਇਸਪਾਤ ਦਾ 
ਹਾਰਖ਼ਾਨਾ, ਡਾਲਮੀਆ ਨਗਰ ਦਾ ਕਾਗਜ਼ ਅਤੇ ਲੁਗਦੀ ਦਾ ਕਾਰਖ਼ਾਨਾ 
ਮਤੇ ਅਨੇਕਾਂ ਹੋਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਾਰਖ਼ਾਨੇ ਇਥੇ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ। 

ਛੋਟਾ ਨਾਗਪੁਰ ਵਿਚ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ 
ਮਾਦਿਵਾਸੀ ਵੀ ਵੱਸੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਆਦਿਵਾਸੀਆਂ ਦੇ ਕਈ ਫ਼ਿਰਕੇ ਹਨ 
ਜਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਆਪਣੀ ਬੋਲੀ ਹੈ ਅਤੇ ਰਸਮ ਰਿਵਾਜਾਂ ਵਿਚ ਵੀ 
ਹਫ਼ੀ ਅੰਤਰ ਹੈ। ਆਦਿਵਾਸੀਆਂ ਦੀ ਬੇਲੀ ਤਾਂ ਆਪਣੀ ਹੈ ਪਰ ਕੋਈ 
ਵੱਖਰੀ ਲਿਪੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਇਥੇ ਰੋਮਨ ਲਿੱਪੀ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ 
ਰਿ ਇਤ ਹਿਤ 
ਈ ਹੈ। 


ਰਿ 
ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਇਸ ਪਠਾਰ ਉੱਤੇ ਕਾਰਖ਼ਾਨਿਆਂ ਦੇ ਖੁੱਲ੍ਹਣ ਨਾਲ 
ਆਵਾਜਾਈ ਲਈ ਰੇਲ-ਮਾਰਗਾਂ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਉਪਲੱਬਧ ਹੈ। ਕਲਕੱਤਾ _ 
ਤੋਂ ਪਠਾਰ ਉਪਰੋਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੋਈ ਰੇਲ ਪੱਟੜੀ ਉੱਤਰ ਵਲ ਪਟਨਾ 
ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਈ ਹੋਰ ਰੇਲ ਪਟੜੀਆਂ ਛੋਟਾ ਨਾਗਪੁਰ ਨੂੰ 


ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਦੱਖਣ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵੱਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। 


ਹ. ਪੁ.-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 3: 269; ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 5 : 334 

ਛੋਟਾ ਨਾਨਕਿਆਣਾ : ਇਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ 
ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਅਸਥਾਨ ਹੈ। ਇਹ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸਿਆਲਕੋਟ, 
ਤਹਿਸੀਲ ਡਸਕਾ ਤੇ ਪਿੰਡ ਸੀਓਕੇ ਦੇ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵਿਚ ਇਕ 
ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੇ ਫ਼ਾਸਲੇ ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ 
ਇਥੇ ਆਏ ਸਨ, ਉਦੋਂ ਇਸ ਪਿੰਡ ਦਾ ਨਾਂ ਭਾਰੋਵਾਲ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ 
ਰੂਪ ਨਾਂ ਦੇ ਇਕ ਸਿੱਖ ਉੱਤੇ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ ਸਨ। ਉਹ ਗੁਰੂ ਜੀ ਪ੍ਰਤੀ 
ਸ਼ਰਧਾ ਰੱਖਦਾ ਸੀ। ਸੋ ਉਸ ਸਿੱਖ ਦਾ ਪ੍ਰੇਮ ਦੇਖ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕੁਝ ਸਮਾਂ. 
ਇਥੇ ਨਹਿਰੇ _ਸਨ। ਫਿਰ ਇਥੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। 
ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਨਾਂ 16 ਘੁਮਾਉ' ਜ਼ਮੀਨ ਹੈ। ਸਿਆਲਕੋਟ ਸਟੇਸ਼ਨ ਤੋਂ 
ਇਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾਂ 20 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਹੈ। 

ਹ. ਪੁ.-ਮ. ਕੋ. 

ਛੋਟੀ ਸਾਦੜੀ : ਇਹ ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜਸਥਾਨ ਰਾਜ ਦੇ 
ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਚਿਤੌੜਗੜ੍ਹ ਦਾ ਇਕ ਪੁਰਾਣਾ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਇਥੋਂ ਦੀ ਸਾਬਕਾ 
ਰਿਆਸਤ ਉਦੇਪੁਰ ਸਮੇਂ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਛੋਟੀ ਸਾਦੜੀ ਨਾਮਕ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ 
ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਾਰਜ-ਕੇਂਦਰ ਸੀ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਉਦੇਪੁਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਪੂਰਬ-ਦੱਖਣ . 
ਵਿਚ 105 ਕਿ. ਮੀ. (66 ਮੀਲ) ਦੇ ਫਾਸਲੇ ਤੇ ਵਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। 
ਇਥੋਂ ਦੀ ਕਾਲੀ ਮਿੱਟੀ ਕਪਾਹ ਦੀ ਉਪਜ ਲਈ ਢੁੱਕਵੀਂ ਹੈ। ਇਥੇ 
ਬੀਮਾਰਾਂ ਦੇ ਇਲਾਜ ਲਈਂ ਇਕ ਹਸਪਤਾਲ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ 
ਲਈ ਇਕ ਸਕੂਲ ਵੀ ਹੈ। 

24523' ਉ. ਵਿਥ.; 72”43/ ਪੂ. ਲੰਬ . 

ਹ. ਪੁ.-ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 4:335 

ਛੋਟੂ ਰਾਮ, ਸਰ : ਇਹ ਭਾਰਤ ਦਾ ਇਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ 
ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ 24 ਨਵੰਬਰ, 1881 ਨੂੰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ 
ਰੋਹਤਕ ਵਿਚ ਗੜ੍ਹੀ ਸਾਂਪਲਾ ਵਿਖੇ ਚੌਧਰੀ ਸੁਖੀ ਰਾਮ ਜਾਟ ਦੇ ਘਰ 
ਹੋਇਆ। ਇਸ ਦਾ ਅਸਲੀ ਨਾਂ ਰਾਮ ਰਿਛਪਾਲ ਸੀ ਪਰ ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ 
ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਇਸ ਦੇ ਨਾਉਂ ਨਾਲ ਛੋਟੂ ਸ਼ਬਦ ਜੁੜ 
ਗਿਆ ਅਤੇ ਮਗਰੋਂ ਇਹ ਨਾਮ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਿਆ। ਸੰਨ 1905 ਵਿਚ 
ਸੇਂਟ ਸਟੀਫ਼ਨ ਕਾਲਜ, ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਬੀ.ਏ. ਪਾਸ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਕਲਾੰਕੰਕਰ 
(41888400-0) ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਰਾਜਾ ਰਾਮ ਪਾਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਿੱਜੀ 
ਸਹਾਇਕ ਸਕੱਤਰ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਕਾਨੂੰਨ ਕਾਲਜ, 
ਲਾਹੌਰ ਵਿਚ ਵਿੱਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਰਾਗਮਹਲ ਹਾਈ ਸਕੂਲ, 
ਲਾਹੌਰ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸੰਨ 1911 ਵਿਚ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ 
ਵਿਖੇ ਵਕਾਲਤ ਕੀਤੀ। ਸੰਨ 1916 ਵਿਚ ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ਰੋਹਤਕ ਦੇ 
ਮੰਨੇ-ਪ੍ਰਮੰਨੇ ਵਕੀਲਾਂ ਵਿਚ ਗਿਣਿਆ ਜਾਣ ਲਗਾ। ਇਹ ਕੁਚਲੇ ਅਤੇ 
ਲੁੱਟ ਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਏ ਵਰਗ ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਹੱਕਾਂ 
ਲਈ ਆਵਾਜ਼ ਬੁਲੰਦ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਇਕ ਮਹਾਨ ਨੇਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਨੇ 
ਡਿਕਟ੍ਰਿਕਟ ਬੇਰੰਡ ਬਣਾ ਕੇ ਜਾਟ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨਾਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀਆਂ। 
ਸੰਨ 1916 ਵਿਚ ਉਰਦੂ ਵਿਚ 'ਜਾਟ ਗਜ਼ਟ' ਨਾਂ ਦਾ ਇਕ ਹਫ਼ਤਾਵਾਰੀ 
ਅਖ਼ਬਾਰ ਜਾਰੀ ਕਰਕੇ ਪੇਂਡੂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਏਕਤਾ 


ਛੇਲੇ 


ਸਰਕਾਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਣ ਦਾ. ਯਤਨ ਕੀਤਾ। ਸੰਨ 1917 ਵਿਚ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ 
ਕਾਂਗਰਸ ਕਮੇਟੀ, ਰੇਹਤਕ ਦਾ ਪ੍ਰੇਜ਼ੀਡੈਂਟ ਬਣਿਆ ਅਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਤਿੰਨ 
ਸਾਲ ਇਸੇ ਅਹੁਦੇ ਤੇ ਰਿਹਾ। 30 ਮਾਰਚ, 1919 ਨੂੰ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ 
ਵੱਲੋਂ ਚਲਾਏ ਸਤਿਆਗ੍ਰਹਿ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਗੌੜ 
(ਰੋਹਤਕ) ਦੇ ਸੈਸ਼ਨ ਜੱਜ ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਤਕਰੀਰ ਨੂੰ ਰਾਜ ਧ੍ਰੋਹੀ ਕਰਾਰ 
ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਵਕਾਲਤ ਲਸੰਸ ਕੈਂਸਲ ਕਰਨ ਸਬੰਧੀ ਨੋਟਿਸ 
ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਪਰ ਅੰਤ .ਨੂੰ ਛੋਟੂ ਰਾਮ ਕੇਸ ਜਿੱਤ ਗਿਆ। ਰਾਜਨੀਤੀ 

ਵਿਚ ਇਹ ਅੱਗੇ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਭਾਗ ਲੈਣ ਲਗਾ। ਰੋਹਤਕ ਵਿਚ ਡਾ. 
__ਸਤਿਆਪਾਲ ਨੂੰ ਜੀ ਆਇਆਂ ਕਹਿਣ ਵਾਲੀ ਸਵਾਗਤੀ ਕਮੇਟੀ ਦਾ 
ਗੱਲਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੇ ਗੁੱਸਾ ਖਾ ਕੇ ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ, ਰੋਹਤਕ ਨੇ 
ਛੋਟੂ ਰਾਮ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਜਲਾਵਤਨ ਕਰਨ ਲਈ ਸਰਕਾਰ ਅੱਗੇ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ 


ਕੀਤੀ। ਇਸ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਪਰ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਇਸ 


ਦੀ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਅਮਨ ਤੇ ਕਾਨੂੰਨ ਦੇ ਸੰਭਾਵੀ 
ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਸੰਨ 1920 ਵਿਚ ਇਸ ਦੇ ਨਾ ਮਿਲਵਰਤਨ 
ਅੰਦੋਲਨ ਸਬੰਧੀ ਮੁੱਦੇ ਤੇ ਕਾਂਗਰਸ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਵਿਗੜ ਗਏ ਅਤੇ 
ਇਸ ਨੇ ਕਾਂਗਰਸ ਦਾ ਸਾਥ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। 
ਦੀ ਮੁੱਖ ਦਲੀਲ ਇਹੀ ਸੀ ਕਿ ਆਖਰਕਾਰ ਨੂੰ ਨਾ-ਮਿਲਵਰਤਨ ਲਹਿਰ 
ਨੇ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਕਰਨੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸਾਰੇ ਟੈਕਸਾਂ ਨੂੰ 
ਅਦਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਪਰ ਇਸ ਦਾ ਭਾਵ ਹੋਵੇਗਾ ਕੁਚਲੇ ਹੋਏ ਦੇਹਾਤੀ 
ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮੁਕੰਮਲ ਤਬਾਹੀ। ___ 

ਛੋਟੂ ਰਾਮ 1923 ਈ. ਵਿਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਈ ਯੂਨੀਅਨਿਸਟ 
(ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਬਾਨੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਸੀ। ਇਸ ਪਾਰਟੀ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ 
ਸਿਆਸਤ ਵਿਚ ਬੜਾ ਉੱਘਾ ਰੇਲ ਅਦਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 'ਦੀ ਡੈਬਟਰ 
ਬਿਲਾਂ ਨੂੰ ਪਾਸ ਕਰਵਾਉਣ ਦਾ ਜ਼ਰੀਆ ਬਣੀ। ਲਗਭਗ ਇਹ ਪੰਦਰਾਂ 
ਸਾਲ ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਅਤੇ 1926-31 ਵਿਚ ਵਿਧਾਨ 
ਸਭਾ ਵਿਚ ਯੂਨੀਅਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਲੀਡਰ ਰਿਹਾ। ਸੰਨ 1936 ਵਿਚ 
ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦਾ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਟ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ। __ 

ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਕੀਤੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦਾ ਸਨਮਾਨ 
ਕਰਦਿਆਂ ਇਸ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ 'ਰਾਓ ਸਾਹਿਬ' ਦਾ ਖ਼ਿਤਾਬ 
ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ। 

ਸੰਨ 1945 ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਇਹ ਮਾਲ 


ਮੰਤਰੀ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਤੇ ਸੀ। ਇਹ ਜੀਵਨ-ਭਰ ਇਕ ਧਰਮ-ਨਿਰਪੱਖ 


ਵਿਅਕਤੀ ਰਿਹਾ! ਇਹ ਕਦੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨਾਲ ਜਾਤ ਅਤੇ 
ਧਰਮ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਭੇਦ ਭਾਵ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਇਕ ਕਿਸਾਨ ਦੇ 
ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਰੱਖਣ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਸ ਨੇ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ 
ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਉਦਮ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚੋਂ ਦੀ ਵੱਡੇ ਪੈਮਾਨੇ ਤੇ ਉਦਯੋਗੀਕਰਨ 
ਲਿਆਉਣ ਦਾ ਵੀ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ। ਘਰੇਲੂ ਉਦਯੋਗਾਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ 
ਕੀਤਾ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਬਟਵਾਰਾ ਕਰਨ ਦੀ ਮੰਗ ਦਾ ਇਹ ਤਕੜਾ ਵਿਰੋਧੀ 
ਸੀ। 

ਹ. ਪੁ.-ਡਿਕ. ਨੋ ਬ. ਇ. 1:302; ਪੰਜਾਬ, ਪਾਸਟ ਐਂਡ ਪ੍ਰੈਜੈਂਟ-ਅਪ੍ਰੈਲ 
1978 ਲੜੀ ਨੰ: 23 


154 


ਛੋਲੇ : ਇਹ ਇਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਫਲੀਦਾਰ ਫ਼ਸਲ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਕਈ 
ਹੋਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਗਾਰਬੈਜੋ, ਸਪੈਨਿਸ਼ ਪੀ, ਇਜਪਸ਼ੀਅਨ ਪੀ ਜਾਂ ਬੰਗਾਲ 
ਗਰੈਮ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦਾਲਾਂ ਵਾਲੀ ਫ਼ਸਲ ਵਜੋਂ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 
ਤੇ ਦੱਖਣੀ ਯੂਰਪ, ਮਿਸਰ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਏਸ਼ੀਆ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਭਾਰਤ ਤੱਕ 
ਉਗਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਇਕ ਸਾਲੀ ਬੂਟੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ 
ਵਿੰਗ-ਤੜਿੰਗੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਭਰੀ ਹੋਈ ਫਲੀ ਜੇ 2ਸੈਂ. ਮੀ. ਤੋਂ 4 
ਸੈਂ. ਮੀ. ਤੱਕ ਲੰਬੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਵਿਚ ਦੋ ਬੀਜ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਐਲਫਾਸ 
ਵਿਚ ਇਹ ਸੁਝਾਅ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਪੌਦੇਂ ਕੋਕੇਸਸ ਦੇ ਦੱਖਣੀ 
ਹਿੱਸਿਆਂ ਰੀ 
ਸਨ। 
ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਫ਼ਸਲ ਹੈ। ਇਸ ਫ਼ਸਲ ਤੋਂ ਵੇਸਣ, ਆਟਾ, ਦਲੀ ਹੋਈ ਜਾਂ 
ਸਾਬਤ ਛੋਲਿਆਂ ਦੀ ਦਾਲ, ਭੁੱਜੇ ਹੋਏ ਜਾਂ ਪਕਾਏ ਹੋਏ ਛੋਲੇ, ਲੂਣ 
ਵਾਲੀਆਂ ਜਾਂ ਮਿੱਠੀਆਂ ਭਾਜੀਆਂ ਅਤੇ ਹਰੇ ਪੱਤੇ ਜਾਂ ਸਬਜ਼ੀ ਵਜੋਂ ਕਈ 


ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਪਦਾਰਥ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 


ਇਸ ਫ਼ਸਲ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ ਲਈ ਭਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ੍ 
ਹਲਕੀ ਕਛਾਰੀ ਭੋਂ ਹੀ ਚੁਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਕਣਕ ਉਗਾਉਣ ਲਈ 
ਜ਼ਿਆਦਾ ਲਾਹੇਵੰਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਕਾਬਲੀ ਛੋਲਿਆਂ ਛੋਲਿਆਂ ਦੀ ਹੀ 
ਇਕ ਕਿਸਮ %4,ਜੋ ਜ਼ਿਆਦਾ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿਖੇ ਉਗਾਈ ਜਾਂਦੀ 
ਹੈ? ਲਈ ਵਧੇਰੇ ਚੰਗੇਰੀ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਲੋੜ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਦੱਖਣ ਅਤੇ 
ਬੰਬਈ-ਦੱਖਣ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਇਹ ਕਪਾਹ ਵਾਲੀਆਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਤੇ ਕਾਸ਼ਤ, 
ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਰ 


ਤੇ ਹਾੜੀ ਵਿਚ ਕੀਤੀਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਵਕਤ ਕਈ ਵਾਰ ਇਹ ਬਾਕਾਇਦਾ 
ਸਿੰਜਾਈ ਜਾਂ ਘੱਟ ਸਿੰਜਾਈ ਵਾਲੀ ਫ਼ਸਲ ਵਜੋਂ ਵੀ ਉਗਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 
ਇਸ ਦੀ ਬਿਜਾਈ ਵੇਲੇ, ਫੁੱਲ ਪੈਣ ਅਤੇ ਦਾਣੇ ਪੈਣ ਵਾਲੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ 
ਸਮੇਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਬਾਰਸ਼ ਹੋਣ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦਾ ਹੈ। 


ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਠੰਢ ਅਤੇ ਕੋਹਰਾ-ਕਿੱਕਰ) ਵੀ ਇਸ ਲਈ ਹਾਨੀਕਾਰਕ 


ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਫ਼ਸਲ ਇਕੱਲੀ ਜਾਂ ਕਈ ਹੋਰ ਫ਼ਸਲਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਬੀਜੀ 
ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਣਕ, ਜੌਂ, ਅਲਸੀ ਆਦਿ। ਇਸ ਫ਼ਸਲ ਦੀ ਬਿਜਾਈ 
ਅਤੇ ਇਸ ਫ਼ਸਲ ਨੂੰ ਰੂੜੀ ਵੀ ਘੱਟ ਹੀ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਇਹ 
ਫ਼ਸਲ ਫ਼ਾੱਸਫ਼ੈਟਿਕ ਖਾਦ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਮੰਨਦੀ ਹੈ। ਲਗਭਗ 500 ਗ੍ਰਾ. 
ਫ਼ਾੱਸਫ਼ੋਰਸ (2205ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ) ਦੇ ਪਾਉਣ ਨਾਲ ਦਾਂਣਿਆਂ ਦਾ ਝਾੜ 
ਲਗਭਗ 3 ਕਿ. ਗ੍ਰਾ. ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਫ਼ਸਲ ਨੂੰ 11.5 ਕਿ. ਗ੍ਰਾਂ. 
ਫ਼ਾਂਸਫ਼ੋਰਸ (2205) ਤੇ 2.5ਕਿ. ਗ੍ਰਾ. ਨਾਈਟੋਜਨ ਪਾਉਣ ਦੀ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ 
ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। . 

ਬਿਜਾਈ ਅਕਤੂਬਰ ਦੇ ਅੱਧ ਜਾਂ ਨਵੰਬਰ ਵਿਚ ਛੱਟੇ ਨਾਲ ਜਾਂ 
ਕਤਾਰਾਂ ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਵਿਚ ਬੀਜ ਦਰ ਲਗਭਗ 
10 ਕਿ. ਗ੍ਰਾ. ਤੋਂ 15. ਕਿ. ਗ੍ਰਾ. ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿਚ 18-24 ਕਿ. ਗ੍ਰਾ. 
ਅਤੇ ਮੱਧ ਭਾਰਤ ਵਿਚ 30-40ਕਿ. ਗ੍ਰਾ. ਪ੍ਰਤਿ ਏਕੜ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਰੱਖੀ 
ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਫ਼ਸਲ ਵਿਚ ਜੜ੍ਹੀ-ਬੂਟੀਆਂ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਘੱਟ 
ਹੀ ਉਦਮ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਇਹ ਫ਼ਸਲ ਜੰਗਲੀ 


`ਜੜ੍ਹੀ ਬੂਟੀਆਂ ਦਾ ਵਾਧਾ ਰੋਕੰਦੀ ਹੀ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਔੜ. ਦੇ 


155 


ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਜੇਕਰ ਪਾਣੀ ਮੁਹੱਈਆ ਹੋ ਸਕੇ ਤਾਂ ਇਕ ਜਾਂ ਦੋ ਵਾਰ 
ਸਿੰਜਾਈ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬੂਟਿਆਂ ਦਾ ਜੇਕਰ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ 
ਹਨ ਤਾਂ ਕਿ ਹੋਰ ਨਵੀਆਂ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਨਾ ਨਿਕਲ ਸਕਣ। 

ਇਹ ਫ਼ਸਲ ਤਕਰੀਬਨ 120-150ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਪੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 
ਜਦ ਪੱਤੇ ਲਾਲ ਭੂਰੇ ਹੇ ਜਾਂਣ ਤਾਂ ਪੌਦੇ ਪੁੱਟ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਚਿਰ 
ਫ਼ਸਲ ਨੂੰ ਸੁਕਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਨੂੰ ਝਾੜ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਕ 
ਏਕੜ ਵਿਚ ਦਾਣਿਆਂ ਦਾ ਝਾੜ ਲਗਭਗ 230ਤੋਂ 270 ਕਿ. ਗ੍ਰਾ. ਅਤੇ 
ਚਾਰਾ ਲਗਭਗ 360 ਤੋਂ 450ਕਿ. ਗ੍ਰਾ. ਤਕ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਿੰਜਾਈ 


ਵਾਲੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿਚ ਝਾੜ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਲਗਭਗ 6803ੋਂ 900ਕਿ, ਜੇ 


ਗ੍ਰਾ. ਤਕ ਵੀ ਮਿਲ.ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 

ਰੀ 
ਏਕੜ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਝਾੜ ਪ੍ਰਤੀ ਸਾਲ ਲਗਭਗ 
5.7 ਮਿਲੀਅਨ ਮੀ. ਟਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਫ਼ਸਲ ਦਾ 90% ਖੇਤਰ 
ਦਰੀ ਰਿ ਦੀ ਇਉ ਦੀ 
ਮਿਲਦਾ ਹੈ। . ( 


ਅਨਾਜ ਵਿਚ ਵਰਤੋਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਸ ਫ਼ਸਲ ਦੀ ਵਰਤੋਂ 
ਅੰਸ਼ਧੀਜਨਕ ਗੁਣਾਂ ਕਰਕੇ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪੁੰਗਰ ਰਹੇ ਬੀਜਾ' ਦੀ 
ਵਰਤੋਂ ਸਕਰਵੀ ਨਾਂ ਦੀ ਦੰਦਾਂ ਦੀ ਇਕ ਬੀਮਾਰੀ ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ 
ਹੈ। ਹਰੇ ਪੱਤਿਆਂ ਤੋਂ ਸੈਲਿਕ ਅਤੇ ਆੱਕਸੈਲਿਕ ਐਸਿਡ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ 
ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਪੇਟ ਆਂਦਰਾਂ ਦੇ ਨੁਕਸਾਂ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤੇ 
ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਭਿਉਂਏ ਹੋਏ ਬੀਜ ਅਤੇ ਛਿਲਕੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਚਾਰੇ ਜਾਂਦੇ 
ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਦਾਣੇ ਵਜੋਂ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 


੪ 


ਛਅ 


ਇਸ ਦੇ ਪੌਦਿਆਂ ਤੋਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਤੇਜ਼ਾਬੀ ਰਿਸਾਉ ਬਾਧਕ ਦੇ ਤੌਰ 
ਤੇ, ਬਦਹਜ਼ਮੀ ਠੀਕ ਕਰਨ, ਕਬਜ਼ ਹਟਾਉਣ ਅਤੇ ਸੱਪ ਦੇ ਕੱਟਣ ਦੇ 
ਇਲਾਜ ਲਈ ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 

ਹ. ਪੁ-ਹੈ. ਐ. 189: ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 10: 666; ਗ. ਇੰ. ਮੈ. ਪ : 63 

ਛੋਅ : ਇਹ ਬਿਹਾਰ ਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਰਿਆਸਤ ਸਰਾਏਕੇਲਾ ਦਾ 
ਇਕ ਲੋਕ-ਨਾਚ ਹੈ। ਇਹ ਰਿਆਸਤ ਪਹਿਲਾਂ ਉੜੀਸਾ ਵਿਚ ਸੀ। ਛੌਅ 
ਤੋਂ ਭਾਵ 'ਮੁਖੌਟੇ' ਤੋਂ ਹੈ। ਇਹ ਨਾਚ ਸਿਰਫ਼ ਆਦਮੀ ਹੀ ਨੱਚਦੇ ਹਨ। 
ਇਸ ਨਾਚ ਨੂੰ ਬਸੰਤ ਰੁੱਤ ਵਿਚ ਸ਼ਿਵ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਮਿਲੇ-ਜੁਲੇ ਰੂਪ 
ਅਰਥਾਤ ਅਧਨਾਰੀ ਸਵਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨਮਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 


-_ਸਰਾਏਕੇਲਾ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਇਸ ਨਾਚ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ 
ਸਰਪਰਸਤ ਰਹੇ ਹਨ। ਸ਼ਾਹੀ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਹਰ ਮੈਂਬਰ ਦਾ ਇਸ ਨਾਚ 
ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ। ਕੋਈ ਵੀ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੱਕ 
ਗੱਦੀ ਤੇ ਨਹੀਂ ਬੈਠ ਸਕਦਾ ਸੀ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਉਹ ਇਸ ਕਲਾ ਵਿਚ 
ਮਹਾਰਭ ਨਾ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਵੇ। ਇਸ ਨਾਚ ਵਿਚ ਹਰ ਨਰਤਕ ਮੁਖੌਟਾ 
ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰ ਮੁਖੋਟਾ ਦੇਵੀਆਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਅਪੱਛਰਾਂ ਦੈਂਤਾਂ, 
ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਯੋਧਿਆਂ, ਮਨੁੱਖੀ ਆਚਰਣ ਆਦਿ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ 

ਇਸ ਨਾਚ ਦੇ ਕਈ ਰੂਪ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਿਵ ਤਾਂਡਵ, ਚੰਦ੍ਰਾਭਾਗਾ, 
ਮਯੂਰ, ਗਦਾ-ਯੁੱਧ, ਫ਼ੁੱਲ ਬਸੰਤ, ਮੇਘਦੂਤ ਆਦਿ। ਰ 

ਹ. ਪੁ.-ਐਨ. ਇੰ. : 249; ਦੀ ਡਾਂਸ ਇਨ ਇੰਡੀਆ-ਈਨਾਕਸ਼ੀ ਭਵਾਨੀਂ 
ਡਾਂਸ ਡਾਇਲੈਕਟਸ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ-ਰਾਗਨੀ ਦੇਵੀ 


ਸਿਸਸਮ 


156 


ਆ. ਦਾ 
9 








ਦਾਨ ਦੇਸ ਕੋਚ ਵਖ ਇਕ ਵੜੀ ਨਾਚ ਪਲ ਕਈਆਂ ਲਾ ਪਟ 
ਜੇ : ਇਸ ਅੱਖਰ ਦਾ ਉਚਾਰਣ ਜੱਜਾ__ 
ਹੈ। ਇਹ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਦਾ ਤੇਰ੍ਹਵਾਂ ਅੱਖਰ ਹੈ। 
ਇਹ ਘੋਸ਼ ਅਲਪ ਪ੍ਰਾਣ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ 
ਉਚਾਰਣ ਦਾ ਟਿਕਾਣਾ ਖਰਵੇਂ ਤਾਲੂ ਦਾ ਉੱਤਲਾ 
ਭਾਗ ਅਤੇ ਜੀਭ ਦਾ ਵਿਚਲਾ ਭਾਗ ਹੈ। ਇਹ ਚਵਰਗ ਦਾ ਤੀਜਾ ਵਰਣ 


ਹੈ। ਇਹ ਇਕ ਵਿਅੰਜਨ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸਾਰੀਆਂ ਲਗਾਂ ਮਾਤਰਾਂ 
ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ। 


ਇਹ ਅੱਖਰ ਟਾਕਰੀ ਲਿਪੀ ਵਿਚ ਵੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਡੇਢ ਹਜ਼ਾਰ ੍ ਰੋਰਯੂਜੀ ___ 
ਵਰ੍ਹੇ ਪੁਰਾ ਸਿੱਧ ਲਿਪੀ ਦੀ ਦੇ ਗੁ ਕੂਮ ਵਿਚ ਇਸ ਇ ਹਰਸ਼ ਸਮੇਂ ਦੀ ਲਿਖਤ (੪4੭ ੯ 
ਦਾ 24ਵਾਂ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਛੰਦ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿਚ ਇਹ ਜਗਣ ਦਾ ਸੁਚਕ ਜਾਂ 


ਪਤ (ਇਹ ਲਬ ਦੇ ਆਕੇ ਉਤ ਆ ਦੇ ਅਰ 
ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ-ਅੰਡਜ, ਜੇਰਜ, ਦੇਸ਼ਜ, ਜਲਜ ਆਦਿ। ਰ [ਬਾਲੀ (੪੪) [ਬਾਲੀ (੪੪) 
ਤੁ 8 
ਅਰਬੀ ਫ਼ਾਰਸੀ ਦੇ ਅਸਰ ਕਰਕੇ 'ਜ' ਧੁਨੀ ਵੀ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ - 6 
ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਈ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਇਹ 'ਯ' ਦੀ ਥਾਂ ਤੇ ਵੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ( 30 ਵੀਂ ਸਦੀ ) 


ਜਿਵੇਂ-ਜਮ, ਜੁਗ, ਜੋਗ ਆਦਿ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਪਰ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸ਼ੁਗਲ 
'ਦ' ਦੀ ਥਾਂ ਤੇ ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਜਸਰਥ ਇਸਰਥ)। [ਸਾਲ (11 ਚ ਸਰ) 





ਰਿ । ਕਲੌਤ ( ।, ੪੧੪) ਬੈਜਨਾਥ ( ੦4&) _ ਨੇ ਆ ਦਾ 
ਰਜ ਰਿ ਚ 
ਹੀ ਦੀ ਤਾ 


ਦੋ ਅੱਧੇ ਦਾਇਰਿਆਂ ਦੇ ਸਰੂਪ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਜਿਹੜੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਉੱਤੇ 
ਰੱਖੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਆਮ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਸ ਦੇ ਸਰੂਪ ਵੀ 
_ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹਨ। ਜਰਨਲ ਕਨਿੰਘਮ ਨੇ ਇਸ ਅੱਖਰ ਤੇ 'ਯ' ਅੱਖਰ 
ਵਿਚ ਇਕ ਸਮਾਨਤਾ ਦਰਸਾਈ ਹੈ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਅੱਖਰਾਂ ਨੂੰ ਇਕ 
ਗਰੁਪ ਵਿਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ 
ਵਾਲੇ ਪੱਖ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਹੜੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਨਾਵਟ ਪੋਥੀਆਂ ਬਾਬਾ ਮੋਹਨ ਜੀ ( :559-੧5;< ਏ. ) 
ਸਬੰਧੀ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। 'ਜ' ਦਾ ਮੂੰਹ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਵੱਲ ਹੈ 
ਅਤੇ 'ਯ' ਦਾ ਉਪਰ ਵੱਲ। ਨਾਲ ਹੀ 'ਯ' ਦੀ ਵਿਚਕਾਰਲੀ ਲਕੀਰ 
ਹਮੇਸ਼ਾ ਲੰਮੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪਰ 'ਜ' ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿਚ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। 
ਕਨਿੰਘਮ ਨੇ ਇਸ ਸਮਾਨਤਾ ਨੂੰ ਹੋਰ ਪ੍ਰਬਲ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਅੱਖਰਾਂ ਦੇ ਮੁੱਢ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਬਣਾਈ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ ਅਸ਼ੋਕ `] 

ਛੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਲਿਪੀ ਦੇ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਅੱਖਰ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ ਤੇ 'ਯੋਨੀ' ਦਾ ਰ ਕੁ (%898:) ` 
ਨਿਡੂਪਣ ਹਨ। ੍ ਆਲਾ 


ਭੈ 
੯੨੭ `> 


੧ 
| “੫ 





157 


ਉਪਰੋਕਤ ਵਰਣਿਤ 'ਜ' ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਸਰੂਪ ਅਸ਼ੋਕ ਦੇ ਸਮੇਂ 
ਤੀਆਂ ਲਗਭਗ ਸਭ ਉਕਰਾਈਆਂ ਵਿਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਕਿਤੇ-ਕਿਤੇ ਥੇੜ੍ਹੀ 
ਭੰਨਤਾ ਵੀ ਵਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਭਿੰਨਤਾ ਉਦੋਂ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਈ, 
ਦੋਂ ਉਕੇਰੇ ਨੇ ਦੋ ਅੱਧੇ ਦਾਇਰੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਉੱਤੇ ਰੱਖਣ ਦੀ ਥਾਂ 
ਇਕ ਮੋੜ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਵਿੱਥ ਪਾ ਦਿੱਤੀ। ਇਕ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਤਾਂ 
ਤੇਕੇਰੇ ਦੀ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ, ਜਿਥੇ ਉਪਰਲਾ ਅੱਧਾ ਦਾਇਰਾ 
ਇਕ ਕੋਣ ਵਰਗਾ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਹੇਠਲਾ ਬਾਕਾਇਦਾ 
ਇਕ ਅੱਧੇ ਦਾਇਰੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਰਿਹਾ। ਇਕ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਹੇਠਲਾ 
ਭਂਗ ਅੱਧੇ ਦਾਇਰੇ ਦੀ ਥਾਂ ਇਕ ਖੜੀ ਲਕੀਰ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, 
ਜਸ ਦੇ ਉਪਰਲੇ ਸਿਰੇ ਵਿਚ ਮੋੜ ਪਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਕਿਤੇ ਤਾਂ ਦੋਹਾਂ 
ਮੱਧੇ ਦਾਇਰਿਆਂ ਨੂੰ ਕੋਣਾਂ ਦਾ ਸਰੂਪ' ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਕ ਦੋ 
ਹਾਲਤਾਂ ਵਿਚ ਤਾਂ 'ਜ' ਅੱਖਰ ਰੋਮਨ ਲਿਪੀ ਦਾ “% ਅੱਖਰ ਲਗਦਾ ਹੈ। 
ੰਮਣਿਕ ਸਰੂਪ ਨਾਲੋਂ ਜਿਹੜੇ ਵੀ ਹੋਰ ਫ਼ਰਕ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਦੇ 
ਗੱਲਾਂ ਕਰਕੇ ਹੀ ਹੋਏ ਜਾਪਦੇ ਹਨ - ਇਕ ਉਕੇਰੇ ਦੀ ਲਾਪਰਵਾਹੀ 
ਮਤੇ ਦੂਜਾ ਕਾਹਲੀ ਨਾਲ ਲਿਖੀ ਹੋਈ ਹੱਥ- ਲਿਖਤ ਦੀ ਹੂ-ਬ-ਹੂ ਨਕਲ 
ਕਰਨ ਕਰਕੇ। 


ਇਸ ਅੱਖਰ ਦੇ ਕੁਝ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਹੇਨਾਂ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ :- 
€ ਰੇਮਨ ਅੱਖਰ £ ਦੀਆਂ ਬਾਹਵਾਂ ਵਾਲਾ 'ਜ' 


€ ਦੇ ਖ੍ਰਮਾਂ ਵਾਲਾ 'ਜ' 


€. ਤਿੰਨ ਬਾਹਵਾਂ ਵਾਲਾ 'ਜ' ਜਿਸ ਦੀ ਹੇਠਲੀ ਬਾਂਹ 
ਹੇਨਾਂ ਵੱਲ ਝੁਕੀ ਹੋਈ ਹੈ। 

ਨੇ ਤਿੰਨ ਬਾਹਵਾਂ ਵਾਲਾ 'ਜ' ਜਿਸ ਦੀ ਉਪਰਲੀ 
ਬਾਂਹ ਸਿਰੇ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਨਾਲ ਜਾ ਜੁੜੀ ਹੈ ਅਤੇ 
ਹੇਨਲੀਆਂ ਦੋ ਬਾਹਵਾਂ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਝੁਕੀਆਂ 
ਹੋਈਆਂ ਹਨ। 

&੧ __ ਉੱਤਰੀ 'ਜ' ਦਾ ਦੁਮਦਾਰ ਸਰੂਪ 

੨ ਦੱਖਣੀ 'ਜ' ਦਾ ਟੱਕ ਵਾਲਾ ਸਰੂਪ 


ਚੌਥੀ ਸਦੀ ਈਸਵੀ ਤੋਂ 'ਜ' ਦੇ ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਸਰੂਪ ਪਿੱਛੇ ਦਿੱਤੀ 
ਪੱਟੀ ਵਿਚ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਦਰਸਾਏ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਰ 
ਰ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਲਿਪੀਆਂ ਤੇ ਲਿਖਤਾਂ ਦਾ ਟਾਕਰਾ ਗੁਰਮੁਖੀ 
ਟੇ 'ਜ' ਅੱਖਰ ਨਾਲ ਹੇਨਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਾਰਣੀਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ- 
ਰਾਸਤਰੀ _ਲੰਡੇ _ਸ਼ਾਰਦਾ ਗੁਰਮੁਖੀ. ਟਾਕਰੀ ਪੁਰਾਣੇ.ਅੱਖਰ 


ਜਾਂ ਇੰ... ਬਹ ਤਰਹ 
ਰਾ ਉੱਚੀ ਲਿਪੀ ਹੁਕਮਨਾਮੇ ਭੱਟਛਰੀ ਲਿਪੀ ਗੁਰਮੁਖੀ 
ਇੰ ਆ 


।ਨ9. ਨ _ ਇਿਠਨ।| ਦ। ਹਉ? 
ਦੀ ਹਿਸਟਰੀ ਆਫ ਪੇਲਉਗ੍ਟੀ ਅਤ ਮੋਰਮਨ ਬ੍ਰਹਮ 
ਕਪ=ਸੀ. ਐਸ. ਉਪਸਕ 


ਰ ਜਸਤਿਨੀਅਨ 
ਜਸਗਾਮ : ਇਹ ਮੁਸਲਮਾਨ ਰਾਜਪੂਤਾਂ ਦਾ ਇਕ ਕਬੀਲਾ 
ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਮਰੀ ਪਰਬਤਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਵਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਕਬੀਲਾ 
ਵੀ ਢੰਡ ਅਤੇ ਖਤਰਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇਕ ਮਨਾਫ਼ (6੩0੩0 
ਨਾਮੀ ਫ਼ਕੀਰ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਡੇਰਾ ਜ਼ਹੀਰ (ਜਿਹੜਾ 
'ਮਨਾਫ਼' ਦਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਸੀ) ਅਰਬ ਤੋਂ ਕਹੂਟਾ ਦੇ ਸਥਾਨ ਦੇ 
ਨਜ਼ਦੀਕ ਆ ਕੇ ਵਸਿਆ ਅਤੇ ਗੱਖੜ ਹਕੂਮਤ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਰੀ ਦਾ 
ਇਲਾਕਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। 
_ ਹ. ਪੁ.--ਗਲਾ. ਟ੍ਰਾ. ਕਾ. 2:357 
ਦਾ ਜਨਮ 450 ਵਿਚ ਮਕਦੂਨੀਆ ਵਿਚ ਬੈਦਰੀਆਨਾ (ਸ੬6£9803) 
ਵਿਖੇ ਇਕ ਸਾਧਾਰਣ ਇਲੀਰੀਆਈ ਕਿਸਾਨ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਚ ਹੋਇਆ। 


. ਅੱਲ੍ਹੜ ਉਮਰੇ ਇਹ ਸੂਰ ਚਰਾਇਆ ਕਰਦਾ ਸੀ। 20 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ. 


ਵਿਚ ਇਹ ਕੁਸਤੁਨਤੁਨੀਆ ਚਲਾ ਗਿਆ ਜਿਥੇ ਇਹ ਆਪਣੀ ਲਿਆਕਤ 


ਸਦਕਾ ਜਲਦੀ ਹੀ ਮਹਿਲ ਦੀ ਗਾਰਦ ਦਾ ਕਾਉ'ਟ ਨਿਯੁਕਤ ਹੋ ਗਿਆ। 


ਇਹ ਤਤਕਾਲੀ ਬਾਜ਼ਨਤੀਨੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਐਨਾਸਟੇਸ਼ੀਅਸ ਪਹਿਲੇ ਦੇ 
ਕਾਫ਼ੀ ਨਜ਼ਦੀਕ ਸੀ। 


9ਜੁਲਾਈ 518ਨੂੰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਐਨਾਸਟੇਸ਼ੀਅਸ ਦੀ ਮੌਤ ਉਪਰੰਤ 
ਇਹ ਤਖ਼ਤ ਤੇ ਬੈਠਾ। ਇਸਨੇ ਆਪਣੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਦੀ ਨੀਤੀ ਦੇ ਉਲਟ 
ਸਨਾਤਨੀ ਈਸਾਈ ਮੱਤ ਦੀ ਜ਼ੋਰਟਾਰ ਹਮਾਇਤ ਕੀਤੀ। ਸੰਨ 518-19 
ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਸੁਭਾਵਾਦੀਆਂ ਜਿਹੜੇ ਈਸਾ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖੀ ਅਤੇ ਦੈਵੀ 
ਸੁਭਾ ਦੀ ਏਕਤਾ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਵਾਲੇ ਸਨ, ਦਾ ਕਤਲੇਆਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 
ਨਾਲ ਹੀ ਰੋਮ ਦੇ ਪੋਪ ਦੀ ਵੀ ਹਮਾਇਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਈ ਅਤੇ ਇੰਜ 
ਚਰਚ ਦੇ ਵਖਰੇਵੇਂ ਨੂੰ ਸਮਾਪਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸੰਨ 523ਵਿਚ ਏਰੀਅਸਵਾਦ 
ਵਿਰੁਧ ਇਕ ਫ਼ਰਮਾਨ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ। ਜਸਤਿਨ ਦੇ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਤੇ 
ਇਟਲੀ ਦਾ ਏਰੀਆਈ ਆਸਟਰਗਾੱਥ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਥੀਉਡਰਿਕ ਕਾਫ਼ੀ. 
ਨਰਾਜ਼ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਪੋਪ ਜਾਨ ਪਹਿਲੇ ਨੂੰ ਕਾਨਸਟੈੱਟਨੋਪਲ 
ਜਾ ਕੇ ਇਸ ਫ਼ਰਮਾਨ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ। ਸਿੱਟੇ 
ਵਜੋਂ ਜਸਤਿਨ ਨੇ ਏਰੀਆਈਆਂ ਨੂੰ ਥੋੜ੍ਹੀਆਂ ਜਿਹੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਦੇ 
ਦਿੱਤੀਆਂ ਪਰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਥੀਉਡਰਿਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਨਾ ਹੋਇਆ। _ 

ਪੂਰਬ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸ਼ਾਅ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਏ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਾਰਣ ਜਸਤਿਨ 
ਲਈ ਇਹ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਇਕ ਤਾਂ -ਲਾਸਿਕਾ ਉਪਰ ਕੰਟਰੇਲ 
ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਇਥੋਪੀਆ ਨਾਲ ਸਮਝੌਤਾ ਕਰਕੇ ਅਰਬ ਵਿਚ 
ਪ੍ਰਸ਼ਾਅ ਦੀ ਦਖ਼ਲ-ਅੰਦਾਜ਼ੀ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਜਾਵੇ। ਉੱਤਰੀ ਸਰਹੱਦਾਂ ਵਲੋਂ 
ਜਲਾਵਾਂ ਨੇ ਡ਼ੈਨਿਊਥ ਦਰਿਆ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਬਲਕਾਨ ਪਰਾਵਿੰਸਾਂ ਵਿਚ 
ਗੜਬੜ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਵਿਚ ਜਸਤਿਨ ਨੂੰ 


__ ਅਸਫ਼ਲਤਾ ਹੀ ਮਿਲੀ। 


ਜਸਤਿਨ ਦੀ ਆਪਣੀ ਕੋਈ ਔਲਾਦ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ 
ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਸਹਿ-ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਵੀ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ। 

_ ੧ ਅਗਸਤ 527 ਨੂੰ ਜਸਤਿਨ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। 

ਹ. ਪੁ.-ਐਨ ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 6: 662; ਐਨ. ਅਮੈ. 16:24 

ਜਸਤਿਨੀਅਨ (ਪਹਿਲ) : ਇਹ ਇਕ ਉੱਘਾ ਅਤੇ 
ਮਿਹਨਤੀ ਬਾਜ਼ਨਤੀਨੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸੀ ਜਿਸ ਦਾ ਜਨਮ 483ਈ. ਵਿਜ਼ 


_ਡਾਰਡੇਨੀਆ (094630)ਵਿਚ ਟਾੱਰੇਜ਼ੀਅਮ (180੪੬808) ਵਿਖੇ 


ਜਸਤਿਨੀਅਨ ਰ 
ਇਕ ਕਿਸਾਨ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਜੀਵਨ ਬਾਰੇ 
ਵਧੇਰੇ ਵੇਰਵਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਛੋਟੀ ਉਮਰੇ ਹੀ ਇਹ ਆਪਣੇ ਮਾਮੇ 
ਜਸਤਿਨ ਪਹਿਲੇ ਕੋਲ ਕੁਸਤੁਨਤੁਨੀਆ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਇਥੇ ਇਸ ਨੇ 
__ਜ਼ੰਗੀ ਸਿੱਖਿਆ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਸੰਨ 518 ਵਿਚ ਜਸਤਿਨ ਪਹਿਲਾ 
ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬਣ ਗਿਆ ਜਿਹੜਾ ਜਸਤਿਨੀਅਨ ਤੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸੀ। 
ਜਸਤਿਨ ਦੀ ਆਪਣੀ ਕੋਈ ਔਲਾਦ ਨਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਜਸਤਿਨੀਅਨ 
__ਸੱਪੇ। ਸੰਨ 525 ਵਿਚ ਜਸਤਿਨੀਅਨ ਨੂੰ ਸੀਜ਼ਰ ਦਾ ਖ਼ਿਤਾਬ ਹਾਸਲ 


ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਆਗਟਸ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਨਾਲ ਸਹਿ-ਬਾਦਜ਼ਾਹ ਬਣਾਇਆ . 


ਗਿਆ। 1 ਅਗਸਤ, 527 ਨੂੰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜਸਤਿਨ ਦੀ ਮੌਤ ਉਪਰੰਤ 
ਇਸ ਨੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਕੂਮਤ ਸੰਭਾਲ ਲਈ। 


` ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬਣਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਮ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਅ ਦੇ . 


ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਕਵਧ ਪਹਿਲੇ ਨੂੰ ਹਰਾ ਦਿੱਤਾ। ਸੰਨ 532 ਵਿਚ ਕਵਧ ਦੇ 
ਵਾਰਸ ਖੋਸਰਾ ਪਹਿਲੇ ਨੇ 532 ਈ. ਵਿਚ ਇਸ ਨਾਲ ਸੰਧੀ ਕਰ ਲਈ। 
ਇਸ ਸੰਧੀ ਨਾਲ ਵਧੇਰੇ ਲਾਭ ਬਾਜ਼ਨਤੀਨੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਹੀ ਹੋਏ। 
ਪ੍ਰਸ਼ਾਅ ਨੇ ਲਾਜ਼ੀਕਾ ਉਪਰ ਜਸਤਿਨੀਅਨ ਦੀ ਪ੍ਰਭੁੱਤਾ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ 
ਲਈ। ਬਦਲੇ ਵਿਚ ਜਸਤਿਨੀਅਨ ਨੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਅ ਨੂੰ ਸੇਨੇ ਦੇ 11,00 ਪੈਂਡ 
ਦਿੱਤੇ। ਪੂਰਬੀ ਸਰਹੱਦਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਬਾਕੀ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵੱਲ ਇਸ ਦੀ 
ਬਦੇਸ਼ ਨੀਤੀ ਨੂੰ ਅਸਫ਼ਲ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 

ਜਸੰਤਿਨੀਅਨ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਨੂੰ 
ਸੁਲਝਾਉਣ ਵਿਚ ਕਾਫ਼ੀ ਸਫ਼ਲ ਰਿਹਾ। ਇਹ ਆਪ ਇਕ ਸਫ਼ਲ 
ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਅਤੇ ਵਿਧਾਨਕਾਰ ਸੀ। ਇਸ ਨੇ ਕਾਨੂੰਨ ਸਬੰਧੀ ਚੋਖਾ 
. ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਮਗਰੋਂ 528 ਈ. ਵਿਚ ਸ਼ਾਹੀ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦਾ ਨਵਾਂ ਕੋਡ 
ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਲਈ ਇਕ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਨੂੰ 
'ਕੋਡੈਕਸ ਕਾਨਸਟੀਟਯੂਸ਼ਨਮ” ਨਾਉ' ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੰਨ 
529 ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਸੰਨ 530 ਵਿਚ ਦੂਜਾ 


ਕਮਿਸ਼ਨ ਨਿਯੁਕਤ ਹੋਇਆ ਜਿਸਨੇ ਵਸ ਨਾਉਂ ਦੀ ਪੁਸਤਕ' 


_ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ। 


ਦੇਸ਼ਵਾਸੀਆਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਕਦਮ ਚੁਕਿਆ। ਪ੍ਰਾਂਤਕ ਗਵਰਨਰ 
ਬਣਨ ਲਈ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅਮੀਰ ਲੋਕ ਇਸ ਅਹੁਦੇ ਨੂੰ ਧੈਸੇ ਨਾਲ 
ਖਰੀਦਣ ਲਗ ਪਏ ਸਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਅਹਿਮ ਸੁਧਾਰ ਜਿਹੜਾ ਜਸਤਿਨੀਅਨ 
ਨੇ ਕੀਤਾ ਉਹ ਇਸ ਅਹੁਦੇ ਦੀ ਵਿਕਰੀ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਦਾ ਸੀ। 
ਜਾਣ ਲੱਗਾ, ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਾਂਤਕ ਢਾਂਚੇ ਨੂੰ ਪੁਨਰ-ਗਠਿਤ ਕੀਤਾ। ਕੱਚੇ ਮਾਲ 
ਦੀ ਵਿੱਕਰੀ ਤੇ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਏਕਾਧਿਕਾਰ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਨਵੇਂ 
ਭਵਨਾਂ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਵੱਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੁਚੀ ਸੀ। ਮੱਠ, 
ਯਤੀਮਖ਼ਾਨੇ, ਰਿਹਾਇਸ਼ਗਾਹਾਂ ਅਤੇ _ਗਿਰਜਿਆਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ 
ਕਰਵਾਇਆ। ਭੂਚਾਲ ਨਾਲ ਤਬਾਹ ਹੋਏ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਵਸਾਇਆ। 

ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਦੇ ਅੰਤਲੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਕੁਝ ਕੁ ਧਾਰਮਿਕ 
ਮਸਲਿਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। 

14 ਨਵੰਬਰ, 565 ਵਿਚ ਕੁਸਤੁਨਤੁਨੀਆ ਵਿਖੇ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ 
ਹੇ ਗਈ। 


- ਹ. ਪੁ-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 6: 663 


158 


ਜਸਤਿਨੀਅਨ (ਦੂਜਾ): ਹੈਰਾਕਲੀ ਆਈ ਸਲਤਨਤ ਦੇ 
ਇਸ ਅੰਤਮ ਬਾਜ਼ਨਤੀਨੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦਾ ਜਨਮ 669ਈ. ਵਿਚ ਹੋਇਆ। 
ਇਸ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਜੀਵਨ ਬਾਰੇ ਵੇਰਵਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸਤੰਬਰ, 685 
ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਕਾਨਸਟੈਨਟਾਈਨ ਚੌਥੇ ਦੀ ਮੌਤ ਉਪਰੰਤ 16 ਸਾਲ 
ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਇਹ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬਣਿਆ। ਇਹ ਚਾਹੇ ਕਠੋਰ ਸੁਭਾਅ _ 
ਵਾਲਾ ਤਾਨਾਸ਼ਾਹ ਸੀ ਪਰ ਇਸ ਵਿਚ ਇਕ ਯੋਗ ਸ਼ਾਸਕ ਵਾਲੇ ਕਈ 
ਗੁਣ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। 

1 ਚ ਤਿਜ ਇਨ 
ਅਰਬਾਂ ਨਾਲ ਇਕ ਸਮਝੌਤਾ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ 
ਇਸ ਨੂੰ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਖਿਰਾਜ ਦੀ ਰਕਮ ਨੂੰ ਹੀ ਵਧਾਇਆ ਸਗੋਂ 
ਸਾਈਪਰਸ, ਆਰਮੀਨੀਆ ਅਤੇ ਜਾਰਜੀਆ ਉਪਰ ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ 
ਨੂੰ ਵੀ ਮੰਨ ਲਿਆ। ਸੰਨ 688-89 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਸਲਾਵਾਂ ਅਧੀਨ ਦੇ 
ਥ੍ਰੇਸ ਅਤੇ ਮਕਦੂਨੀਆ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਉਪਰ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਕੇ ਬਹੁਤ 
ਕਈਆਂ ਨੂੰ ਏਸ਼ੀਆ ਕੋਚਕ ਵਿਚ ਬਤੌਰ ਫ਼ੌਜੀ-ਕਿਸਾਨ ਆਬਾਦ ਕੀਤਾ। 
ਇੱਸ ਦੀ ਸਾਈਪਰਸੀ ਨੀਤੀ ਅਰਬਾਂ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਨਾ ਆਈ। ਜਿਸ ਦੇ 
ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 691-92 ਵਿਚ ਇਸ ਦੀਆਂ ਪੂਰਬੀ ਸਰਹੱਦਾਂ ਤੇ 
ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰ ਕੇ ਬਾਜ਼ਨਤੀਨੀ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੂੰ ਜਬਾਸਟੋਪੱਲਿਸ ਵਿਖੇ ਹਾਰ ਦੇ 
ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਧੀਨ ਆਏ ਆਰਮੀਨੀਆਈ ਖੇਤਰਾਂ ਉਪਰ ਵੀ ਆਪਣਾ 
ਨਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। 
(0੧058) ਕਾਂਸਲ ਸੱਦੀ ਜਿਸ ਵਿਚ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਈਆਂ ਪੰਜਵੀਂ ਅਤੇ 
ਛੇਵੀਂ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਆਪੀ ਕਾਂਸਲਾਂ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਕ ਫਤਵਿਆਂ ਵਿਚ ਵਾਧਾ 
ਕਰਨ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਪੋਪ ਸਰਜੀਅਸ ਪਹਿਲੇ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ 
ਦੇਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਪੋਪ 
ਦਾ ਆਪਸੀ ਸਬੰਧ -ਤਨਾਓਪੂਰਣ ਹੋ ਗਿਆ। 

ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੀ ਕਠੋਰ ਨੀਤੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਵਿੱਤ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ 
ਵਲੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਲੱਟ-ਖਸੁਟ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਸੰਨ 695 ਵਿਚ 
ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਵਿਰੁੱਧ ਬਗਾਵਤ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਇਕ ਨਵੇਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦਾ 
ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਜਸਤਿਨੀਅਨ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਬਾਗੀਆਂ ਨੇ 
ਇਸਦਾ ਨੱਕ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇਸ ਨੂੰ ਰਾਈਨੋਮੀਟਸ ਦੇ ਨਾਉਂ 
ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫੇਰ ਇਸ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਨਿਕਾਲਾ ਦੇ ਕੇ 
ਕਰੀਮਿਆਈ ਪ੍ਰਾਇਦੀਪ ਕੈਰਸਨ ਵਿਖੇ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ। 

ਕਈ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਇਸ ਨੂੰ ਸੂਹ ਮਿਲੀ ਕਿ ਬਾਦਸ਼ਾਹ 
ਟਾਈਬੀਰੀਅਸ ਦੂਜਾ ਇਸ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾ ਰਿਹਾ 
ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਇਥੋਂ ਭੱਜ ਨਿਕਲਿਆ ਅਤੇ ਹੈਰਾਕਲੀਅਨਾਂ ਦੇ ਮਿੱਤਰ 
ਖ਼ਜਾਰਾਂ ਦੇ ਖ਼ਾਨ ਕੋਲ ਜਾ ਪਨਾਹ ਲਈ ਜਿਥੇ ਇਸ ਦਾ ਵਿਆਹ ਖ਼ਾਨ __ 
ਦੀ ਭੈਣ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਰਿਸ਼ਤੇ ਦੇ ਜਲਦੀ ਹੀ ਮਗਰੋਂ ਬਾਜ਼ਨਤੀਨੀ _ 
ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਖ਼ਾਨ ਨੂੰ ਲਾਲਚ ਦੇ ਕੇ ਜਸਤਿਨੀਅਨ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦੇਣ ਲਈ 
ਰਾਜ਼ੀ ਕਰ ਲਿਆ। ਜਸਤਿਨੀਅਨ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਕੋਲੋਂ ਇਸ ਗੱਲ _ 
ਦੀ ਸੂਹ ਮਿਲੀ ਅਤੇ ਇਹ ਭੱਜ ਕੇ ਬਲਗਾਰ ਰਾਜ ਵਿਚ ਚਲਾ ਗਿਆ। 
ਉਥੋਂ ਦੇ ਖ਼ਾਨ ਦੀ ਮੱਦਦ ਨਾਲ ਜਸਤਿਨੀਅਨ ਨੇ ਫ਼ੌਜ ਲੈ ਕੇ 
ਕੁਸਤੁਨਤੁਨੀਆ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਸੰਨ 705 ਵਿਚ ਇਕ ਵਾਰੀ 


ਮੁੜ ਆਪਣਾ ਗੁਆਜ਼ਾ ਤਖ਼ਤ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਿਆ। 

ਇਸ ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਨੇ ਪੋਪ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਸਬੰਧਾਂ ਨੂੰ 
ਸੁਧਾਰਿਆ ਜਿਸ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ 710-11 ਵਿਚ ਪੋਪ ਕਾਨਸਟੈਨਟਾਈਨ 
ਇਸ ਕੋਲ ਕੁਸਤੁਨਤੁਨੀਆ ਆਇਆ। ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ` 


159 


ਹਣੇ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਤੋਂ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਦੀ ਪ੍ਰਬਲ ਇੱਛਾ ਸੀ ਜਿਸ ਕਾਰਨ 
ਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਬਹੁਤਿਆਂ ਨੂੰ ਮਰਵਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਨਾਲ ਇਹ 
'ਪਣੇ ਕਈ ਹਮਾਇਤੀਆਂ ਦੀ ਹਮਦਰਦੀ ਗੁਆ ਬੈਠਾਂ। 


ਸੰਨ 711 ਵਿਚ ਖਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਮੱਦਦ ਨਾਲ ਕੈਰਸਨ ਵਿਚ ਇਸ 
ਰੁੱਧ ਬਗਾਵਤ ਹੋ ਗਈ। ਇਕ ਆਰਮੀਨੀਆਈ ਨੂੰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਐਲਾਨ 
ਰ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸ ਨੇ ਫਿਲਿਪੀਕਸ ਦੇ ਨਾਉ ਨਾਲ ਕ੍ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਇਸ 
` ਅਗਵਾਈ ਹੇਠਾਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੇ ਕੁਸਤੁਨਤੁਨੀਆ ਉਪਰ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ 
ਆ ਅਤੇ ਸੰਨ 711 ਵਿਚ ਜਸਤਿਨੀਅਨ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਇਸ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ 
ਮੋਤ ਏਸ਼ੀਆ ਕੋਚਕ ਵਿਚ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। 

ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 6: 665 

ਜਸਦਾਨ : ਰਿਆਸਤ- ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ 
'ਲ ਵੇਲੇ ਕਾਠੀਆਵਾੜ ਪੁਲਿਟੀਕਲ ਏਜੰਸੀ, ਬੰਬਈ ਵਿਚ ਇਹ ਇਕ 
ਆਸਤ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਕੁਲ ਰਕਬਾ 725 ਵ. ਕਿ. ਮੀ. (283 
_ ਮੀਲ) ਸੀ। ਕਾਠੀਆਵਾੜ ਵਿਚ ਇਹ ਤੀਜੇ-ਵਰਗ 'ਦੀ ਰਿਆਸਤ 


ਟੀ ਸੀ। ਇਸ ਹੀ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਨਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਸਵਾਮੀ ' 


ਜਤਨਾ (6੧੩੪ €35040) ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਕਸਤ੍ਰਪਾ ਖ਼ਾਨਦਾਨ 
£6044(78178 1990856) ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੇ ਹਾਕਮਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਸੀ, 
ਨਾਂ ਤੋਂ ਪਿਆ ਹੋਵੇ। ਜੂਨਾਗੜ੍ਹ ਦੇ ਗੌਰੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜ-ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ 
।ਥੇ ਇਕ ਬਹੁਤ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਿਲਾ ਉਸਾਰਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਕਸਬੇ 
ਨਾਂ ਗੌਰੀਗੜ੍ਹ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਮਗਰੋਂ ਇਹ ਖੇੜਦੀ (%੫੦੦ਰਦੇ ਖੁਮਾਣਾਂ 
੯0੧੩5) ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਚਲਾ ਗਿਆ ਅਤੇ 1665 ਦੇ ਨੇੜੇ-ਤੇੜੇ 
'ਚਰਾਂ (03605) ਦੀ ਲੱਖਣੀ (1.੩੬040) ਸ਼ਾਖਾ ਦੇ ਬਾਨੀ-ਲੱਖਾ 
ਦਰ ਦੇ ਪੋਤਰੇ ਵਿਕਾ ਖਾਚਰ ਨੇ ਜੱਸਾਂ ਖੁਮਾਣ ਤੋਂ ਜਿੱਤ ਕੇ ਆਪਣੇ 
ਧੀਨ ਕਰ ਲਿਆ। ਵਜਾਸੂਰ ਖਾਚਰ (੧੪5੦ ਸ8੩੦8%) ਜੋ ਕਿ 
'ਕ ਬਹੁਤ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਮੁਖੀ ਸੀ ਅਤੇ ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਰਾਜਕਾਲ 
ਲੋ ਢੰਦੂਕਾ (008600%੩) ਅਤੇ ਕੈਂਬੇ ਤਕ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ 
(ਲਾਕੇ ਨੂੰ ਬਲੈਕਮੇਲ ਕਰਨ ਲਈ ਇਕ ਪਾਲ (%)ਜਾਂ ਕਲੇਮ ਸਥਾਪਤ 
[ਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਇਸ ਕਸਬਾ ਭਾਂਓਨਗਰ (ਸ940੧੧ਨਅ) ਅਧੀਨ 
ਲਾ ਗਿਆ।. ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਜਸਦਾਨ ਉਪਰ ਨਵਾਂ ਨਗਰ ਦੇ ਜਾਮ 
੩ਗ) ਨੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆਂ ਪਰ ਜਾਮ ਜਸਜੀ (ਹ&॥ 7458) ਦੇ 
ਆਹ ਦੇ ਮੌਕੇ ਤੇ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਵਜਸੂਰ ਖਾਚਰ ਨੂੰ ਮੋੜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 
ਨ 1807-8 ਵਿਚ ਵਜਸੂਰ ਖਾਚਰ਼ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਗਾਇਕਵਾੜ 
38੬੪੪) ਨਾਲ ਸਮਝੌਤਾ ਕਰ ਲਿਆ। 

ਹ. ਪੁ.--ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ. : 14 : 66 

ਜਸਦਾਨ : ਸ਼ਹਿਰ-ਭਾਰਤ ਦੇ ਗੁਜਰਾਂਤ ਰਾਜ ਵਿਚ ਇਹ 
'ਕ ਪੁਰਾਣਾ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਅਟਕੋਟ ਦੇ ਲ. 6 ਕਿ. ਮੀ. 
`ਤਰ-ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਅਤੇ ਕੋਟੜਾ ਪਿੱਥਾ ਤੋਂ ਲ. 10 ਕਿ. ਮੀ. ਉੱਤਰ 
ਲ ਨੂੰ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਇਸੇ ਹੀ ਨਾਂ ਦੀ ਰਿਆਸਤ 
। ਰਾਜਧਾਨੀ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਪ੍ਰਾਚੀਨਤਾ ਪੱਖੋਂ ਇਹ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਵਾਲਾਂ 
ਹਿਰ' ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਭਵ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਨਾਂ ਕਸ਼ਤ੍ਰੋਪਾ ਖ਼ਾਨਦਾਨ 
` ਦੂਜੇ ਹਾਕਮ ਸਵਾਮੀ ਚੇਸ੍ਰਤਨਾ ਦੇ ਨਾਂ ਪਿਛੇ ਪਿਆ ਹੋਵੇ। ਜੁਨਾਗੜ੍ਹ 
`ਗੌਰੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜ-ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਇਥੇ ਇਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਿਲਾ ਬਣਾਇਆ 
ਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਨਾਂ ਉਸ ਵੇਲੇ ਗੌਰੀਗੜ੍ਹ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। 
'ਕ ਬਹੁਤ ਫ਼ਧੀਆ ਸੜਕ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਵਿੰਚੀਆ ਨਾਲ ਜੋੜਦੀ 


ਆਬਾਦੀ-28,088 (1991) 
225 5" ਉ. ਵਿਥ.; 71520 ਪੂ. ਲੰਬ. 
ਹ. ਪੁ.-ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ. 14 : 66 


ਜਸਪੁਰ 


ਜਸਪਤਿ ਰਾਇ ਦੀਵਾਨ : ਇਹ ਕਲਾਨੋਰ ਦਾ ਰਹਿਣ 
ਵਾਲਾ ਇਕ ਖੱਤਰੀ ਸੀ ਜੋ.ਸੂਬਾ ਲਾਹੌਰ (ਯਹੀਆਖ਼ਾਨ) ਦੇ ਦੀਵਾਨ 
ਲਖਪਤਿ ਰਾਇ ਦਾ ਭਰਾ ਸੀ। ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਜਲੰਧਰ ਦਾ ਹਾਕਮ ਸੀ 
ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਲਾਹੌਰ ਦਾ ਸੂਬੇਦਾਰ ਜ਼ਕਰੀਆ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ 
_ਏਮਨਾਬਾਦ ਦੇ ਇਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਪਰਗਨੇ ਦਾ ਦੀਵਾਨ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ 
ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਥਾਂ ਅਦੀਨਾਬੇਗ ਨੂੰ ਜਲੰਧਰ ਦਾ ਹਾਕਮ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ, 
ਜਿਸ ਤੋਂ ਜਸਪਤਰਾਇ ਅਤੇ ਅਦੀਨਾਬੇਗ ਵਿਚ ਵਿਰੋਧ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਿਆ। 


ਇਸ ਸਮੇਂ ਸਿੱਖ ਵੀ ਮੁੜ ਸੰਗਠਿਤ ਹੈ ਰਹੇ ਸਨ। ਸਿੱਖਾਂ.ਤੋਂ ਤੰਗ ਆ 


ਕੇ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਯਹੀਆ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਦੀਵਾਨ ਲਖਪਤਿ ਰਾਇ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ 
ਸਖ਼ਤੀ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਆਉਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਲਖਪਤਿ ਰਾਏ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ 
ਨੂੰ ਰਾਵੀ ਦੇ ਬੀੜ ਵਿਚੋਂ ਅੱਗੇ ਧੱਕ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਏਮਨਾਬਾਦ 
ਵੱਲ ਗੁਰਦਵਾਰਾ ਰੋੜੀ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਆ ਡੇਰੇ ਲਗਾਏ ਪਰ ਇਥੋਂ 
ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਹਿੰਦੂ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਸਾਡੀ 
ਕੋਈ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ਤੇ ਅਸੀਂ ਆਪਣਾ ਲੰਗਰ ਛਕਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 
ਇਥੋਂ ਚਲੇ ਜਾਵਾਂਗੇ। ਜਿਸ ਤੇ ਜਸਪਤਿ ਰਾਏ ਨੇ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਬੋਲ ਵਿਗਾੜ 
ਸੀ, ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡਾ ਬੀਜ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਨੂੰ ਫਿਰਦਾ ਹਾਂ 
ਤੇ ਇਸ ਲਈ ਮੇਰੇ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਨਾ ਹੋਣ ਦਾ ਸਵਾਲ 
ਹੀ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਅਤੇ 
ਵਿਸਾਖੀ ਤੇ ਆਏ ਹੋਏ ਹੋਰ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਇਕ ਘੜੀ ਲਈ ਵੀ ਰਹਿਣਾ 
ਨਾ ਸਹਾਰਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਠਾਉਣ ਲਈ ਸਿਪਾਹੀ ਭੇਜੇ ਪਰ ਸਿੰਘ 
ਨਾ ਉੱਠੇ। ਅੰਤ ਸੌ ਸਵਾਰ ਪਿਆਦਾ ਨਾਲ ਲੈ.ਕੇ ਹਾਥੀ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ 
ਕੇ ਆਪ ਆ ਗਿਆ ਤੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਬੁਰਾ ਭਲਾ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ। ਸਿੰਘ 
ਕੁਝ ਚਿਰ ਤਾਂ ਚੁੱਪ ਰਹੇ ਫਿਰ ਸ. ਚੜ੍ਹਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਲਲਕਾਰਾ ਮਾਰਿਆ 
ਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਦੇ ਸਿਪਾਹੀ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਟਕਰਾਉਣ ਲੱਗੇ ਪਰ 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੱਗੇ ਠਹਿਰ ਨਾ ਸਕੇ ਤੇ ਇਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸਾਥੀ ਭੱਜ ਉੱਠੇ। 
ਸਿੰਘ ਹੱਲਾ ਕਰਕੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਜਾ ਵੜੇ ਤੇ ਜਾਂਦਿਆਂ ਹੀ ਪਹਿਲਾਂ 


_ਜਸਪਤਿ ਰਾਇ ਵੱਲ ਕੂਚ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਬਦੋਂ ਕੀ ਗੁਸਾਈਆਂ ਕੋਲ 'ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ 


ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ) ਨੀਬਾਰੂ ਸਿੰਘ ਨਾਮੀ ਇਕ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜਸਪਤਿ ਰਾਇ ਦੇ 
ਹਾਥੀ ਦੀ ਪੂਛ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਹਾਥੀ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਤਲਵਾਰ ਦੇ ਇਕੋ ` 
ਵਾਰ ਨਾਲ ਜਸਪਤਿ ਰਾਇ ਦਾ ਸਿਰ ਧੜ ਤੋਂ ਲਾਹ ਕੇ ਲੈ ਆਇਆ। 
ਇਹ ਘਟਨਾ ਮਾਰਚ, 1746 ਦੀ ਹੋਈ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ 
ਜਸਪਤਿ ਰਾਇ ਦੇ ਗੁਰੂ ਬਾਵਾ ਕਿਰਪਾ ਰਾਮ ਗੁਸਾਈ ਨੇ 500 ਰੁਪਏ 
ਦੇ ਕੇ ਸਿੰਘਾਂ ਤੋਂ ਇਸਦਾ ਸਿਰ ਵਾਪਸ ਲੈ ਕੇ ਸਸਕਾਰ ਕੀਤਾ। 

ਹ. ਪੁ.--ਮ. ਕੋ ; ਹਿ. ਆਫ਼. ਪੰ. ਲਤੀਫ਼ ; ਤਵਾਰੀਖ, ਭਾਗ 11--ਗਿ. 
ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ । ਐਂਡ_ ਸ. ਹਿ. ਪੰ 

ਜਸਪੁਰ : ਰਿਆਸਤ--ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਪੂਰਬੀ ਰਿਆਸਤਾਂ 
ਵਿਚੋਂ ਇਹ ਇਕ ਸਾਬਕਾ ਰਿਆਸਤ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਜਿਸ ਦੇ ਉੱਤਰ ਅਤੇ 
ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਸਰਗੂਜਾ ਰਿਆਸਤ, ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਬੰਗਾਲ ਦਾ ਰਾਂਚੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ 
ਅਤੇ .ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਗਾਂਗਪੁਰ, ਉਦੇਪੁਰ ਅਤੇ ਰਾਏਗੜ੍ਹ ਲਗਦੇ ਸਨ। 
ਇਸ ਦਾ ਕੁੱਲ ਰਕਬਾ 5,987 ਵ. ਕਿ. ਮੀ. (1,948 ਵ_ ਮੀਲ ਹੁੰਦਾ 


ਸੀ। ਸੰਨ 1905 ਤੱਕ ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਛੋਟੀ ਨਾਗਪੁਰ ਨਾਂ ਦੀ ਰਿਆਸਤ 


ਵੀ` ਇਸ ਰਿਆਸਤ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਜਸਪੁਰ ਨਗਰ 
(ਜਗਦੀਸ਼ਪੁਰ) ਨਾਂ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਇਸ ਰਿਆਸਤ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਹੁੰਦਾ 
ਸੀ। ਰ੍ 

ਸੰਨ 1818ਵਿਚ ਮਾਧੋ ਜੀ ਭੇਂਸਲੇ ਨਾਲ ਹੋਏ ਅੰਤਰਿਮ ਸਮਝੌਤੇ 
ਅਨੁਸਾਰ ਜਸਪੁਰ ਰਿਆਸਤ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਰਕਾਰ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ 


ਜਸਪੁਰ 
ਲਿਆ ਗਿਆ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ। ਸੰਨ 1899 ਵਿਚ ਇਸ ਖ਼ਿਰਾਜ 
ਦੀ ਰਕਮ 1250 ਰੁਪਏ ਮੁਕਰਰ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਦੇਸ਼ ਦੀ ਵੰਡ ਉਪਰੰਤ 
ਰ ਭਾਰਤੀ ਰਿਆਸਤਾਂ ਦੇ ਪੁਨਰ ਗਠਨ ਸਮੇਂ ਇਸ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਮਧ 
ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਰਾਜ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। 

ਹ. ਪੁ-ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ. 14:67. 

ਜਸਪੁਰ : ਸ਼ਹਿਰ-ਭਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਰਾਜ ਦੇ 
ਨੈਨੀਤਾਲ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਕਾਸ਼ੀਪੁਰ ਤਹਿਸੀਲ ਦਾ ਇਹ ਇਕ ਕਸਬਾ ਹੈ। 
__ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਅਜੇ ਹੁਣੇ-ਹੁਣੇ ਹੀ ਵਿਕਾਸ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਥੋਂ ਦੀ 
_ਵਧੇਰੇ ਵਸੋਂ ਮੁਸਲਮਾਨ ਜੁਲਾਹਿਆਂ ਦੀ ਹੈ। ਇਥੇ ਸੂਤੀ ਕੱਪੜਾ ਕਾਫ਼ੀ 
ਮਾਤਰਾ ਵਿਚ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਖੰਡ ਅਤੇ ਇਮਾਰਤੀ 
ਲੱਕੜੀ ਦਾ ਵੀ ਇਥੇ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਵਪਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 

ਆਬਾਦੀ-30,811 (1991) 

295 17' ਉ. ਵਿਥ.; 78” 50/ ਪੂ. ਲੰਬ. 

ਹ. ਪੁ.-ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ. 14:70 

ਜਸਬੀਰ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ : ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਇਸ ਕੀਰਤਨੀਏ 
ਦਾ ਜਨਮ 4ਫ਼ਰਵਰੀ,1949 ਨੂੰ ਸ. ਹਰਿਭਜਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਪਟਿਆਲਾ 
ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਮਧੁਰ ਕੀਰਤਨ ਕਰਨ ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ 
ਨਵੇਕਲੀ ਥਾਂ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਕੀਰਤਨ ਦੀ ਧੀਮੀ ਸੁਰ, ਮਿੱਠੀ ਲੈਅ ਅਤੇ 
ਰਸਡਿੰਨਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਸਰੋਤਿਆਂ ਨੂੰ ਮੰਤਰ-ਖੁਗਧ ਕਰਕੇ ਵੈੱਚ ਅਧਿਆਤਮਕ 
ਮਲ ਵਿਚ ਲਾ ਸਰਚ 


ਗ 
_ਰਬਾਣੀ ਦੇ ਸ਼ੁੱਧ ਉਚਾਰਣ, 
ਗਾਇਨ, ਢੁੱਕਵੇਂ ਪ੍ਰਮਾਣ ਤੇ 

_ ਪ੍ਰਸੰਗ, ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਡੂੰਘੀ 
ਸੋਝੀ, ਇਸ ਦੇ ਕੀਰਤਨ ਦੇ 
ਮੀਰੀ ਗੁਣ ਹਨ। ਸ਼ਬਦ 
ਅਤੇ ਰਾਗ ਦੇ ਇਸ ਅਗੰਮੀ 





ਪਾਕੀਜ਼ਗੀ ਲਿਆਉਣ ਅਤੇ 
ਆਪਣੇ ਅਸਲੇ ਨਾਲ ਜੁੜਨ 
ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। 

ਸਮਾਜ ਪ੍ਰਤੀ ਇਸ ਦੀਆਂ ਵੱਡਮੁੱਲੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਕਾਰਨ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ, 
ਪੰਜਾਬ ਵਲੋਂ ਸੰਨ 1988 ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਸ੍ਰੋਮਣੀ ਰਾਗੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਦੇ ਕੇ 
ਸਨਮਾਨਿਆ ਗਿਆ। 

ਹ. ਪੁ.-ਸੁ. ਸਾ. ਸਨ. ਸਮਾ. 1988--ਭਾ. ਵਿ. ਪੰ. 

ਜਸਰੋਟ : ਇਹ ਜਮਵਾਲ ਰਾਜਪੂਤਾਂ ਦਾ ਇਕ ਸ਼ਾਹੀ ਗੋਤ 
ਹੈ। ਜਸਰੇਟ ਨਾਂ ਜਸਰੋਟਾ ਨਾਂ ਦੇ ਇਕ ਸ਼ਹਿਰ ਪਿਛੇ ਪਿਆ, ਜਿਹੜਾ 
ਇਸ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਦੀ ਹਕੂਮਤ ਸਮੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣਿਆ ਅਤੇ 
ਰਿਆਸਤ ਦਾ ਨਾਂ ਵੀ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਹੀ ਜਸਰੋਟਾ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। 
ਜਸਰੇਟਿਆਂ ਦੀ ਰਿਆਸਤ ਕਾਫ਼ੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਸੀ। 


ਜਸਰੋਟ. ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਜੰਮੂ ਦੇ ਰਾਜ-ਘਰਾਣਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ 
ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ। ਰਿਆਸਤ ਜਸਰੋਟ ਤੇਰਹਵੀ ਸਦੀ ਦੌਰਾਨ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਈ। 


ਭਾਈ ਜਸਬੀਰ ਸਿੰਘ 


ਆਪਣੇਂ ਜੀਵਨ ਵਿਚ . 


ੜਾ 160 


ਰਾਜਾ ਕਰਨ ਦੇਵ ਨੇ, ਜਿਹੜਾ ਜੰਮੂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਭੁਜ ਦਾ ਤੀਜਾ ਪੁੱਤਰ 
ਸੀ, ਰਿਆਸਤ ਦਾ ਮੁੱਢ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਅਤੇ ਰਾਜਧਾਨੀ ਜਸਰੋਟਾ ਰੱਖੀ। 
ਜਸਰੋਟ ਰਾਜਾ ਭੋਬੂ ਅਕਬਰ ਦੇ ਬਾਗੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਮੋਢੀ ਸੀ। ਇਸਨੇ 
ਮੁਸਲਮਾਨ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਨੁਕਸਾਨ ਪੁਚਾਇਆ। _ ' 

ਰਾਜਾ ਸੁਖਦੇਵ, ਜਿਸ ਨੇ ਨਦੌਣ ਦੀ ਜੰਗ ਵਿਚ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ _ 
ਰਾਜਾ ਭੀਮ ਚੰਦ ਦੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਜਸਰੋਟ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਵਿਚੋਂ ਹੀ 
ਸੀ। 


ਰਿ ਰ 


ਰਾਜਾ ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਜਾਗੀਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ 
ਕੁਲ ਨੂੰ ਖੇਤਰ ਵਿਚੋਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਇਸ ਖ਼ਾਨਦਾਨ 
ਦੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਨਗਰੋਟਾ ਜੰਮੂ ਤੈ ਦੇ ਨੰੜੇ ਖ਼ਾਨਪੁਰ ਵਿਖੇ ਰਹਿ ਰਹੇ 
ਹਨ। 

ਹ. ਪੁ.-ਮ_ ਕੋ. ; ਗਲਾ. ਟ੍ਰਾ. ਕਾ. 2:357; ਹਿੰ. ਪੰ. ਹਿ. ਸਟੇਟਸ 2:566 . 
___ਜਸਰੋਟਾ : ਰਿਆਸਤ-- ਇਹ .ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਪਹਾੜੀ . 
ਬਾਈਧਾਰ ਰਿਆਸਤਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਰਿਆਸਤ ਸੀ ਜਿਹੜੀ ਡੂਗਰ ਦੇ 
ਪਹਾੜੀਆਂ ਵਿਚ ਸਥਿਤ _ਸੀ। ਇਸ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵਿਚ 
ਕਾਰਾਈਧਾਰ ਪਰਬਤੀ-ਲੜੀ'ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਜਸਰੋਟ ਰਿਆਸਤ ਨੂੰ ਉੱਤਰ 
ਵੱਲੋਂ ਬਜੋਹਲੀ, ਭਾਦੂ ਅਤੇ ਮਾਨਕੋਟ ਰਿਆਸਤਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖ ਕਰਦੀ ਹੈ। 
ਇਸ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵਿਚ ਲੱਖਣਪੁਰ, ਦੱਖਣ ਵਿਚ ਮੈਦਾਨੀ ਇਲਾਕਾ ਅਤੇ 
ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਰਿਆਸਤ ਸਾਂਬਾ ਹੈ। ਜਸਰੋਟ ਰਿਆਸਤ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ 
ਜਸਰੋਟਾ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਨਾਂ ਉਪਰ ਇਸ ਰਿਆਸਤ ਅਤੇ ਇਥੋਂ ` 
ਦੇ ਰਾਜ-ਘਰਾਣੇ ਦਾ ਨਾਂ ਪਿਆ। ਜਸਰੋਟਾ ਸ਼ਹਿਰ ਕਰਾਈਧਾਂਰ ਪਰਬਤਾਂ 
ਦੇ ਬਾਂਹਰ ਦੱਖਣੀ ਪਾਸੇ ਵੱਲ ਵਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਰਿਆਸਤ ਜਸਰੋਟਾ 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ ਇਕ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਰਿਆਸਤ ਸੀ। ਇਸ 
ਰਾਂਜ ਖੇਤਰ ਦੀ ਭੂਮੀ ਮੈਦਾਨੀ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਨਾਲ ਲਗਦੀ ਹੋਣ . 
ਕਰਕੇ ਕਾਫ਼ੀ ਜ਼ਰਖੇਜ਼ ਸੀ ਅਤੇ ਜਸਰੇਟਾ ਦਾ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹੋਣਾ ਕੁਦਰਤੀ 
ਸੀ। 


ਆ 
ਹੀ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਜੰਮੂ ਦੇ ਸ਼ਾਹੀ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਵਿਚੋਂ ਸੀ। ਤੇਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ 
ਦੌਰਾਨ ਦੀ ਇਹ ਮੁੱਢਲੀ ਰਿਆਸਤ ਫ਼ੇਟੇ-ਛੋਟੇ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਵਾੜਿਆਂ 
ਵਿਚੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਭੁਜ-ਦੇਵ ਅਣਵੰਡੀ ਰਿਆਸਤ ਜੰਮੂ ਦਾ . 
ਅਖ਼ੀਰਲਾਂ ਰਾਜਾਂ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਚਾਰ ਪੁੱਤਰ ਸਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ 
ਵੱਡਾ ਮਾਨਕੋਟੀਆ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਦਾ`ਬਾਨੀ ਹੋਇਆ, ਦੂਜਾ ਜੰਮੂ ਦਾ ਰਾਜਾ 
ਬਣ ਗਿਆ, ਤੀਜਾ 'ਕਰਨ ਦੇਵ' ਜਿਸ ਲਈ ਜਸਰੋਟਾ ਦਾ ,ਇਲਾਕਾ 
ਬਾਕੀ ਰਹਿ ਗਿਆ ਸੀ ਜਸਰੋਟ ਦੇ ਨਾਲ ਲਗਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਇਲਾਕੇ 
ਮਿਲਾ ਕੇ ਨਵੀਂ ਰਿਆਸਤ ਦਾ ਰਾਜਾ ਬਣ ਗਿਆ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਜਸਰੇਟਾ 
ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣਾਉਣ ਕਾਰਨ ਇਸ ਘਰਾਣੇ ਦਾ ਨਾਂ 
ਅਤੇ ਰਿਆਸਤ ਦਾ ਨਾਂ ਜਸਰੋਟਾ ਚੱਲਿਆ। ਜਸਰੋਟਾ ਨਗਰ ਦੀ ਨੀਂਹ 


ਕਿਉਂਕਿ ਜਸ-ਦੇਵ ਨੇ ਰੱਖੀ ਸੀ ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ਜਸਰੇਟਾ 


ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। 

ਰ ਜਸਰੋਟਾ ਬਾਰੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਤਾਂ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ 
ਪਰ ਅਕਬਰ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਮੁਸਲਿਮ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਦੋ ਕੁ ਵਾਰੀ ਇਸ 
ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਰਿਆਸਤ 
ਦਾ ਥੋੜ੍ਹਾ-ਬਹੁਤ ਸਬੰਧ ਜੰਮੂ ਨਾਲ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਰਿਹਾ। ਅਕਬਰਨਾਮਾ 


ਦੀਆਂ ਦੋ ਵੱਡੀਆਂ ਵਿਰੋਧੀ ਪਰਾੜੀ ਰਿਆਸਤਾਂ ਵਿਚੋਂ ਰਿਹਾ ਹੈ। 


ਇਸ ਰਿਆਸਤ ਦਾ ਮੁੱਢ 13ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੌਰਾਨ ਬੱਝਿਆ ਅਤੇ 
1834 ਤਕ ਇਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਦੇ ਕੁੱਲ ਸਤਾਈ ਰਾਜੇ 
। ਇੰਸ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਇਤਿਹਾਸ ਬਾਰੇ ਕਿਤੇ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ 
ਕਾਰੀ . ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਕਰਮ-ਦੇਵ, ਬੀਰ ਦੇਵ, ਕਾਲੂ-ਦੇਵ, 
।ਲ-ਦੇਵ, ਬੱਲਾਰ-ਦੇਵ, ਕਲਸ-ਦੇਵ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਾਪ-ਦੇਵ ਆਦਿ ਦੇ 
ਹੀ ਮੁੱਢਲੇ ਜਸਰੋਟ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। 8 ਓ. 

ਰਾਜਾ ਪ੍ਰਤਾਪ-ਦੇਵ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਭਰਾ ਸੰਗਰਾਮ-ਦੇਵ ਵਿਚਕਾਰ 
ਮੱਤਭੇਦ ਹੋ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਰਿਆਸਤ ਜਸਰੋਟ ਦਾ ਖੇਤਰ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ 
[ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਦੇ ਫ਼ਲਸਰੂਪ ਇਕ ਨਵੀਂ ਸਟੇਟ ਹੋਂਦ ਵਿਚ 
ਹੈ। ਇਸ ਰਿਆਸਤ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ 'ਲਖਣਪੁਰ' ਵਿਖੇ ਸਥਾਪਤ 
ਹੈ ਗਈ ਅਤੇ ਇਸ ਕਰਕੇ ਰਿਆਸਤ ਦਾ ਨਾਂ ਵੀ ਲਖਣਪੁਰ ਪਿਆ। 
ਣਪੁਰ ਦੀ ਪੱਛਮੀ ਹੱਦ ਰਾਵੀ ਦਰਿਆ ਦੀ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀ 'ਉਝ' 


ਆ ਗਿਆ। ਰਾਜੇ ਦੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਲਈ ਲਖਣਪੁਰ ਵਿਚ ਅਤੇ ਥੀਨ 


[ ਇਕ ਟਿੱਲੇ ਉਪਰ ਕਿਲੇ ਬਣਵਾਏ ਗਏ। ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਰਿਆਸਤ 
ਭਾਜਾ ਸੰਗਰਾਮ-ਦੇਵ ਦੇ ਸਮਕਾਲੀ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਕਿਧਰੇ-ਕਿਧਰੇ 
7.ਰਿਆਸਤ ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਬਣਾਏ 
ਰਆਂ ਦੇ ਖੰਡਰਾਤ ਅਜੈ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। 


ਪਰਤਾਪ ਦੇਵ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਤਰ-ਦੇਵ, ਅਤਰ-ਦੇਵ ਜਾਂ ਅਟਲ 
, ਸੁਲਤਾਨ-ਦੇਵ, ਸਗਤ-ਦੇਵ, ਦੌਲਤ-ਦੇਵ ਅਤੇ ਭਾਬੂ-ਦੇਵ 
ਰੀ ਰਵਿ ਰਾ 
ਅਕਬਰ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧੀ ਰਾਜਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸੰਨ 
8-89 ਦੌਰਾਨ ਜੰਮੂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਜਸਵਾਨ ਤਕ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪਹਾੜੀ 
ਪਸਤਾਂ ਨੇ ਬਗਾਵਤ ਕੀਤੀ ਪਰ ਇਸ ਬਗਾਵਤ ਨੂੰ ਦਬਾਅ ਦਿੱਤਾ 


ਮਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਛੇ ਕੁ ਸਾਲ ਪਿਛੋਂ ਦੁਬਾਰਾ ਫਿਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਰਾਜਿਆਂ 


ਬਗਾਵਤ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਰਾਜਾ ਭਾਬੂ ਨੇ ਕੀਤੀ। ਸ਼ਾਹੀ 
1 ਨੇ ਕਾਫ਼ੀ ਜਦੋ-ਜਹਿਦ ਉਪਰੰਤ ਜੰਮੂ ਉਪਰ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। 
1 ਉਪਰੰਤ ਇਹ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਵਧਿਆ ਤੇ ਸਾਂਭਾ ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਆ 
ਲੰੱਖਣਪੁਰ ਦੇ ਰਾਜਾ ਬਲਭਦਰ ਅਤੇ ਜਸਰੋਟਾ ਦੇ ਰਾਜਾ ਭਾਬੂ ਨੂੰ 
।ਆਰ ਸੁੱਟਣੇ ਪਏ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਿਛੋਂ ਜਸਰੇਟਾ ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਲਈ 


7" ਟਾਕਰਾ ਕਰਨਾਂ ਪਿਆ ਅਤੇ ਘਮਸਾਣ ਦੀ ਲੜਾਈ ਹੋਈ। 

ਭਾਬੂ-ਦੇਵ ਤੋਂ _ਪਿਛੋਂ ਭੁਜ-ਦੇਵ, ਫਤਹਿ-ਦੇਵ, ਤੇਜ-ਦੇਵ, 
ਵ-ਦੇਵ, ਜਗਦੇਵ, ਸੁਖਦੇਵ ਅਤੇ ਧਰੁਵ-ਦੇਵ ਕੁਮਵਾਰ ਹੋਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਰੋ ਵੀ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਘਟਨਾ ਦਾ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਫਿਰ ਕਿਰਾਲ-ਦੇਵ 
ਰਤਨ-ਦੇਵ ਹੋਏ। ਰਤਨਦੇਵ ਜੰਮੂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਦੇਵ ਦਾ 
[ਕਾਲੀ (1750ਈ) ਸੀ। 


ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅੱਧ 
( ਮੁਗ਼ਲ ਤਾਕਤ ਦੇ ਘਟਣ ਲੈਲ ਪੰਜਾਬ ਉਪਰ ਅਹਿਮਦ-ਸ਼ਾਹ 
ਨੀ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਬਸੋਹਲੀ ਵਰਗੀਆਂ ਪਹਾੜੀ 
ਮਾਸਤਾਂ ਵਾਂਗ 'ਜਸਰੋਟਾ' ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ ਹੱਦ ਤਕ ਜੰਮੂ ਰਾਜ-ਅਧਿਕਾਰ 
; ਆ ਗਈ। 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਅੱਧ ਦੌਰਾਨ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਇਸ 
ਮਾਸਤ ਵੱਲ ਵਧਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਅੱਗੋਂ ਪਹਾੜੀ ਮੁਖੀਆਂ ਨੇ ਵੀ 
ਵਾਂ ਦੀਆਂ ਲੜਾਈਆਂ ਵਿਚ ਭਾੜੇ ਦੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਵਜੋਂ ਲੜਨ ਦੀ 
[ਕਸ਼ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੈਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਿਆਸਤਾਂ 
ਰੁ ਵੀ ਟਿਕਾ ਲਏ। ਸੰਨ 1744 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 1783 ਦੌਰਾਨ ਜਸਰੋਟਾ 
ਰੋ ਚੰਬਾ, ਬਸੋਹਲੀ ਡੇ ਜੰਮੂ ਤਕ ਸਿੱਖਾਂ ਵਲੋਂ ਹਮਲੇ ਹੋਏ। ਖ਼ਿਆਲ 


ਪਠਾਨਕੋਟ ਦੇ ਕਾਬਜ਼ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਘਨ੍ਹ ਈਆ ਮਿਸਲ ਦੇ 


ਦਾਰਾਂ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੱਲਾ ਕੀਤਾ। 


161 


ਜਜਵੰਤ ਸਾਗਰ 
ਇਸ ਦੌਰਾਨ (19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਤਕ) ਜਸਰੋਟਾ ਰਿਆਸਤ 
ਦੀ ਗੱਦੀ ਤੇ ਭਾਗ ਸਿੰਘ, ਅਜੈਬ ਸਿੰਘ ਤੇ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਬੈਠੇ। ਜੰਨ 
1801 ਤਕ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਮਹਾਂਰਾਜਾ ਬਣਿਆ ਤੇ ਸੰਨ 
1808 ਵਿਚ ਇਹ ਜਸਰੋਟਾ ਵੱਲ ਵਧਿਆ ਤਾਂ ਜਸਰੋਟਾ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੇ 
ਅੱਗੋਂ ਧੀਰਜ ਭਾਅ ਨਾਲ ਨਜ਼ਰਾਨਾ ਭੇਟ ਕੀਤਾ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਾਕੀ 
ਦੀਆਂ ਰਿਆਸਤਾਂ ਵੀ ਸਿੱਖ ਤਾਕਤ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਹੇਠ ਆ ਗਈਆਂ। ਦੇਸਾ 
ਸਿੰਘ ਮਜੀਠਾ ਨੂੰ ਪਹਾੜੀ ਖੇਤਰ ਦਾ ਨਾਜ਼ਮ ਥਾਪਿਆ ਗਿਆ। ਬਸੌਲੀ, 
ਭਾਦੂ ਤੇ ਮਾਨਕੋਟ ਇਲਾਕੇ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੀ ਆ ਗਏ। 
__ਇਸ ਸਮੇਂ ਜਸਰੋਟਾ ਦਾ ਰਾਜਾ ਰਣਬੀਰ ਸਿੰਘ ਸੀ ਜਿਸ ਦੀ 
ਮੌਤ ਪਿਛੋਂ ਉਸ ਦੇ ਕੋਈ ਬੇਟਾ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦਾ ਛੇਟਾ ਭਰਾ 
ਭੂਰੀ ਸਿੰਘ ਰਾਜਾ ਬਣਿਆ। ਇਹ ਜਸਰੋਟਾ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਦਾ ਅੰਤਲਾ ਰਾਜਾ 


`ਸੀ ਅਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਰਿਹਾ। 


ਸੰਨ 1828 ਵਿਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਵਲੋਂ ਸਿੱਖ ਵਜ਼ੀਰ 
ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਬਣਾ ਕੇ ਇਥੇ ਭੇਜਿਆ 
ਗਿਆਂ ਅਤੇ ਜਸਰੋਟਾ ਰਿਆਸਤ ਇਸ ਨੂੰ ਜਗੀਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਦੇ ਦਿੱਤੀ 
ਗਈ। 

ਹ. ਪੁ.--ਹਿਸਟਰੀ ਆਫ਼ ਦੀ ਪੰਜਾਬ ਹਿਲ ਸਟੇਟਸ 2 : 566 
___ ਜਸਵੰਤ ਸਾਗਰ : ਇਹ ਵਾਸਤਵ ਵਿਚ ਰਾਜਪੂਤਾਨੇ 
ਭਾਰਤ) ਵਿਚ ਵਹਿਣ ਵਾਲੀ ਇਕ ਨਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਪਾਣੀ ਨਮਕੀਨ 
ਹੈ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ 'ਲੂਣੀ' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਨਦੀ _ 
ਅਜਮੇਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਦੇ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲਦੀ 


`_ਹੈ। ਆਰੰਭ ਵਿਚ ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ 'ਸਾਗਰਮਤੀ' ਹੈ ਅਤੇ ਗੋਬਿੰਦਗੜ੍ਹ ਪਾਰ 
_ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ ਇਹ ਸਰਸਤੀ ਨਦੀ ਨਾਲ ਜਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਜਿਹੜੀ 


ਪੁਸ਼ਕਰ ਨਾਂ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਝੀਲ ਵਿਚੋਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਗਮ 
ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਇਸ ਨਦੀ ਦਾ ਨਾਂ 'ਲੂਣੀ' ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਹੈ। ਜੋਧਪੁਰ ਦੇ 
ਇਲਾਕੇ ਵਿਚੋਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੋਈ ਇਹ ਪੱਛਮੀ ਤੇ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮੀ ਦਿਸ਼ਾ 
ਵੱਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿਚ ਖਾੜੀ ਕੱਛ ਤਕ.ਇਕ ਦਲਦਲੀ ਮੈਦਾਨ _ 
ਵਿਚ ਗਵਾਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਇਹ ਸਫ਼ਰ 320ਕਿ. ਮੀ. ਲੰਬਾ ਹੈ। 
ਅਜਮੇਰ ਅਤੇ ਅਬੁ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਥਿਤ ਅਰਾਵਲੀ ਪਰਬਤਾਂ ਦੀਆਂ 
ਪੱਛਮੀ ਢਲਾਣਾਂ ਤੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਬਰਸਾਤੀ ਨਾਲੇ ਵੀ ਇਸ ਨਦੀ ਵਿਚ 
ਆ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਜੋਧਪੁਰ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਇਲਾਕੇ ਲਈ ਇਹ ਨਦੀ ਇਕ 
ਵਰ ਹੈ। ਮਾਰਵਾੜੀਆਂ ਵਿਚ ਇਹ ਕਹਾਵਤ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਹੈ ਕਿ ਇਸ 
ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਅੱਧੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਅਨਾਜ) ਦਰਿਆ ਲੂਣੀ ਵਲੋਂ 
ਦਿੱਤਾ ਹੋਇਆ ਤੋਹਫ਼ਾ ਹੈ। . 

ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹਿੱਸੇ ਲਈ ਤਾਂ ਇਹ ਸਿਰਫ ਬਰਸਾਤੀ ਨਦੀ ਹੈ 
ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਖੁਸ਼ਕ ਤਲ-ਉਪਰ ਗਰਮ' ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿਚੇ ਖ਼ਰਬੂਜ਼ੇ . 
ਖੱਖੜੀਆਂ ਅਤੇ ਸਿੰਘਾੜੇ ਬਹੁਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਡੇਢ ਮੀਟਰ 
ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪੰਜ-ਛੇ ਮੀਟਰ ਤਕ ਉੱਚੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਝਾੜੀਆਂ ਨਾਲ 
ਲੱਦੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੜ੍ਹਾਂ ਸਮੇਂ ਮਲਾਨੀ`ਅਤੇ` ਸਾਂਚੌਰ 
ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਨਦੀ ਦਾ ਪਾਣੀ ਕਾਬੂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ 
ਤੇ ਹੜ੍ਹ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਅਜਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਬਹੁਤ ਘੱਟ 
ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿਚ ਲੂਣੀ ਦਾ ਸਥਾਨਕ ਨਾਂ ਰੈੱਲ ਹੈ। ਇਸ ਖੇਤਰ 
ਵਿਚ ਕਣਕ ਤੇ ਜੌਂ ਦੀ ਵਧੀਆ ਖੇਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਰ 

“ਇਹ ਦਰਿਆ ਆਪਣੇ ਹੀ ਲੋਰ ਵਿਚ ਅਤੇ ਬੇਨਿਯਮਾਂ ਚੱਲਣ 
ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਜੇਕਰ ਇਸ ਦਾ ਇਕ ਕੰਢਾ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਆਨੰਦ 
ਦਾ ਸ੍ਰੋਤ ਹੈ ਤਾਂ ਦੂਜਾ ਕੰਢਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਬਿਪਤਾ ਖੜ੍ਹੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ 
ਸਾਬਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬਾਲੋਤਰਾ ਤਕ. ਇਸ ਦਾ ਪਾਣੀ ਮਿੱਠਾ ਹੈ ਪਰ ਇਸ 
ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਜਾਂਦਾ-ਜਾਂਦਾ ਇਹ ਨਮਕੀਨ ਤੇ ਹੋਰ ਨਮਕੀਨ ਹੁੰਦਾ ਜਾਂਦਾ 


ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ 
ਹੈ ਅਤੇ ਖਾੜੀ ਕੱਛ ਤਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਲੂਣਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲੂਣੀ ਦੀਆਂ 
ਤਿੰਨੇ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਗਾੜ੍ਹੇ ਲੂਣੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਜ਼ਖੀਰੇ ਹਨ। ਬਿਲਾੜਾਂ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ 
ਨਜ਼ਦੀਕ ਲੂਣੀ ਉਪਰ ਬੰਨ੍ਹ ਬਣਾਉਣ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਦਾ ਇਹ ਭੰਡਾਰ 
ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਬਣਾਉਟੀ ਝੀਲਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਝੀਲ ਬਣ ਗਈ 
ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਜਸਵੰਤ ਸਾਗਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਨਾਂ ਜੋਧਪੁਰ ਦੇ 
ਭੂਤਪੂਰਵ ਚੀਫ਼ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। 


ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਇਹ ਝੀਲ ਲ. 12,000 ਏਕੜ ਭੋਂ ਦੇ 
ਰਕਬੇ ਨੂੰ ਸਿੰਜ ਸਕਣ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਬੰਨ੍ਹ (3328ਵ ਕਿ.ਮੀ) 
ਉਪਰ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਣ ਉਪਰੰਤ ਇਸ ਦੀ 
ਸੜ੍ਹਾ ਦਾ ਖੇਤਰਫਲ 56 ਵ ਕਿ ਮੀ. ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ 3800 ਕਰੇੜ ਘਣ ਫੁੱਟ 
ਰਿ ਹੀ ਦਿ ਚ 
12.2ਮੀ. ਹੈ। 
ਹ. ਪੁ.--ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ 16 : 211 
ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ : ਇਹ ਜੋਧਪੁਰ ਦੇ ਰਾਜਾ ਰਾਜ ਸਿੰਘ ਦਾ 
ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। 25 ਮਈ, 1638 ਨੂੰ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ 
_ਵਿਚ ਇਹ ਗੱਦੀ ਤੇ ਬੈਠਾ। ਇਸ ਨੇ ਸ਼ਾਹ ਜਹਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਫ਼ੌਜਦਾਰ ਦੇ 
ਅਹੁਦੇ ਤੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਸੰਨ 1648 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਕੰਧਾਰ ਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ 
ਕਿਲੇ ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਸੰਨ 1665 ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦੀ 
ਪਦਵੀ ਮਿਲੀ। ਸ਼ਾਹਜਹਾਨ ਦੇ ਬੀਮਾਰ ਹੋਣ ਤੇ ਰਾਜ ਅਧਿਕਾਰ ਲਈ 
ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿਚ ਲੜਾਈ ਸਮੇਂ ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਨੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ 
ਕਹਿ ਕੇ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਮਨਸਬ 7,000 ਜਾਤ ਅਤੇ 7,000 ਸਵਾਰ 
ਕਰਵਾਇਆ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਕ ਲੱਖ ਰੁਪਿਆ ਅਤੇ ਮਾਲਵੇ 
ਦੀ ਸੂਬੇਦਾਰੀ ਦੇ ਕੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਵਿਰੁੱਧ ਭੇਜਿਆ ਸੀ। ਧਰਮਤ ਨਾਮੀ 
ਸਥਾਨ ਤੇ ਇਸ ਲੜਾਈ ਦੌਰਾਨ ਉਹ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋ ਗਿਆ। 
ਕੌੜੇ ਵਿਚ ਸ਼ਾਹਸੁਜ਼ਾ ਅਤੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਯੁੱਧ ਸਮੇਂ ਇਸ ਨੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ 
ਦੀਫ਼ੌਜ ਦਾ ਕਾਫ਼ੀ ਨੁਕਸਾਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਜੋਧਪੁਰ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਸ਼ਾਹਸੁਜ਼ਾ 
ਗੁੱਸਾ ਆਇਆ ਪਰ ਰਾਜਾ ਜੈ.ਸਿੰਘ ਦੇ ਵਿਚ ਪੈ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ 
ਨੇ ਚੰਗੇ ਸਬੰਧ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨਾ ਹੀ ਠੀਕ ਸਮਝਿਆ। ਸੰਨ 1659 
ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਗੁਜਰਾਤ ਦਾ ਸੂਬੇਦਾਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਪਰ ਕੁਝ 
ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਦੀ ਥਾਂ ਤੇ ਮਹਾਵਤ ਖਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। 


ਸੰਨ 1670 ਵਿਚ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਗੁਜਰਾਤ ਦਾ 
ਸੂਬੇਦਾਰ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ 1673 ਈ. ਵਿਚ ਬਾਦਸ਼ਾਹੀ ਫੁਰਮਾਨ 
ਮਿਲਣ ਤੇ ਇਹ ਕਾਬਲ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਨੂੰ ਜਮਰੌਦ ਦਾ ਫ਼ੌਜਦਾਰ 
ਬਣਾ ਕੇ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਜਿਥੇ 28 ਨਵੰਬਰ, 138ਈ. ਵਿਚ' ਜਸਵੰਤ 
ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। 

ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਉਪਰੰਤ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਨੂੰ 
ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਨਾਲ ਇਸ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਭੱਜ ਗਿਆ। ਸ਼ਾਹੀ ਫ਼ੌਜ 
ਨੈ ਪਿੱਛਾ ਕਰਕੇ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਜਿਰਫ਼ ਟਿੱਕਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ 
ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮਾਤਾ ਲੁਕ ਕੇ ਬਚ ਗਏ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ 
ਬਾਅਦ 1711 ਈ. ਵਿਚ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਜੋਧਪੁਰ ਰਿਆਸਤ ਵਾਪਸ 
ਮਿਲ ਗਈ। ਰ੍ 


ਮਹਾਰਾਜਾ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਬੜਾ ਬੀਰ ਅਤੇ ਸਾਹਸੀ ਸੀ। ਉਸ 
ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵੀ ਕੀਤੀ। ਭਾਸ਼ਾ ਭੂਸ਼ਨ, ਅਨੁਭਵ 
_ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਅਨੰਦ ਵਿਲਾਸ, ਸਿਧਾਂਤ ਬੋਧ, ਸਿਧਾਂਤ ਸਾਰ ਆਦਿ ਇਸ ਦੇ 
ਗ੍ਰੰਥ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਹਿੰਦੂਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਪ੍ਰੇਮ 


162 


ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਭਰਪੂਰ ਸੀ, ਜੋ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਹੀ 
ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਮਰਨ ਤੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ 
ਕਿ ਅੱਜ ਕੁਫ਼ਰ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਟੁਟ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਵਿਚ 
ਵੀ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰਤੀ ਆਦਰ ਸੀ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ 
ਬਾਅਦ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਜੋਧਪੁਰ ਨੂੰ ਹੜਪ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ 
ਨੂੰ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹਿਆ ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਰਾਜਸਥਾਨ ਵਿਚ ਬਗਾਵਤ 
ਖੜ੍ਹੀ ਹੋ ਗਈ, ਇਥੋਂ ਹੀ ਰਾਜਪੂਤ ਯੁੱਧ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 

ਹ. ਪੁ--ਮ. ਕੇ. 496; ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 4 :433 

ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ, ਰਾਜਾ : ਇਹ ਨਾਭੇ ਦਾ ਰਾਜਾ ਸੀ ਜਿਸ 
ਦਾ ਜਨਮ ਫੂਲਵੰਸੀ ਰਾਜਾ ਹਮੀਰ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਦੀ ਰਾਣੀ ਰਾਜ ਕੌਰ 
ਦੇ ਉੱਦਰ ਤੋਂ 1775 ਈ. ਵਿਚ ਪਿੰਡ ਬਡਬਰ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। _ 


ਇਹ ਰਾਜਾ ਹਮੀਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਉਪਰੰਤ ਅੱਠ ਵਰ੍ਹੇ ਦੀ ਉਮਰ 
ਵਿਚ 1783 ਈ. ਵਿਚ ਗੱਦੀ ਤੇ ਬੈਠਾ। ਨਾਬਾਲਗ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਇਸ 


_ਦੀ ਮਤਰੇਈ ਮਾਂ ਦੇਸੋ ਨੇ ਰਾਜ-ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੀ ਵਾਗਡੇਰ ਸੰਭਾਲੀ। ਉਹ 
-ਆਪਣੀ ਮੰਤ ਤਕ ਰਾਜ ਕਰਦੀ ਰਹੀ। ਮਾਈ ਦੇਸੇ ਬੜੀ ਧਰਮਾਤਮਾ . 


ਤਕ ਿ 


ਸੀ। ਇਹ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨਾਲੇ ਦੇਸਤੀ ਗੰਢਣ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਸੀ 
ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪੱਖ ਪੂਰਦਾ ਸੀ। ਸੰਨੋ 
1806 ਦੇ ਸਤਲੁਜ ਪਾਰ ਹਮਲੇ ਵਿਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ 
26,690 ਰੁਪਏ ਸਲਾਨਾ ਦੇ 31 ਪਿੰਡ ਤੇ ਪਰਗਣਾ ਘੁੱਗਰਾਣਾ ਵਿਚੋਂ 
3,340 ਰੁਪਏ ਸਲਾਨਾ ਦੇ ਸੱਤ ਪਿੰਡ ਦਿੱਤੇ। ਸ਼ੇਰੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਤਲਜ 
ਪਾਰ ਆਖ਼ਰੀ ਮੁਹਿੰਮ ਵਿਚ ਵੀ ਰਾਜਾ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਉਸ ਦੇ 
ਨਾਲ ਸੀ ਪਰ 1809 ਈ. ਵਿਚ_ਮਾਲਵੇ ਦੀਆਂ ਬਾਕੀ ਰਿਆਸਤਾਂ 


ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਵਿਚ ਜਾਣ ਸਮੇਂ ਨਾਭਾ ਵੀ ਨਾਲ ਹੀ ਚਲਾ _ 


ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦਿਨ ਤੋਂ ਇਸ ਦੇ ਲਾਹੌਰ ਨਾਲੋਂ ਸਬੰਧ ਟੁਟ ਗਏ। 

ਰਾਜਾ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਪੁਤਰ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ 
ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਝਗੜਾ ਰਿਹਾ। ਅੰਤ 17 ਜੂਨ 1832 ਈ. ਵਿਚ ਇਸ ਦੇ 
ਪੁੱਤਰ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੰਤ ਹੋ ਗਈ। ਇਹ ਬੜਾ ਪ੍ਰਜਾ-ਪਾਲਕ ਸੀ 
ਜਿਸ ਨੇ ਲੇਕ ਭਲਾਈ ਦੇ ਅਨੇਕ ਕੰਮ ਕੀਤੇ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ 
ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਰੱਖਣਾ 
ਵੀ ਇਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕੰਮ ਸੀ। 


22ਮਈ, 1840ਨੂੰ ਛਿਆਹਨ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਨਾਭੇ ਵਿਖੇ 
ਇਸ ਦਾ ਵੀ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਇਸ 
ਦਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਬਣਿਆ। 

ਹ. ਪੁ.-ਮ. ਕੋ. : 496 

ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ (ਖੁਦਾ ਸਿੰਘ) : ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ ਭਾਦੋਂ 
ਸੰਮਤ 1843ਨੂੰ ਕਰਨਾਲ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਸਯਾਮਗੜ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਭਾਈ ਨੱਥਾ 


_ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਮਾਤਾ ਸੁਖਦੇਈ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਹੋਇਆ। ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਣ ਵੇਲੇ 


ਇਸ ਦਾ ਨਾਉਂ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਇਹ ਉੱਚਾ ਲੰਮਾਂ 
ਭਰਵੇਂ ਕੱਦ ਦਾ ਸੁੰਦਰ ਅਤੇ ਚਤੁਰ ਨੌਜਵਾਨ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਵਿਆਹ 
ਚੰਦ ਕੌਰ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। 

ਸਿਰਕੱਢ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਸਲਾਹ ਨਾਲ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ 
ਕਰਨਾਲ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਕੁਰੜੀ ਦਾ ਥਾਣੇਦਾਰ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 
ਇਸ ਅਹੁਦੇ ਉੱਤੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਇਸ ਨੇ ਡਾਕੂਆਂ ਅਤੇ ਚੋਰਾਂ ਦੇ ਧੰਦੇ 
ਦਾ ਨਾਮੋ-ਨਿਸ਼ਾਨ ਖਤਮ. ਕਰਕੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ.ਸ਼ਾਂਤੀ ਦਾ ਵਾਤਵਰਣ 
ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। 


163 


ਬਾ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਉਨਾ ਨਿਵਾਸੀ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਬੀਰ ਸਿੰਘ ਨੋਰੰਗਾਬਾਦ 
ਲਿਆਂ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿਚ ਆਉਣ ਨਾਲ ਸੰਤ ਬਣ ਗਏ। ਜਸਵੰਤ 
[ਘਿ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਬੜੀ ਸੁਰੀਲੀ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਪਾਨ 
ਣ ਕੇ ਪੱਥਰ ਜਿਹੇ ਦਿਲ ਵੀ ਪਿਘਲ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। 

ਬਾਬਾ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਗੁਰੂ ਦੇ ਪੂਰਨ ਭਗਤ ਸਨ। ਆਪ ਨੇ 
ਲਤਾਨ, ਪੰਜਾ ਸਾਹਿਬ, ਹਜਰੇ ਖੈਰਾਬਾਦ, ਨੌਸ਼ਹਿਰਾ, ਪਸ਼ੇਰ, 
ਲ਼ਾਲਾਬਾਦ, ਕਾਬਲ, ਬੁਖਾਰਾ ਆਦਿ ਅਸਥਾਨਾਂ ਤੇ ਗੁਰਮਤਿ ਦਾ 
ਚਾਰ ਕਰਕੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਪ੍ਰਤੀ ਲਗਨ ਪੈਦਾ 
।ਤੀ। 


ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਚਾਟੜਾ ਆਪ ਨੂੰ ਖੁਦਾ ਆਖਿਆ ਕਰਦਾ ਸੀ_ 


ਸ ਕਰਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖੁਦਾ ਸਿੰਘ ਆਖਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। 'ਚੇਲੀਆਂ 
ਗਲਾ' ਦੀ ਲੜਾਈ ਮਗਰੋਂ ਸ਼ੱਕ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਇਸ 
ਕੈਦ ਕਰ ਲਿਆ ਪਰ ਸਾਧੂ ਸਮਝ ਕੇ ਰਿਹਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। 

ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀ ਉਮਰ ਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਾਲ ਗੁਰੂ ਰਾਮ 
`ਸ ਜੀ ਦੇ ਜਨਮ ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਦੀਵਾਨ 
ਨੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇਕ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਵਿਚ ਬਤੀਤ ਕੀਤੇ। ਇਹ ਸਥਾਨ 
7ਹੌਰ ਵਿਚ ਚੂੰਨਾਮੰਡੀ ਵਿਖੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਥੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਹੀ 1861 
੧ ਸੰਮਤ 1918) ਨੂੰ ਆਪ ਦਾ ਦਿਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ। 

ਹ. ਪ.-ਮ. ਕੋ. :382 

ਜਸਵੰਤ (ਗਿੱਲ) ਡਾ. _: ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਇਸ ਉੱਘੀ 

ਹਦ 1921 ਨੂੰ ਬਲੋਚਿਸਤਾਨ ਦੇ ਕੋਇਟਾ 
ਹਿਰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਵਿਖੇ ਸ. ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। ਐਮ. 
1 ਬੀ. ਐਸ. ਪਾਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੇ ਡਾਕਟਰੀ ਦਾ ਕਿੱਤਾ ਅਪਣਾਇਆ। 





ਡਾ. ਜਸਵੰਤ ਗਿੱਲ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। 


ਹੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਵਿਗਿਆਨਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੇ 
7ਹਿਤਕ ਸੁਹਜ-ਸੁਆਦ ਦਾ ਸੁਮੇਲ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਅਰੇਗਤਾ 
“ਰਗ, ਨਾਰੀ ਅਰੋਗਤਾ, ਰੋਗਾਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ, ਪਾਚਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ, ਬਾਲ 
ਰੇਸ, ਬਹੂ ਬੇਟੀਅਵੁ ਦੇ ਨਾਂ, ਵਿਆਹੀ ਮੁਟਿਆਰ ਦੀ ਅਗਵਾਈ, ਬਾਲ 
ਹਾਣੀਆਂ ਆਦਿ ਇਸ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨ। ਇਸ 


ਤੀਆਂ ਕਈ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪੁਰਸਕਾਰ ਮਿਲ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਸੰਨ 1969ਵਿਚ 


[ਸਤਕ 'ਬਹੂ ਬੇਟੀਆਂ ਦੇ ਨਾਂ” ਉੱਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਯੂਨੈਸਕੇ ਵਲੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 
ਫਨਾਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ। 'ਆਪਣੇ ਬਾਲ ਨੂੰ ਸਮਝੇ' ਸਮੇਤ ਇਸ ਨੇ 


_ਜੱਸੀ 


ਕੁਝ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦਾ ਸਫ਼ਲ ਅਨੁਵਾਦ ਵੀ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, 
ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰੀਤ ਲੜੀ, ਆਰਸੀ, ਹੇਮ ਜੋਤੀ, ਕੌਮੀ ਏਕਤਾ ਅਤੇ ਅਨਕ 
ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਵਿਚ ਸਿਹਤ ਵਿਰਿਆਨ ਸਬੰਧੀ ਲੇਖ ਛਪਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। 


ਸਾਹਿਤਕ ਖੇਤਰ ਵਿ₹। ਇਸ ਦੇ ਉੱਘੇ ਯੋਗਦਾਨ ਮਦਟਾ ਭਾਸ਼ਾ 
ਵਿਭਾਗ, ਪੰਜਾਬ ਨੇ 1988ਵਿ ਚ ਇਸ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਲੇਖਕ ਵਮੈਂ 7ਨਮਾਨਿਂਤ 
ਕੀਤਾ। 

ਹ. ਪੁ.-ਸੁ. ਸਾ. ਸਨ. 13ਮ-1988 

ਜਸਵੰਤ ਨਗਰ : ਭਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਰਾਜ ਦੇ 
ਇਟਾਵਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਇਹ ਇਕ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਜਿਹ, ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤੀ 
ਰੇਲਵੇ ਉਪਰ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇ2ਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਨਾਂ ਮੇਨ ਪੁਰੀ ਤੋਂ ਆਏ ਇਕ 
ਕਾਯਸਥ (4੧੩50) ਜਸਵੰਤ ਰਾਏ ਜਿਹੜਾ 1/15 ਵਿਚ ਇਥੇ ਆਣ. 
ਵਸਿਆ ਸੀ, ਦੇ ਨਾਂ ਪਿਛੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸ4। 19 ਮਈ, 1857 ਨੂੰ. 
ਤੀਜੀ ਨੇਟਿਵ ਕੈਵਲਰੀ ਦੇ ਬਾਗੀਆਂ ਨੇ ਇਾ4 ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ 
ਨੂੰ ਪੈਂਦੇ ਇਕ ਛੇਟੇ ਜਿਹੇ ਹਿੰਦੂ ਮੰਦਰ ਉਪਰ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਜੀ। 
ਬਾਗੀਆਂ ਨੂੰ ਮੋਰਚੇ ਵਿਚੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢਣ ਠ/ਈ ਇਕ ਬਹੁਤ ਭਾਰੀ ਹਮਲਾ 
ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਜਿਸ ਵਿਚ ਜਇੰਟ ਮੈਜਿਮਟੇਰੇਟ ਦੇ ਮੱਥੇ ਵਿਚ ਸੈੱਟ ਵੱਜੀ। 
ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਕਿਹਚ ਮਿਉਂਸਪਲਟੀ ਹੋਇਆ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਇਥੇ 
ਉਨੀ ਧਾਗਾ, ਪਸ਼ੂਆਂ, `ਟੇਹਾਤੀ ਉਪਜਾਂ ਦਾ ਬਹੁਤ ਵਪਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 
ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਥੋਂ ਘਿਉ ਅਤੇ ਖਰਵਾ (੧੫0੩) ਕਪੜਾ ਜਿਹੜਾ 
ਕਿ ਇਥੇ ਬਹੁਤ ਤਿਆ ਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਬਾਹਰ ਭੇਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
ਇਥੇ ਪਿੱਤਲ ਦੀਆਂ 1₹ਜਾਵਟੀ ਵਸਤਾਂ ਵੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ 
ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਕਟਾ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੀਆਂ ਧਾਰਮਕ ਰਸਮਾਂ ਵਿਚ ਵਰਤਣ 
ਵਾਲੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਵੰ। ਤਿਆਰ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। 

29517" ਉਂ:. ਵਿਥ. ; 78 50' ਪੂ. ਲੰਬ. 

ਹ. ਪ.-ਇੱਪ. ਗ. ਇੰਡ. 14 : 70 

ਜਸਵਾਲ : ਇਹ ਰਾਜਪੂਤਾਂ ਦੀ ਇਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸ਼ਾਖਾ 
ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚੋਂ ਕਈ `ਤ੍ਰਿਗਾਰਤਾ ਦੀ ਗੱਦੀ ਤੇ ਬੈਠੇ ਤੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। 
ਇਸ ਬੰਸ ਦਾ ਨਾਂ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਦੇ ਜਸਵਾਨ ਦੂਨ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਪਿਆ 
ਲਗਦਾ ਹੈ ੪ਮਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਸਥਾਨ ਭੀਰ ਜਜ਼ਵਾਨ ਕਿਹਾ ਜਾ 
ਸਕਦਾ ਹੈ। "ਇਸ ਜਗ੍ਹਾ ਇਮਾਰਤਾਂ ਦੇ ਖੰਡਰਾਤ ਪੁਰਾਣੇ ਖੂਹ ਅਤੇ ਫੁਹਾਰੇ 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁਰਾਤਨ ਦਬ-ਦਬਾਅ ਦੀ ਸਾਖੀ ਭਰਦੇ ਹਨ। '`ਜੈਕਾਰੀਆ' 
ਰੁਤਬੇ ਕਰਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਜੇ ਵੀ ਵਡਿਆਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੰਨ 1596 
ਵਿਚ ਜਸਾਵਾਲਾਂ ਨੂੰ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਮਾਲਕ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰ ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। 
ਸਾਮਰਾਜੀ ਹਾਕਮਾਂ ਲਈ ਵੀ ਇਹ ਕਈ ਵਾਰ ਮੁਸੀਬਤ ਬਣੇ। 

ਬਾਈਧਾਰ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਜਸਵਾਲ ਦਾ ਰਾਜਾ ਕੇਸਰੀ 
ਚੰਦ ਵੀ ਇਸੇ ਬੰਸ ਵਿਚੋਂ ਸੀ। ਇਹ ਅਨੰਦਪੁਰ ਦੀ ਜੰਗ ਵਿਚ_ਭਾਈ 
ਉਦੇ ਸਿੰਘ ਹੱਥੋਂ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਭਾਈ ਉਦੇ ਸਿੰਘ ਨੈ ਜਸਵਾਲੀਏ 
ਦਾ ਸਿਰ ਆਪਣੇ ਨੇਜ਼ੇ ਤੇ ਟੰਗ ਕੇ ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੇ ਹਜੂਰ ਲਿਆਂਦਾ 
ਜੀ। 

ਹ. ਪ.-ਗਲਾਂ, ਣ੍ਰਾ. ਕਾ. 2: 357; ਮ. ਕੋ. . 896,496 

ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ, ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ : ਵੇਖੋ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ, 
ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ। 


ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ, ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ : ਵੇਖੇ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ, ਜੱਸਾ 
ਸਿੰਘ। 
ਜੱਸੀ (ਬੱਗਵਾਲੀ) : ਇਹ ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਇਕ 


ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਿੰਡ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਸੰਗਤ ਰੋਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਤੋਂ 5 ਕਿ ਮੀ 


ਜੱਸੋ 
ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ 
ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਚਰਣ ਪਾਏ ਸਨ। ਇਥੋਂ ਦੇ ਗੁਰਦਵਾਰੇ ਕੋਲ ਬਣੇ 
ਤਲਾਅ ਵਿਚੋਂ ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੀਲੇ ਵਸਤਰਾਂ ਸਮੇਤ ਘੇੜੇ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ 
ਹੋ ਕੇ ਲੰਘੇ ਸਨ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਾਰਾ ਲਿਬਾਸ ਬੱਗਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਸ 
ਕਾਰਨ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਤਲਾਅ ਦਾ ਨਾਮ 'ਬੱਗ ਸਰ' ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ। 
ਇਥੋਂ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਗੁੜ ਭੇਟਾ ਕੀਤਾਂ ਸੀ, ਜਿਸ ਤੇ 
ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ-- 


ਜੱਸੀ ਆਇ ਚਲੇ ਗੁੜ ਖਾਇ। 


ਇਥੋਂ ਦੇ ਗੁਰਦਵਾਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨਾਉ' ਉੱਤੇ ਸੱਠ ਵਿੱਘੇ ਜ਼ਮੀਨ 
ਸੋ ਵੱਘੇ ਝਿੜੀ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ 160ਰੁਪਿਆ ਸਲਾਨਾ 
_ ਪਟਿਆਲੇ ਵਲੋਂ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। 
ਹ. ਪੁ.-ਮ. ਕੋ. : 497 
ਜੱਸੋ.: ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਾਮਰਾਜ ਸਮੇਂ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੈਂਟਰਲ ਇੰਡੀਆ 
ਏਜੰਸੀ ਦੇ ਬਘੇਲਖੰਡ ਸਿਆਸੀ ਅਧਿਕਾਰ ਵਿਚ ਇਹ ਇਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ 
ਸਨਦ ਰਿਆਸਤ (640੩0 504੬੦) ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਉੱਤਰ, ਪੂਰਬ 
ਅਤੇ 'ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਨਾਗੋਦ (48206).ਰਿਆਸਤ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵੈੱਲ 
ਅਜੈਗੜ੍ਹ ਰਿਆਸਤ ਲਗਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਕੁੱਲ ਰਕਬਾ 184 ਵ. ਕਿ. 
ਮੀ. (72 ਵ. ਮੀਲ) ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚ 60 ਪਿੰਡ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਇਥੋਂ 


ਦਾ ਜਾਗੀਰਦਾਰ ਇਕ ਬੁੰਧੇਲਾ ਰਾਜਪੂਤ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਜੋ ਛਤਰ ਸਾਲ ਪਿੰਨਾ _ 


ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਬਾਨੀ) ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਵਿਚੋਂ ਸੀ। ਛਤਰ ਸਾਲ ਦੀ ਮੌਤ 
ਉਪਰੰਤ ਜੱਸੇ ਅਤੇ ਬੰਧੋਰਾ ਦੀਆਂ ਜਾਗੀਰਾਂ ਉਸ ਦੇ ਚੌਥੇ ਪੁੱਤਰ ਭਾਰਤੀ 
ਚੰਦ ਦੇ ਸਪੁਰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਜਗਤ ਰਾਜ 


(ਜੈਤਪੁਰ ਦਾ ਮੁੱਖੀ) ਦੇ ਅਧੀਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਜਾਗੀਰਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸੰਭਾਲੀ _ 


ਰੱਖਿਆ। ਭਾਰਤੀ ਚੰਦ ਨੇ ਬੰਧੇਰਾ ਦੀ ਜਾਗੀਰ ਦੀ ਵਸੀਅਤ ਆਪਣੇ 
ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਦੁਰਜਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਂ ਅਤੇ ਜੱਸੋ ਦੀ ਜਾਗੀਰ 
ਆਪਣੇ ਦੂਜੇ ਪੁੱਤਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਵਸੀਅਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਦੁਰਜਨ 
ਜਿੰਘ ਤੋਂ ਪਿਛੋਂ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਮੇਦਨੀ ਸਿੰਘ ਜਾਗੀਰ ਦਾ ਮਾਲਕ 


ਬਣਿਆ। ਮੇਦਨੀ ਸਿੰਘ ਔਤ ਹੀ ਮਰ ਗਿਆ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਬੰਧੋਰਾ 


ਜਾਗੀਰ ਨੂੰ ਜੱਸੋ ਜਾਗੀਰ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾਂ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹੀਵੀਂ 
ਸਦੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿਚ ਇਹ ਜਾਗੀਰ ਬਾਂਦਾ ਦੇ ਅਲੀ ਬਹਾਦੁਰ ਦੇ 
ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਚਲੀ ਗਈ। ਅਲੀ ਬਹਾਦਰ ਨੇ ਇਹ ਜਾਗੀਰ ਪਦ-ਅਧਿਕਾਰੀ 


ਚੇਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਇਕ ਬਾਗੀ ਨੌਕਰ ਗੋਪਾਲ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸੰਪ ਦਿੱਤੀ। ਫਿਰ 


ਵੀ ਗੋਪਾਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਚੇਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਬਾਲਗ ਪੁੱਤਰ ਮੂਰਤ ਸਿੰਘ ਦੇ 
ਦਾਅਵੇ ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਕੀਤੀ। ਬਰਤਾਨਵੀ ਸਰਦਾਰੀ ਦੇ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ 
ਜਾਣ ਤੇ ਜੱਸੋ ਰਿਆਸਤ ਨੂੰ ਅਜੈਗੜ੍ਹ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਮਾਤਹਿਤ ਹੀ 
ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਸੰਨ 1807 ਦੀ ਸਨਦ ਦੁਆਰਾ ਅਜੈਗੜ੍ਹ 


ਦੇ ਮੁਖੀ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ ਕੋਟਨਾ ਪਰਗਨਾ ਵੀ ਜੱਸੋ ਰਿਆਸਤ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ 


ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਸਬੰਧ ਵਿਚ ਇਤਰਾਜ਼ ਵੀ ਉਠਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ 
ਜਦੋਂ ਇਹ ਮਾਮਲਾ' ਹਵਾਲੇ ਲਈ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਅੱਗੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ 
ਗਿਆ ਤਾਂ ਆਖਰ ਨੂੰ ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਅਜੈਗੜ੍ਹ ਦੀ 
ਅਧਿਰਾਜਤਾ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਨਾਂਮਾਤਰ ਹੀ ਹੋਇਆ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਸੰਨ 1816 
ਵਿਚ ਮੂਰਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਇਕ ਵੱਖਰੀ ਸਨਦ ਦੀ ਮਨਜੂਰੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ 
ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਸ ਦੀ ਜੱਸੇਂ ਰਿਆਸਤ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰ ਮਾਲਕੀ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ 
ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਮੂਰਤ ਸਿੰਘ ਉਪਰੰਤ 1888 ਈ. ਵਿਚ ਜਗਤ ਰਾਜ 
ਸਿੰਘ ਜੱਸੋ ਰਿਆਸਤ ਦਾ ਮੁਖੀ ਬਣਿਆ ਪਰ 1899 ਵਿਚ ਉਸ ਨੂੰ 
ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿਚ ਸਰਗਰਮ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਤੋਂ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 
ਹ. ਪੁ.-ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ. 14 : 69 


164 


ਜਸੋਧਾ ਨੰਦਨ : ਇਹ ਪੰਜਾਬੀ ਵਾਰ ਲੇਖਕ ਹੈ। 'ਲਵਰੁਸ਼ 
ਦੀ ਵਾਰ' ਇਸ ਦੀ ਇਕੋ ਇਕ ਵਾਰ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਜੀਵਨ ਬਾਰੇ ਕੋਈ 
ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਇਸ ਵਾਰ ਦਾ ਕਿਸੇ ਰਾਮ ਕਿਸ਼ਨ ਵਿਆਸ _ 
ਦਾ 1761 ਈ. (1818 ਬਿ) ਵਿਚ ਨਕਲ ਕੀਤਾ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਖਰੜਾ 
ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਹ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਇਹ ਲੇਖਕ 


` ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ. ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਚਰਣ ਵਿਚ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਸ ਦੀ 


ਬੋਲੀ ਤੋਂ ਇਸਦੇ ਮੁਲਤਾਨ ਵਾਸੀ ਹੋਣ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਇਆ ਜਾ 
ਸਕਦਾ ਹੈ। 


ਵਿ ਵੇ ਇਤ ਰੀ 
ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਅਯੋਧਿਆ ਦੇ ਧੋਬੀ ਦਾ ਆਪਣੀ ਵਹੁਟੀ ਨੂੰ ਘਰੋਂ 
ਕੱਢਣ ਅਤੇ ਰਾਮ ਚੰਦਰ ਜੀ ਨੂੰ ਤਾਹਨੇ ਮਾਰਨ ਉਪਰੰਤ, ਅਯੁਧਿਆ 


ਰ ਪੰਤੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਬਨਵਾਸ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ। ਸੀਤਾ ਬਾਲਮੀਕ 


ਦੀ ਕੁਟੀਆ ਵਿਚ ਜਾ ਰਹੀ, ਜਿੱਥੇ ਲਵ ਤੇ ਕੁਸ਼ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। 
ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯੱਗ ਸਮੇਂ ਜਦੋਂ ਲਵ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ ਨੇ ਰਾਮ ਚੰਦਰ ਜੀ ਦਾ 
ਘੋੜਾ ਫਬ ਲਿਆ, ਉਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਕੜਨ ਲਈ ਯੋਧੇ ਭੇਜੇ ਗਏ ਪਰ 
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਯੁੱਧ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਇਸੇ ਲੜਾਈ ਦਾ ਇਸ ਵਾਰ ਵਿਚ 
ਵਰਣਨ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਯੋਧੇ ਹਾਰ ਗਏ ਤਾਂ ਲਛਮਣ ਨੂੰ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ। 
ਉਹ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੱਥੋਂ ਹਾਰ ਗਿਆ। ਅਖ਼ੀਰ, ਰਾਮ ਚੰਦਰ ਜੀ ਆਪ ਆਏ 
ਤਾਂ ਭੇਦ ਖੁੱਲ੍ਹ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੀਤਾ ਦੀ ਰਾਜ ਮਹਿਲਾਂ ਵਿਚ ਵਾਪਸੀ 
ਹੋਈ। 

ਇਹ ਵਾਰ 88 ਪਉੜੀਆਂ ਵਿਚ ਲਿਖੀ ਗਈ ਹੈ। ਹਰ ਪਉੜੀ 
ਵਿਚ ਤੁਕਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 7ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 18 ਤਕ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਰਖੰਡੀ ਛੰਦ 
ਵਿਚ ਹੈ। ਆਰੰਭ ਵਿਚ ਅਕਾਲ ਉਸਤਤ ਹੈ। 


ਕਵੀ ਵਡੇਰੀ ਉਮਰ ਦਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਨੇ ਬਹੁਤ 
ਸਾਰੀਆਂ-ਅਮਰ ਸਚਾਈਆਂ ਨਗੀਨਿਆਂ ਵਾਂਗ ਇਸ ਵਾਰ ਵਿਚ ਜੜੀਆਂ 
ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਇਹ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਹੈ, ਜੋ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਮਹਾਕਾਵਿ ਦੇ. ਰ 
ਪਾਤਰਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੈ। 

ਹ. ਪੁ.-ਖੰ. ਸਾਂ. ਇਤ.-ਭਾ. ਵਿ. ਪੰ. 

ਜਹੱਠਮ : ਵੇਖੋ, ਨਰਕ 


ਜਹਾਂਆਰਾ : ਇਹ ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ 
ਵੱਡੀ ਲੜਕੀ ਸੀ ਜਿਸ ਦਾ ਜਨਮ ਉਸ ਦੀ ਪਿਆਰੀ ਬੇਗ਼ਮ ਮੁਮਤਾਜ਼ 
ਮਹਲ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ 23 ਮਾਰਚ, 1614 ਈ. ਨੂੰ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਪਾਤਸ਼ਾਹ 
ਬੇਗਮ ਜਾਂ ਬੇਗਮ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ _ 
ਨੇ ਸਤੀ ਉੱਨਿਸਾ ਖ਼ਾਨ ਦੀ ਦੇਖ-ਰੇਖ ਵਿਚ ਸਿਖਿਆ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। 
ਜਹਾਂਆਰਾ ਨੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਗਦ ਅਤੇ ਪਦ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਵੈਦਿਕ ਸਿਖਿਆ ..' 
ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਰ 

ਰੀ 
ਸੀ। 7ਜੂਨ, 1631 ਈ. ਵਿਚ ਮੁਮਤਾਜ਼ ਮਹਲ ਦੀ ਮੌਤ ਮਗਰੋਂ ਅਗਲੇ 
27 ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਮੁਸ਼ਕਲ ਸਮੇਂ ਜਹਾਂਆਰਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਸਲਾਹ 
ਲਈ। ਮਾਰਚ, 1644 ਈ. ਵਿਚ ਅੱਗ ਨਾਲ ਝੁਲਸ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਇਸ 
ਨੂੰ ਮੌਤ ਨਾਲ ਘੋਰ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਰ 

44 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਤਕ ਇਸ ਨੇ ਸੁੱਖਮਈ ਜੀਵਨ ਬਤੀਤ 
ਕੀਤਾ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਦੂਜੇ ਭਾਗਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸ਼ਾਸਕ, ਮੁਗ਼ਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ 
ਅਧੀਨ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਸ਼ਾਹੀ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਅਤੇ ਰਾਜ ਦੇ ਹੋਰ 
ਅਮੀਰ ਵਿਅਕਤੀ ਬਿਪਤਾ ਸਮੇਂ ਇਸ ਦੀ ਸਲਾਹ ਲੈਂਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਨੇ 
ਆਪਣੀ ਅਮੀਰੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਸਦਾ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਦੂਰ 


ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤਾ। ਸ਼ਾਹੀ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਸ਼ਾਂਤੀਦੂਤ ਦੇ ਤੌਰ 


165 


ਤੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਦੇ ਭਰਾਵਾਂ ਨੇ ਵੀ ਔਖੇ ਸਮੇਂ ਇਸ ਕੋਲ ਹੀ 
ਆਪਣਾ ਦੁੱਖ ਸਾਂਝਾ ਕੀਤਾ। 

ਸੰਨ 1647 ਜਹਾਂਆਰਾ ਲਈ ਇਮਤਿਹਾਨ ਦਾ ਸਾਲ ਬਣਕੇ 
ਆਇਆ ਜਦੋਂ ਇਸ ਦੇ ਚੌਹਾਂ ਭਰਾਵਾਂ ਵਿਚ ਰਾਜਗੱਦੀ ਲਈ ਖਿਚੇਤਾਣ 
ਧੈਦਾ ਹੋ ਗਈ। ਇਸ ਨੇ ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਨੂੰ ਹੀ ਗੱਦੀ ਦਾ ਸਹੀ ਵਾਰਸ 
ਸਮਝਿਆ ਸੀ ਜਿਸਨੂੰ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਨੇ ਵੀ ਚੁਣ ਰੱਖਿਆ ਸੀ। ਪਰਮਤ ਦੇ 
ਕਰਵਾਉਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਪਰ ਅਸਫ਼ਲ ਰਹੀ। ਸਾਮੂਗੜ੍ਹ ਵਿਖੇ ਬੁਰੀ 
ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਾਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਦਿੱਲੀ ਵੱਲ ਭੱਜ ਗਿਆ। 

ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਆਗਰੇ ਦੇ ਕਿਲੇ ਵਿਚ. ਕੈਦ 
ਕਰ ਲਿਆ। ਜਹਾਂਆਰਾ ਨੇ 10ਜੂਨ, 1658 ਨੂੰ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਅਤੇ ਮੁਰਾਦ 
ਬਖਸ਼ ਨੂੰ ਮਿਲਕੇ ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਚਾਰੇ ਭਰਾਵਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਂਤੀ 
ਪੂਰਵਕ ਵੰਡ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਪਰ ਅਸਫਲ ਰਹੀ। ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ 
ਦੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੁਆਰਾ ਬੰਦੀ ਬਣਾਏ ਜਾਣ ਤੇ ਜਹਾਂਆਰਾ ਨੇ ਆਪਣੇ 
ਪਿਤਾ ਦਾ ਹੀ ਸਾਥ ਦਿੱਤਾ। ਸਾਢੇ ਸੱਤ ਸਾਲ ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ 
ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। 

ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਦੌਰਾਨ ਹੀ ਜਹਾਂਆਰਾ ਲਾਹੌਰ ਦੇ 
ਸੰਤ ਮੀਆਂ ਮੀਰ ਦੀ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਬਣ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਨੇ ਸ਼ੇਖ ਮੁਇਨੁਦੀਨ 
ਚਿਸ਼ਤੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 
ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਿਚ ਮੁਨੀਸ-ਉਲ-ਅਖਾਹ ਨਾਂ ਹੇਠ ਇਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਲੇਖ ਵੀ 
ਲਿਖਿਆ। ਰ੍ 


6 ਸਤੰਬਰ, 1681 ਈ. ਨੂੰ ਜਹਾਂਆਰਾ ਦਾ ਇੰਤਕਾਲ ਹੋ ਗਿਆ _ 


ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਵਿਖੇ ਇਸ ਨੂੰ ਦਫ਼ਨਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 
- ਹ. ਪ.-ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 4 :437 


ਕਵੀ ਸੀ। ਕੁਤੁਬੁੱਦੀਨ ਮੁਹੰਮਦ ਅਤੇ ਸੈਫ਼ੂਦੀਨ ਸੂਰੀ ਇਸ ਦੇ ਭਰਾ 
ਸਨ, ਜਿਹੜੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗਜ਼ਨੀ ਜਿੱਤਣ ਸਬੰਧੀ ਕੀਤੀ 
ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਅਲਾਉਦੀਨ ਨੇ 
ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਗਜ਼ਨੀ ਉਪਰ 
ਹੇਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਲਗਾਤਾਰ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਹਾਰ ਖਾਣ ਉਪਰੰਤ, ਇਸ 
ਨੇ 1151 ਵਿਚ ਗਜ਼ਨੀ ਨੂੰ ਜਿੱਤ .ਲਿਆ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਵਸ ਹੈ ਕੇ ਇਸ ਨੇ 
ਗਜਨੀ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਬੇਰਹਿਮੀ ਨਾਲ ਤਬਾਹ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ 
ਆਲਾਉਦੀਨ ਕਾਫ਼ੀ ਬਦਨਾਮ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਕ ਸਾਲ ਪਿੱਛੋਂ 
ਅਲਾਉਦੀਨ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਸੰਜਰ ਵਿਰੁੱਧ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ 
ਹੈਰਾਤ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆ ਕੇ ਹਾਰ ਖਾਧੀ। ਇਥੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋ ਕੇ ਇਹ ਫਿਰਾਜ਼ 
ਕੋਹ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਜਿਥੇ ਇਹ ਅੰਤਲੇ ਦਿਨ ਤਾਈਂ ਸ਼ਾਸਕ ਦੇ ਰੂਪ 
ਵਿਚ ਰਿਹਾ। ਅੰਤ ਨੂੰ 1161 ਵਿਚ ਸਦਾ ਦੀ ਨੀਂਦ ਸੈਂ ਗਿਆ। 

ਹ. ਪੁ.-ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 4:438 

ਜਹਾਂਗੀਰ : ਇਹ ਮੁਗ਼ਲ ਸਲਤਨਤ ਦਾ ਚੌਥਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ 
ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਨਸ਼ਾਹ ਅਕਬਰ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ 30ਅਗਸਤ, 
1569 ਨੂੰ ਅਕਬਰ ਦੀ ਹਿੰਦੂ ਰਾਣੀ ਜੋਧਾ ਬਾਈ ਦੀ ਫੁੱਖੋਂ, ਫ਼ਤਹਿਪੁਰ 
ਸੀਕਰੀ ਵਿਖੇ, ਉਥੋਂ ਦੇ ਹੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੂਫ਼ੀ ਫ਼ਕੀਰ ਖਫਾਜਾ ਸਲੀਮ ਚਿਸ਼ਤੀ 
ਦੀ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਦਾ ਨਾਉ' ਵੀ ਸਲੀਮ 
ਹੀ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੇ ਸਲੀਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਧਿਆਨ 
ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲੋ ਕੀਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਬੜੇ ਯੋਗ ਉਸਤਾਦਾਂ ਤੋਂ ਇਸ 
ਵਿਗਿਆਨ ਆਦਿ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿਵਾਈ ਗਈ। ਅਕਬਰ ਦੇ ਦਰਬਾਰ 
ਦੇ ਨੌਂ ਰਤਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਮਹਾਨ ਵਿਦਵਾਨ ਅਬਦੁਰ ਰਹੀਮ ਖ਼ਾਨਾਖ਼ਾਨ ਨੇ 





ਨੁਰ-ਉਦ-ਦੀਨ ਮੁਹੰਮਦ ਜਹਾਂਗੀਰ 


ਸਲੀਮ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਵਿਦਵਤਾ ਨਾਲ ਕਾਫ਼ੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ। ਇਸੇ ਦੀ 
ਦੇਖ-ਰੇਖ ਹੇਠ ਇਸ ਨੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਿਚ ਕਵਿਤਾ ਸਿਰਜਣੀ ਸਿੱਖੀ ਅਤੇ 
ਹਿੰਦੀ ਗੀਤਾਂ ਦਾ ਆਨੰਦ ਮਾਣਿਆ। ਵਿੱਦਿਆ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ 
ਅਕਬਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਲੀਮ ਦੀ ਉਚਿਤ ਫ਼ੌਜੀ ਸਿਖਲਾਈ ਦਾ ਵੀ ਚੰਗਾ 
ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ। ਸੰਨ 1577 ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰੀ ਅਤੇ 1585 ਵਿਚ 
ਬਾਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰੀ ਦੇ ਖ਼ਿਤਾਬ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਆ ਗਿਆ। ਸੰਨ 1581 ਵਿਚ 
2ਸਾਲ ਦੀ ਨਿੱਕੀ ਉਮਰੇ ਹੀ ਸਲੀਮ ਨੂੰ ਇਕ ਲਜੀ ਟੁਕੜੀ ਦੀ ਕਮਾਨ 
ਦੇ ਕੇ ਕਾਬਲ ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ ਤੇ ਤੋਰਿਆ ਗਿਆ। 


13 ਫ਼ਰਵਰੀ, 1585 ਵਿਚ, ਸਲੀਮ ਦਾ ਵਿਆਹ 'ਆਪਣੇ ਮਾਮੇ 
ਅੰਬਰ ਦੇ ਰ਼ਾਜੇ ਭਗਵਾਨ ਮਾਨ ਦਾਸ ਦੀ ਲੜਕੀ ਮਨਬਾਈ ਨਾਲ ਦੋਵੇਂ 
ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨੀ ਰਹੁ ਰੀਤਾਂ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਜਿਸ 
ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੇ ਖ਼ੁਸਰੋ ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ। ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬਣਨ ਦੀ 
ਪ੍ਰਬਲ ਲਾਲਸਾ ਕਾਰਨ ਸਲੀਮ ਨੇ 1599ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਸ਼ਹਿਨਸ਼ਾਹ 
ਅਕਬਰ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਬਗਾਵਤ. ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਅਜਮੇਰ ਤੋਂ ਸ਼ਾਹ 
ਬਾਜ਼ਖਾਨ ਦਾ ਧਨ ਲੁੱਟਦਾ ਹੋਇਆ ਆਗਰੇ ਵੱਲ ਵਧਿਆ ਪਰ ਇਹ 
ਆਪਣੇ' ਮਕਸਦ ਵਿਚ ਕਾਮੰਯਾਬ ਨਾ ਹੋ ਸਕਿਆ। ਅਕਬਰ ਦੱਖਣ 
ਵਿਚੋਂ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਬਗਾਵਤ ਨੂੰ ਦਬਾ ਕੇ ਸਲੀਮ 
ਪਰ ਛੇਤੀ ਹੀ ਇਸ ਦਾ ਕਤਲ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ। ਸਲੀਮ ਕਿਉਕਿ ਮੁਗ਼ਲ 
ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਦਾ ਇਕਲੌਤਾ ਵਾਰਸ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਅਕਬਰ 
ਨੂੰ ਬਾਰ-ਬਾਰ ਇਸ ਦੀਆਂ ਗਲਤੀਆਂ ਨਜ਼ਰ-ਅੰਦਾਜ਼ . ਕਰਨੀਆਂ 
ਪਈਆਂ। 


ਜਹਾਂਗੀਰ 
__3 ਨਵੰਬਟ/, 1605 ਵਿਚ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਅਕਬਰ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ 
ਅਤੇ ਸਲੀਮ ਨ੍ਰਾਭ-ਉਦ-ਦੀਨ ਮੁਨੰਮਦ ਜਹਾਂਗੀਰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਗਾਜ਼ੀ ਦੇ 
ਨਾਉ ਨਾਲ ;ਭਗ਼ਲੀਆ ਤਖ਼ਤ ਤੇ ਬੈਠਾ। ਤਖ਼ਤ ਸੰਭਾਲਣ ਮਗਰੋਂ 
ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜਹ'ਗੀਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਾਉ ਦੇ ਸਿੱਕੇ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਅਤੇ 
ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ #ਦੀਆਂ ਨੂੰ ਰਿਹਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਰਾਜ ਵਿਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰਨ 
ਲਈ ਇਸ ਨੇ 12 ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਫੁਰਮਾਨ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ; ਤਮਗਾ, ਮੀਰ 
ਬਾਹਰੀ ਜਿਹੇ ਕਰਾਂ ਦਾ ਖਾਤਮ” ਕੀਤਾ, ਸੜਕਾਂ ਦੇ ਕੰਢੇ ਸਰਾਵਾਂ, 
ਮਸੀਤਾਂ ਅਤ` ਸ਼ੂਹਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਵਾਇਆ, ਸ਼ਰਾਬ ਅਤੇ ਹੋਰ 
ਨਸ਼ੀਲੇ ਪਦਾੜਥਾਂ ਨੂੰ ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ ਵੇਚਣ ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਾ ਦਿੱਤੀ, 
ਨੱਕ, ਕੰਨ £/ਟਣ ਜਿਹੀਆਂ ਅਣਮਨੁੱਖੀ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ, 
ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੰ । ਜ਼ਮੀਨ ਅਤੇ ਸਰਕਰੀ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਕਬਜ਼ਾ 
ਕਰਨ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਰੱਦ ਕਰ /ਦਿੱਤਾ, ਗਰੀਬ ਜਨਤਾ ਦੇ ਇਲਾਜ ਲਈ 
` ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਪਿ !(ਫਤ_ਹਸਪਤਾ ਲ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਅਕਬਰ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੇ 
ਸਾਰੇ ਪੁਣੇ ਅਵਸਰਾਂ ਅਤੇ ਜਾਗੀਰਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ 
ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ। ਆਗਰੇ ਦੇ ਕਿਲੇ ਦੇ ਸ਼ਾਹ ਬਰੇਜ ਦੀਆਂ ਜਮਨਾ ਦੇ 
ਕੰਢੇ ਗੱਡੇ ਹੋਏ ਟਿਕ ਪੱਥਰ ਦੇ ਸਤੰਭ ਦਰਮਿਆਨ 4ਮਣ ਭਾਰ ਦੀਆਂ 
ਸੱਠ ਘੰਟੀਆਂ ਅਤੇ ਇਕ ਸੋਨੇ ਦੀ ਜੰਜ਼ੀਰ ਵਾਲਾ ਫ਼ਰਿਆਦੀ ਘੰਟਾ 
ਲਾ ਗਵਾਇਆ, ਤਾਂ ਜੋ ਕੋਈ ਵੀ ਫ਼ਰਿਆਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵੇਲੇ ਆ ਕੇ ਉਹ 
ਪਪੈਟਾ ਵਜਾ ਕੇ ਆਪਣੀ ਫਰਿਆਦ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਸੁਣਾ ਸਕੇ। 


ਸੰਨ 1606 ਵਿਚ ਇਸ ਦੇ ਵੱਡੇ ਲੜਕੇ ਖੁਸਰੋ ਨੇ ਇਸ ਦੇ 
_ ਫਿਰੁੱਧ ਬਗਾਵਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਸਫ਼ਲਤਾ ਲਈ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ 
ਪੰਜਵੇਂ ਗੁਰੂ ਸੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਕੋਲ ਵੀ ਆਇਆ। ਖੁਸਰੋ ਦੀ 
ਬਗ਼ਾਵਤ ਨਾਕਾਮਯਾਬ ਰਹੀ। ਇਹ ਪਕੜਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕੈਦੀ ਬਣਾ 
ਲਿਆ ਗਿਆ। ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀ ਹਮਦਰਦੀ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ, ਆਪਣੇ 
ਰਾਜ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਲਈ ਅਤੇ ਖੁਸਰੋ ਦੀ ਬਗ਼ਾਵਤ ਦੌਰਾਨ ਉਸ 
ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨ ਤੇ, ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਲਈ ਇਸ ਨੇ ਸਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ 
ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਪਕੜ ਲਿਆ ਅਤੇ ਬੇਰਹਿਮੀ ਨਾਲ ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 
ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਆਪਣੀ 
ਆਤਮ-ਕਥਾ ਤੁਜ਼ਕੇ-ਜਹਾਂਗੀਰੀ, ਵਿਚ ਵੀ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਸਿੱਟੇ 
ਵਜੋਂ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੀ ਦੁਸ਼ਮਣ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਬਦਲਾ 
ਲੈਣ ਲਈ ਉਤਾਰੂ ਹੋ ਗਈ। 
ਕੰਧਾਰ ਆਪਣੀ ਸੈਨਿਕ ਮਹੱਤਵ ਵਾਲੀ ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਵਪਾਰਕ 
ਮਹੱਤਤਾ ਕਾਰਨ ਮੁਗ਼ਲ ਸਲਤਨਤ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰਿਹਾਂ 
ਹੈ। ਬਾਬਰ ਨੇ ਇਸ ਉਪਰ ਆਪਣਾ ਕਬਜ਼ਾਂ ਕੀਤਾ ਪਰ 1558 ਵਿਚ 
ਹਮਾਯੂੰ ਦੀ ਮੌਤ ਮਗਰੋਂ ਇਹ ਮੁਗਲਾਂ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਨਿਕਲ ਗਿਆ। ਸੰਨ 
1594 ਵਿਚ ਅਕਬਰ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਮੁੜ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਾ 
ਲਿਆ। ਅਕਬਰ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਛੇਤੀ ਹੀ ਸ਼ਹਿਜਾਦਾ ਖੁਸਰੋ ਦੀ 
ਬਗਾਵਤ ਦਾ ਪਰਸ਼ੀਆ ਦੇ ਸ਼ਾਹ ਅੱਬਾਸ ਨੇ ਪੂਰਾ ਫਾਇਦਾ ਉਠਾਇਆ 
ਅਤੇ ਕੰਧਾਰ ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਕੰਧਾਰ ਦੇ ਮੁਗ਼ਲੀਆ 
ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲਣ ਤੋਂ ਬਚਾ ਲਿਆ। ਉਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲ 
ਇਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਨਿੱਜੀ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੁੰਗੀ ਕਰ ਤੋਂ 
ਨਿਜਾਤ ਦਿੱਤੀ। ਰਾਜਧਾਨੀ ਵਿਚੋਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੀ ਗ਼ੈਰ ਹਾਜ਼ਰੀ ਨੇ 
ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਖੁਸਰੇ ਨੂੰ ਮੁੜ ਤਖ਼ਤ ਤੇ ਬਿਠਾਉਣ ਦੀ ਸਾਜ਼ਸ਼ ਰਚੀ ਪਰ 
ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਖੁਰਮ ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਸੂਹ ਜਹਾਂਗੀਰ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚਾਈ ਅਤੇ 
ਇੰਜ ਸਾਜ਼ਸ਼ ਨੂੰ ਨਾਕਾਮਯਾਬ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਖੁਸਰੋ ਨੂੰ ਮੁੜ ਕੈਦ ਕਰ 
ਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਅੰਨ੍ਹਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 
_ ਸੰਨ 1609 ਵਿਚ ਪੱਛਮ ਤੋਂ ਸਰ ਟਾਮਸ ਰੇ ਨੇ ਆ ਕੇ ਪੱਛਮ 
ਨਾਲ ਵਪਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਸਹਿਮਤੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਪਾਸੋਂ ਲਈ ਅਤੇ 1615 


166 


ਵਿਚ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ ਜੇਮਜ਼ ਪਹਿਲੇ ਨੇ ਆਪਣਾ ਰਾਜਦੂਤ ਇਸ ਦੇ ਦਰਬਾਰ 
ਵਿਚ ਭੇਜਿਆ। 

ਸੰਨ 1611 ਵਿਚ ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਮਿਰਜ਼ਾ ਗਿਆਸ ਬੇਗ ਦੀ ਧੀ _ 
ਅਤੇ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਫ਼ੌਜਦਾਰ ਸ਼ੇਰ ਅਫਗਾਨ ਦੀ ਵਿਧਵਾ ਮਿਹਰ ਉੱਲ 
ਨਿਸਾ ਨਾਲ ਨਿਕਾਹ ਕਰ ਲਿਆ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਨੂਰ ਮਹਲ 
ਅਤੇ ਫੇਰ ਨੂਰ ਜਹਾਨ ਦਾ ਖਿਤਾਬ ਦਿੱਤਾ। ਸੰਨ 1613ਵਿਚ ਨੂਰ ਜਹਾਨ 
ਨੂੰ 'ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬੇਗਮ' ਦਾ ਖਿਤਾਬ ਮਿਲਿਆ। ਸੰਨ 1614 ਵਿਚ ਜਹਾਂਗੀਰ 
ਨੇ ਮੇਵਾੜ ਵਿਚ ਰਾਜਪੂਤਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਦਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਾਤਮਾ ਕਰ 
ਦਿੱਤਾ। ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜਹਾਂਗੀਰ ਉਪਰ ਨੂਰ ਜਹਾਨ ਦਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ 
ਪ੍ਰਭਾਵ ਸੀ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਆਪ ਵਿਲਾਸਤਾ ਵਿਚ ਡੁਬਦਾ 
ਗਿਆ ਅਤੇ ਰਾਜ ਦਾ ਸਾਰਾ ਕੰਮ ਨੂਰਜਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਲੈ 
ਲਿਆ। ਸਿੱਕਿਆਂ ਉੱਪਰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੇ ਨਾਉ' ਦੇ ਨਾਲ ਬੇਗਮ ਨੂਰਜਹਾਂ 
ਦਾ ਨਾਮ ਵੀ ਆਉਣ ਲੱਗਾ। ਮਲਕਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ 
ਨੂੰ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਉੱਚੇ ਅਹੁਦੇ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੇ। ਨੂਰਜਹਾਂ ਵਲੀ ਅਹਿਦ 
ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਂਦਾ ਖ਼ੁਰਮ ਦੀ ਥਾਂ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਛੋਟੇ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ (ਸ਼ੇਰ ਅਫ਼ਗਾਨ 
ਤੋਂ ਹੋਈ ਆਪਣੀ ਲੜਕੀ ਦੇ ਪਤੀ) ਆਪਣੇ ਜੁਆਈ ਸ਼ਹਿਰਯਾਰ ਨੂੰ 
ਤਖ਼ਤ ਤੇ ਬਿਠਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਸਾਜ਼ਸ਼ਾਂ ਕਾਰਨ ਖ਼ੁਰਮ 
ਨੇ 1623 ਵਿਚ ਬਗਾਵਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਸੰਨ 1626 ਵਿਚ ਦੋਹਾਂ ਧਿਰਾਂ 
ਵਿਚਕਾਰ ਸਮਝੌਤਾ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਬਗ਼ਾਵਤ ਦਬਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਸੰਨ 
1622 ਵਿਚ ਕੰਧਾਰ ਵਿਚ ਮੁੜ ਵਿਦਰੋਹ ਹੋਇਆ ਪਰ ਇਸੇ ਵੇਲੇ 
ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਖ਼ੁਰਮ ਵਲੋਂ ਬਗ਼ਾਵਤ ਹੋਣ ਨਾਲ ਕੰਧਾਰ ਮੁਗ਼ਲ ਸਾਮਰਾਜ 


` ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਨਿਕਲ ਗਿਆ। 


ਸੰਨ 1626 ਵਿਚ ਨੂਰਜਹਾਂ ਦੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ ਤੋਂ ਤੰਗ.ਆ ਕੇ 
ਕਰ ਲਿਆ। ਅਜਿਹੇ ਨਾਜ਼ੁਕ ਹਾਲਾਤ ਵਿਚ ਨੂਰਜਹਾਂ ਨੇ ਆਪ ਫ਼ੌਜ ਦੀ 
ਕਮਾਨ ਸੰਭਾਲੀ ਪਰ ਮਹਾਬਤ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਹਾਰ ਗਈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ 
ਪਤੀ ਨਾਲ ਹੀ ਕੈਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਚਲਾਕੀ ਨਾਲ ਇਹ ਜਹਾਂਗੀਰ 
ਨੂੰ ਵੀ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚੋਂ ਕੱਢਣ ਵਿਚ ਸਫ਼ਲ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਬਾਹਰ ਆ ਕੇ 
ਇਸ ਨੇ ਮਹਾਬਤ ਖ਼ਾਨ ਦੀ ਬਗ਼ਾਵਤ ਨੂੰ ਨਾਂ-ਕਾਮਯਾਬ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। _ 


ਮਾਰਚ, 1627 ਵਿਚ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜਹਾਂਗੀਰ ਆਪਣੀ ਕਮਜ਼ੋਰ 
ਸਿਹਤ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਣ ਲਈ ਕਸ਼ਮੀਰ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ 
ਜਰਵਾਣਾ, ਵਿਲਾਸੀ, ਸ਼ਰਾਬੀ, ਔਰਤ ਦਾ ਰਸੀਆ ਅਤੇ ਇਕ 
ਨਾ-ਕਾਮਯਾਬ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਵਜੋਂ ਬਿਆਨਿਆ ਹੈ ਪਰ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ 
ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਇਸ ਨੂੰ ਇਕ ਨਿਆਂ-ਪਸੰਦ, ਸਾਊ ਅਤੇ 
ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਨੇ ਕਿ ਨਿਆਂ-ਪੂਰਬਕ- ਅਤੇ 
ਖੁੱਲ-ਦਿਲੀ ਨਾਲ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਇਕ ਵਿਦਵਾਨ, ਸਭਿਅ, ਦਿਲਕਸ਼ 
ਅਤੇ ਖ਼ੁਸ਼-ਮਿਜ਼ਾਜ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦਾ ਮਾਲਕ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ ਲਿਖੀ 
ਆਤਮਕਥਾ 'ਤੁਜ਼ਕੇ ਜਹਾਂਗੀਰੀ' ਇਸ ਦੀ ਵਿਦਵਤਾ ਦੀ ਜਿਉ'ਦੀ 
ਜਾਗਦੀ ਮਿਸਾਲ ਹੈ। ਕੁਦਰਤੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਇਸ ਨੂੰ ਅਥਾਹ ਪਿਆਰ 
ਸੀ। ਇਸੇ ਲਈ ਇਸ ਨੇ ਕਈ ਬਾਗ਼ ਲਗਵਾਏ। ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਤ 
ਅਤੇ ਸ਼ਾਲਾਮਾਰ ਬਾਗ਼ ਇਸ ਦੀ ਮੂੰਹ ਬੋਲੀ ਤਸਵੀਰ ਹਨ। ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ 
ਮਿਲਿਆ। ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਵਿਚ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਆਪ ਵੀ ਨਿਪੁੰਨਤਾ ਹਾਸਲ 
ਸੀ। ਭਵਨ ਨਿਰਮਾਣਕਾਰੀ ਨੂੰ ਵੀ ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਅੱਖੋਂ ਓਹਲੇ ਨਹੀਂ . 
ਕੀਤਾ। ਸਿਕੰਦਰਾ ਵਿਖੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਅਕਬਰ ਦਾ ਮਕਬਰਾ ਇਸ ਦੀ 
ਨਿਰਮਾਣ-ਕਲਾ ਦਾ ਸੁੰਦਰ ਨਮੂਨਾ ਹੈ। ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਇਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ 
ਮਸਜਿਦ ਦਾ ਵੀ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 


167 


ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਹ ਵੀ ਖ਼ਿਆਲ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ 
ਨਰਜਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਨਿਰਣੈ-ਪੂਰਬਕ ਕੁਝ ਨਹੀਂ 
ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਪਰ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਉਸ ਦੇ ਚਰਿੱਤਰ ਨੂੰ ਧੁੰਦਲਾ ਜ਼ਰੂਰ 
ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਧਾਰਮਿਕ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਇਹ ਵਧੇਰੇ ਕੱਟੜ 


ਨਹੀਂ ਸੀ। ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ ਅਤੇ 


ਜ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਖੁਸਰੋ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿਚ ਗਿਰਾਉਣ ਲਈ ਹੀ ਇਸ 
ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨਾਲ ਅਜਿਹਾ ਕੱਟੜ ਅਤੇ ਨਿਰਦਈ 
ਸਲੂਕ ਕੀਤਾ। ਜਹਾਂਗੀਰ ਚਾਹੇ ਇਕ ਸਫ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ, ਰਾਜ ਪ੍ਰਬੰਧਕ 
ਅਤੇ ਯੋਗ ਸੈਨਾਪਤੀ ਸੀ ਪਰ ਇਕ ਸੂਝਵਾਨ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਨਹੀਂ ਸੀ। 
ਇਸ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਵਰਗੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਅਤੇ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਘਾਟ 
ਸੀ। 

ਸੰਨ 1627 ਵਿਚ ਕਸ਼ਮੀਰ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਲਾਹੌਰ ਪਰਤਦਿਆਂ ਇਹ 
ਜ਼ਿਆਦਾ ਬੀਮਾਰ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਭਿੰਬਰ ਵਿਖੇ ਇਸ ਦੀ 7 ਨਵੰਬਰ, 


1627ਨੂੰ 58ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਲਾਹੌਰ ਨੇੜੇ ਸ਼ਾਹਦਰੇ , 
ਦੇ ਇਕ ਸੁੰਦਰ ਬਾਗ਼ ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਦਫ਼ਨਾਇਆ ਗਿਆ ਜਿਸ ਉਪਰ - 


ਬੇਗਮ ਨੂਰਜਹਾਂ ਨੇ ਇਕ ਸੁੰਦਰ ਮਕਬਰਾ ਬਣਵਾਇਆ। 

ਹ. ਪੁ. -ਦੀ ਮੁਗਲ ਇੰਪਾਇਰ--ਡਾ. ਏ. ਐਲ. ਸ੍ਰੀ ਵਾਸਤਵਾ : 526; ਐਨ. 
ਅਮੈ. 15 : 666 ; ਐਨ. ਬ੍ਰਿ ਮਾ. 6 : 471 ; ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 4 : 437; ਏ. ਸਿੰਪਲ 
ਹਿਸਟਰੀ ਆਫ਼ ਮੀਡੀਵਲ ਇੰਡੀਆ=ਫੋਰ ਆਥਰਜ਼ : 182 

ਜਹਾਂਗੀਰ ਖ਼ਾਨ : ਇਸ ਉੱਘੇ ਤਬਲਾਵਾਦਕ ਦਾ ਜਨਮ 
1864 ਵਿਚ ਬਨਾਰਸ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਪਹਿਲਾ ਤਬਲਾਵਾਦਕ ਸੀ, 
ਜਿਸ ਨੂੰ 1959 ਵਿਚ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਅਵਾਰਡ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਇਸੇ 
ਸਾਲ ਹੀ ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ 'ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਾਦਕ' ਦਾ 
ਖ਼ਿਤਾਬ ਦੇ ਕੇ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਪਹਿਲਾ ਕਲਾਕਾਰ ਸੀ, ਜਿਸ 
ਨੂੰ ਇੰਦਰਾ ਸੰਗੀਤ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨੇ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਡਾਕਟਰੇਟ ਦੀ 
ਆਨਰੇਰੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ। _ 

11 ਮਈ, 1976 ਨੂੰ ਇੰਦੌਰ ਵਿਖੇ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। 

ਹ. ਪੁ.-ਐਨ. ਇੰ. 1 :516 

ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੀ ਅਦਲ ਦੀ ਜੰਜ਼ੀਰ : ਮੁਗ਼ਲ ਸਮਰਾਟ 
ਅਕਬਰ ਦੇ ਬੇਟੇ ਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿਚ 1605 ਤੋਂ 1627 ਤਕ ਰਾਜ ਕਰਨ 
ਵਾਲੇ ਇਸ ਇਨਸਾਫ਼ ਪਸੰਦ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦਾ ਜਨਮ 30 ਅਗਸਤ, 1569 
ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਨਸਾਫ਼ ਕਰਨ ਸਮੇਂ ਇਹ ਅਮੀਰ ਤੇ ਗਰੀਬ ਵਿਚਕਾਰ 
ਕੋਈ ਫ਼ਰਕ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ ਸੀ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣ ਸਮੇਂ 
ਇਹ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਿਆਂ ਨਾਲ ਵੀ ਆਮ ਜਨਤਾ ਵਰਗਾ ਸਲੂਕ ਕਰਦਾ ਸੀ। 
ਇਹ ਅਕਸਰ ਕਿਹਾ ਕਰਦਾ ਸੀ ਕਿ 'ਹੇ ਅੱਲਾ ਮੈਨੂੰ ਇਹੋ ਜਿਹੀ ਸੁਮੱਤ 
ਬਖ਼ਸ਼ ਕਿ ਮੈਂ ਇਨਸਾਫ਼ ਕਰਨ ਸਮੇਂ ਅਮੀਰ ਤੇ ਗ਼ਰੀਬ ਵਿਚ ਫ਼ਰਕ ਨਾ 
ਕਰ ਸਕਾਂ। ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਇਸ ਦੀ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ ਅਤੇ 
ਸਮਕਾਲੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ 
ਇਨਸਾਫ਼ ਕਰਨ ਸਮੇਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਨਿਰਪੱਖ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਸਜ਼ਾਏ ਮੌਤ ਦਾ 
ਹੁਕਮ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। 


ਇਸ ਨੇ ਹਰ ਫ਼ਰਿਆਦੀ ਨੂੰ ਸਿੱਧੇ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਆਉਣ ਦੀ ` 


ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ ਹੋਈ ਸੀ ਤੇ ਇਸ ਮੰਤਵ ਲਈ ਇਸ ਨੇ ਫ਼ਰਿਆਦੀਆਂ 
ਦੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣ ਲਈ ਜਮਨਾ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਸੜਕ ਉੱਤੇ ਇਕ 
ਚੌਕੀ ਵੀ ਬਣਾਈ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਸ ਚੌਕੀ ਤੋਂ ਆਗਰੇ ਦੇ ਕਿਲੇ ਵਿਚ 
ਸ਼ਾਹ ਬੁਰਜ ਤਕ ਇਕ ਸੋਨੇ ਦੀ ਜੰਜ਼ੀਰ ਬੰਨ੍ਹੀ ਹੋਈ ਸੀ ਤੇ ਉਸ ਨਾਲ 
ਘੰਟੀਆਂ ਲਗਾਈਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਇਹ ਜੰਜੀਰ 30 ਗਜ਼ ਲੰਮੀ ਸੀ 
ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਵਜ਼ਨ ਚਾਰ ਮਣ 'ਸ਼ੀ। ਜਦੋਂ ਵੀ ਕੋਈ ਫ਼ਰਿਆਦੀ ਇਸ 
ਜੰਬੀਰ ਨੂੰ ਖਿੱਚਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਘੰਟੀਆਂ ਵੱਜਣ ਲੱਗ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। 


ਘੰਟੀਆਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਕੇ ਇਹ ਉਸ ਫ਼ਰਿਆਦੀ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਲੈਂਦਾ 
ਸੀ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਗੱਲ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਫ਼ਰਿਆਦ ਦਾ 
ਤੁਰੰਤ ਨਿਪਟਾਰਾ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਸੀ। ਇਸੇ ਜੰਜ਼ੀਰ ਨੂੰ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੀ ਅਦਲ 
ਦੀ ਜੰਜ਼ੀਰ ਕਰਕੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 

ਹ. ਪੁ.-ਭਾਰਤ ਦਾ ਮੁਸ਼ਲ ਇਤਿਹਾਸ : 292,95 

ਜਹਾਂਗੀਰਾਬਾਦ : ਇਹ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਰਾਜ ਭਾਰਤ) ਦੇ 
ਬੁਲੰਦ-ਸ਼ਹਿਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਇਕ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਬੁਲੰਦ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ 
ਲਗਭਗ 22ਕਿ. ਮੀ. ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਅਨੂਪ 
ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਬਾਨੀ ਅਨੁਪਰਾਇ ਨੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਨਾਉਂ ਤੇ 
ਵਸਾਇਆ ਸੀ। ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਇਕ ਚੰਗੀ ਪ੍ਰਫੁੱਲਤ ਅਨਾਜ ਮੰਡੀ ਹੈ। 
ਇਥੇ ਸੂਤੀ ਕੱਪੜੇ ਦੀ ਛਪਾਈ ਦਾ ਕੰਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਵਧੀਆ 
ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਚਾਦਰਾਂ, ਪਲੰਘਪੇਸ਼, ਪਰਦਿਆਂ ਦਾ ਕੱਪੜਾ ਅਤੇ ਹੋਰ 
ਕੱਪੜਾ ਆਦਿ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 

ਆਬਾਦੀ-37,981 (1991) 

28224" ਉ. ਵਿਥ. ; 78”6' ਪੂ. ਲੰਬ. 

_ਹ. ਪੁ.-ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ. 13 : 378 

ਜਹਾਜ਼, ਸਮੁੰਦਰੀ : ਸਮੁੰਦਰੀ ਆਵਾਜਾਈ ਜਾਂ ਦੂਜੇ ਮੁਲਕਾਂ 
ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਤੋਂ ਹੀ ਵੱਡੀਆਂ-ਵੱਡੀਆਂ ਕਿਸ਼ਤੀਆਂ 
ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਹੁੰਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਸ਼ਤੀਆਂ ਲੱਕੜ ਦੀਆਂ 
ਬਣੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ ਪਰ ਅਜੋਕੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਯੁੱਗ ਵਿਚ ਬਹੁਤ 
ਵੱਡੇ, ਆਰਾਮਦੇਹ, ਲੋਹੇ ਦੇ ਬਣੇ ਅਤੇ ਇੰਜਣਾਂ ਨਾਲ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ 
ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਹਾਜ਼ ਬਣਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਨਿਰੰਤਰ ਵਿਕਾਸ 
ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। 


ਆਧੁਨਿਕ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਦਾ ਵਰਗੀਕਰਨ 


ਜਹਾਜ਼ ਨੂੰ ਜਿਸ ਕੰਮ ਲਈ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ 
ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਤੇ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੰਮ ਦੇ ਆਧਾਰ 
ਉੱਤੇ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਦਾ ਵਰਗੀਕਰਨ ਹੇਨ ਅਨੁਸਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ-- 

ਢੋਆ-ਦਢੁਆਈ ਤੇ ਆਵਾਜਾਈ ਜਹਾਜ਼ 


(ਓ) ਯਾਤਰੂ ਜਹਾਜ਼--ਇਹ ਜਹਾਜ਼ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਇਕ 
ਬੰਦਰਗਾਹ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਬੰਦਰਗਾਹ ਤੱਕ ਯਾਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਣ 'ਅਤੇ 
ਲਿਆਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ .ਰਾਹੀਂ ਸਾਮਾਨ ਬਹੁਤ ਘੱਟ 
ਢੋਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਦੇ ਵਧੇਰੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਸਵਾਰੀਆਂ ਦੇ 
ਠਹਿਰਨ ਅਤੇ ਆਰਾਮ ਲਈ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ 
ਚਿੱਤਰ 1) ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਫ਼ਤਾਰ 14ਤੋਂ 30ਨਾੱਟ ਮੀਲ (ਜਾਂ ਸਿਰਫ ਨਾੱਟ) 
ਤੱਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਇਕ ਨਾਟ = 1852 ਮੀਟਰ)। 





੬ 
॥੦੦੦੦ `ਤੇ 94੦0੦ ਟਲ _ ਯਾਤਰੂ ਜਹਾਜੂ ਤਲ 


ਚਿੱਤਰ 1. ਯਾਤਰੂ ਜਹਾਜ਼ 
_ %) ਵਪਾਰੀ ਜਹਾਜ਼--ਇਹ ਆਮ ਕਰਕੇ ਹਲਕਾ ਤੇ ਛੋਟਾ 
ਮੋਟਾ ਮਾਲ ਢੋਣ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਭਾਵ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਘੱਟ 
ਸਵਾਰੀਆਂ ਦੇ ਠਹਿਰਨ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਮਾਨ ਦੀ ਚੜ੍ਹਾਈ 


2)! ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਫਤਾਰ 30 ਤੋਂ 15 ਨਾੱਟ ਤੱਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 





` 2੭੦ `ਤੇ ੧੦੦੭੦ ਵੁਪਾਰੀਜਹਾਜੂ _ਰਲੁਤਾਰ 6 (5 ਲਂਝਾ 
ਚਿੱਤਰ 2. ਵਪਾਰੀ ਜਹਾਜ਼ 


(ਇਏ) ਮਾਲ ਜਹਾਜ਼--ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਅਕਸਰ `ਭਾਰੀ 
ਸਾਮਾਨ ਦੀ ਦੋਆ-ਦੁਆਈ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਖੁਲ੍ਹੇ ਮਾਲ 


ਜੰਗ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਜਹਾਜ਼ 


ਰ ਰਜ ਜਾ ਤਤ 
ਲੱਗੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਵਧੇਰੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ` 
ਚਾਰੇ ਪਾਸਿਆਂ ਉੱਤੇ ਮੋਟੀਆਂ ਚਾਦਰਾਂ ਦੀ ਤਹਿ ਚੜ੍ਹੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚੈਸੀ ਉੱਤੇ ਬਹੁਤਾ ਪ੍ਰਤਿਬਲ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਠੀਕ 
ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਚਿਮਨੀ ਦੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਬਾਕੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਿੱਜੇ 
ਬਣਾ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਕਿ ਇਸ ਉੱਤੇ ਲੱਗੀਆਂ ਤੇਪਾਂ ਦੇ ਗੋਲਿਆਂ 
ਦੇ ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਕਿਸੇ. ਕਿਸਮ ਦੀ ਰੁਕਾਵਟ ਨਾ ਆਵੇ (ਚਿੱਤਰ 5)। 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲੰਬਾਈ 183ਮੀ. ਤੋਂ 275 ਮੀ. ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ 


_ਪਾਣੀ ਦਾ ਵਿਸਥਾਪਨ ਲਗਭਗ 30ਤੋਂ 50ਹਜ਼ਾਰ ਮੀ. ਟਨ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ 


ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 


ਗੋਦਾਮਾਂ ਵਿਚ ਭਰਕੇ ਢੱਕਣ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਬੰਨ੍ਹਿਆ ` ` 


_ ਹੋਇਆ ਮੰਨਨ ਗੋਦਾਮਾਂ ਵਿਚ ਚਿਣ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਮਾਨ ਉਤਾਂਰਨ -- 


ਡ ਬਾਅਦ ਅਜਿਹੇ ਜਹਾਜ਼ ਹਲਕੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ): 
ਚੌੜਾਈ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਬਣੇ ਖਾਸ _ਖਾਨਿਆਂ ਵਿਚ ਮਿੱਟੀ, ਰੋੜੀ, ਪਾਣੀ _ 


ਆਦਿ ਭਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਇਹ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ 
ਤੈਰਦੇ ਰਹਿ ਸਕਣ। ਇਸ ਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਨੀਰਮ ਤਰਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ 
ਚਿੱਤਰ 3)। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਆਮ ਕਰਕੇ 30 ਤੋਂ 15 ਨਾੱਟੇ ਦੇ 
ਵਿਚਕਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 





ਕਤ 


ਸ) ਜਿ ਬਾਲਣ, 


ਤੇਲ, ਸੀਰਾ ਆਦਿ ਢੋਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਅਕਸਰ ਟੈਂਕੀਆਂ ਰ 


ਬਣੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਤਰਲਾਂ ਨੂੰ ਕੱਢਣ ਲਈ ਥਾਂ ਥਾਂ ਪੰਪ ਵੀ 
ਲੱਗੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਵਿਚ ਇੰਜਣ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਛਲੇ ਭਾਗ 


ਵਿਚ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਪੈਟਰੋਲ ਆਦਿ ਨੂੰ ਅੱਗ ਨਾ ਲੱਗ _ 


ਜਾਵੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਕਰੇਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਸਗੋਂ ਇਕ ਸਿਰੇ ਤੋਂ ਦੂਜੇ 
ਸਿਰੇ ਤੱਕ ਇਕ ਲੰਬਾ ਪੁਲ ਬਣਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ, ਜੇਕਰ ਸਮੁੰਦਰ 





ਦੀ ਜਰੀ 


ਦੀਆਂ' ਲਹਿਰਾਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਡੈੱਕ ਉੱਤੇ ਆ ਵੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਜਹਾਜ਼ ਦੇ 
ਇਸ 
- 10ਤੋਂ 20 ਨਾੱਟ ਤੱਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 





ਬਿ 
ਉੱਤੇ ਅਨੇਕਾਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਬੰਬ, ਰਾਕਿਟ,. ਤਾਰਪੀਡੇ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰੀ 
ਸੁਰੰਗਾਂ ਰੱਖੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਜੇ ਇਥੋਂ ਹੀ ਉਡਾਣਾਂ ਭਰਕੇ ਦੁਸ਼ਮਣ 
ਉੱਤੇ ਦੂਰ` ਦੂਰ ਤੱਕੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਸਕਣ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਉੱਤੇ ਰ 
ਸਵੈ-ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਵੀ ਕੁਝ ਤੋਪਾਂ ਲੱਗੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਪਰੰਤੂ ਫਿਰ 
ਇਹ ਜਹਾਜ਼ ਵੱਡੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਜੰਗੀ ਤੋਪਾਂ ਦੇ ਪਹਿਰੇ ਥੱਲੇ ਹੀ ਕੰਮ 


_ਕਰਦੇ ਹਨ (ਚਿੱਤਰ 6)। ਇਨ੍ਹਾਂ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਵਿਸਥਾਪਨ ਲਗਭਗ 


20ਤੋਂ 50 ਹਜ਼ਾਰ ਮੀ. ਟਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲੰਬਾਈ 233 ਮੀ. ਤੋਂ 35 . 
ਮੀ. ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਰ 
ਵਿ ੨੯੧੭੦ 






ਕਦ ਦੰਦ ””” 


_ ਗਈਜਰਜ੍ਕੈਰੈਸਰ 


ਵਿੰਤਗ 6 ਦਵਾਈ ਜਹਜ ਜੰਗਲ 


(੬ 


) ਬੇੜਾ ਨਾਸ਼ਕ ਜਹਾਜ਼--ਇਨ੍ਹਾਂ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਦਾ ਕੰਮ ਦੁਸ਼ਮਣ 
ਦੀਆਂ ਪਨਡੁੱਬੀਆਂ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਲੜਾਕੇ ਜਹਾਜਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ 
ਤਾਰਪੀਡੋ ਨਾਲ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਆਪਣੇ 





ਚਿੱਤਰ 7. ਬੇੜਾ ਨਾਸ਼ਕ ਜਹਾਜ਼ 


ਜੰਗੀ ਬੇੜੇ ਦੇ ਅੱਗੇ ਅੱਗੇ ਸੂਹ ਲੈਣਾ ਹੈ। ਆਕਾਰ ਵਿਚ ਛੋਟੇ ਹੋਣ 
-_ਕਰਕੇ ਸਾਫ਼ ਮੌਸਮ ਵਿਚ ਤਾਂ ਇਹ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ ਰਫ਼ਤਾਰ ਨਾਲ ਚਲ 


169 


ਹੈ ਚਿੱਤਰ 7)। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਲਗਭਗ 110ਮੀ. ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦਾ 
ਵਿਸਥਾਪਨ 2500ਤੋਂ 3000 ਮੀ. ਟਨ ਤੱਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ` ਰ 
(ਸ) ਪਨਡੁੱਬੀਆਂ--ਪਨਡੁੱਬੀਆਂ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇ ਜੰਗੀ ਜਹਾਜ਼ਾਂ, 
ਮਾਲ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਸੈਨਾ ਦੀ ਆਵਾਜਾਈ ਵਾਲੇ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਉੱਤੇ ਲੁਕ 
ਛੁਪਕੇ ਹਮਲੇ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਾਂ ਨੁਕਸਾਨ 
ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਪਾਣੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਚੁੱਬੀ ਮਾਰਕੇ ਆਪਣੇ 
ਜੰਗੀ ਬੇੜੇ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਅੱਗੇ ਦੂਰ ਤੱਕ ਜਾ ਕੇ ਉਥੋਂ ਦੀ ਸੂਹ ਲੈ ਆਉਂਦੀਆਂ 
ਹਨ (ਚਿੱਤਰ 8)। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਲਗਭਗ 45ਮੀ. ਤੋਂ 90ਮੀ. ਅਤੇ 
ਪਾਣੀ ਦਾ ਵਿਸਥਾਪਨ 250ਤੋਂ 4500 ਮੀ. ਟਨ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 





(ਹ) ਸੁਰੰਗ ਨਿੰਵਾਰਕ ਜਹਾਜ਼--ਇਹ ਜਹਾਜ਼ ਦੁਸ਼ਮਣ 
ਦੁਆਰਾ ਵਿਛਾਂਈਆਂ ਗਈਆਂ ਵਿਸਫ਼ੋਟਕ ਸਮੁੰਦਰੀ ਸੁਰੰਗਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ 
ਜੰਗੀ ਬੇੜੇ ਦੇ ਅੱਗੇ ਅੱਗੇ ਰਹਿ ਕੇ ਸਾਫ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। 
ਆਪਣੇ-ਬਚਾਉ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਕੁਝ ਤੋਪਾਂ ਵੀ ਲੱਗੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ 
ਹਨ (ਚਿੱਤਰ 9)। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਵਿਸ਼ਬਾਪਨ ਲਗਭਗ 750ਤੇਂ 1200 
ਮੀ. ਟਨ ਤੱਕ ਅਤੇ ਲੰਬਾਈ 45 ਮੀ. ਤੋਂ 70ਮੀ. ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 





` ਚਿੱਤਰ 9: ਸੁਰੰਗ ਨਿਵਾਰਕ ਜਹਾਜ਼ 


ਕਿ) ਕਰੂਜ਼ਰ ਜਾਂ ਗਸ਼ਤੀ ਜਹਾਜ਼--ਜੰਗੀ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਨਾਲੋਂ ਛੋਟੇ 
ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਇਹ ਹਰੇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੰਗ ਵਿਚ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਪੂਰਵਕ 


8ਇੰਡ 64 ਅੀ./ਤੋਘ ਨਿਤਫੇਲਕ ਜੁਰਜ 
ਰੀ 9 


ਹਦ ਦਿ ਰਜਤ 
` ਹਿੱਸਾ ਲੈ ਸਕਦੇ ਹੰਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਪੈਂਤਰਾ ਬਦਲਣ 
ਦਾ ਗੁਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਭਾਵ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਤੀ ਕਾਫ਼ੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 





ਜਹਾਜ਼, ਸਮੁੰਦਰੀ 


ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਟਰੇਟਾਂ ਉੱਤੇ ਦਰਮਿਆਨੀ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਤੋਪਾਂ ਲੱਗੀਆਂ 
ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਹੜੀਆਂ ਹਰ ਇਕ ਮੌਸਮ ਵਿਚ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੰਮ 
ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ (ਚਿੱਤਰ 10)। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲੰਬਾਈ 137 ਮੀ. ਤੋਂ 215 
ਮੀ. ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਵਿਸਥਾਪਨ ਲਗਭਗ 4000ਤੋਂ 16000 ਮੀ. ਟਨ 
ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 

ਖਿ) ਹੋਰ ਜਹਾਜ਼--ਉਪਰੋਕਤ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾਂ ਦੁਸ਼ਮਣ : 
ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਸੁਰੰਗਾਂ ਵਿਛਾਉਣ ਲਈ ਵੀ ਜਹਾਜ਼__ 
ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੁਰੰਗਾਂ ਵਿਛਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ਾਂ, ਜੰਗੀ 
ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਪਨਡੱਬੀਆਂ ਨਾਲ ਵੀ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸਮੁੰਦਰੀ 
ਬੇੜਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਜੰਗੀ ਸਾਮਾਂਨ ਅਤੇ ਤੇਲ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਜਾਂ ਸੈਨਾ ਦੀ 
ਆਵਾਜਾਈ ਵਾਲੇ ਜਹਾਜ਼ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। 

ਤਟਵਰਤੀ ਅਤੇ ਜਹਾਜ਼ਰਾਨੀ ਕਿਸ਼ਤੀਆਂ--ਇਸ ਵਰਗ ਵਿਚ 


ਡੁੱਬ ਰਹੇ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢਣ ਵਾਲੇ ਜਹਾਜ਼ ਸਮੁੰਦਰੀ ਤਤਾਰਾਂ 


ਵਿਛਾਉਣ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੁਰੰਮਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਜਹਾਜ਼, ਤਟਵਰਤੀ 
ਯਾਤਰੀਆਂ ਵਾਲੇ ਛੋਟੇ ਜਹਾਜ਼, ਭੇਜਨ ਸਾਮੱਗਰੀ ਲੈ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਜਹਾਜ਼ 
ਜਾਲ ਖਿੱਚਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕਿਸ਼ਤੀਆਂ ਅਤੇ ਪੱਤਣੀ ਬੇੜੀਆਂ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਲ 
ਹਨ। 

ਜਹਾਜ਼ੀ ਢਾਂਚੇ ਦੇ ਮੁੱਖ ਹਿੱਸੇ--ਇਹ ਚਿੱਤਰ 11 ਵਿਚ ਠੀਕ 
ਢੰਗ ਰਾਹੀ ਦਰਸਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਜਹਾਜ਼ ਦਾ ਥੱਲਾ ਲੋਹੇ ਜਾਂ ਢਠਫ਼ੇ 
ਸਟੀਲ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ `ਹੈ, ਭਾਵ 
ਇਕਹਿਰੀਆਂ ਮੋਟੀਆਂ ਛੜਾਂ, ਚਪਟੀਆਂ ਪੱਟੀਆਂ ਅਤੇ ਪਲੇਟਾਂ ਰਾ;ੀਂ। 
ਇਹੇ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਹੇਠਲਾ ਮੂਲ ਹਿੱਸਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਬਾਕੀ “ਦਾ 


ਸਮੁੱਚਾ ਢਾਂਚਾ ਖੜ੍ਹਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। 


ਜਹਾਜ਼ ਦੇ ਪੇਂਦੇ ਨੂੰ ਉੱਤਲੇ ਹਿੱਸੇ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਵਾਲੀ:ਮਾਂ 
ਸ਼ਤੀਰੀਆਂ ਅਨੇਕਾਂ ਮ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਬਣਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਵਿਚ ਜਿਹੜਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਜਹਾਜ਼ ਦੇ ਪੇਂਦੇ ਦੀ ਮੱਧ ਰੇ ਖਾ 
ਉੱਤੇ ਖੜ੍ਹੇ ਦਾਅ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਸਮੁੱਚੇ ਪੇਂਦੇ ਨੂੰ 
ਸਹਾਰਾ ਦੇਂਦੇ ਹਨ। ਜਹਾਜ਼ ਦੇ ਥੱਲੇ ਦੇ ਅਗਲੇ ਸਿਰੇ ਨੂੰ ਮੱਲ ਜੋੜ ਰਾਹੀਂ 
ਉਪਰ ਚੁੱਕਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਢਾਲਵੇਂ ਸਟੀਲ ਦਾ ਬਣਾ ਕੇ 
ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਪਿਛਲਾ ਭਾਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ (ਵਿਚ 
ਸ਼ਤੀਰੀਆਂ ਨਾਲ ਖਾਨੇ ਬਣਾ ਕੇ ਬਾਹਰੋਂ 
ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਲੇਟਾਂ ਮੇਲ ਕੇ ਜੜ੍ਹ ਦਿੱਤੀਆਂ 
ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਿਛਲੇ ਪਾਸੇ ਵੱਲ ਜਿਹੜਾ 
ਖੜ੍ਹਾ ਭਾਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਵੀ ਇਲੇ ਤਰਹਾਂ 
ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਪਿਛਲਾ ਸਤੰਭ 
ਜਾਂ ਖੌਬਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਰੇਡਾਰ ਨੂੰ ਸਹਾਰਾ 
ਦੇਣ ਲਈ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰੋਪੈਲਗਾਂ ਵਾਲੇ 
ਜਹਾਜ਼ ਵਿਚ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਪ੍ਰੋਟੈਲਰ ਦੇ 
ਘੁੰਮਣ ਲਈ ਵੀ ਇਸ ਵਿਚ ਥਾਂ ਰੌਂਖੀ 
ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਹਾਜ਼ ਦੇ ਸਮੁੱਚੇ ਢਾਂਚੇ ਦੀ 
ਬਣਤਰ ਐਂਗਲ ਆਇਰਨ ਅਤੇ ਫੱਟੀਆਂ 
ਜਾਂ ਪੱਤੀਆਂ ਤੋਂ ਬਣੇ ਪਿੰਜਰੇ ਵਾਲੀ ਹੁੰਦੀ 
ਹੈ। ਇਹ ਪਿੰਜਰੇ ਦੂਹਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਕ 
ਅੰਦਰਵਾਰ ਤੇ ਦੂਜਾ ਬਾਹਰਵਾਰ। ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿਚ ਜੋੜਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਚਿੱਤਰ 
ਵਿਚ ਦਰਸਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਥਾਵਾਂ 
ਉੱਤੇ ਜਹਾਜ਼ ਦਾ ਹੇਠਲਾ 'ਫਲੋਰ ਜਾਂ ਫਰਜ਼ 


ਟਿਕਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬਾਹਰਲੇ ਅਤੇ ਅੰਦਰਲੇ ਪਿੰਜਰਿਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ 


ਜਹਾਜ਼, ਸਮੁੰਦਰੀ ਰ੍ 170 


ਖੜ੍ਹੇ ਦਾਅ ਲਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਦਕਾ ਹੀ ਪੇਂਦਾ ਬਹੁਤ ਜਿਹੜੇ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਤੋਂ ਵੱਧ ਡੈੱਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ 
ਰ ਵਿਚ ਹਰ ਇਕ ਡੈੱਕ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਲਈ ਹਰ ਇਕ 
ਭਾਗ ਵਿਚ ਇਕ ਇਕ ਸ਼ਤੀਰੀ ਲਗਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 
ਉਪਰਲੀ ਡੈੱਕ ਸਾਰੀ ਦੀ ਸਾਰੀ ਸਟੀਲ ਦੀਆਂ ਪਲੇਟਾਂ 
ਦੀ ਬਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਲੱਕੜ ਦੇ ਤਖ਼ਤੇ 
ਜੜ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੇਠਲੇ ਡੈੱਕ ਲੱਕੜ ਦੇ ਫੱਟਿਆਂ 
ਦੇ ਹੀ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਵਿਚ ਹੇਠਲੇ 
ਡੈੱਕ ਵੀ ਸਟੀਲ ਦੀਆਂ ਪਲੇਟਾਂ ਦੇ ਹੀ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ 
ਹਨ। ਜਹਾਜ਼ ਦੇ ਪਿੰਜਰੇ ਦੀਆਂ ਆਡੇ-ਦਾਅ ਸ਼ਤੀਰੀਆਂ 
ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਦੇਣ ਲਈ ਸਟੀਲ ਦਾ 
ਇਕ ਇਕ ਖੰਭਾ ਲਗਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਜਹਾਜ਼ਾਂ 
ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਵਧੇਰੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵਾਲੇ 
ਖੰਭੇ ਦੇ ਦੋਨੋਂ ਪਾਸੇ ਇਕ ਖੰਭਾ ਹੇਰ ਲਗਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ 
ਹੈ। ਮਾਲ ਢੋਣ ਵਾਲੇ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਦੇ ਗੋਦਾਮਾਂ ਵਿਚ ਵਧੇਰੇ 
ਖੁਲ੍ਹੀ ਥਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਖੰਭਿਆਂ ਦੀ 
ਥਾਂ ਹੋਰ ਅਨੇਕਾਂ ਵਿਧੀਆਂ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ 
ਸਾ _ ਹੈ। ਚਿੱਤਰ (12) ਵਿਚ ਅਜਿਹਾ ਇਕ ਖੌਭਾ ਲਗਾਇਆ 
ਗਿਆ ਜਦੋਂ ਕਿ ਚਿੱਤਰ (13)ਵਿਚ ਕੋਈ ਵੀ ਖੰਗੇ ਨਹੀਂ 

ਚਿੱਤਰ 11. ਜਹਾਜ਼ ਦਾ ਥੱਲਾ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ। 





ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਹਾਜ਼ ਦੇ ਦੋਨੋਂ ਪਾਸਿਆਂ ਦੇ ਪਿੰਜਰਿਆਂ ਨੂੰ 
ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਲੰਬੀਆਂ ਪੱਤੀਆਂ ਜਾਂ 
`ਦੇ ਪਿੰਜਰ ਤੋਂ ਐਂਗਲ ਪਲੇਟਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਰਿਬਟਾਂ ਰਾਹੀਂ ਜੜ੍ਹ ਦਿੱਤੀਆਂ 
:ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸੰਪੂਰਨ ਜਹਾਜ਼ ਦਾ ਪਿੰਜਰ ਕਈ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਬਣਾ 
ਕੇ, ਹਰ ਇਕ ਦੇ ਉਪਰਲੇ ਸਿਰੇ ਉੱਤੇ ਵੀ ਇਕ ਸ਼ਤੀਰੀ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ 
ਰਭਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਉਪਰਲੇ ਡੈੱਕ ਨੂੰ ਸਹਾਰਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। 





ਨਿਤਲ-ਪੱਟੀ--ਇਹ ਜਹਾਜ਼ ਦੀ ਬਾਹਰਲੀ ਸਤ੍ਹਾ ਤੋਂ ਬਾਹਰ 

ਵੱਲ ਨਿਕਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਰਕੇ ਜਹਾਜ਼ ਦੇ ਖੋਲ ਦੇ ਰਿੜ੍ਰਨ ਵਿਚ 

ਕਾਫ਼ੀ ਰੁਕਾਵਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਰਿੜ੍ਹਨ ਗਤੀ ਬਿਲਕੁਲ ਤਾਂ ਨਹੀਂ 

ਰੁਕਦੀ ਪਰੰਤੂ ਕਾਫ਼ੀ ਘੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਹਾਜ਼ ਦੇ ਪੇਂਦੇ ਉੱਤੇ ਪੂਰੀ 

ਜਹਾਜ਼ ਦੇ ਡੱਬਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰਲੀ ਕੰਧ ਬਣਾ ਕੇ ਪਾਣੀ ਰੋਕੂ ਕਮਰੇ 

ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਚਾਈ ਦੂਹਰੇ ਥੱਲੇ ਵਾਲੇ ਪੇਂਦੇ ਤੋਂ ਲੈ 
ਕੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸੜ੍ਹਾ ਤੱਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਹਾਂਦਸੇ ਨਾਲ 

_ ਜਹਾਜ਼ ਦੀ ਸੜ੍ਹਾ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਸੁਰਾਖ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸਮੁੰਦਰੀ 
ਪਾਣੀ ਕੇਵਲ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਵਾਲੇ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਭਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਕੀ 

ਦੀ ਸਾਰਾ ਜਹਾਜ਼ ਬਚਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਜਹਾਜ਼ ਦੀ ਲੰਬਾਈ 





171 


ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਜਾਣ ਬੁਝਕੇ ਪਾਣੀ ਭਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਪੁਰਾਣੇ 





ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਵਿਚ ਤਾਂ ਇਹ ਕਮਰੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਣੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ 





ਚਿੱਤਰ 15, ਦੀਵਾਰ ਵਾਲਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ 


ਹੁੰਦੇ ਸਨ ਚਿੱਤਰ 14)। ਅਜੋਕੇ ਆਧੁਨਿਕ 
ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਦੀਵਾਰਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ 
ਲਗਾ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਚਿੱਤਰ 15)। ਇਹ 
_ਪਾਣੀ ਸਹਿ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 
ਤਿੰਨ ਡੈੱਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਕ ਡੈੱਕ ਵਾਲੇ 
ਜਹਾਜ਼ ਦੀ ਥੱਲੇ ਤੋਂ ਡੈੱਕ ਤੱਕ ਉਚਾਈ_-4. 
572ਮੀ. (15ਫੁੱਟ), ਦੇ ਡੈੱਕ ਵਾਲੇ ਜਹਾਜ਼ 
ਦੀ 7.315ਮੀ. (24ਫੁੱਟ) ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਡੈੱਕ 
ਵਾਲੇ ਜਹਾਜ਼ ਦੀ 10,668 ਮੀ. (35 ਫੁੱਟ) 
ਦੇ ਲਗਭਗ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 

ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਦੀ ਬਾਹਰਲੀ ਸਤ੍ਰਾ-- 
ਇਹ ਸਟੀਲ ਦੀਆਂ ਚਾਦਰਾਂ ਦੀ ਬਣੀ ਹੁੰਦੀ 
ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਮੋਟਾਈ ਜਹਾਜ਼ ਦੀ ਕਿਸਮ 
ਅਨੁਸਾਰ, ਉਸ ਵਿਚ ਭਰੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਮਾਲ 
ਅਤੇ ਜਿਸ ਭਾਗ ਵਿਚ ਇਹ ਲੱਦਿਆ ਜਾਂਦਾ 
ਹੈ, ਉਸ ਥਾਂ ਦੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਦਬਾਉ` ਦੇ 


ਅਨੁਪਾਤ ਨਾਲ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਹਾਜ਼ ਦੇ ਪੇਂਦੇ ਅਤੇ ਫ੍ਰੇਮ 
ਦੇ ਹੇਠਲੀਆਂ ਪਲੇਟਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੇਰਜ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਸਭ ਤੋਂ ਮੋਟੀਆਂ ` 
ਰੱਖੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਮੰਦਾਨ ਅਤੇ ਕੁਦਾਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਦੀਆਂ ਪਲੇਟਾਂ 
ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ ਮੋਟੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮੋਟਾਈ 25 
ਮਿ. ਮੀ. (ਇੰਚ) ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਤ੍ਹਾ ਪਲੇਟਾਂ ਦੀ ਮੋਟਾਈ ਇਕ ਇੰਚ ਦੇ 
20ਵੇਂ ਭਾਗ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 

___ ਜਹਾਜ਼ ਦੀ ਚੋੜਾਈ--ਜਹਾਜ਼ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ 
ਹੇਠਲੇ ਪਾਸੇ ਵੱਲ ਸਭ ਤੋਂ ਵੁੱਧ ਚੌੜਾਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਪਰ ਵੱਲ ਨੂੰ ਇਹ 


'ਚੌੜਾਈ ਲਗਾਤਾਰ ਘਟਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਹਾਜ਼ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਭਾਗ ਦਾ 


ਝੁਕਾਅ ਜਹਾਜ਼ ਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੇ ਨਾਂ ਚਿੱਤਰ (16) ਵਿਚ 
ਦਰਸਾਏ ਗਏ ਹਨ। 

ਸਵਾਰੀ ਜਹਾਜ਼--ਚਿੱਤਰ (17)ਵਿਚ ਇਕ ਵੱਡੇ ਯਾਤਰੀ ਜਹਾਜ਼ 
ਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਡੈੱਕਾਂ ਦਾ ਵਿਵਰਣ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ 
ਵਿਚਕਾਰਲੀ ਡੈੱਕ ਤੱਕ ਹੀ ਪਹੁੰਚਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਹਾਜ਼ ਦਾ ਉਪਰਲਾ 
ਡੈੱਕ ਜਿਸ ਉਪਰ ਚਹਿਲਕਦਮੀ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸ਼ਤੀ 
ਡੈੱਕ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਆਮ ਕਰਕੇ ਉਪਰਲੇ ਢਾਂਚੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਉਪਰਲੇ 
ਅਤੇ ਖੁਲ੍ਹੇ ਡੈੱਕ ਉੱਤੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਵੱਡੇ ਯਾਤਰੀ ਜਹਾਜ਼, ਮਾਲ 
ਜਹਾਜ਼ ਦੇ ਲਿਹਾਜ ਨਾਲ ਵਧੇਰੇ ਭਾਰੀ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਸਮੁੰਦਰੀ 
ਸਤ੍ਹਾ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਤਰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਅਤੇ ਸਾਵਧਾਨੀ 
ਨਾਲ ਬਣਾਉਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਦੁਰਘਟਨਾ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਸਮੁੰਦਰੀ 
ਪਾਣੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਨਾ ਜਾ ਸਕੇ। 

ਜੰਗੀ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਦੀ ਬਣਾਵਟ--ਤਾਰਪੀਡੇ ਕਿਸ਼ਤੀਆਂ ਅਤੇ 
ਜੰਗੀ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਦੇ ਪਿੰਜਰਾਂ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਵੀ ਉਸੇ ਢੰਗ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ 
ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਇੰਜਣਾਂ ਦੀ ਚਾਲ, ਤੋਪਾਂ ਦੇ ਧਮਾਕੇ ` 





ਚਿੱਤਰ 16. ਜਹਾਜ਼ ਦੇ ਭਾਗਾਂ ਦੇ ਨਾਂ 


ਜਹਾਜ਼ਗੜ੍ਹ 
ਅਤੇ ਹੋਰ ਕੰਪਨਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਸਹਾਰ ਸਕਣ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ 


ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੱਲ ਜੋੜ ਰਾਹੀਂ ਪੱਕਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ 
ਪਿੰਜਰੇ`ਦੇ ਨਾਲ ਟੱਕਰ ਜੋੜ ਜਾਂ ਬੱਟ ਜੋੜ ਨਾਲ ਕਸ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ 
ਅਤੇ ਸਤ੍ਰਾ ਦੀਆਂ ਪਲੇਟਾਂ ਨੂੰ ਹੇਠਾਂ ਥੱਲੇ ਨਾਲ ਜੜ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੇ ਗੋਦਾਮਾਂ ਅਤੇ ਯੰਤਰਾਂ ਦੀ ਉਚਾਈ ਦੀ ਸਤ੍ਰਾ ਤੱਕ ਬਚਾਉ 
ਲਈ ਸਟੀਲ ਦੀਆਂ ਪਲੇਟਾਂ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ 
ਅਗਲੀ ਦੀਵਾਰ ਅਤੇ ਪਿਛਲੇ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰੋਂ ਜਹਾਜ਼ ਦਾ 
ਕਾਟ-ਚਿੱਤਰ ਦਿਖਾਇਆ: ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਸ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਦਾ 
_ਕਾਫ਼ੀ.ਗਿਆਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚਿੱਤਰ (18) ਵਿਚ ਫ਼ਾਇਰ-ਟਿਉਬ ਜਾਂ 
ਇਤਿ ਰਿ ਰਿ 


ਵੱਤਰ 19. 
ਚਿੱਤਰ 19: ਵਿਚ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸਵਾਰੀਆਂ ਦੇ ਰਹਿਣ ਦੀ ਥਾਂ, ਮਾਲ ਅਤੇ ਜੰਗੀ 
ਇਤਿ 
ਹ. ਪੁ. -ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੇ. 4:438 
ਜਹਾਜ਼ਗੜ੍ਹ : ਇਸਨੂੰ ਹੁਸੈਨਗੰਜ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ 
ਭਾਰਤ ਦੇ ਹਰਿਆਣਾ ਰਾਜ ਵਿਚ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਰੋਹਤਕ ਦਾ ਇਕ ਪਿੰਡ ਹੈ 


:12. 210 





172 


ਜਿਸ ਦੀ ਨੀਂਹ ਜਾਰਜ ਟਾਮਸ ਨੇ ਰੱਖੀ। ਇਸਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰੀ ਜਹਾਜ਼ਗੜ੍ਹ 
ਵੀ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਜਾਰੰਜ ਟਾਮਸ ਨੇ ਝੱਜਰ ਅਤੇ ਬੇਰੀ ਨਗਰਾਂ 
ਬਾਰਕੂਈਨ ਦੇ ਅਧੀਨ ਮਰਾਠਾ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਘੇਰ ਕੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕੀ੍‌ਤਾ।.ਸਾਲ 
ਵਿਚ ਦੋ ਵਾਰੀ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਮੰਡੀ ਲੱਗਣ ਕਰਕੇ ਵੀ ਇਹ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ 
ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ। ਰ 


28537" ਉ. ਵਿਥ.; 76”36' ਪੂ. ਲੰਬ, ਰ੍ 
ਹ. ਪੁ-ਪੰਜਾਬ ਡਿਸਟ੍ਰਿਕਟ ਸੋਸ਼ਲ ਹੈਂਡਬੁੱਕ ਰੋਹਤਕ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ) ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ. 


ਜਹਾਜ਼ਪੁਰ: ਇਹ ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜਸਥਾਨ ਰਾਜ ਦੇ ਬੁੰਦੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ 
ਦਾ ਇਕ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਜੋ ਦਿਓਲੀ ਛਾਉਣੀ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 10 ਕਿ. ਮੀ. 
ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਇਹ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਾਬਕਾ 
ਰਿਆਸਤ ਉਦੇਪੁਰ (ਰਾਜਪੁਤਾਨ) ਦੀ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਨੁਕਰ ਦੇ ਇਸੇ 
ਨਾਂ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਸਦਰ-ਮੁਕਾਮ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕਰਕੇ 


`ਦਕ ਪਹਾੜੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਇਕ ਵੱਡਾ ਅਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਿਲਾ ਹੈ। ਇਹ 


ਕਿਲਾ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਇਕ ਦੱਰੇ ਦੀ, ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਇਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੂਰਬੀ 
ਰਸਤਾ ਸੀ, ਦੀ ਰਖਵਾਲੀ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਕਿਲੇ. ਦੁਆਲੇ ਦੋ ਫਸੀਲਾਂ 
ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾਂ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਪਹਿਲਾਂ 
ਰਾਣਾ ਪਰਤਾਪ ਕੋਲ ਸੀ ਅਤੇ 1567 ਦੇ ਲਗਭਗ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਅਕਬਰ 
ਵਜੋਂ ਰਾਣਾ ਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਜਗਪਾਲ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ 
ਇਹ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਲਈ ਸ਼ਾਹਪੁਰ ਦੇ ਰਾਜੇ ਦੇ ਅਧੀਨ ਵੀ ਰਿਹਾ ਅਤੇ 
1806 ਵਿਚ ਇਸ ਉੱਤੇ ਕੋਟੇ ਦੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਦੀਵਾਨ ਜ਼ਾਲਮ ਸਿੰਘ ਦਾ 
ਕਬਜ਼ਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਸੰਨ 1819 ਵਿਚ ਬਰਤਾਨਵੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਹ 
ਰਿਆਸਤ ਉਦੇਪੁਰ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 
25537" ਉ. ਵਿਥ.: 75517" ਪੂ. ਲੰਬੰ. 
ਹ. ਪੁ. -ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ. 13:379;ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 4: 451 
`_ਜਹਾਜ਼ਰਾਨੀ : ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਾਂ ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ ਨੂੰ ਇਕ ਥਾਂ 
ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਥਾਂ ਇਕ ਯੋਗ ਰਸਤੇ ਰਾਹੀਂ ਲਿਜਾਣ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪਲ 
ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਉਣ ਦੀ ਕਲਾ ਜਾਂ ਹੁਨਰ ਨੂੰ 
ਜਹਾਜ਼ਰਾਨੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਹਾਜ਼ਰਾਨੀ ਲਈ ਇਕ ਚਾਰਟ 
ਅਤੇ ਕੰਪਾਸ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ` ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਕੰਪਾਸ ਦੀ ਕਾਢ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 
ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਹਾਜ਼ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਇੰਨੀ ਦੂਰੀ ਡੱਕ ਹੀ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ 
ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਦਿੱਸਦੀ ਰਹੇ। 


ਦੋ ਥਾਵਾਂ ਵਿਚਲੇ ਜਲ ਮਾਰਗ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਉਣ ਲਈ ਗਲੋਬ 


`1 ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਗਾਂ ਉੱਤੇ ਚਾਰਟ ਵਾਹੇ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਕਿਸੇ ਜਹਾਜ਼ 


ਦੀ ਮੌਜੂਦਾ ਸਥਿਤੀ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਇਸ ਚਾਰਟ 
ਉੱਤੇ ਅੰਕਿਤ ਉਸ ਦਾ ਪਥ ਵਾਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪਥ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ 
ਦਾ ਗਿਆਨ ਚਾਰਟ ਉੱਤੇ ਲੱਗੇ ਕੰਪਾਸ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਤੋਂ ਲਗਾਇਆ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਧਰਤੀ ਵਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਉਪਰ ਚਾਨਣ 
ਮੁਨਾਰੇ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਗਿਰਜੇ ਦੀ ਕਲਸ ਉੱਤੇ ਲੱਗੇ ਦਿਸ਼ਾ ਸੂਚਕ ਨਾਲ 
ਕੰਪਾਸ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਮੇਲ ਕੇ ਦਿਸ਼ਾ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
ਅਜਿਹੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਆਦਿ ਨੂੰ ਚਾਰਟ ਉੱਤੇ ਦਰਸਾਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 


173 


ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਉਸ ਦੁਆਰਾ ਆਪਣੀ ਮੂਲ ਸਥਿਤੀ ਤੋਂ ਤੈਅ 
ਕੀਤੀ ਜਨ ਮਾਰਗੀ ਦੂਰੀ ਤੋਂ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਇਹ 
ਦੂਰੀ ਚਾਰਟ ਉੱਤੇ ਪਲਾਟ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਅੰਦਾਜ਼ਨ 
ਜਥਿਤੀ ਨੂੰ ਅਖਗੋਲੀ ਨਿਰਧਾਰਣ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਲਹਿਰਾਂ, 
ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਅਨੁਮਾਨਿਤ ਸਥਿਤੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 

ਜਦੋਂ ਧਰਤੀ ਵਿਖਾਈ ਨਾ ਦਿੰਦੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਜਹਾਜ਼ ਦੀ ਸਹੀ 
ਜਥਿਤੀ ਆਕਾਸ਼ੀ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਦੁਆਰਾ ਪਤਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 
ਤਾਰੇ ਜਾਂ ਹੋਰ ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਆਦਿ ਦੇ ਨਿਰੀਖਣ ਤੋਂ ਜਹਾਜ਼ ਦੀ ਸਹੀ ਸਥਿਤੀ 
ਤਾ ਅੰਦਾਜਾ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਨਿਰੀਖਣ ਆਮ ਕਰਕੇ ਸਵੇਰੇ 
ਮਤੇ ਸ਼ਾਮ ਦੀ ਮੱਧਮ ਰੌਸ਼ਨੀ ਵਿਚ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 

_ਮੱਧ-ਕਾਲੀਨ ਯੁੱਗ ਤੋਂ ਜਹਾਜ਼ਰਾਨੀ ਕਲਾ ਕਾਫ਼ੀ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਈ 
ਹੈ। ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਖੋਜਾਂ ਵਿਚ ਜਹਾਜ਼ਰਾਨੀ ਕੰਪਾਸ (12ਵੀਂ ਸਦੀ), ਮਰਕੇਟਰ 
ਰਾਰਟ (1569), ਡੇਵੀਸਨ-ਕੁਆਡਰੈਂਟ (1600), ਐਡਮੰਡ ਗੰਥਰ 
ਤੁਆਰਾ ਲਾਗੇਰਿਥਮ ਦੀ ਵਰਤੋਂ 1620 ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। 
ਤੱਸਣ ਵਾਲੇ ਕੇਲੋਮੀਟਰ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਕਾਸ਼ੀ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਉਚਾਈ 


ਤੀ ਮਿਣਤੀ ਸੈੱਕਸਟੈਂਟ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਘੜੀ 


ਤੈਂ ਸਮਾਂ ਵੀ ਨੋਟ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰ 

ਹਹਾਜ਼ਰਾਨੀ ਦੇ ਨਿਯਮ ਇਕੋ ਹੀ ਹਨ ਪਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ 
ਪਾਉਣ ਵਾਲੇ ਤੱਤ ਵੱਖੋ ਵੱਖਰੇ ਹਨ। ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ ਦੀ ਰਫ਼ਤਾਰ 
ਟਪੇਰੇ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਦਾ ਹੋਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ਰਾਨੀ ਵਿਚ ਚਟਾਨਾਂ 
ਮਤੇ ਘਟ ਡੂੰਘੀਆਂ ਰੇਤਲੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਆਦਿ ਦਾ ਖਤਰਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, 


ਏਸ ਲਈ ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਹਾਜ਼ 


ਤੀ ਸਥਿਤੀ ਜਿੰਨੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ ਵਿਚ ਸਮੇਂ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ 
ਟਧੇਰੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ਰਾਨੀ ਲਈ ਆਮ ਕਰਕੇ ਕੰਪਾਸ 
ਮਲਕੂਲੇਟਰ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਯੰਤਰਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ 
ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ ਦਾ ਸਹੀ ਮਾਰਗ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਵਾਈ ਰਫ਼ਤਾਰ 
ਦ੍ਰਸ਼ਟੀ ਸੀਮਾ ਯੰਤਰ ਦਾ ਉਚਾਈ ਮਾਪਕ ਯੰਤਰ ਅਤੇ ਉਚਾਈ 
ਹੈਪਊਟਰ ਨਾਲ ਇਕੱਠੇ ਹੀ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਕੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਤਲ ਤੋਂ ਉਚਾਈ 
ਹਾ ਪਤਾ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ-ਹਿਸਾਬ ਨਕਸ਼ੇ ਤੋਂ ਲਾਇਆ 


ਹਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਯੰਤਰਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਤਹਿ ਕੀਤੀ ਦੂਰੀ ਕੱਢੀ. 


ਂਦੀ ਹੈ। ਕੰਪਾਸ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਲੋੜੀਂਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ 
ਜਸ ਦਾ ਗਿਆਨ ਨਕਸ਼ੇ ਤੋਂ ਹੁੰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਚਾਈ ਮਾਪਕ ਯੰਤਰ 
ਹਲ ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ ਦੀ ਭੂਮੀ ਤਲ ਤੋਂ ਉਚਾਈ ਅਤੇ ਸੈੱਕਸਟੈਂਟ ਨਾਲ 
[ਰਜ, ਚੰਦ ਅਤੇ ਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾ ਕੇ ਭੂਗੋਲਿਕ 
ਥਿਤੀ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਕ ਘੜੀ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ 
7ਰੀਨਵਿਚ਼ ਮੀਨ ਟਾਈਮ (5147) ਮਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ 
ਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਜਹਾਜ਼ 
ਹੈ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਪਤਾ ਰੇਡਾਰ ਨਾਲ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰੇਡਾਰ ਦੀ 


ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਮੌਸਮ ਆਦਿ ਦਾ ਵੀ ਕੋਈ 
ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਰ੍ 

ਜਹਾਜ਼ਰਾਨੀ ਥਲ--ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਚੱਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਗੱਡੀਆਂ 
ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਰੇਗਿਸਤਾਨਾਂ ਵਿਚ ਪੈਂਦੀ ਹੈ ਜਿਥੇ _ 
ਰੇਤ ਹੀ ਰੇਤ ਵਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਸੰਸਾਰ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਇਸ 
ਜਹਾਜ਼ਰਾਨੀ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਸ਼ੀਨੀਕ੍ਰਿਤ ਸੀ। ਇਹ ਹਵਾਈ 
ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਹਾਜ਼ਰਾਨੀ ਨਾਲੋਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੌਖੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਆਮ 
ਕਰਕੇ ਜਾਣੇ ਪਛਾਣੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਮਿਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ 
ਨਾਲ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। 

ਹ. ਪੁ. -ਨਿਊ. ਯੂ. ਐਨ. 11 : 5990; ਵ. ਯੂ. ਐਨ. 10 : 3445 

ਜਹਾਜ਼ਰਾਨੀ-ਐਕਟ : ਵਪਾਰਕ ਸੁਰੱਖਿਆ, ਸਹਾਇਤਾ 
ਅਤੇ ਕੌਮੀ ਉਪਨਿਵੇਸ਼ਕ ਹਿੱਤਾਂ ਲਈ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੀ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਦੁਆਰਾ 
ਬਣਾਏ ਗਏ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਨੂੰ ਜਹਾਜ਼ਰਾਨੀ ਐਕਟ ਦਾ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾਂ ਗਿਆ ਹੈ। 


_ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਹਾਜ਼ਰਾਨੀ ਐਕਟ 1381 ਵਿਚ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿਚ ਪਾਸ 


ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਕਾਨੂੰਨ ਰਿਚਰਡ ਦੂਜੇ, ਹੈਨਰੀ ਸੱਤਵੇਂ ਅਤੇ 
ਐਲਿਜ਼ਬੈੱਥ ਪਹਿਲੀ ਦੇ ਰਾਜ ਕਾਲ ਤੱਕ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਰਹੇ ਪਰੰਤੂ 1651 
ਦਾ ਕਰਾਮਵੈੱਲ ਨੈਂਵੀਗੇਸ਼ਨ ਐਕਟ ਪਹਿਲਾ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਐਕਟ ਸੀ। 
ਇਹ ਐਕਟ ਡੱਚ ਦੇ ਬਹੁਤੇ ਮੁਨਾਫ਼ੇ ਵਾਲੇ ਵਪਾਰ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿਚ 
ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਜਹਾਜ਼ਾਂ. ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਜਹਾਜ਼ ਰਾਹੀਂ ਬਾਹਰੋਂ ਸਾਮਾਨ 
ਲਿਆਉਣ ਉੱਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਸਤਾਂ ਦੀ 
ਬਰਾਮਦ ਲਈ ਕੇਵਲ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਜਹਾਜ਼ ਹੀ ਵਰਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਸਨ। 
ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਪੈ ਗਈ। 1660ਅਤੇ 1663ਦੇ ਐਕਟਾਂ ਅਧੀਨ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ 
ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਬਾਕੀਆਂ ਉੱਤੇ ਉਪਨਿਵੇਸ਼ਕ ਵਪਾਰ ਕਰਨ ਦੀ 
ਮਨਾਹੀ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ। ਇਹ ਮਨਾਹੀ ਅਮਰੀਕਨ ਉਪਨਿਵੇਸ਼ੀ ਲੋਕਾਂ ਲਈ 


ਕਈ ਔਕੜਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਗਈ। ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਨੇ 1719 ਵਿਚ . 


ਉਪਨਿਵੇਸ਼ੀ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਉਤਪਾਦਨ ਅਦਾਰਿਆਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਉੱਤੇ 
ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾਉਣ ਵਾਲਾ ਐਕਟ ਪਾਸ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਜੇ ਸਥਾਨਕ ਉਦਯੋਗਾਂ 
ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੋ ਸਕੇ। ਸੰਨ 1798 ਵਿਚ ਫ਼ਰਾਂਸ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ 
ਵਪਾਰਕ ਆਵਾਜਾਈ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦਾ 
ਸੰਵਿਧਾਨ ਬਣ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1789 ਵਿਚ ਦਰਾਮਦ ਕਰ ਅਤੇ ਭਾਰ 
ਕਰ ਲਾਗੂ ਕੀਤੇ ਗਏ ਜਿਸ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੀ ਅਮਲੀ ਤੌਰ ਤੇ 
ਮੁਕੰਮਲ ਮੁਖ਼ਤਿਆਰੀ ਹੋ ਗਈ। ਇਸ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ 
ਜਹਾਜ਼ਰਾਨੀ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਵਿਚ ਸੋਧ ਹੋਈ ਅਤੇ ਅੰਤ 1824 ਵਿਚ ਵਰਜਿਤ 
ਜਹਾਜ਼ਰਾਨੀ ਕਾਨੂੰਨ ਬਣਾਏ ਗਏ। ਸੰਨ 1849 ਤੋਂ 1854 ਵਿਚ ਇਸ 
ਐਕਟ ਦੀ ਮੁੜ ਸੋਧ ਹੋਈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਬੰਦਰਗਾਹਾਂ ਉੱਤੇ ਹੋਣ ਵਾਲੇ 
ਵਪਾਰ ਨੂੰ ਵੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। 
ਹ. ਪੁ. -ਵ. ਯੁ. ਐਨ. 11:3446; ਨਿਊ. ਯੂ. ਐਨ. 11 : 5991; ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 
16:147 
- _ਜਹਾਦ .: ਮੁਸਲਮ ਮੱਤ ਵਿਚ ਇਸਲਾਮੀ ਕਾਨੂੰਨ ਅਨੁਸਾਰ 
ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਜਹਾਦ ਦੀ ਸੰਗਿਆ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਦੂਸਰੇ 
ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਜਹਾਦ ਵਿਧਰਮੀਆਂ ਤੇ ਕਾਫ਼ਰਾਂ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕਰਨਾ ਹੈ, . 
ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਧਰਮ ਯੁੱਧ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸਲਾਮ ਧਰਮ ਦੇ _ 


ਜਦੋਂ ਜਹਾਜ਼ ਤੋਂ ਧਰਤੀ. ਵਿਖਾਈ ਨਾ' ਦਿੰਦੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਜਹਾਜ਼ _ਵੱਡੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਿਨ ਰਾਤ ਹਰ ਵੇਲੇ ਇਸਤੇਮਾਲ 


ਧਾਰਮਿਕ ਗਰੰਥ ਰਨ ਸ਼ਰੀਫ ਵਿਚ ਜਹਾਦ ਦੀ ਆਗਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ 
ਹੈ। 


ਹੂ ਤਤ ਆ ਨਲ ਆ ਨ 
ਵਲੀ ਪੈਗੰਬਰ ਦੇ ਹੁਕਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਜਹਾਦ ਨਹੀਂ ਹੇ ਸਕਦਾ ਪਰ ਇਸ 
ਧਰਮ ਦੇ ਸੁੰਨੀ ਫ਼ਿਰਕੇ ਦੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਜਹਾਦ ਲਈ ਕਿਸੇ 
ਨਬੀ ਜਾਂ ਇਮਾਮ ਦੇ ਹੁਕਮ ਦੀ ਸ਼ਰਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। 


ਜਹਾਦ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਹੈ : 


(6) ਜਹਾਦ ਅਸਗਰ--ਇਸ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਇਸਲਮ ਦੀ ਸਹ 
ਅਨੁਸਾਰ ਕਾਫ਼ਰਾਂ ਨਾਲ ਜੰਗ ਕਰਨਾ। 


ਅਲ) ਜਹਾਦ ਅਕਬਰ--ਇਸ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਦੀਆਂ 
ਖਾਹਿਸ਼ਾਂ (ਕਾਮ, ਕਰੋਧ, ਲੋਭ, ਮੋਹ ਤੇ ਹੰਕਾਰ) ਨਾਲ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਨਾ। 

ਹ. ਪੁ. -ਮੁਹਜ਼ ਬੁਲ੍ਹਗਾਤ 4 : 38; ਮ. ਕੋ 1498; ਡਿ. ਆ. ਇ. 
__ਜਹਾਂਦਰ ਸ਼ਾਹ : ਇਹ ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ 
_ ਦੂਜੇ ਪੁੱਤਰ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਦਾ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਇਸਦਾ ਜਨਮ 10 
ਮਈ, 1661 ਨੂੰ ਹੋਇਆ। ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਮਗਰੋਂ ਗੱਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ 
29ਮਾਰਚ, 1712ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਗੱਦੀ ਤੇ ਬੈਠਾ। ਜਹਾਂਦਰ ਸ਼ਾਹ ਇਕ 
ਜ਼ਾਲਮ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸੀ। ਸੰਨ 1713ਵਿਚ ਫ਼ਰੁੱਖ਼ਸਿਅਰ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਮਾਰ 
ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਆਪ ਗੱਦੀ ਤੇ ਬੈਠ ਗਿਆ। 

ਹ. ਪੁ.-ਮ. ਕੇ. : 498 
___ ਜਹਾਨ ਖ਼ਾਨ : ਇਹ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ 
ਤੈਮੂਰ ਦਾ ਫ਼ੌਜਦਾਰ ਅਤੇ ਮੰਤਰੀ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਹਾਨ ਖ਼ਾਨ 
ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਦਾ ਸੈਨਾਪਤੀ ਵੀ ਰਿਹਾ। 

ਸੰਨ 1748 ਵਿਚ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਅਤੇ ਮੀਰ ਮੰਨੂ 
ਵਿਚਕਾਰ ਲੜਾਈ ਦੌਰਾਨ ਲਾਹੌਰ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ੇ ਸਮੇਂ ਜਹਾਨ ਖ਼ਾਨ ਦੀ 
ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਅਸਫ਼ਲਤਾ ਦਾ ਮੂੰਹ ਵੇਖਣਾ ਪਿਆ। ਸੰਨ 1753 ਵਿਚ ਜਦੋਂ 
ਤੈਮੂਰ ਲਾਹੌਰ ਦਾ ਸੂਬੇਦਾਰ ਬਣਿਆ ਤਾਂ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ 
ਨੇ ਜਹਾਨ ਖ਼ਾਂ ਨੂੰ ਉਸਦਾ ਨਾਇਬ ਅਤੇ ਸੈਨਾਪਤੀ ਮੁਕਰਰ ਕੀਤਾ। 
ਅਬਦਾਲੀ ਨੇ 10,000ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਜਹਾਨ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕੀਤੀ। ਜਹਾਨ 
ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਦਾ ਰਾਜ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸੁਧਾਰਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿੱਖਾਂ ਵੱਲ 
ਆਪਣਾ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ। ਜਹਾਨ ਖ਼ਾਨ ਤੋਂ ਤੰਗ ਆ ਕੇ ਸਿੱਖ ਜੰਗਲਾਂ 
ਅਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿਚ ਚਲੇ ਗਏ। 


ਮਦਦ ਨਾਲ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿਚ 
ਬਾਬਾ ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਜੀ ਥੋੜ੍ਹੇ ਜਿਹੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਜਹਾਨ ਖ਼ਾਨ ਦੀ 
ਫ਼ੌਜ ਦਾ ਟਾਕਰਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ। ਜਹਾਨ ਖਾਨ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ 
ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਰੋਵਰ ਨੂੰ ਮਿੱਟੀ 
ਨਾਂਲ ਭਰਵਾ ਦਿੱਤਾ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਢਹਿ-ਢੇਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤੇ 
ਗਏ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 

ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਇਸ ਦੁਖਦਾਈ ਘਟਨਾ ਦੀ ਖ਼ਬਰ 
ਮਿਲਣ ਤੇ ਸੰਤ ਸਿਪਾਹੀ ਬਾਂਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ 
ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਬੀੜ ਨੂੰ ਲਿਖ ਰਹੇ ਸਨ, ਆਪਣੀ ਕਲਮ ਨੂੰ ਰੱਖ 
ਕੇ ਤਲਵਾਰ ਹੱਥ ਵਿਚ ਫੜ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪਾਉਣ ਲਈ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਇਕ 
ਜੱਥੇ ਨਾਲ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਏ। ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਵਿਖੇ ਹੇਰ 
ਸਿੰਘ ਮਿਲ ਜਾਣ ਤੇ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਹੋ ਗਈ। 


___ 11 ਨਵੰਬਰ, 1757 ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੂਰ ਗੋਲਵਾੜ ਦੇ 
ਸਥਾਨ_ਉੱਤੋਂ ਦੋਹਾਂ ਧਿਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਲੜਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ ਜੋ ਕਿ 


174 
ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪ੍ਰਕਰਮਾ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ.ਖਤਮ ਹੋਈ। ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ 


ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਜਹਾਨ ਖ਼ਾਨ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਨਾਲ ਲੜਦੇ.ਹੋਏ 
ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ। 
ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਮਰਹੱਟਿਆਂ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਜਹਾਨ 
ਖ਼ਾਨ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਵਿਚੋਂ ਭਜਾ ਕੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਫ਼ਗਾਨਾਂ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ 
ਤੋਂ ਹੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦਾ ਸਰੋਵਰ ਸਾਫ਼ ਕਰਵਾਇਆ। ਸੰਨ 1759 ਵਿਚ 
ਜਹਾਨ ਖ਼ਾਨ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹ ਜੀ ਮਰਹੱਟਿਆਂ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਤਾਕਤ 
ਅੱਗੇ ਗੋਡੇ ਟੇਕਣੇ ਪਏ। 
ਸੰਨ 1762ਵਿਚ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੀ ਬਗਾਵਤ ਸਮੇਂ ਅਹਿਮਦ 
ਸਿੰਧ ਤੱਕ ਦਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਸੰਭਾਲਿਆ। ਰ 
ਸੰਨ 1764 ਵਿਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਲਾਹੌਰ ਨੂੰ ਘੇਰੇ ਜਾਣ ਦੀ 
ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸੈਨਾਪਤੀ ਜਹਾਨ ਖਾਨ ਨੂੰ 
ਹੀ ਪੰਜਾਬ ਵੱਲ ਭੇਜਿਆ। ਸਿਆਲਕੋਟ ਨੇੜੇ ਜਹਾਨਖਾਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ 
ਵਿਚਕਾਰ ਲੜਾਈ ਦੌਰਾਨ ਜਹਾਨ ਖ਼ਾਨ ਦਾ ਘੋੜਾ ਗੋਲੀ ਵੱਜਣ ਨਾਲ 
ਜਹਾਨ ਖ਼ਾਨ ਸਮੇਤ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ 
ਜਹਾਨ ਖ਼ਾਨ ਵੀ ਮਰ ਗਿਆ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਮੌਕਾ ਬਚਾ ਕੇ ਜਹਾਨ ਖਾਨ 
ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਵੱਲ ਦੌੜ ਗਿਆ। ਰ 
ਸੰਨ 1765 ਵਿਚ ਵੀ ਜਹਾਨ ਖ਼ਾਨ ਨੂੰ ਨਿਹੰਗ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਤੁਰਨਾ 
ਦਲ ਅਤੇ ਬੁੱਢਾ ਦਲ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। 
ਸੰਨ 1766 ਵਿਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਜਹਾਨ ਖਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਹੱਥੋਂ ਹਾਰ ਗਿਆ। 
ਆਪਣੀ ਹਾਰ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਲਈ 17 ਜਨਵਰੀ, 1767 ਨੂੰ 
15000 ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਨਾਲ ਜਹਾਨ ਖਾਨ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਸਿੱਖਾਂ ਉੱਤੇ 
ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਪਰੰਤੂ ਕੁਝ ਘੰਟਿਆਂ ਦੀ ਖੂਨੀ ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ 
ਜਹਾਨ ਖਾਨ ਹਾਰ ਖਾ ਕੇ ਭੱਜ ਗਿਆ। 
ਅੰਤ 1769 ਵਿਚ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਦੇ ਆਖਰੀ ਸਮੇਂ 
14 ਮਾਰਚ, 1770 ਨੂੰ ਜਹਾਨ ਖ਼ਾਨ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਦਾ ਹੋਇਆ 
ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ।. 
ਹ. ਪੁ. -ਗ. ਆਫ਼. ਸਿ. ਪਾ. ਇ. ਪੰ. -ਸ. ਸ. ਸੀਤਲ ; ਮ. ਕੋ. : 498 
ਜਹਾਨਾਬਾਦ : ਬਿਹਾਰ ਰਾਜ ਭਾਰਤ) ਦੇ ਇਸੇ ਹੀ ਨਾਂ ਦੇ 
ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਸਦਰ-ਮੁਕਾਮ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਮੋਰਹਰ ਤੇ ਜਮਨਾ ਨਦੀਆਂ 
ਦੇ ਸੰਗਮ ਤੇ 'ਪਟਨਾ ਗਯਾ' ਮਾਰਗ ਉਪਰ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਪਟਨਾ ਤੋਂ _ 
ਗਯਾ ਜਾਣ ਵਾਲੀ 'ਪੁਰਬੀ ਭਾਰਤ ਰੇਲਵੇ' ਵੀ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਨਾਲੋਂ 
ਦੀ ਹੀ ਲੰਘਦੀ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ ਇਹ ਨਗਰ ਬੁਣਾਈ- 
ਦਸਤਕਾਰੀ ਲਈ ਖਾਸ ਤੌਰ ਤੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸੀ। ਸੰਨ 1760 ਵਿਚ ਈਸਟ 
ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਦੀ ਪਟਨਾ ਵਾਲੀ ਸੈਂਟਰਲ ਫੈਕਟਰੀ ਨਾਲ ਸ਼ਾਮਲ 
_ਉੱਨ੍ਹੀਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮੁਢਲੇ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਵਿਚ ਇਸ ਨਗਰ ਵਿਚ 
ਕੋਈ 700 ਕੁ ਘਰ ਸਨ ਅਤੇ ਇਥੇ ਕੱਪੜਾ ਅਤੇ ਸ਼ੋਰਾ ਤਿਆਰ ਕਰਨ 


ਦੇ ਕਾਰਖਾਨੇ ਸਨ। ਫਿਰ ਸੂਤੀ ਕੱਪੜਾ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦੀ ਥਾਂ ਇਥੇ 


'ਮਾਨਚੈਸਟਰ ਗੁੱਡਜ਼' ਦਾ ਕੰਮ ਜ਼ੋਰਾਂ ਤੇ ਚੱਲਿਆ ਪਰ ਇਥੋਂ ਦੇ ਸਥਾਨਕ 
ਜੁਲਾਹੇ ਨੇੜੇ ਤੇੜੇ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਰਹੇ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਜਹਾਨਾਬਾਦ ਨੂੰ 
ਆਪਣੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਵਪਾਰਕ ਨਗਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਣ.ਲੱਗਾ। 
ਇਥੋਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਵਪਾਰ ਅਨਾਜ, ਤੇਲ ਵਾਲੇ ਬੀਜ ਅਤੇ ਯੂਰਪੀ ਫੈਂਸੀ 
ਸਾਮਾਨ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸੀ। ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਇਥੇ ਸਾਧਾਰਣ ਸਰਕਾਰੀ 


ਦਫ਼ਤਰ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਏ। ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਇਥੇ ਕਚਹਿਰੀ, ਹਸਪਤਾਲ ਅਤੇ 


175 


ਇਕ ਕਾਲਜ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਗਯਾ ਨੂੰ ਜਾਣ-ਵਾਲੀ ਦੱਖਣੀ ਬਿਹਾਰ ਰੇਲਵੇ 
ਦਾ ਇਹ ਸਟੇਸ਼ਨ ਹੈ। 
____ਆਬਾਦੀ-52,332 (1991) . 

25520" ਉ. ਵਿਥ.: 85510"ਪੁ. ਲੰਬ. ` 

ਹ. ਪ. ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 4: 451: ਲਿੰਪ. ਗ. ਇੰਡ. 13 : 378 

ਜ਼ਹਿਰ : ਜ਼ਹਿਰ, ਵਿਸ਼, ਵਿਹੁ ਜਾਂ ਜ਼ਹਿਰੀਲੀਆਂ ਦਵਾਈਆਂ 
ਉਹ ਪਦਾਰਥ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਖਾਧੇ ਜਾਣ ਤੇ ਜਾਂ ਲਹੂ ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਣ 
ਤੇ ਸਿਹੜ ਨੂੰ ਹਾਨੀ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੇ ਜਾਂ ਘਾਤਕ ਅਸਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ 
ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਉਹ ਜ਼ਹਿਰੀ ਰਿਸਾਉ ਹਨ ਜਿਹੜੇ 
ਕੁਝ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗਲੈਂਡਾਂ ਵਿਚੋਂ ਹੀ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੂਜੇ 
ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਡੰਗ ਮਾਰ ਕੇ ਜਾਂ ਖਾਧੇ ਜਾਣ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿਚ 
ਦਾਖ਼ਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਅਸਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। 

ਜ਼ਹਿਰਾਂ ਦੀ ਕਿਰਿਆ 

ਜ਼ਹਿਰਾਂ ਜਾਂ ਜ਼ਹਿਰੀਲੀਆਂ ਦਵਾਈਆਂ ਦਾ ਅਸਰ ਸਥਾਨਕ ਹੁੰਦਾ 
ਹੈ ਜਾਂ ਲਹੂ ਵਿਚ ਮਿਲ ਕੇ ਇਹ ਸਾਰੇ ਅੰਗਾਂ ਤੇ ਅਸਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। 
ਜ਼ਹਿਰ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਤੇ ਅਸਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਕੁਝ ਹਾਲਤਾਂ ਹੇਠ 
ਲਿਖੀਆਂ ਹਨ :- ਰ੍ 

ਜ਼ਹਿਰ ਦੀ ਮਾਤਰਾ--ਕਈ ਬੀਮਾਰੀਆਂ ਦੇ ਇਲਾਜ ਲਈ ਕੁਝ 
ਜ਼ਹਿਰੀਲੀਆਂ ਦਵਾਈਆਂ ਦੇਣੀਆਂ ਪੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਦਵਾਈ ਦੀ 
ਖ਼ੁਰਾਕ ਲੋੜ ਨਾਲੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਲੈ ਲਈ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਜ਼ਹਿਰ ਘਾਤਕ ਵੀ ਹੋ 
ਸਕਦੀ ਹੈ ਪਰ ਕੁਝ ਕੁ ਜ਼ਹਿਹੀਲੀਆਂ ਦਵਾਈਆਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਆਰਸੇਨਿਕ 
ਐਸਿਡ ਅਤੇ ਟਾਰਟਾਰ ਵਾਧੂ ਦਵਾਈ ਉਲਟੀ ਆਦਿ ਨਾਲ ਬਾਹਰ 
ਨਿਕਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 


ਆਦਤ--ਕਈ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਜ਼ਹਿਰੀਲੀ ਦਵਾਈ ਦਾ ਵਾਰ ਵਾਰ 
ਸੇਵਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਉਸ ਨੂੰ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਕਰਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ 
ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ 'ਘਾਤਕ ਖ਼ੁਰਾਕ' ਲੈਣ ਨਾਲ ਵੀ 
ਕੋਈ ਖਾਸ ਫ਼ਰਕ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ। 

ਸੁਭਾਅ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣਤਾ--ਕਈ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਸਰੀਰ ਕੁਝ ਖਾਸ 
ਦਵਾਈਆਂ ਨੂੰ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਅਤੇ ਦਵਾਈ ਦੀ ਆਮ 
ਖ਼ੁਰਾਕ.ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੇ ਗੰਭੀਰ ਜਾਂ ਘਾਤਕ ਅਸਰ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ 
ਦਾ ਅਸਰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫ਼ਾਰਮਾਕਾੱਲੋਜੀਕਲ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ 
ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਦਵਾਈ ਦੀ ਖ਼ੁਰਾਕ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪਰ 
ਮਾਰਫ਼ੀਨ, ਅਫ਼ੀਮ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਬਣਾਈਆਂ ਦਵਾਈਆਂ ਦੀ ਮਾਤਰਾ 
ਨਿਯਮਾਂ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਦੱਸੀ ਮਾਤਰਾ ਤੋਂ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜ਼ਹਿਰੀਲੀ 
ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੱਚੇ ਬੈਲਾਡੋਨਾ ਵਿਚ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀਆਂ ਦਵਾਈਆਂ 
ਨੂੰ ਬਾਲਗਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਹਾਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। 


ਸਿਹਤ--ਜ਼ਹਿਰੀਲੀਆਂ ਦਵਾਈਆਂ ਦਾ ਅਸਰ ਮਨੁੱਖ ਦੀ 
ਸਿਹਤ ਤੇ ਵੀ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਥੇੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਖ਼ੁਰਾਕ ਜਿਸ ਨਾਲ 
ਇਕ ਤਕੜੇ ਸਰੀਰ ਵਾਲਾ ਮਰੀਜ਼ ਤਾਂ ਰਾਜ਼ੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਉਹੀ 
ਖ਼ੁਰਾਕ ਇਕ ਮਾੜੇ ਸਰੀਰ ਵਾਲੇ ਮਰੀਜ਼ ਤੇ ਘਾਤਕ ਅਸਰ ਕਰ ਸਕਦੀ 
ਹੈ। ਬੀਮਾਰੀਆਂ ਵਿਚ ਜਿਹੜੀਆਂ ਦਵਾਈਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ 
ਤਿਆਗ ਅੰਗਾਂ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਅਸਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੇ ਮਲ 
ਤਿਆਗ ਅੰਗ ਤਕੜੇ ਹੋਣ ਤਾਂ ਕਈ ਪੀੜਾਂ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਲਈ ਦਿੱਤੀਆਂ 


ਜ਼ਹਿਰ 

ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਨਸ਼ੀਲੀਆਂ ਦਵਾਈਆਂ ਦਾ ਅਸਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੇ ਘਟ ਹੀ 
ਹੁੰਦਾ ਹੈ 

ਜ਼ਹਿਰ ਖਾਣ ਦਾ ਤਰੀਕਾ--ਜੇ ਕੋਈ ਜ਼ਹਿਰ ਤਰਲ ਰੂਪ ਵਿਚ 

ਮੂੰਹ ਰਾਹੀਂ ਖਾਧੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਸ ਦਾ ਅਸਰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ 

ਕਿ ਅਘੁਲਣਸ਼ੀਲ ਗੋਲੀਆਂ ਆਦਿ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਰੂਪ ਵਿਚ ਖਾਣ ਤੇ 

ਇਹ ਅਸਰ ਘਟ ਹੁੰਢਾ ਹੈ। ਦੂਜਾ ਜੇ ਪੇਟ ਖਾਲੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਇਸ ਦਾ 

ਅਸਰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਤੇ ਜੱਲਦੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਜੇ ਜ਼ਹਿਰ ਘੁਲਣਸ਼ੀਲ ਰੂਪ 


ਵਿਚ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਅਸਰ ਹੇਰ ਵੀ ਜਲਦੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਗੈਸ ਜਾਂ ਵਾਸ਼ਪਾਂ 


ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਹ ਸਾਹ ਰਾਹੀਂ ਅੰਦਰ ਚਲੀ ਜਾਵੇ ਜਾਂ ਨਾੜਾਂ ਵਿਚ 
ਟੀਕੇ ਆਦਿ ਰਾਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇਂ ਤਾਂ ਇਸ ਦਾ ਅਸਰ ਸਭ ਤੋਂ ਜਲਦੀ 
ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਯੋਨੀ ਜਾਂ ਰੈਕਟਮ ਦੀ ਮਿਉਕਸ ਝਿੱਲੀ ਤੇ ਜ਼ਹਿਰ ਦਾ ਘਾਤਕ 
ਅਸਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 
ਰਸਾਇਣਿਕ ਸੰਯੋਗ--ਕਈ ਪਦਾਰਥ ਕੁਝ ਸੰਯੋਜਨਾਂ ਵਿਚ 
ਬਹੁਤ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕਈਆਂ ਵਿਚ ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ _ 
ਕਿਸੇ ਦਵਾਈ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਵੱਖਰੇ ਤੌਰ ਤੇ ਤਾਂ ਜ਼ਹਿਰੀਲਾ ਅਸਰ ਕਰਦੇ 
ਹਨ ਪਰ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜ਼ਹਿਰੀਲਾਪਣ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
__ ਸਮੁੱਚਾ ਪ੍ਭਾਵ--ਕਈ ਪਦਾਰਥ ਜਿਵੇਂ ਪਾਰਾ, ਕਾਰਬਨ 
ਮਾਨੋ-ਆੱਕਸਾਈਡ ਸਿੱਕਾ ਆਦਿ ਸਰੀਰ ਵਿਚੋਂ ਬਹੁਤ ਹੌਲੀ ਖਾਰਜ ਹੁੰਦੇ _ 
ਹਨ ਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਜਾਂ ਹੁੰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਲਗਾਤਾਰ 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਥੋੜ੍ਹੀ ਥੋੜ੍ਹੀ ਮਾਤਰਾ ਦਾ ਵੀ ਸੇਵਨ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ 
ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਮੇਂ ਇਹ ਆਪਣਾ ਜ਼ਹਿਰੀਲਾ ਅਸਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦੇ 
ਹਨ। ਰ 
ਜ਼ਹਿਰ-ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੀ ਤਸ਼ਖ਼ੀਸ ਅਤੇ ਇਲਾਜ 
ਜ਼ਹਿਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੇ ਲੱਛਣ--ਜ਼ਹਿਰ ਖਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੈਦਾ 
ਹੋਏ ਲੱਛਣ ਕਈ ਵਾਰੀ ਬੀਮਾਰੀ ਦੇ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਹੋਰ ਵੀ ਉਭਰ 
ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਆਰਸੈਨਿਕ ਜ਼ਹਿਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੇ ਲੱਛਣ ਹੈਜ਼ੇ ਜਾਂ 
ਜੀਵਾਣੂਆਂ ਰਾਹੀਂ ਹੋਏ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਭੋਜਨ ਦੇ ਅਸਰ ਕਰਕੇ ਪੈਦਾ ਹੋਏ 
ਆਦਿ ਵਿਚ ਆਰਸੈਨਿਕ ਮਿਲਣ ਕਰਕੇ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ। 
ਮ੍ਰਿਤਕ ਸਰੀਰ ਦਾ ਮੁਆਇਨਾ--ਕਿਸੇ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਪਦਾਰਥ 
ਦੇ ਖਾਣ ਨਾਲ ਕੋਈ ਮੌਤ ਦੇ ਸ਼ੱਕ ਵਿਚ ਮ੍ਰਿਤਕ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਦਾ ਮੁਆਇਨਾ 
ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚ ਮਿਲੇ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਜ਼ਹਿਰ ਦੀ ਕਿਸਮ, 
ਜੀ ਸਦੀ ਵਹੀ ਜੀ ਰਾਨੀ ਦੀ ਧਦਿਜ ਲਗਾ 


_ ਸਕਦਾ ਹੈ। 


ਇਲਾਜ--ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜ਼ਹਿਰਾਂ ਦੇ ਇਲਾਜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਿਸਮ ਤੇ 
ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮਿਹਦੇ ਦੀ ਸਫ਼ਾਈ ਰਾਹੀਂ ਜ਼ਹਿਰ ਇਕਦਮ 
ਕੱਢਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਤੇ ਵਿਹੁ ਮਾਰ ਦਵਾਈ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲ ਕਰਨੀ 
ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਕੋਸੇ ਲੂਣੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਕੋਲਾੱਨ ਵੱਡੀ ਆਂਦਰ ਦੇ ਇਕ 
ਦਿ ਰਿ ਵੀ ਇਵ 
ਹੈ। ਰ 

ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜ਼ਹਿਰਾਂ ਦੇ ਗੁਣ 
ਉੱਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਿਰਿਆ, ਭੌਤਿਕ ਗੁਣ ਆਦਿ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ. ਹੇਠ 
ਲਿਖੀਆਂ ਪੰਜ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ :-- 

ਖੋਰਕ ਜ਼ਹਿਰਾਂ--ਖੋਰਕ ਜ਼ਹਿਰਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜਾਂਦੇ 


_ਹੀ ਨਾਲ ਦੀ ਨਾਲ ਗੰਭੀਰ ਲੱਛਣ ਨਜ਼ਰ ਆਉਣ ਲੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। , 


ਜ਼ਹਿਰ 


ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਮੂੰਹ, ਗਲੇ ਅਤੇ ਈਸੋਫੇਗਸ ਕ੍ਰਿਸ ਨਲੀ) ਵਿਚ ਜਲਣ ਦੇ 
ਨਾਲ ਮਿਹਦੇ ਅਤੇ ਆਂਦਰਾਂ ਵਿਚ ਦਰਦ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਲਦੀ ਹੀ ਉਲਟੀਆਂ 
ਆਉਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਉਲਟੀ ਵਿਚ ਲਹੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ 
ਜਿਸ ਦਾ ਰੰਗ ਜ਼ਹਿਰ ਕਰਕੇ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਲਗਮੀ ਝਿੱਲੀ 


ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਵੀ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਜ਼ਹਿਰਾਂ ਦੀ ਖ਼ੁਰਾਕ, 


ਘਾਤਕ ਖ਼ੁਰਾਕ ਜਿੰਨੀ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਜਲਦੀ ਹੀ ਵਿਹੁ ਮਾਰ ਦਵਾਈ ਨਾਲ 
ਇਲਾਜ ਨਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ 24 ਘੰਟੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅੰਦਰ ਮੌਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ 
ਹੈ। 

ਖੋਰਕ ਜ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿਚ ਖੋਰਕ ਅਕਾੱਰਬਨੀ ਤੇਜ਼ਾਬ, ਗੰਧਕ ਦਾ 
ਤੇਜ਼ਾਬ, ਲੂਣ `ਦਾ ਤੇਜ਼ਾਬ, ਸ਼ੋਰੇ ਦਾ ਤੇਜ਼ਾਬ ਆਦਿ ਕਾਸਟਿਕ ਖਾਰਾਂ, 
ਕਾਰਬਨੀ ਤੇਜ਼ਾਬ-ਕਾਰਬਾੱਲਿਕ ਤੇਜ਼ਾਬ ਆਦਿ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। 

ਜਲਣ ਅਤੇ ਸੋਜਸ਼ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਜ਼ਹਿਰਾਂ--ਇਹ 
ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਬਹੁਤੀਆਂ ਜ਼ਹਿਰਾਂ ਖ਼ਾਸ ਅੰਗਾਂ ਤੇ ਆਪਣਾ 
ਅਸਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਮਿਹਦੇ ਅਤੇ ਆਂਦਰਾਂ ਵਿਚ ਜਲਣ ਵੀ ਪੈਦਾ 
ਸਿਸਟਮ ਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਅਸਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਗਲੇ, 
ਗ੍ਰਸ-ਨਲੀ, ਮਿਹਦੇ ਅਤੇ ਆਂਦਰਾਂ ਵਿਚ ਜਲਣ ਤੇ ਦਰਦ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ 
ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਰਨਿਕ ਦਿਲ, ਗੁਰਦੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅੰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਅਸਰ 
ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਆਂਦਰਾਂ ਤੇ ਪੇਟ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਦਰਦ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ 
ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਟੱਟੀਆਂ ਤੇ ਉਲਟੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਐਂਟੀਮਨੀ, 
ਜਿਸਤ ਦੇ ਲੂਣ, ਬੇਰੀਅਮ ਦੇ ਲੂਣ, ਕ੍ਰੋਮੇਟ, ਮਰਕਿਊਰਿਕ ਕਲੋਰਾਈਡ 
ਆਦਿ ਇਸ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਹਨ। 

ਸਰਬਾਂਸੀ ਜਹਿਰਾਂ--ਇਹ ਉਹ ਜ਼ਹਿਰਾਂ ਹਨ ਜਿਹੜੀਆਂ ਨਾੜੀ 
ਸਿਸਟਮ ਜਾਂ-ਸਰੀਰ ਦੇ ਹੋਰ ਅੰਗਾਂ ਜਿਵੇਂ ਦਿਲ, ਜਿਗਰ, ਗੁਰਦੇ ਆਦਿ 
ਤੇ ਅਸਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਖੋਰਕ ਜਾਂ ਜਲਣ ਪੈਦਾ ਕਰਨ 
ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਅਸਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਸ ਗਰੁੱਪ ਵਿਚ ਬਨਸਪਤ-ਜ਼ਹਿਰਾਂ 
ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਐੱਲਕੋਲਾਇਡ, ਹਾਈਡ੍ਰੋਸਾਇਆਨਿਕ ਤੇਜ਼ਾਬ ਅਤੇ ਇਸ 
ਦੇ ਲੂਣ, ਕਲੋਰਲ, ਕਲੋਰੋਫਾਰਮ, ਅਲਕੋਹਲ `'ਈਥਰ, ਨੀਂਦਜਨਕ 
ਦਵਾਈਆਂ ਜਿਵੇਂ ਵੈਰੋਨਲ, ਸਲਫ਼ੋਨਲ ਆਦਿ ਹਨ। ਕੁਝ ਜ਼ਹਿਰਾਂ ਜਿਗਰ 


ਤੇ ਅਸਰ ਕਰਕੇ ਯਰਕਾਨ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ (ਜਿਵੇਂ ਟੈਟ੍ਰਾਕਲੋਰ 


ਈਥੇਨ); ਟਾਈਨਾਈਟੋ ਟਾਲੂਈਨ, ਪਿਕਰਿਕ ਐਸਿਡ ਆਦਿ)। 

ਰੀਸੀ ਜ਼ਹਿਰਾਂ ਅਤੇ ਜੰਗੀ ਗੈਸਾਂ--ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਕਾਰਬਨ 
ਮਾੱਨੋ-ਆੱਕਸਾਈਡ, ਕਾਰਬਨ ਡਾਈ-ਆੱਕਸਾਈਡ ਕਲੋਰੀਨ, ਹਾਈ- 

ਜੰਗੀ ਗੈਸਾਂ ਨੂੰ ਚਾਰ ਗਰੁੱਪਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ .-- 

1. ਜਿਗਰ ਵਿਚ ਜਲਣ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਗੈਸਾਂ, 

2. ਨੱਕ ਵਿਚ ਜਲਣ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਗੈਸਾਂ, 

3. ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਜਲਣ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਗੈਸਾਂ, 

4. ਚਮੜੀ ਵਿਚ ਜਲਣ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਗੈਸਾਂ। 

ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਭੋਜਨ: 

ਭੋਜਨ ਜ਼ਹਿਰਬਾਦ ਟਰਮ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਅਜਿਹੀਆਂ ਬੀਮਾਰੀਆਂ 
ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਅਜਿਹਾ ਭੋਜਨ ਜਿਸ ਵਿਚ ਰਸਾਇਣਿਕ, 
ਬਨਸਪਤ ਜਾਂ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਜ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਕੁਝ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੋਗਾਣੂਆਂ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ 
ਦੇ ਜ਼ਹਿਰ ਮਿਲੇ ਹੇਣ, ਖਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉੱਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। 


'ਜ਼ਹਿਰੀਲੀਆਂ ਖੁੰਭਾਂ ਜਾਂ ਸੈੱਲ ਫਿਸ਼ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਰੋਗਜਨਕ ਜੀਵਾਣੂ 
ਹੋਣ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਭੇਜਨ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 


176 


ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਰਿਸਾਉ--ਇਹ ਰਿਸਾਉ ਕਈ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੀਆਂ 
ਕੁਝ ਵਿਸ਼ਿਸ਼ਟ ਗਿਲਟੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਵਾਰ ਇਹ 
ਰਿਸਾਉ ਚਮੜੀ ਜਾਂ ਕਿਊਟਿਕਲ ਦੇ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕਿਸੇ ਦੂਜੇ ਪ੍ਰਾਣੀ 
ਵਿਚ ਜ਼ਹਿਰ ਦੰਦਾਂ, ਕੰਡਿਆਂ ਆਦਿ ਰਾਹੀਂ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 


੍ ਕੁਝ ਰਿਸਾਉ ਮੂੰਹ ਰਾਹੀਂ ਖਾਣ ਨਾਲ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ 
ਜੇ ਚਮੜੀ ਜਾਂ ਬਲਗਮੀ ਝਿੱਲੀਆਂ ਉੱਤੇ ਪੈਣ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ . 
ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੇ ਹਨ ਪਰ -ਬਹੁਤਿਆਂ ਦਾ ਅਸਰ ਤਾਂ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੇ ਉਹ 


ਚਮੜੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜਾਂ ਹੇਠਲੇ ਟਿਸ਼ੂਆਂ ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਣ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ 


ਛਾਲੇ ਪੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੋਜਸ਼ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਟਿਸ਼ੂ ਵਿਚ 
ਵਿਗਾੜ ਆਦਿ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੱਠਿਆਂ ਵਿਚ ਖਿੱਚ ਪੈਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ 
ਸੰਵੇਦਨ ਵਿਚ ਵਿਗਾੜ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰਬਾਂਸੀ ਅਸਰਾਂ 
ਵਿਚ ਸਥਾਨਕ ਜਾਂ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਹੀਮੋਰੈਜ, ਲਹੂ ਸੈੱਲਾਂ ਦਾ ਖ਼ਰਾਬ ਹੋਣਾ 
ਤੇ ਲਹੂ ਦਾ ਘਟ ਜਾਂ ਬਹੁਤ ਛੇਤੀ ਛੇਤੀ ਜੰਮਣਾ ਆਦਿ ਹਨ। ਨਾੜੀ 
ਸਿਸਟਮ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਵਿਚ ਘਬਰਾਹਟ, ਕੜਵੱਲ, ਉਲਟੀਆਂ-ਟੱਟੀਆਂ 
ਆਦਿ ਹਨ। 


ਤਿਜ ਰ 
ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਬਹੁਤ ਘਟ ਹਾਨੀਕਾਰਕ 
ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਇਲੈਪਡੀ ਅਤੇ ਵਾਈਪਰਿਡੀ ਕੁਲਾਂ ਦੇ ਸੱਪ, ਕੁਝ ਅਨੂੰਹੇ 
ਕੀੜੀਆਂ) ਕੁਝ ਜੈਲੀ ਫਿਸ਼ਾਂ .ਆਦਿ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸਮੁੰਦਰੀ 
ਕੁਝ ਸ਼ੱਪ ਅਜਿਹੇ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਪ੍ਰਾਣੀ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਘੱਟ 
ਜਾਂ ਬਿਲਕੁਲ ਹੀ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੇ। ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਚਮੜੀ ਰਿਸਾਵਾਂ . 
ਵਾਲੇ ਜਲ-ਥਲੀ ਜੀਵ, ਜ਼ਹਿਰੀਲੀਆਂ ਕਿਰਲੀਆਂ ਅਤੇ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ 
ਥਣਧਾਰੀ ਪ੍ਰਾਣੀ ਜੀਵ-ਵਿਗਿਆਨ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪ੍ਰਾਣੀ ਹਨ। __. 

ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਰਿਸਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਜ਼ਹਿਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੇ ਮੁੱਖ 
ਇਲਾਜ ਇਹ ਹਨ-(1) ਜਿਸ ਜਗ੍ਹਾ ਤੇ ਜ਼ਹਿਰ ਦਾਖ਼ਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਉਸੇ 
ਥਾਂ ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਰੋਕ ਲੈਣਾ। ਅਜਿਹਾ ਉਸ ਥਾਂ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਦੇਣ ਜਾਂ ਸੁੰਨ 
ਕਰ ਦੇਣ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਚੀਰਾ ਦੇਣ ਅਤੇ ਜ਼ੂਸਣ ਨਾਲ 
ਜ਼ਹਿਰ ਕੱਢ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, (2) ਜ਼ਹਿਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਸੀਰਮ 
ਰਾਹੀਂ ਉਸ ਦਾ ਅਸਰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਨਾਲ ਅਤੇ (3) ਵਿਰੋਧੀ ਪ੍ਰਭਾਵ 
ਵਾਲੀਆਂ ਦਵਾਈਆਂ ਦੇਣ ਨਾਲ ਅਤੇ (4) ਲਹੂ ਬਦਲਣ ਅਤੇ 
ਪੀੜਾਹਾਰੀ ਆਦਿ ਤਰੀਕਿਆਂ ਰਾਹੀਂ। ਰ 

ਡੰਗ ਮਾਰਨ ਵਾਲੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਕੁਝ ਕੁ ਦੇ ਇਲਾਜ 
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਨ। ਸੀਲੈਂਟਰੇਟਾ, ਐਨੇਲਿਡਾਂ ਅਤੇ ਇਕਾਈਨੋਡਰਮੇਟਾ ਦੇ 
ਲਗਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਡੰਗ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਤੇ ਤੌਲੀਆ, ਰੇਤ ਜਾਂ ਕੋਈ ਹੋਰ 
ਅਜਿਹੀ ਵਸਤੂ ਰਗੜ ਕੇ ਇਕ ਦਮ ਹਟਾ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ 


_ਉਸ ਥਾਂ ਤੇ ਅਲਕੋਹਲ ਜਾਂ ਤੇਲ ਆਦਿ ਲਗਾ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। 


ਮੱਛੀ ਦੇ ਕੰਡੇ ਨਾਲ ਹੋਏ ਜ਼ਖ਼ਮ ਉੱਤੇ ਚੀਰਾ ਦੇ ਕੇ ਜ਼ਖਮ 
ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਵੱਡੀ ਕਰ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਉਸ ਵਿਚੋਂ ਜ਼ਹਿਰ ਚੂਸੀ 
ਜਾ ਸਕੇ। ਜ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਫੈਲਣ ਤੋਂ ਰੋਕਣ ਲਈ ਜ਼ਖ਼ਮ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜਿਹੇ ਕਸ 
ਕੇ ਪੱਟੀ ਬੰਨ੍ਹ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜ਼ਖਮ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਨੂੰ ਗਰਮ ਪਾਣੀ 
ਵਿਚ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਗਰਮ ਸਹਾਰਿਆਂ ਜਾ ਸਕੇ) ਘੰਟਾ ਕੁ ਰੱਖਣ ਨਾਲ ਵੀ 
ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜ਼ਹਿਰ ਦਾ ਅਸਰ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਟਿੰਗ ਰੇ ਦੇ 


177 


'ਰਬ ਜਾਂ ਕੈਟ ਫਿਸ਼ ਦੇ ਕੰਡਿਆਂ ਆਦਿ ਰਾਹੀਂ ਬਣੇ ਜ਼ਖਮਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ 
ਗਗ ਲੱਗਣ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਇਕ ਦਮ ਠੰਢੇ ਨਮਕੀਨ ਪਾਣੀ ਨਾਲ 
ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸੈਫ਼ੈਲੋਪੋਡਾ ਦੇ ਡੰਗ ਦਾ ਵੀ ਮੱਛੀਆਂ ਦੇ ਡੰਗ 
ਗਲਾ ਹੀ ਇਲਾਜ ਹੈ। ਰ 
ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਡੱਸੇ ਜਾਣ ਤੇ ਵੀ ਦੂਜੇ ਸੱਪਾਂ ਵਾਂਗ 
ਸ ਕੇ ਪੱਟੀ ਬੰਨਣੀ ਅਤੇ ਵਿਹੁਮਾਰ ਦਵਾਈ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਚੀਰਾ 
`ਕੇ ਜ਼ਹਿਰ ਚੂਸਣ ਵਾਲੇ ਤਰੀਕੇ ਦਾ ਇਥੇ ਕੋਈ ਅਸਰ ਨਹੀਂ ਹੈ। 
ਵੇਂ ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਤੇ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਦਾ ਪਤਾ 


ਗ਼ਾਉਣਾ ਮੁਸ਼ਕਿਲ 'ਹੈ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਕੁਝ ਸਾਵਧਾਨੀਆਂ ਵਰਤੀਆਂ ` 


7 ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਤਲ ਤੋਂ ਉਪਰ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ 
ਹਲਾ ਕੇ ਦੇਖ ਲੈਣਾ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਸੋਟੀ ਆਦਿ ਨਾਲ ਗਾਰੇ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਕੇ 
'ਖ ਲੈਣਾ ਨਾਲ ਉਸ ਵਿਚ ਦਬੇ ਸਟਿੰਗ ਰੇ ਵਰਗੇ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦਾ ਪਤਾ 
ਗੇ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੈਲੀ ਫ਼ਿਸ਼ਾਂ ਜਾਂ ਫ਼ਾਈਸੇਲੀਆ ਦੇ ਨੇੜੇ 
ਹੀਂ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ਕ ਕਾਫ਼ੀ ਦੂਰ ਤੱਕ 
'ਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸਮੁੰਦਰੀ ਕੰਢਿਆਂ ਤੇ ਪਏ ਮਰੇ ਹੋਏ ਇਨ੍ਹਾਂ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ 
। ਹੱਥ ਨਹੀਂ ਲਗਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਮਰਨ ਤੋਂ ਕਾਫੀ ਚਿਰ 
ਮਅਦ ਤੱਕ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਜ਼ਹਿਰ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਕੇਨ ਵਰਗੇ ਸੈੱਲਾਂ 
?; ਹੱਥ ਨਹੀਂ ਲਗਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਕੋਨ ਵਾਲੇ ਹਿੱਸੇ ਤੇ। 
; ਸਿੱਧੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਫੜਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। 

ਸਟਿੰਗ ਰੇ ਅਤੇ ਕੈਟ ਫਿਸ਼ ਡੰਗ ਅਤੇ ਖੰਭੜੇ ਹਟਾਉਣ ਤੋਂ 
ਹਾਅਦ, ਪਕਾ ਕੇ ਖਾਧੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਬਾਲਣ ਨਾਲ ਜ਼ਹਿਰ 
ਰਿ 
ਪਿ 
7ਰਮੀਨਲ ਕੈਂਸਰ ਦੇ ਦਰਦ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਲਈ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ 
ਰ੍ਹਾਂ ਸੈਫਲੇਟਾਂਕਸਿਨ ਲਹੂ ਨੂੰ ਜੰਮਣ ਤੋਂ ਰੋਕਦੀ ਹੈ। ਹਾਈਪਰਟੈਨਸ਼ਨ 
ਹਕ ਕਰਨ ਲਈ ਸੈਕਸੀਟਾੱਕਸਿਨ ਵਧੀਆ ਦਵਾਈ ਹੈ। ਹੈਲੋਸਫੈਰਿਨ 
ਟਧੀਆ ਐੱਟੀਬਾਇਓਟਿਕ ਹੈ। ਹਾਲੋਥੂਰਿਨ ਆਰ. ਐਨ. ਏ. ਦੇ 
ਹਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਤੇ ਅਸਰ ਪਾਉਂਦੀ ਤੇ ਕਈ ਰੋਲ ਅਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਕੈਂਸਰ 
ਤੇ ਇਲਾਜ ਵਿਚ ਵੀ ਇਹ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਿੱਧ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। 

ਹ. ਪੁ. -ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 18:98 ; .ਐਨ. ਬ੍ਰਿ_ 23: 69; ਸਾ, ਟੂ. ਜੂਨ 77 26 

ਜ਼ਹਿਰਬਾਦ: ਇਹ ਰੋਗ ਦੂਸ਼ਿਤ ਤੱਤ ਯੁਕਤ ਭੇਜਨ ਸੇਵਨ 
ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੱਤਾਂ ਵਿਚ ਮੁੱਖ ਹਨ-ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ਤੇ 
ਦਿਆਂ ਅਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਿਚ ਮਿਲਣ ਵਾਲੇ ਜ਼ਹਿਰ ਰਸਾਇਣਿਕ ਗੁਣਾਂ 
ਟਾਲੇ ਜ਼ਹਿਰ, ਜੋ ਭੇਜਨ ਨੂੰ ਲਾਗਦਾਰ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੂਖ਼ਮ 
ਹੀਵ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਬੈਕਟੀਰੀਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਰਿਸਾਅ। 
ਗੰਭੀਰ ਕਿਸਮ ਦੀ ਜ਼ਹਿਰਬਾਦ ਵਾਲੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਦਾ ਆਮਤੌਰ ਤੇ 
ਕਾਰਣ ਬੈਕਟੀਰੀਆ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਰਸਾਇਣਿਕ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ 
ਵਾਲੀਆਂ ਭਾਰੀ ਧਾਤਾਂ ਹਨ ਜੋ ਜ਼ਹਿਰਬਾਦ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ। 
ਏਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜ਼ਹਿਰਬਾਦ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਨੂੰ ਦੋ ਕਿਸਮ ਦੇ ਰੋਗਾਂ ਵਿਚ 


ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ (1) ਲਾਗ : ਜਿਸ ਵਿਚ ਕਿਜੇ ਜੀਵਿਤ ਬੈਕਟੀਰੀਆ 


ਦਾ ਰੇਗ ਅਤੇ ਲਾਗ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਲਈ ਹੋਣਾ ਜਰੂਰੀ ਹੈ। (2) ਨਸ਼ਾ : 
ਜਿਸ ਵਿਚ ਬੈਕਟੀਰੰਦਆ ਦੇ ਰਿਸਾਅ ਜਿੰਮੇਵਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। 
ਸਾਲਮੋਨੋਲਾ (6$810020618) ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਨਾਂ ਹੈ ਜੋ 
ਬੈਕਟੀਰੀਆ ਦੇ ਇਕ ਗਰੁੱਪ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ 
ਲਗਭਗ 200 ਤੋਂ” ਵੱਧ ਕਿਸਮਾਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ 


ਜ਼ਹਿਰਬਾਦ 


ਪੈਰਾਟਾਈਫਾਇਡ ਬੈਕਟੀਰੀਆ ਵੀ ਅਖਵਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਕੁਝ 
ਇਕ ਕਿਸਮਾਂ 1888 ਵਿਚ ਵੀ ਜ਼ਹਿਰਬਾਦ ਦੇ ਕਾਰਣ ਵਜੋਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ 
ਮੰਨੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਸਾਲਮੋਨੇਲਾ ਗਰੁੱਪ ਦੇ ਬੈਕਟੀਰੀਆ ਟਾਈਫ਼ਾਈਡ 
ਬੈਕਟੀਰੀਆ ਦੇ ਅਕਾਰ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਕੇਵਲ 
ਮਨੁੱਖ ਵਿਚ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀਆਂ ਆਂਦਰ-ਨਲੀਆਂ ਵਿਚ 
ਵੀ ਵਧਦੇ ਮਿਲੇ ਹਨ। ਇਹ ਬੈਕਟੀਰੀਆ ਮਨੁੱਖ ਵਿਚ ਟਾਂਈਫ਼ਾਇਭ 
ਵਰਗਾ ਇਕ ਰੋਗ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਕਿ ਹੋਰ ਕਿਸਮਾਂ ਪੇਟ ਵਿਚ 
ਆਂਦਰਾਂ ਦੇ ਰੋਗ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। 

ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 7 ਤੋਂ 72 ਘੰਟੇ 
ਦੇ ਅੰਦਰ ਜ਼ਹਿਰਬਾਦ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਜੀਅ ਕੱਚਾ ਹੋਣਾ, 
ਉਲਟੀ ਆਉਣੀ, ਪੇਟ ਦਰਦ ਅਤੇ ਪੇਚਿਸ਼ ਆਦਿ ਲੱਛਣ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ 
ਤੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਸਿਰ ਦਰਦ ਅਤੇ ਕਾਂਬਾ ਲੱਗਣ 
ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵੀ ਦਿਸਦੇ ਹਨ, ਨਾਲ ਹੀ ਪੇਟ ਵਿਚ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਦਰਦ ਅਤੇ 
ਪੇਚਿਸ਼ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਖਾਨੇ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ 
ਬਦਬੂਦਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗੰਭੀਰ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿਚ ਤੇਜ਼ ਬ੍ਰਖਾਰ, ਅਕੜਾਅ, 
ਪੇਸ਼ੀਆਂ ਵਿਚ ਕਮਜ਼ੇਰੀ, ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਅਤੇ ਪਿਆਸ ਵਰਗੇ ਲੱਛਣ ਮਹਿਸੂਸ 
ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਬੀਮਾਰੀ ਵਿਚ ਦੌਰਾਨ ਖੂਨ ਵਿਚ ਚਿੱਟੇ ਸੈੱਲਾਂ ਦੀ 
ਗਿਣਤੀ ਬਹੁਤ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਰੋਗੀ ਦੀ ਸਿਹਤ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਬੀਮਾਰੀ _ 
ਦੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਵਧ ਜਾਂ ਘਟ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਠੀਕ ਹੋਣ ਵਿਚ ਕੁਝ 
ਘੰਟੇ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਹਫ਼ਤੇ ਤੱਕ ਦਾ ਸਮਾਂ ਲਗ ਸਕਦਾ ਹੈ। 

ਵਿਸ਼ਵਭਰ ਦੇ ਸਭਿਅਕ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੇ ਬੈਕਟੀਰੀਆ 
ਤੋਂ ਜ਼ਹਿਰਬਾਦ ਆਮ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਰੋਗ ਦੀ ਲਾਗ ਪੀੜਤ ਜਾਨਵਰਾਂ 
ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਭੋਜਨ ਜਾਂ ਭੇਜਨ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਜਾਂ ਸੰਭਾਲ ਸਮੇਂ ਦੂਸ਼ਿਤ ਹੋਣ 
ਕਾਰਨ ਲਗਦੀ ਹੈ। ਦੂਸ਼ਿਤ ਭੋਜਨ ਦੀ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਜਾਂ ਭੈੜੀ ਗੰਧ 
ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਅਜਿਹੀ ਲਾਗ ਦਾ ਇਲਾਜ ਸਟੈ੍‌ਪਟੇਮਾਈਸਿਨ ਅਤੇ 
ਕਲੋਰੋਮਾਈਸਿਟਿਨ ਵਰਗੇ ਐਂਟੀਬਾਇਆੱਟਿਕ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 

ਸਟੈਪਟੋਕਾੱਕਸ ਫੀਕੇਲਿਸ ਇਹ ਹੋਰ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਬੈਕਟੀਰੀਆ 
ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਲਾਗ 1924 ਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਆਈ ਹੈ। ਇਹ ਬੈਕਟੀਰੀਆ 
ਹੈ। ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੀ ਜ਼ਹਿਰਬਾਦ ਵਿਚ ਲੱਛਣ ਬਹੁਤੇ ਗੰਭੀਰ ਨਹੀਂ 
ਹੁੰਦੇ। ਜੀਅ ਕੱਚਾ ਹੋਣਾ, ਉਲਟੀ ਆਉਣੀ, ਪੇਟ ਵਿਚ ਦਰਦ ਅਤੇ 
ਪੇਚਿਸ਼ ਵਰਗੇ ਲੱਛਣ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਦੂਸ਼ਿਤ ਭੋਜਨ 
ਖਾਣ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 5ਤੋਂ 18 ਘੰਟੇ ਦੇ ਸਮੇਂ ਅੰਦਰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ 
24 ਘੰਟੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਠੀਕ ਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਰੋਗ ਆਮ ਤੌਰ 
ਤੇ ਦੁੱਧ ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਤੋਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਤੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੀਟ, 
ਅੰਡੇ ਅਤੇ ਕੀਮ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਇਹ ਰੋਗ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। _ 

ਸਟੈਫ਼ਾਈਲੋਕਾੱਕਸੇ ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਹੋਰ ਬੈਕਟੀਰੀਆ ਹੈ ਜੇ 
ਹਵਾ, ਮਿੱਟੀ, ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਚਮੜੀ, ਨੱਕ ਅਤੇ ਗਲ ਵਿਚ ਆਮ ਮਿਲਦਾ 
ਹੈ। ਇਹ ਇਕ ਥਾਂ ਝੁੰਡ ਜਾਂ ਗਰੁੱਪ ਵਿਚ ਵਧਦੇ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਹਾਲਾਤਾਂ 
ਵਿਚ ਟਾਇਫ਼ਾਈਡ ਦੇ ਬੈਕਟੀਰੀਆ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਜਾਂ ਨਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ 
ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸਟੈਫ਼ਾਈਲੋਕਾੱਕਸ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧਦੇ ਹਨ। ਇਹ 
ਬੈਕਟੀਰੀਆ ਜੋ ਰਿਸਾਅ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਉਹ ਜ਼ਹਿਰਬਾਦ ਦਾ ਕਾਰਣ 
ਬਣਦਾ ਹੈ। ਨਮਕ ਅਤੇ ਚੀਨੀ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਵਿਚ ਮਿਲਾਣ ਨਾਲ 
ਟਾਇਫਾਇਡ ਬੈਕਟੀਰੀਆ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਨਾਲ ਹੀ 
ਵਧਣ ਵਿਚ ਸਹਾਈ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਵਸਤਾਂ ਜੇ ਭੇਜਨ ਦੀ 


ਰੇਗ ਦੇ ਬੈਕਟੀਰੀਆ ਨੂੰ ਵਧਣ ਵਿਚ ਸਹਾਈ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ 
ਬੈਕਟਰੀਆ ਦੀ ਭੋਜਨ ਵਿਚ ਹੋਂਦ ਸਬੰਧੀ ਸੁਆਦ ਜਾਂ ਗੰਧ ਤੋਂ ਪਤਾ 
ਨਹੀਂ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਕਿਸਮ ਨਾਲ ਹੋਈ ਜ਼ਹਿਰਬਾਦ 
ਬਹੁਤ ਹਲਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜੀਅ ਕੱਚਾ ਹੋਣ ਨਾਲ ਉਲਟੀਆਂ ਆਉਣ 
ਦੇ ਲੱਛਣ ਵੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਰੋਗ ਵੀ ਦੁੱਧ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ 
ਵਸਤਾਂ, ਮੀਟ, ਬੇਕਰੀ ਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਆਦਿ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਖਾਣ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ 
ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦੂਸ਼ਤ ਭੇਜਨ ਖਾਣ ਦੇ ਇਕ ਤੋਂ ਪੰਜ ਘੰਟੇ ਅੰਦਰ ਲੱਛਣ 
ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪੇਟ ਦਰਦ ਅਤੇ ਪੇਚਿਸ਼ ਲਗਣ ਬਾਅਦ 
ਛੇਤੀ ਹੀ ਠੀਕ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਗੰਭੀਰ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿਚ ਰੋਗੀ ਦੇ ਸਰੀਰ 
ਵਿਚ ਅਕੜਾਅ ਅਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਲਟੀ ਅਤੇ ਪਖ਼ਾਨੇ 
ਵਿਚ ਖੂਨ ਆ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਆਰਾਮ ਆ ਜਾਂਦਾ 
ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਰੋਗ ਕਾਰਨ ਮੌਤ ਦੀ ਦਰ ਬਹੁਤ ਘਟ ਹੈ। ਇਸ ਰੋਗ 
ਵਿਚ ਬੁਖ਼ਾਰ ਵੀ ਘਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਮ ਕਰਕੇ ਕਈ ਮਨੁੱਖ ਦੂਸ਼ਿਤ 
ਭੋਜਨ ਖਾਣ ਉਪਰੰਤ ਵੀ ਬੀਮਾਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਭੋਜਨ ਖਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 
ਹੀ ਬੈਕਟੀਰੀਆ ਦੁਆਰਾ ਧੈਦਾ ਕੀਤਾ ਜ਼ਹਿਰੀਲਾ ਮਾਦਾ ਭੋਜਨ ਵਿਚ 
ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦਾਂ ਹੈ। ਇਹ ਵੀ ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਰਾਹੀਂ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਦੂਸ਼ਿਤ 
ਭੇਜਨ ਨੂੰ 30 ਮਿੰਟ ਤੱਕ ਉਬਾਲਣ ਉਪਰੰਤ ਵੀ ਇਹ ਜ਼ਹਿਰੀਲਾ ਮਾਦਾ 
ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਰੋਗੀ ਨੂੰ ਇਲਾਜ ਵਜੋਂ ਤਰਲ ਪਦਾਰਥ ਬਹੁਤ ਮਾਤਰਾ 
ਵਿਚ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ -ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦਵਾਈ ਇਸਦੇ ਇਲਾਜ ਲਈ 
ਵਰਤੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ। ਭੋਜਨ ਦੀ ਚੰਗੀ ਸੰਭਾਲ ਨਾਲ ਹੀ ਇਸ ਰੋਗ ਤੋਂ 
ਬਚਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। 

ਇਕ ਹੋਰ ਅਜਿਹੇ_ਜੀਵਾਣੂ ਕਲਾਸਟਰੀਡੀਅਮ ਬਾਟਿਉਲਿਨਮ 
ਕਾਰਨ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਅਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਿਚ ਜ਼ਹਿਰਬਾਦ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
ਡੱਬੀਆਂ ਵਿਚ ਬੰਦ ਭੋਜਨ ਖਾਣ ਨਾਲ ਇਹ ਰੋਗ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਖਾਣ 
ਵਾਲੇ ਪਦਾਰਥ ਜੇ ਕੁਝ ਨਿੱਘੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿਚ ਪੈਕ ਕੀਤੇ ਜਾਣ, ਇਸ 
ਰੇਗ ਦੇ ਜੀਵਾਣੂਆਂ ਦੇ ਵਧਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਮਾਧਿਅਮ ਹਨ। 
ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੇ ਜ਼ਹਿਰਬਾਦ ਵਿਚ ਅਚਾਨਕ ਹੀ ਲੱਛਣ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ 
ਹਨ ਅਤੇ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਅੰਦਰ ਹੀ ਰੋਗੀ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਕ 
ਰੋਗੀ ਤਾਂ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਦੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਹੀ ਮਰ ਗਿਆ। ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਲੱਛਣਾਂ 
ਵਿਚ ਰੋਗੀ ਦੇ ਦਿਮਾਗ ਉਪਰ ਅਸਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਹਰ ਚੀਜ਼ ਦੋ ਨਜ਼ਰ 
ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸਾਹ ਲੈਣ ਵਿਚ ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ ਔਖ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 
ਸਾਹ ਬੰਦ ਹੋਣ ਨਾਲ ਹੀ ਮੌਤ ਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਰੋਗੀਆਂ ਵਿਚ ਪੇਟ 
ਖਰਾਬ ਹੋਣ, ਜੀਅ ਕੱਚਾ ਹੋਣ ਅਤੇ ਉਲਟੀ ਆਉਣ ਦੇ ਲੱਛਣ ਵੀ 
ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਰੋਗ ਲਈ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਇਲਾਜ ਜਾਂ ਦਵਾਈ 
ਨਹੀਂ ਹੈ। ਜਿਸ ਭੋਜਨ ਵਿਚ ਇਹ ਬੈਕਟੀਰੀਆ ਮੌਜੂਦ ਹੋਣ ਉਸਦਾ 
ਸਵਾਦ ਅਤੇ ਗੰਧ ਬਹੁਤ ਭੈੜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਡੱਬੀਆਂ ਫੁੱਲ 
ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਜਿਹੇ ਭੋਜਨ ਨੂੰ ਖਾਣ ਤੋਂ ਸੰਕੋਚ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। 

ਭੋਜਨ ਦੀ ਬਕਾਇਦਾ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਸਫ਼ਾਈ ਨਾਲ ਕੁਝ ਹੱਦ 
ਤੱਕ ਇਸ ਰੋਗ ਤੋਂ ਬਚਿਆ ਜਾਂ ਸਕਦਾ ਹੈ। 

ਹ. ਪੁ.-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 9 451; ਐਨ. ਬ੍ਰਿ ਮਾ. 4: 219 

ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਪ੍ਰਾਣੀ : ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਪ੍ਰਾਣੀ ਜਲੀ ਅਤੇ ਥਲੀ 
ਦੋਹਾਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਜਿਉਣ ਵਾਲੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਵਿਚ 
ਅਨੇਕਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਪ੍ਰਾਣੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਪਾਣੀ ਦੀ ਸੜ੍ਹਾ ਦੇ 
ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਹਿਰ ਇਕ ਮਿੰਟ ਤੋਂ ਵੀ ਘਟ ਦੇ ਵਕਫ਼ੇ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ 


ਦੀ ਜਾਨ ਲੈ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਭੋਜਨ, ਬਾਲਣ ਅਤੇ ਖਣਿਜਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿਚ 


ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਦੀ ਛਾਣ-ਬੀਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਗੋਤਾਖੇਰਾਂ ਦੀ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ 
_ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਨਾਲ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਬਹੁਤੀਆਂ 


ਰੇ 


178 


ਡਾਈਨੋਫ਼ਲੈਜੈਲੇਟ ਅਗਿਆਤ 


_6816018613) 


_03010(00118 


ਪ੍ਰਤਖ ਅਤੇ ਕਈ ਅਦਿੱਖ ਬਹੁਤ ਸੂਖ਼ਮ) ਕਿਸਮਾਂ ਵੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ 
ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਹਿਰ ਦਾ ਅਸਰ ਕੰਨਾਂ ਅਤੇ ਬੁਲ੍ਹਾਂ ਵਰਗੇ ਨੰਗਿਆਂ 
ਹਿੱਸਿਆਂ ਉੱਤੇ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 


ਜੀ 
ਜੀਵਨ ਬਿਤਾਉਣ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ 
ਵਿਚ, ਵੱਖ ਵੱਖ ਡੂੰਘਾਈਆਂ ਤੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸੇ ਡੂੰਘਾਈ ਤੇ 


ਅਧਾਰ ਤੇ ਤੱਟੀ ਪੈਲੈਜਿਕ, ਤੈਰਦੀਆਂ, ਨਿਤਲ ਸਥਿਤ ਅਤੇ ਵਿਤਲੀ 
ਜਾਂ ਸਮੁੰਦਰੀ ਤਲ ਤੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡੇ ਜਾ ਸਕਦੇ 


ਹਨ। 

ਨਾਂ ਜ਼ਹਿਰ ਦਾ.ਕਾਰਨ ___ ਜ਼ਹਿਰ ਦਾ ਅਸਰ 
ਪ੍ਰੋਟੋਜੋਨ-ਇਕ 

ਸੈੱਲੇ ਪ੍ਰਾਣੀ 


ਨੱਕ ਅਤੇ ਗਲੇ ਦੀਆਂ ਬਲ- 
ਗ਼ਮੀ ਝਿੱਲੀਆਂ ਵਿਚ ਜਲਣ, 
ਨਿੱਛਾਂ, ਖੰਘ, ਸਾਹ ਦੀ ਤਕ- 
ਲੀਫ਼। ੍ ਰ 

ਬੁਲ੍ਹ, ਜੀਭ, ਚਿਹਰੇ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ 
ਕੇ ਸਾਰੇ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਫੈਲਣ _ 
ਵਾਲੀ ਜਲਣ ਅਤੇ ਸੁੰਨਤਾ, 


(0₹7੧- 
00019190100 
੧0੬੧5) 


ਡਾਈਨੋਫ਼ਲੈਜੈਲੇਟ ਅਧਰੰਗ ਕਰਨ 
(30896013% _ਵਾਲੀ ਸੈੱਲ 
ਫ਼ਿਸ਼ ਜ਼ਹਿਰ, 
ਸੈਕਸੀ-ਟਾੱਕ- 
ਸਿਨ (੯0 7: 
੧. 02861.) 
ਡਾਈਨੋਫ਼ਲੈਜੈਲੇਟ ਉਪਰਲੇ ਵਾਲਾ 
(690096013% 

(87037610515) 


ਪੱਠਿਆਂ ਦਾ ਅਧਰੰਗ ਤੇ ਮੌਤ, 
ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਹੜੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਤਾਈਨੋਫ਼ਲੈਜੈਲੇਟਾਂ ਤੇ ਆਹਾਰ 
ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। 
ਨਾਈਡੇਰੀਅਨ-ਜੈਲੀ ਫ਼ਿਸ਼, ਸਮੁੰਦਰੀ ਐਨੀਮੋਨ ਆਦਿ 
ਸਮੁੰਦਰੀ ਐਨੀ- ਜ਼ਹਿਰ ਅਗਿਆਤ ਮਤਲੀ, ਉਲਟੀਆਂ, ਪੇਟ ਦਰਦ, 
ਮੋਨ (੧੩6॥- ਯਰਕਾਨ, ਥਕਾਵਟ, ਕੋਮਾ ਤੇ 
(105 ਮੌਤ। ਸਮੁੰਦਰੀ ਐਨੀਮੈਨ ਦੀ 
£300006639565) - ਇਹ ਜਾਤੀ ਕੱਚੀ ਜਾਂ ਪਕਾ ਕੇ, 
ਕਿਜੇ ਸੂਰਤ ਵਿਚ ਵੀ ਖਾਣ ਤੇ 
ਜ਼ਹਿਰੀਲੀ ਹੈ। ਰ 
ਇਕਾਈਨੌਡਰਮ-ਸਟਾਰ ਫ਼ਿਸ਼ਾਂ, ਸਮੁੰਦਰੀ ਕੁਕੰਬਰ ਆਦਿ। 
ਸਮੁੰਦਰੀ ਕੁਕੰਬਰ ਹਾਲੋਥੂਰਿਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਹਿਰ ਦੇ ਅਸਰ 
ਜਾਤੀਆਂ ਵਿਚ ਪਹਿਚਾਣ 
ਕਰਨੀ ਔਖੀ ਹੈ। 
ਮੋਲਸਕ-ਅੱਠਬਾਹੇ, ਸੁਕਾਇਡ, ਸੈੱਲ ਫ਼ਿਸ਼ ਆਦਿ 
ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ _ ਅਧਰੰਗ ਕਰਨ _ ਡਾਇਨੋਫ਼ਲੈਜੈਲੇਟਾਂ ਵਾਲੇ ਅਸਰ 
ਮੱਸਲ (0₹0005 ਵਾਲੀ ਸੈੱਲ ਫ਼ਿਸ਼ 


610011030015) 


5[25.) 


179. 








ਬਟਰ ਕਲੇਮ 


181 


ਜ਼ਹਿਰ, ਸੈਕਸੀ- -- 
(581008105 _ਟਾੱਕਸਿਨ ਕੈਲੀ- 
8406€05) __ ਫ਼ੋਰਨੀਆ ਮੱਸਲ 
ਰ੍ ਵਾਲਾ 
ਸਰਫ਼ ਕਲੇਮ ` _ ਉਪਰਲੇ ਵਾਲਾ _ - 
(610801੩ 
501101551014) 
ਫ੍ਰੈਲੱਕ 04੦- ਦੈਟ੍ਰਾਮੀਨ ਮਤਲੀ, ਉਲਟੀਆਂ, ਟੱਟੀਆਂ 
(0063 5]5.) ਕਮਜੋਰੀ, ਚੱਕਰ ਆਉਣੇ 


(10700 _ ਵਰਗੀ ਜ਼ਹਿਰ 


892₹16500103) 


ਕੈਲਿਸਟਾ ਸ਼ੈੱਲ _ਹਿਸਟਾਮੀਨ 
ਫਿਸ਼ (6੩08੩ ਕੋਲੀਨ ਵਰਗੀ 
॥॥੮੧੧5॥0038(3)ਚੀਜ਼, 


ਜਾਪਾਨੀ ਡੋਸੀ- 
ਨੀਆ (208018 
18[187063) 
ਜਾਪਾਨੀ ਲਿਟਲ- ਜਾਪਾਨੀ ਡੋਸੀ- 
ਨੈੱਕ ਕਾੱਕਲ __ਨੀਆ ਵਾਲੇ 
(185 $੬901- 


ਵਿਨੈੱਰੁਪਿਨ 


905584) 


ਮਤਲੀ, ਉਲਟੀਆਂ, ਘਬਰਾ- 
ਹਟ, ਨੱਕ, ਮੂੰਹ ਅਤੇ ਮਸੂੜਿਆਂ 
ਵਿਚੋਂ ਖ਼ੂਨ ਵਗਣਾ, ਚਮੜੀ ਦਾ 
ਹੈਮਰੇਜ, ਜਿਗਰ ਦਾ ਵਧ 
ਜਾਣਾ, ਗਸ਼ੀ, ਕੋਮਾ, ਮੌਤ। 


ਆਰਬ੍ਰੋਪੋਡ-ਕੇਕੜੇ, ਮੱਕੜੀਆਂ ਆਦਿ 


ਤੱਟੀ ਕੇਕੜਾ ਅਗਿਆਤ 


(02703708 

(0813) 

ਕੇਕੜਾ ਟੈਟੋੋਡੋਟਾਂਕਸਿਨ 
(2੦29॥05 __ਵਰਗੀ ਜ਼ਹਿਰ 
8€01605) 

ਕੇਕੜਾ (1100੩ ਉਪਰਲੇ ਕੇਕੜੇ 
50818) ਵਰਗਾ 


ਪੱਠਿਆਂ ਦਾ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਜਾਣਾ, 
ਸਾਹ ਲੈਣ ਵਿਚ ਤੇ ਬੋਲਣ ਵਿਚ 
ਤਕਲੀਫ਼, 

ਬੁੱਕ ਦਾ ਜਿਆਦਾ ਬਣਨਾ, 
ਪੱਠਿਆਂ ਦਾ ਅਧਰੰਗ, ਕੜ- 
ਵੱਲ, ਮੌਤ 

ਉਲਟੀਆਂ, ਪੱਠਿਆਂ ਦਾ ਅਧ- 
ਰੰਗ, ਕੋਮਾ, ਕੜਵੱਲ, ਮੌਤ। 


ਏਸ਼ੀਆਈ ਹਾਰਸ ਅਗਿਆਤ 
ਸ਼ੂ ਕੇਕੜਾ 

(18੦09[0੬05 

(110603(05) 


_ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਪ੍ਰਾਣੀ 


ਮਤਲੀ, _ ਉਲਟੀਆਂ, ਪੇਟ 
ਦਰਦ, ਦਿਲ ਦਾ ਜ਼ੋਰ ਜੋਰ 
ਨਾਲ ਧੜਕਣਾ, ਬੁਲ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੁੰਨ 
ਹੋਣਾ, ਪੱਠਿਆਂ ਦਾ ਅਧਰੰਗ, 
ਮੌਤ। 


ਮੱਛੀਆਂ-ਸ਼ਾਰਕ ਈਲ ਆਦਿ 


ਸ਼ਾਰਕ (608- _ ਜ਼ਹਿਰੀਲਾ, 
010505 ਜਿਗਰ ਵਿਚ 
ਗਸਟ0661018105)ਘਾਤਕ ਜ਼ਹਿਰ 


ਮਾਰੇ ਈਲ ਸੀਗਵਾਟਾੱਕਸਿਨ 
(699101101073% 
]੩੧੩0੧੦05) 


ਨੀਲੀ ਕ੍ਿਵੈਲੀ _ ਮਾੱਰੇ ਈਲ 
(੮੬330 ਵਰਗੀ 
01130077005) 


ਪੇਟ ਦਰਦ, ਜੀਭ ਗਲੇ ਅਤੇ 
ਗ੍ਰਸ-ਨਲੀ ਵਿਚ ਜਲਣ ਅਤੇ 
ਝੁਣਝੁਣੀ, ਪੱਠਿਆਂ ਵਿਚ ਕੜ- 
ਵੱਲ, ਸਾਹ ਲੈਣ ਵਿਚ ਤਕ- 
ਲੀਫ਼, ਕੋਮਾ, ਮੌਤ। 

ਲੱਛਣ ਇਕ ਦਮ ਜਾਂ ਹੌਲੀ 
ਹੌਲੀ ਪ੍ਰਤੱਖ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਬੁਲ੍ਹ, 
ਜੀਭ, ਗਲੇ ਵਿਚ ਝੁਣਬੁਣੀ ਤੇ 
ਫਿਰ ਸੁੰਨਤਾ। 

ਵੱਟ ਪੈਣੇ, ਪੱਠਿਆਂ ਦੀ ਕਮ- 


_ਹਿਲਣੇ। 


ਲਾਲ ਸਨੈਪਰ _ ਉਪਰਲੇ ਵਰਗੀ 
(1013005 
001187) 


ਧੱਬੇਦਾਰ ਗਰੂਪਰ ਉਪਰਲੇ ਵਰਗੀ 
(€-੬1161017131 

81205) 

ਲਾਲ ਖੰਭੜਿਆਂ _ਉਪਰਲੇ ਵਰਗੀ 
ਵਾਲੀ ਗਰੂਪਰ 

(00₹੮(ਟ70[97- 

68 ੧€11611053) 

ਬਾੱਸ 

(੧੪910131000) 


ਗ੍ਰੈਟ ਬੈਰਾਕਿਊਡਾ ਉਪਰਲੇ ਵਰਗੀ 
(511973੬03 

081136003) ਰ੍ 
ਟ੍ਰਿਗਰ ਫਿਸ਼ __ਉਪਰਲੇ ਵਰਗੀ 
(33155 €੬0- ਰ 

1013) 

(1610113 

€6010005) 


ਨਜ਼ਰ ਵਿਚ ਫ਼ਰਕ, ਚਮੜੀ ਦਾ 
12%ਕੇਸਾਂ ਵਿਚ ਮੌਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ 
ਹੈ। ੍ 


ਬਹਿਰੀਲੇ ਪ੍ਰਾਣੀ 


ਬ੍ਰੈਂਡ ਹੈਰਿੰਗ __ਕਲ੍ੂਪੀਆਟਾੱਕ- _ਮਤਲੀ, ਉਲਟੀਆਂ, ਪੇਟ 
(€1018੩%੦੦੪' ਜਿਨ ਦਰਦ, ਥੁੱਕ ਜ਼ਿਆਦਾ ਬਣਨਾ, 
_ਹਪ853) ਸੁੰਨਤਾ, ਪੱਠਿਆਂ ਦਾ ਅਧਰੰਗ, 
ਕੜਵੱਲ, ਕੋਮਾ, 50% ਕੇਸਾਂ 
ਵਿਚ ਮੌਤ, ਜ਼ਹਿਰ ਦਾ ਅਸਰ 
ਰ ਇਕ ਦਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 

ਅੰਧ ਮਹਾਸ਼ਾਗਨੀ ਬਡ ਹੈਰਿੰਗ __- 

(0185(0006703 

0011000571) 


ਲਾਲ-ਕੰਨਾਂ ਵਾਲੀ 'ਉਪਰਨੇ ਵਰਗੀ ਟੱਟੀਆਂ ਤੇ ਨਾਲ ਦਰਦ ਹੋਣਾ 
ਸਾਰਭੀਨ 

(33392221015 
8॥॥॥੭॥5) . ਰ੍ 
_ਫਿਸ਼ (30੪0੧05 ਕੌੜੀਆਂ ਮਿਰਚਾਂ _ ਵਰਗਾ 


/ 


7€030505) ਸੁਆਦ, ਸਿਰ ਦਰਦ, ਗਰਦਨ 
ਦੀਆਂ ਲਹੂ-ਵਹਿਣੀਆਂ ਵਿਚ 
ਚੀਸਾਂ ਪੈਣੀਆਂ, ਮਤਲੀ, ਉਲ- 
ਟੀਆਂ ਬਹੁਤ ਖ਼ੁਰਕ; ਤਕਰੀ- 
ਬਨ 8-12 ਘੰਟਿਆਂ ਬਾਅਦ 
ਠੀਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 

ਸਕਿਪਜੈਕ ਸਾਰੀਨ - 

_ਟਿਊਨਾ (5807੦) 

(0019005 

]2013005) 

ਨੀਲੇ ਖੰਭੜਿਆਂ _ਸਾਰੀਨ -- 

ਵਾਲੀ ਟਿਊਨਾਂ _ (63070) 

(119080005 1119੧੧- ਰ 

1105) 

ਮਾਰੂ ਪਫ਼ਰ_ ___ ਟ੍ਰੈਟੇਡੋਟਾੱਕਸਿਨ _ਬੁਲ੍ਹਾਂ ਤੇ ਜੀਭ ਵਿਚ ਝੁਣਝੁਣੀ, 

(470008 ਸਾਰੇ ਸਰੀਰ ਦਾ` ਸੁੰਨ ਹੋਣਾ, 

॥61॥੦005) ਜ਼ਿਆਦਾ ਥੁੱਕ ਬਣਨਾ, ਮੋਟਰ 
ਨਾੜੀਆਂ ਦਾ ਤਾਲਮੇਲ ਖ਼ਤਮ 

`_ਹੋਣਾ, ਪੱਠਿਆਂ ਦਾ ਅਧਰੰਗ, 
ਟਿਗ਼ਲਣ ਵਿਚ ਤਕਲੀਫ਼, ਕਮ- 
ਜੋਰੀ, 'ਮਤਲੀ, ਉਲਟੀਆਂ, 
ਕੜਵੇੱ?? ; 60% ਕੇਸਾਂ ਵਿਤ 
ਰ ਮੌਤ। 

ਚਿੱਟੇ ਧੱਥਿਆਂ ਉਪਰਲੀ ਵਰਗੀ - 

ਵਾਲੀ ਪਫ਼ਰ 

(.4470117(%131 

0161630115) 

ਜਲ-ਬਲੀ ਜੀਵ 


ਨਿਊਟ (14988 ਅੰਡੇ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ 
(67058) ਹੁੰਦੇ ਹਨ। 


182 


ਰੀਂਗਣੇ ਪ੍ਰਾਣੀ 
ਹਾਕਬਿਲ ਟਰਟਲ ਕੀਲੋਨੀਟਾੱਕ- __ਮਤਲੀ, ਉਲਟੀਆਂ, ਟੱਟੀਆਂ, 
(ਕੱਛੂ) (£9੦੧- _ਸਿਨ, ਮਾਸ ਵਿਚ ਬੁਲ੍ਹਾਂ, ਜੀਭ, ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਜਲਣ, 
010606195 8- ਜ਼ਹਿਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਛਾਤੀ ਵਿਚ.ਖਿੱਚ ਪੈਣੀ, ਨਿਗ- 
(016੩) ਲਣ ਵਿਚ ਤਕਲੀਫ਼, ਜ਼ਿਆਦਾ 
ਆਉਣੀ, ਚਮੜੀ ਦਾ ਲਾਲ 
ਹੋਣਾ, ਜਿਗਰ ਦਾ ਵਧ ਜਾਣਾ, 
ਕੋਮਾ, _ ਮੌਤ - ਮੌਤ-ਦਰ 
ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ)। 
ਥਣਧਾਰੀ ਪ੍ਰਾਣੀ 
ਜੇ ਵੇਲ ਅਗਿਆਤ, ਬਹੁਤ ਸਿਰਦਰਦ, ਗਰਦਨ 
(33132001੧9& ਜਿਗਰ ਵਿਚ ___ਵਿਚ ਦਰਦ, ਫ਼ੋਟੋਫੋਬੀਆ, ਮੂੰਹ 
00815) ਜ਼ਹਿਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਤੇ ਚਿਹਰੇ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ . 
ਰ ਚਮੜੀ ਦਾ ਫਟਣ੍ਾ, ਮੂੰਹ ਲਾਲ 
ਹੋਣਾ। 
ਚਿੱਟੀ ਵੇਲ੍ਹ (8- ਅਗਿਆਤ, ਮਾਸ - 
[0008106705) ਰਤ ਹੁੰਦਾ 
| 
ਧੂਣੀ ਰਿੱਛ ਵਿਟਾਮਿਨ ਏ ਦਰਦ ਨਾਲ ਸਿਰ ਫਟਦਾ 
(11੫੦5 ਅਤੇ ਹੋਰ ਜ਼ਹਿ- ਜਾਣਾ, ਮਤਲੀ, ਉਲਟੀਆਂ 
11819(0005) __ ਰੀਲੇ ਪਦਾਰਥ _ਣੱਟੀਆਂ, ਪੇਟ ਦਰਦ, ਚੱਕਰ 
ਆਉਣੇ, _ ਖਿੱਝ - ਆਉਣੀ 
ਵਿਚ ਫ਼ਰਕ, ਕੋਮਾ; ਕਦੀ 
ਕਦਾਈ ਮੌਤ ਦੇ ਕੇਸ _ਵੀ 
ਮਿਲਦੇ ਹਨ। 
ਜ਼ਹਿਰ-ਅਪਰੇਟਸ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਾਣੀ 
ਨਾਈਡੇਰੀਅਨ 
(0%01£[ਅਅਕ ਚੁੱਭਣ ਵਰਗਾ ਅਹਿਸਾਸ। 
525.) 
ਪੋਰਟੂਗੀਜ਼ ਮੈਨ; ਟੈਟ੍ਰਾਮੀਨ, ਤੇਜ਼ ਡੰਗ, ਝੁਣਬੁਣੀ ਜਾਂ ਜਲਣ 
ਆਫ਼-ਵਾਰ ਜਿਹੀ ਹੋਣੀ। 
(78੧53193 5[੧5.) 
5-ਹਾਈਡ੍ਰਾਂਕਸੀ _ ਲਾਲ ਹੋ ਕੇ ਸੁੱਜ ਜਾਣਾ, ਜ਼ਮੜੀ 
ਟ੍ਰਿਪਟੈਮੀਨ ਉਤੇ ਛਾਲੇ ਜਿਹੇ ਬਣਨਾ, 
ਮੰਤ। 
ਸੀ ਵਾਸਪ ਕਾਰਡੀਓਟਾਕਸਿਨ ਇਕ ਦਮ ਤੇਜ਼ ਡੰਗ ਲੱਗਣ 
(€10701ਟ੩ ਵਾਂਗ ਦਰਦ ਹੋਣਾ, ਜਿਥੇ ਕਿਤੇ 
060੬31) ਵੀ ਸਪੱਰਸ਼ਕ ਛੋਹ ਜਾਣ, ਉਥੋਂ 
ਦੀ ਚਮੜੀ ਲਾਲ ਤੇ ਨਿਰਜੀਵ 
ਹੋ ਜਾਣੀ, ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਚੱਕਰਾਂ 
ਵਰਗੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਪੈ ਜਾਣੇ ਤੇ ਉਥੋਂ 
ਚਮੜੀ ਸਖ਼ਤ ਤੇ ਨਿਰਜੀਵ ਹੋ 
ਗੇੜ ਵਿਚ ਰੁਕਾਵਟ ਪੈਣਾ, ਸਾਹ 


ਲੈਣ ਵਿਚ ਤਕਲੀਫ਼, ਬਹੁਤੇ 


183 
ਕੇਸਾਂ ਵਿਚ ਜਲਦੀ ਹੀ ਮੌਤ ਹੋ 
ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 

ਮੁੰਦਰੀ ਐਨੀ- .ਅਗਿਆਤ ਜਲਣ, ਸੂਈਆਂ ਚੁੱਭਣੀਆਂ, 
ਨ (&੦098 . ਖ਼ੁਰਕ, ਸੋਜਸ਼, ਲਾਲੀ, ਨਾਸੂਰ 
0993) ਬਣਨਾ, ਮਤਲੀ, ਉਲਟੀਆਂ, 
ਰ ਮਨ ਉਦਾਸ ਜਿਹਾ ਰਹਿਣਾ। 
ਮੋਲਸਕ 


ਕੇਨਸੈਲ਼ ਕੁਆਟਰਨਰੀ 


ਜਿਸ ਥਾਂ ਤੇ ਜ਼ਹਿਰ ਦਾਖ਼ਲ 


2੦005 ਘ&.) _ਅਮੋਨੀਆ 
ਯੋਗਿਕ 


ਧੱਬੇਦਾਰ ਅਠ- 
ਬਾਹਾ (0ਗ੧% 
9136010505) 


ਕਿਸਿੰਗ ਬਗ ਅਗਿਆਤ 


(11460018 515.) 


ਹਾੱਕ ਮੰੱਥ ਅਗਿਆਤ 
(.&637100% 

5[ਗਮਿਜ॥ 

20655610011) 

ਪਤੰਗ (&8ਗ[/ ਅਗਿਆਤ 


8[95.) 


ਪੱਸ ਕੈਟਰਪਿਲਰ ਅਗਿਆਤ 
(122310190ਟ 
5[75.) 


ਸੈਫ਼ੈਲੋਟਾਂਕਸਿਨ 


ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਉਹ ਪੀਲੀ ਜਾਂ ਚਿੱਟੀ 


ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਆਸ 
ਪਾਸ ਦੀ ਥਾਂ ਨੀਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ 
ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸੂਈਆਂ 
ਜਿਹੀਆਂ ਚੁੱਭਣੀਆਂ ਜਾਂ ਜਲਣ 
ਹੋਣੀ, ਚੀਜ਼ਾਂ ਧੁੰਦਲੀਆਂ ਦਿਸ- 
ਣੀਆਂ, ਬੋਲ ਨਾ ਸਕਣਾ, 


ਮਤਲੀ, ਬਹੁਤ ਕਮਜ਼ੋਰੀ, ਕੋਮਾ; 
ਕਈ ਕੇਸਾਂ ਵਿਚ ਮੌਤ। 

ਤੇਜ਼ ਜਲਣ ਵਾਲੀ ਦਰਦ, ਮੂੰਹ 
ਅਤੇ ਜੀਭ ਦਾ ਸੁੰਨ ਹੋਣਾ, 


ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣਾ, ਬੋਲਣ 
ਅਤੇ ਨਿਗਲਣ ਵਿਚ ਤਕਲੀਫ਼, 
ਲੱਤਾਂ ਦਾ ਅਧਰੰਗ, ਮਤਲੀ 
ਵਿਚ ਮੌਤ। 


ਡੰਗ ਦਾ ਦਰਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, 
ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਖ਼ਾਰਸ਼ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ 
ਹੈ, ਮਤਲੀ, ਦਿਲ ਦਾ ਧੱਕ ਧੱਕ 
ਕਰਨਾ, ਲਾਲੀ; _ਸ਼ਾਗਾਸ 
ਬੀਮਾਰੀ ਫੈਲਾਉਂਦੇ ਹਨ। 
ਇਕ ਦਰਦ ਕਰਦੀ ਝਰੀਟ 
ਜਿਹੀ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 


ਮਾਦਾ ਪਤੰਗਾ ਅੰਡੇ ਦੇਣ ਸਮੇਂ 
ਸੀਟੀ ਜਾਂ ਵਾਲ ਝਾੜਦੀ ਹੈ, 
ਇਹ ਵਾਲ ਪ੍ਰਜਣਨ ਰੁੱਤ ਵਿਚ 
ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ 
ਤੇ ਹਵਾ ਵਿਚ ਝਾੜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, 


ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਵਾਲਾਂ ਵਿਚ 
ਜ਼ਹਿਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 

ਵਾਲਾਂ ਤੋਂ ਡੰਗ ਲਗਦਾ ਹੈ, ਵਾਲ 
ਛੋਹ ਜਾਣ ਤੇ ਜਲਣ, ਦਰਦ, 
ਖ਼ੁਰਕ ਪੈਦਾ ਹੋਣਾ, ਛਾਲਾ 


_ ਬਣਨਾ, ਲਾਲੀ, ਮਤਲੀ, ਬੁਖ਼ਾਰ, 
_ਸੁੰਨੌਤਾ, ਸੋਜਸ਼ ਅਤੇ ਅਧਰੰਗ 


ਸ਼ਹਿਦ ਦੀ ਮੱਖੀ ਨਿਉਰੋਟਾੱਕਸਿਨ, 
(2195 508.) __ਹੀਮੋਲਿਟਕ, 
ਮੈਲਿਟਿਨ, 
`_ਫ਼ਾਂਸਫ਼ੋਲਾਇਪੇਜ਼ 
ਏ ਆਦਿ 


ਭੌਰਾ (੧੧00605 ਸ਼ਹਿਦ ਦੀ.ਮੱਖੀ 
5]28.)' . 

_ਤਖਾਣੀ ਮੱਖੀ __ਸਹਿਦ ਦੀ ਮੱਖੀ 
(29008 __ ਵਰਗੀ 
58.) 
ਭਰਿੰਡ (2010੬ ਸ਼ਹਿਦ ਦੀ ਮੱਖੀ 
908.) ਵਰਗੀ 


ਹਾਰਨੈੱਟ ਉਪਰਲੇ ਵਰਗੀ 
(੧੬600135]8.) ਐਸਿਟਿਲਕੋਲੀਨ 


ਭਰਿੰਡ (00605 ਸ਼ਹਿਦ ਦੀ ਮੱਖੀ 


5[95. ੮5198 ਵਰਗੀ ਤੇ 

598.) ਐਸਿਟਿਲਕੋਲੀਨ 
ਮਖ਼ਮਲੀ ਕੀੜੀ _ਭਰਿੰਡ ਦੀ 
ਵਿ ਇਿਰ- ਜ਼ਹਿਰ ਵਰਗੀ 
505.) 

ਹਾਰਵੈਸਟਰ _ ` ਫ਼ਾਰਮਿਕ 

ਕੀੜੀ ਐਸਿਡ ਹੀਮੋਲਿ- 
(020808061- ਟਿਕ, ਫ਼ਾੱਸਫ਼ੋਲਾ- 
01੮੩ 515) ਇਪੇਜ਼ ਏ ਆਦਿ 


ਅਗਨੀ ਕੀੜੀ _ਉਪਰਲੀ ਵਰਗੀ 


(5੦1੬900195 
5195.) 


ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਪ੍ਰਾਣੀ 
ਤਕਰੀਬਨ 6 ਦਿਨ ਵਿਚ ਠੀਕ 
ਹੁੰਦਾ ਹੈ। - 
ਡੰਗ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਤੇਂ ਬਹੁਤ ਦਰਦ 
ਜਾਂ ਜਲਣ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਥਾਂ 
ਚਿੱਟੀ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਆਲੇ- 
ਦੁਆਲੇ ਲਾਲੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ 
ਤੇ' ਖ਼ੁਰਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਲਗਭਗ 


24 ਘੰਟੇ ਵਿਚ ਇਹ ਲੱਛਣ _ 


ਅਲੋਪ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇਜ਼ ਡੰਗ 
ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਸੇਜਸ਼ ਲਾਲੀ, 
ਸਦਮਾ, ਬੈਚੇਨੀ, ਉਲਟੀਆਂ, 
ਦਿਲ ਦਾ ਤੇਜ਼ ਤੇਜ਼ ਧੜਕਣਾ, 
ਸਾਹ ਲੈਣ ਵਿਚ ਤਕਲੀਫ਼, 


ਕੰਬਣੀ, ਕੋਮਾ ਅਤੇ ਮੌਤ। 


ਜ਼ਹਿਦ ਦੀ ਮੱਖੀ ਵਾਂਗ 


ਸ਼ਹਿਦ ਦੀ ਮੱਖੀ ਵੇਰਗਾ, ਡੰਗ 
ਘਾਤਕ ਵੀ ਸਿੱਧ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। 


. ਕੱਟ ਵੀ ਤੇ ਡੰਗ ਵੀ ਸਕਦੀਆਂ 


ਹਨ, ਡੰਗ ਸ਼ਹਿਦ ਦੀ ਮੱਖੀ 
ਵਰਗਾ ਪਰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਦਰਦ 
ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ 
ਘਾਤਕ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। 

ਡੰਗ ਸ਼ੰਹਦ ਦੀ ਮੱਖੀ ਵਰਗਾ 
ਪਰ ਹਾਰਨੈੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ ਦਰਦ 
ਵਾਲਾ, ਘਾਤਕ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ 


ਭਰਿੰਡਾਂ ਦੇ ਡੰਗਾਂ ਵਾਂਗ। 


ਇਕ ਦਮ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ ਜਲਣ, 
ਦਰਦ, ਡੰਗ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਚਿੱਟੀ 
ਤੇ ਪਾਸਿਆਂ ਦੀ ਲਾਲ ਹੋ ਜਾਣੀ, 
ਛਾਲਾ, ਬੁਖ਼ਾਰ, ਖ਼ੁਰਕ, ਚਮੜੀ 
ਦਾ ਹੈਮਰੇਜ। 

ਉਪਰਲੀ ਵਾਂਗ। 


ਪੇਨੇਰਾਈਨ ਕੀੜੀ ਉਪਰਲੀ ਵਰਗੀ _-- 


(28281900€13 
618੧3) 


ਕੜੀਆਂ 
ਬਰਾਊਨ ਸਪਾਈ- ਸਾਈਟੋਟਾੱਕ- ਕੱਟਣ _ਨਾਲ ਡੰਗ ਵਰਗਾ 


ਡਰ (1,080- 
66165 515.) 


ਟਿਕ ਆਦਿ 


ਸਿਨ, ਹੀਮੋਲਿ- _ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਣਾ ਜਾਂ ਜਲਣ 


ਅਤੇ ਦਰਦ ਹੋਣਾ, ਕੱਟ ਵਾਲੀ 
ਥਾਂ ਚਿੱਟੀ ਤੇ ਪਾਸਿਆਂ ਦੀ ਲਾਲ 
ਹੋ ਜਾਣੀ, ਛਾਲਾ ਬਣਨਾ, 


ਬਲੈਕ ਵਿਡੋ __ਨਿਊਰੋਟਾਂਕਜਿਨ 


ਅਗਿਆਤ 


(੩6੦00 
5]95.) ਦੋ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਲਾਲ ਬਿੰਦੂ 
ਰ੍ ਬਣਨਾ, ਥਾਂ ਦਾ ਸੁੱਜਣਾ, ਪੇਟ 
ਲੱਤਾਂ; ਛਾਤੀ ਅਤੇ ਪਿੱਠ ਵਿਚ 
ਸਖ਼ਤ ਪੀੜ ਤੇ ਕੜ੍ਹਵਲ ਪੈਣੇ 
12-48 ਘੰਟੇ ਤੱਕ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ 
ਮਤਲੀ, ਪਸੀਨਾ, ਸਾਹ ਦੀ 
ਸੰਨਤਾ, ਕੰਬਣੀ ਆਦਿ ਤਕ- 
ਰੀਬਨ 4% ਘਾਤਕ ਕੇਸ। 
ਟਰੈਜ਼ਲਾ ਵੱਖ ਵੱਖ ਜ਼ਹਿਰ ਦਾ ਅਸਰ ਘੱਟ ਹੀ 
_ 0002661% ਜ਼ਹਿਰਾਂ ਪਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕੱਟਣ ਦਾ ਦਰਦ 
5115. 8900 ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਪਿੰਨ ਚੁੱਭਣ ਦੇ 
196058518.) _ਹਲਕੀਆਂ ਹੀ __ਬਰਾਬਰ ਜਿਹਾ ਹੀ ਰੁੰਦਾ ਹੈ। 
ਅਨੂੰਹਾਂ ਨਿਊਰੋਟਾੱਕਸਿਨ, ਵੱਖ ਵੱਖ ਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ 
(68000709085 ਕਾਰਡੀਓਟਾੱਕ- _ਲੱਛਣ ਪ੍ਰਤੱਖ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪੂਛ 
58., 19605 __ ਸਿਨ, ਹਾਮੋਲਿ- ਤੋਂ ਡੰਗਣ ਨਾਲ ਇਕ ਦਮ ਤੇਜ਼ 
`_5]8., 16005 _ਟਿਕ, ਜਲਣ ਪੈਦਾ ਹੋਣਾ, ਸੋਜਸ਼ 
5125.) ਲੈਸੀਥੀਨੇਸ ਪਸੀਨਾ, ਬੇਚੈਨੀ, ਥੁਕ 
ਹਟ, ਪੇਟ ਤੇ ਛਾਤੀ ਵਿਚ 
ਦਰਦ, ਸੁੰਨਤਾ, ਸਾਹ ਦੀ ਤਕ- 
ਲੀਫ਼, ਕੜਵੱਲ, ਮੌਤ, ਮੌਤ-ਦਰ 
ਕਾਫ਼ੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ। 
ਇਕਾਈਨੋਡਰਮ 
ਕਰਾਊਨ-ਆਫ਼- ਅਗਿਆਤ ਦਰਦ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਜ਼ਖ਼ਮ 
ਫਿਸ਼ ਸੁੰਨਤਾ ਅਤੇ ਅਧਰੰਗ। 
(&680111850ਟ2 
[98801) 
ਅਰਚਿਨ ਦਾ ਅਧਰੰਗਂ। 
(01806703 
56(05090) 
ਸਮੁੰਦਰੀ ਅਰ- _ ਅਗਿਆਤ ਇਕ ਦ4 ਤੇਜ਼, ਫੈਲਦੀ ਹੋਈ 
ਚਿਨ (10%੦]:- ਦਰਦ, ਬੇਹੋਸ਼ੀ, _ ਸੁੰਨਤਾ 
॥1605105 ਪੱਠਿਆਂ ਦਾ ਅਧਰੰਗ, ਸਾਹ ਦੀ 
[1604105) ਤਕਲੀਫ, ਕਦੀ ਕਦਾਈ' ਮੌਤ। 
ਸ਼ਾਰਕ ਅਤੇ ਰੇ ਮੱਛੀਆਂ 
ਸਟਿੰਗ ਰੇ ਸਟਿੰਗ ਰੇ ਜ਼ਖ਼ਮ ਵਿਚੋਂ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ ਦਰਦ 
(10459805 518.) ਜ਼ਹਿਰ, ਕਾਰ- ਉਠਣਾ, ਲਹੂ ਦੇ ਦਬਾਉ ਦਾ 
ਪੱਠਿਆਂ ਦਾ ਅਧਰੰਗ, ਕਦੀ 


ਕਦਾਈਂ ਮੌਤ 


ਹੱਡਲ ਮੱਛੀਆਂ 
(18੦0005 __ ਜ਼ਹਿਰ, ਕੈਮਿਸ- ਜਾਣਾ ਤੇ ਰੋਗੀ ਦਾ ਦਰਦ ਨਾਲ 
01360) ਟਰੀ ਅਗਿਆਤ ਕਰਾਹ ਉਠਣਾ, ਸੁਰਤ ਨਾ 
` ਰਹਿਣਾ, ਜ਼ਖ਼ਮ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਦੀ 
ਥਾਂ ਸੁੰਨ ਹੈ ਜਾਣੀ, ਇਸ ਤੋਂ 
ਇਲਾਵਾ ਸੇਜਸ਼ ਲਾਲੀ, ਮਤਲੀ 
ਸਾਹ ਦੀ ਤਕਲੀਫ, ਕੜਵੱਲ 

ਰ ਅਤੇ ਮੌਤ। 

ਸਕਾੱਰਪੀਅਨ __ਸਕਾੱਰਪੀਅਨ __ਡੰਗ ਦਰਦ ਭਰਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, 
ਫਿਸ਼ (600- _ਫਿਸ਼ ਜ਼ਹਿਰ, ਇਕ ਦਮ ਇੰਨੀ ਜ਼ਿਆਦਾ 
8608 85.) _ਕੈਮਿਸਟਰੀ ਦਰਦ ਹੋਣਾ ਕਿ ਬੰਦੇ ਦਾ 
ਸੁਰਤ ਦਾ ਖੋ. ਬੈਠਣਾ, ਜ਼ਖ਼ਮ 
ਤੇ ਛਾਲਾ ਬਣ ਜਾਣਾ, ਅਧਰੰਗ, 
ਲਹੂ ਗੇੜ ਵਿਚ ਰੁਕਾਵਟ, ਕੜ- 
ਵੱਲ, ਮਤਲੀ, ਬਹੈਨੀ, ਸਾਹ ਦੀ 
ਰ੍ ਰ ਤਕਲੀਫ, ਕਦੀ ਕਦਾਈਂ ਮੌਤ। 
(6$੩॥੦੦]੩ __ ਜ਼ਹਿਰ, ਕੈਮਿਸ- ਸਕਾੱਰਪੀਅਨ ਮੱਛੀਆਂ ਵਾਲੇ 
5[98.) _ਟਰੀਂ ਅਗਿਆਤ ਲੱਛਣ ਪਰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਖ਼ਤਰ- 

ਨਾਕ। 

ਰੀਂਗਣੇ ਪ੍ਰਾਣੀ 


ਗਿਲਾ ਮੋਨਸਟਰ _ਹੀਲੋਡਰਮਾ ਕੱਟਣ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਤੇ ਦਰਦ, 
(16890 _ ਜ਼ਹਿਰ, ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਸੇਜਸ਼, ਕਮਜੋਰੀ, ਕੰਨਾਂ ਵਿਚ 
505[06੦(08) ` ਤੇ ਨਿਊਰੋਟਾੱਕ- ਸ਼ਾਂ ਸ਼ਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਆਉਣੀ, 
ਸਿਨ ਮਤਲੀ, ਸਾਹ ਦੀ ਤਕਲੀਫ਼, 
ਲਹੂ ਗੇੜ ਵਿਚ ਰੁਕਾਵਟ, ਮੌਤ 
ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। 
ਸੱਪ (ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਵਿਸ- - 
ਥਾਰ ਲਈ ਵੇਖੋ 
ਸੱਪ) 
_ਬਣਧਾਰੀ ਪ੍ਰਾਣੀ 
ਡੱਕ-ਬਿਲਡ ਪਲੈ- ਪ੍ਰੋਟੀਏਸ ਅਤੇ _ਇਕ ਦਮ ਤੇਜ਼ ਦਰਦ, ਸੇਜਸ਼, 


ਟੀਪਸ ((॥੪- __ਹੋਰ ਐਨਜ਼ਾਂਈਮ ਡੰਗ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਦਾ ਲਾਲ ਹੋ 
911060₹1161105 ਜਾਣਾ, ਬੇਹੋਸ਼ੀ, ਜ਼ਖ਼ਮ ਦੇ 
8118119105) ਦੁਆਲੇ ਸੁੰਨਤਾ, ਬੇਚੈਨੀ, ਮੌਤ 


ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। 
ਛੋਟੀ ਪੂਛ ਵਾਲੇ _ਨਿਊਰੋਟਾੱਕਸਿਨ, ਕੱਟ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਤੇ ਦਰਦ ਤੇ 
ਸੂ (810੧੩ _ ਪ੍ਰੋਟੀਓਲਿਟਿਕ ਲਾਲੀ, ਇਕ ਦਮ ਦਰਦ ਦਾ 
(॥ਟ੧1੯8003) ਵਧਣਾ, ਕਈ ਦਿਨ ਬਾਅਦ 
ਨੀਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 
ਸੇਲੈਨੋਡਾਨ ਉਪਰਲੇ ਵਰਗੀ _ - 
(501686001 
[187300%05) 


ਯੂਰਪੀ ਪਾਣੀ ਦਾ ਉਪਰਲੇ ਵਰਗੀ _-- 
ਸੂ (04੬੦॥195 
੮016195) 


- 185 


ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੀ ਵੰਡ-1 ਲਾਈਟੋਕਾਰਪਸ, 2 
ਕੋਨਸ, 3 ਬ੍ਰਿਸਲ ਵਰਮ (20000), 4 ਸਮੁੰਦਰੀ ਐਨੀਮੋਨ, 5 
ਬ੍ਰਿਟਲ ਸਟਾਰ, 6 ਸਮੁੰਦਰੀ ਅਰਚਿਨ, 7 ਸਟਾਰ ਫਿਸ਼, 8 ਅੱਠਬਾਹੇ/9 
ਕਾਈਰਾਪਸੈਲਮਸ, 10 ਮੂਨ ਜੈਲੀ ਫਿਸ਼, 11 ਟੋਡ ਫਿਸ਼, 12 ਸਮੁੰਦਰੀ 
ਸੱਪ, 13 ਬਟਰਫ਼ਲਾਈ ਫਿਸ਼, 14ਸਕਾੱਰਪੀਅਨ ਫਿਸ਼, 15 ਰੈਬਿਟ ਫਿਸ਼, 
16 ਕਟਲ ਫਿਸ਼, 17 ਸਕੁਇਡ 18 ਸਰਜਨ ਫਿਸ਼, 19 ਟ੍ਰਿਗਰ ਫਿਸ਼, 20 
`ਸਟਿੰਗ ਰੇ। 

ਇਨ੍ਹਾਂ ਵੱਖ ਵੱਖ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਆਹਾਰ 
ਅਤੇ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨਾਂ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਹ ਵੱਖ 
ਵੱਖ ਕਿਸਮ ਦਾ ਜੀਵਨ ਜਿਉਣ ਲੱਗੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਦਰ 
ਜ਼ਹਿਰੀਲਾ ਮਾਦਾ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਜਿਹੜਾ ਸ਼ਾਇਦ ਸਵੈ-ਰੱਖਿਆ ਦਾ ਹੀ 
ਇਕ ਸਾਧਨ ਸੀ। 


ਜਹਿਰੀਲੇ ਪ੍ਰਾਣੀ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਹਨ। ਇਕ ਉਹ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ 
ਸਰੀਰ ਵਿੰਚ ਜ਼ਹਿਰ ਬਣਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਖਾਣ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਹਿਰ ਦਾ 
ਅਸਰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਉਹ ਜਿਹੜੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਹਿਰ ਨੂੰ 
ਇਕ ਖ਼ਾਸ ਅਪਰੇਟਸ ਜਾਂ ਬਣਤਰ ਰਾਹੀਂ ਦੂਜਿਆਂ ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲ ਕਰਦੇ 
ਹਨ। 
ਰ (ਡੰਗ ਮਾਰਨ ਵਾਲੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੇ ਇਲਾਜ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਈ 
ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਾਵਧਾਨੀਆਂ ਅਤੇ ਜ਼ਹਿਰਾਂ ਦੇ ਇਸਤੇਮਾਲ 
ਦੇ ਵਿਸਥਾਰ ਲਈ ਵੇਖੋ 'ਜ਼ਹਿਰ) 


ਹ. ਪੁ. -ਸ_ ਟੂ. ਜੂਨ 77: 26; ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮੈ. 14 : 606 


ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਪੰਦੇ : ਇਹ ਅਜਿਹੇ ਪੌਦੇ ਹਨ ਜੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਜਾਂ 
ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਜੇਕਰ ਖਾ ਲਏ ਜਾਣ ਜਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛੂਹ ਲਿਆ ਜਾਵੇ 
ਤਾਂ ਇਹ ਮਾੜਾ ਅਸਰ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਸਾਰੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ 
ਨੁਕਸਾਨਦਾਇਕ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਕੁਝ ਜਾਤੀਆਂ ਆਮ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿਚ 
_ ਜ਼ਹਿਰੀਲੀਆਂ ਹਨ ਜਦੋ' ਕਿ ਕੁਝ ਕੁ ਜਾਤੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿਚ 
ਹੀ ਜ਼ਹਿਰੀਲੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਦਿਆਂ ਵਿਚ ਜਹਿਰੀਲਾ ਮਾਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ 
ਥਾਂ ਤੇ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 

ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਮਾਦੇ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ--ਰਿਸੇ ਵੀ ਪੌਦੇ ਦਾ 
ਜ਼ਹਿਰੀਲਾਪਣ ਕਾਰਬਾਨਿਕ ਯੋਗਿਕਾਂ ਦੇ ਚਾਰ ਗਰੁੱਪਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕਿਸੇ ਇਕ 
ਦੀ ਹੋਂਦ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਐਲਕੇਲਾਇਡ ਗਲਾਕੋਸਾਇਡ, ਬਰੇਜ਼ੇ 
ਜਾਂ ਕਾਰਬਾਨਿਕ ਤੇਜ਼ਾਬ ਆਦਿ। 

ਸਰੀਰਕ ਅਸਰ ਕਿਰਿਆ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ: ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਪੌਦੇ 
ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਲੇ ਸਰੀਰਕ ਅਸਰ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਵੰਡੇ ਜਾ 
ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਨ (1) ਖ਼ੂਨ 
ਤੇ ਅਸਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਜ਼ਹਿਰ, ਜਿਵੇਂ ਪਰੂਨਸ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਦੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ, 
ਕੈਸਟਰ ਬੀਨਜ਼ ਦੇ ਬੀਜ (2) ਨਾੜੀਆਂ ਤੇ ਅਸਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਜ਼ਹਿਰ, 
ਜਿਵੇਂ ਜ਼ਹਿਰੀਲੀਆਂ ਖੁੰਬਾਂ, ਜਿਮਸਨ ਵੀਡ (ਧਤੂਰਾ) ਅਤੇ ਹੈਨਬੇਨ (3) 
ਪੇਸ਼ੀਤੰਤਰ (ਨਿਉਰੋ-ਮਸਕੁਲਰ) ਜ਼ਹਿਰ, ਜਿਵੇਂ ਅਰਗਟ, ਫਾਕਸਮਲੋਫ 
ਅਤੇ ਕਿਊਰੇਰ ਆਦਿ ਤੇ ਪੇਸ਼ੀਆਂ ਤੇ ਅਸਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਜ਼ਹਿਰ ਜਿਵੇਂ 
ਵੀਰੇਡਰਮ ਅਤੇ (4) ਚਮੜੀ ਉੱਤੇ ਖੁਰਕ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਜ਼ਹਿਰ 
ਜਿਵੇਂ ਜ਼ਹਿਰੀਲੀ ਆਈ ਵੀ, ਪਾਰਸਨਿਪ, ਸਰ੍ਹੋ, ਜ਼ਹਿਰੀਲੀ ਲੱਕੜ ਅਤੇ 
ਯੂਫੋਰਬੀਆ ਮਾਰਜੀਨੇਟਾ ਆਦਿ। 

ਛੂਹਣ ਨਾਲ ਜ਼ਹਿਰੀਲਾ ਅਸਰ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪੌਦੇ-- 
ਚਮੜੀ ਵਿਚ ਜ਼ਹਿਰ ਪੈਦਾ ਹੋਣਾ ਜਾਂ ਖੁਰਕ ਅਜਿਹੇ ਜ਼ਹਿਰਾਂ ਕਾਰਨ ਹੀ 
ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਕਿਰਿਆ ਮਾਮੂਲੀ ਜਿਹੀ ਖੁਰਾਕ ਤੋਂ 
ਦਰਦਨਾਕ ਸੇਜ਼, ਜਿਸ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਵਾਲੇ ਮੋਹਕੇ ਜਿਹੇ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੇ 
ਹਨ, ਕਈ ਦਿਨਾਂ ਜਾਂ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਤੱਕ ਰਹਿ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ 
ਪੌਦਿਆਂ ਵਿਜ਼ ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਕਿਰਿਆ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ 
ਜ਼ਹਿਰੀਲਾ ਮਾਦਾ ਬਰੋਜ਼ੇ ਵਰਗਾ ਜਾਂ ਦੋਧਕ ਰਸ, ਇਕੱਠਾ ਹੋਇਆ 


ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਪੌਦੇ 


ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜ਼ਹਿਰ ਵਾਲੇ ਲੱਛਣਾਂ ਦੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਰੋਗੀ ਦੀ ਗ੍ਰਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ 
ਅਤੇ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਮਾਦੇ ਨਾਲ ਛੂਹ ਦੀ ਦਰ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। 





ਜ਼ਹਿਰੀਲੀ ਆਈਵੀ 


ਚਮੜੀ ਦੇ ਖੁਰਕ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪੌਦਿਆਂ ਵਿਚ ਐਨਾਕਾਰੜੀਏਸੀ, 
ਯੂਫੋਰਬੀਏਸੀ ਨੈਟਲਜ਼ ਅਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਪੌਦੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਐਨਾਕਾਰ- 
ਡੀਏਸੀ ਕੁਲ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਪੌਦੇ ਜਿਵੇਂ ਜ਼ਹਿਰੀਲੀ ਆਈ ਵੀ ਅਤੇ ਜ਼ਹਿਰੀਲਾ 
ਓਕ, ਜ਼ਹਿਰੀਲਾ ਸੁਮੈਕ ਤੇ ਜ਼ਹਿਰੀਲੀ ਡੰਗਵੁਡ ਅਤੇ ਜਾਪਾਨੀ ਲੈਕੁਅਰ 
ਰੁੱਖ ਜੋ ਸੀਤ ਖੰਡਾਂ ਵਿਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ! 


ਯੂਫੋਰਬੀਏਸੀ ਕੁਲ ਦੇ ਕੁਝ ਪੌਦੇ ਛੂਹਣ ਤੇ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਮਾਦੇ 
ਕਾਰਨ ਖੁਰਕ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਛੂਹੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ 
ਗ੍ਰਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੌਦਿਆਂ ਵਿਚ ਯੂਫੋਰਬੀਆ 
ਦੀਆਂ ਕਈ ਜਾਤੀਆਂ ਜਿਸ ਵਿਚ ਯੂਫੋਰਬੀਆ ਮਾਰਜੀਨੈਟਾ (68੦%- 
00-(002 ॥100080%) ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਦੇ ਸਿਰੇ ਚਿੱਟੇ ਹੁੰਦੇ 
ਹਨ। 

ਕੁਝ ਪੌਦੇ ਜ਼ਹਿਰ ਰਹਿਤ ਪਰ ਕੰਡੇ ਜੁੱਭਣ ਵਾਂਗ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਵਾਲੀ 
ਖੁਰਕ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਿੱਛੂ ਬੂਟੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਪੌਦਿਆਂ ਤੇ ਤਿੱਖੇ, ਚਮਕੀਲੇ, ਗਿਲਟੀਮਈ ਵਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੇ ਅੰਦਰੋਂ 
ਇਕ ਖੁਰਕ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਣ ਵਾਲੇ ਪਦਾਰਥ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। 
ਇਹ ਵਾਲਾਂ ਦੇ ਛਿੱਲੇ ਜਾਣ ਨਾਲ ਚਮੜੀ ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 

ਬਹੁਤ ਕਿਸਮਾਂ'` ਦੇ ਹੋਰ ਵੀ ਪੌਦੇ ਛੂਹਣ ਨਾਲ ਖੁਰਕ ਦਾ 
ਅਹਿਸਾਸ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲੀ ਪਾਰਸਨਿਪ, ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ _. 
ਫ਼ੁੱਲਾਂ ਤੋਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਭੋਜਨ ਵੀ ਕਈ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਵਿਚ ਖੁਰਕ 
ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। 

ਖਾਣ ਨਾਲ ਜ਼ਹਿਰ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪੌਦੇ--ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ 
ਪੌਦੇ ਜੇ ਖਾਧੇ ਜਾਣ ਉਪਰੰਤ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਹ 
ਸੁਆਦਲੇ ਹੀ ਹੋਣ, ਸਿਵਾਇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਖਾਧੇ ਜਾਣ ਨਾਲ। 
ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰੰਢ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੇ ਖਾਧੇ ਜਾਣ ਨਾਲ ਜ਼ਹਿਰ _ 
ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਦਾ ਕੁਝ ਅੰਸ਼ ਹੀ ਬੱਚਿਆਂ ਵਾਸਤੇ ਜ਼ਹਿਰੀਲਾ ਹੋ ਸਕਦਾ 
ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੌਦਿਆਂ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਲੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਮਿਲਣ ਵਾਲੇ 
ਜ਼ਹਿਰ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਹੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ' ਹੈ। 
__ ਜੜ੍ਹਾਂ--ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਜੇਕਰ ਖਾਧੀਆਂ ਜਾਣ 
ਤਾਂ ਇਹ ਗੰਭੀਰ ਜਾਂ ਘਾਤਕ ਅਸਰ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ (1) 
ਐਰੀਸੀਮਾ (2808 91002 7008), ਪੌਦੇ ਦੇ ਪ੍ਰਕੰਦ ਵਿਚ ਕੈਲਸ਼ੀਅਮ 
ਆਕਸੈਲੇਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੇਕਰ ਇਸ ਨੂੰ ਕੱਚੇ ਹੀ ਖਾਧਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ 
ਇਸ ਨਾਲ ਮੂੰਹ ਦੀ ਝਿੱਲੀ ਵਿਚ ਸੋਜ਼ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। (2) ਜਿਗੈਡੈਨਸ, 


ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਪੌਦੇ 


ਇਸ ਦੇ ਪਤਰਕੰਦ ਵਿਚ ਜ਼ਹਿਰੀਲਾ ਜਿਗੈਡੇਨੀਲ ਐੱਲਕੇਲਾਇਡ ਹੁੰਦਾ 
ਹੈ ਜੋ ਕਈ ਵਾਰੀ ਬੱਚਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਖਾਧਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ (3) 
ਆਰਥੀਨੋਗੈਲਮ (60402-06੬06) ਦੇ ਸਾਰੇ ਹਿੱਸੇ ਹੀ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ 
ਹੁੰਦੇਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਤਰਕੰਦਾਂ ਨੂੰ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਤੋਂ ਪਰ੍ਹੇ ਹੀ 


ਰੱਖਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ (4) ਐਮੈਰੇਲਿਸ ਦੇ ਪਤਰਕੰਦ ਵੀ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ 


ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਐੱਲਕੇਲਾਇਡ ਹੁੰਦੇ ਹਨ (5)ਕਿਊਟਾ 
(੧੩੯੦7 ॥ਗ0੦੦੬) ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਜ਼ਹਿਰੀਲਾ ਬਰੋਜ਼ਾ ਹੁੰਦਾ 
ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਖਾਣ ਨਾਲ ਘਾਤਕ ਜ਼ਹਿਰੀਲਾ ਅਸਰ ਪੈਦਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ 
(6) ਆਲੂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿਚ ਜ਼ਹਿਰੀਲਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਇਹ 
ਜ਼ਮੀਨੀ ਸੜ੍ਹਾ ਤੇ ਉੱਗਿਆ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਇਸ 
ਦਾ ਰੰਗ ਹਰਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਇਸੇ ਲਈ ਹਰੇ ਰੰਗ ਦੇ ਆਲੂ ਨਹੀਂ 
ਖਾਧੇ ਜਾਣੇ ਚਾਹੀਦੇ। 

ਕਰੂੰਬਲਾਂ ਅਤੇ ਪੱਤੇ--ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਰੂੰਬਲਾਂ 
ਅਤੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਿਚ ਜ਼ਹਿਰੀਲਾ ਮਾਦਾ ਹੇ ਸਕਦਾ ਹੈ (1) ਪ੍ਰੋਕਵੀਡ, 
ਇਜ ਦੀਆਂ ਨਵੀਆਂ ਕਰੂੰਬਲਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੋਥਰਬ ਵਾਂਗ ਪਕਾਇਆ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਖਾਣ ਯੋਗ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਪਕਾਉਣ ਸਮੇਂ ਪਿਛੇ ਰਹਿ 
ਗਿਆ ਪਾਣੀ ਕੱਢ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਤਾਜ਼ੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ 
ਬਦਲ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ-ਤਾਂ ਕਿ ਜ਼ਹਿਰੀਲਾ ਮਾਦਾ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਸਕੇ 
(2) ਜ਼ਹਿਰੀਲਾ ਹੈਮਲੋਕ; ਜਦ ਬੱਚੇ ਇਸ ਦੇ ਪੱਤੇ ਜਾਂ ਤਣਾ ਖਾ ਲੈਂਦੇ 
ਹਨ ਤਾਂ ਇਸ ਨਾਲ ਜ਼ਹਿਰੀਲਾ ਅਸਰ ਪੈਦਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ (3) 
ਫੂਲਜ਼ਪਾਰਸਲੇ, ਇਕ ਸਾਲੀ ਪੌਦਾ ਜਿਸ ਨੂੰ ਗਾਰਡਨ ਪਾਰਸਲੇ ਸਮਝਕੇ 
ਖਾ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਖਾਧੇ ਜਾਣ ਉਪਰੰਤ ਇਹ ਘਾਤਕ ਅਸਰ ਪੈਦਾ 
ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ (4)ਟੈੱਸੀ (180੩੦੦(0॥੧੧॥॥1276);ਇਸ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ 
ਤੋਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਚਾਹ ਜ਼ਹਿਰੀਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਅਧਿਕ 
ਖ਼ੁਰਾਕ ਘਾਤਕ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। 


ਫ਼ੱਲ--ਭਾਵੇਂ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਫ਼ੁੱਲ ਜਾਣ ਬੁਝ ਕੇ ਨਹੀਂ 
ਖਾਧੇ ਜਾਂਦੇ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਟਾਈਗਰ ਲਿੱਲੀ ਦੇ ਫ਼ੁੱਲ ਜਾਂ ਅੱਖਾਂ ਜੇਕਰ 
ਬੱਚੇ ਖਾ ਜਾਣ ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਘਾਤਕ ਨਤੀਜੇ ਨਿਕਲ ਸਕਦੇ ਹਨ, 


ਕਿਉਂਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਾਗ ਕੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਐਂ ਲਕੇਲਾਇਡ ਹੁੰਦਾ ਹੈ 


ਜੇ ਦੂਸਰੇ ਲਿੱਲੀ ਪੌਦਿਆਂ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। 

ਮਾਦਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਖਾਧੇ ਨਹੀਂ 
ਜਾਣੇ ਚਾਹੀਦੇ (1) ਬੈਲਬੈਰੀ ਇਕ ਬਹੁ-ਸਾਲੀ ਝਾੜੀ ਹੈ ਜਿਸ ਉਪਰ 
ਚਮਕੀਲੇ ਲਾਲ ਜਾਂ ਚਿੱਟੇ ਰੰਗ ਦੀਆਂ ਬੈਰੀਆਂ ਲਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ 
ਲਗਭਗ 1.25ਸੈਂ. ਮੀ. ਆਕਾਰ ਦੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਸੁਆਦਲੀਆਂ 
ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਦਰਮਿਆਨੇ ਦਰਜੇ ਦੀ ਜ਼ਹਿਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 
(2) ਬੈਲਾਡੋਨਾ ਇਕ ਬਹੁ-ਸਾਲੀ ਪੌਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਘੰਟੀ ਨੁਮਾ ਭੱਦੇ 
ਜਾਮਨੀ ਰੰਗ ਦੇ ਫ਼ੁੱਲ ਅਤੇ ਕਾਲੀਆਂ ਬੈਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ 
ਵਿਚੋਂ ਜਾਮਨੀ ਰੰਗ ਦਾ ਰਸ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਹਰ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ 
ਇਕ ਜ਼ਹਿਰੀਲਾ ਐੱਲਕੇਲਾਇਡ ਹਾਇਓਸਾਇਐਮੀਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। (3) 
ਬਿਟਰਸਵੀਟ (6੬86005) ਇਕ ਸਖ਼ਤ ਲੱਕੜ ਵਾਲੀ ਵੇਲ ਹੈ ਅਤੇ 


ਪਤਝੜ ਰੁੱਤ ਵਿਚ ਸੰਤਰੀ ਲਾਲ ਰੰਗ ਦੇ ਬੈਰੀ ਵਰਗੇੱਛੱਲ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ` 


ਹੈ, ਜੋ ਸਜਾਵਟ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਿਰਮਚੀ ਗੁੱਦੇ 
ਵਿਚ ਇਕ ਦਰਮਿਆਨਾ, ਮਿੱਠਾ ਅਤੇ ਭੈੜੇ ਸੁਆਦ ਵਾਲਾ ਜ਼ਹਿਰੀਲਾ 
ਪਦਾਰਥ ਸੀਲੈਸਟਰਿਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। (4) ਮਕੇਅ ਲਗਭਗ 2 ਸੈ. ਮੀ 
ਇਕ-ਸਾਲੀ ਝਾੜੀ ਨੁਮਾ ਪੌਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਹੇਠਾਂ ਨੂੰ ਡਿੱਗੇ ਹੋਏ ਕਾਲੇ 
ਗੋਲਾਕਾਰ ਫ਼ਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੱਧ ਪੱਕੇ ਫ਼ਲ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਹੁੰਦੇ 
ਹਨ ਜਦ ਕਿ ਪੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਫ਼ਲ ਖਾਣ ਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। (5) ਧਰੇਕ 
(ਡੇਕ) ਉਸ਼ਣ ਖੰਡੀ ਖੇਤਰਾਂ ਦਾ ਇਕ ਰੁੱਖ ਹੈ ਜਿਸ ਤੇ ਖੁਸ਼ਬੂਦਾਰ 


ਜ਼ਾਂਮਨੀ ਰੰਗ ਦੇ ਫ਼ੁੱਲ ਲਗਦੇ ਹਨ ਤੇ ਫਿਰ ਹਲਕੇ ਪੀਲੇ ਜ਼ੰਗ ਦੇ ਫ਼ਲ 


186 


ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਗੁੱਦੇ ਵਿਚ ਅਧਰੰਗ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਇਕ 
ਜ਼ਹਿਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। (6) ਡੈਫਨ; ਇਕ ਛੋਟੀ ਝਾੜੀ ਹੈ ਜਿਸ ਉਪਰ ਬਹਾਰ 





ਰੁੱਤ ਵਿਚ ਖ਼ੁਸ਼ਬੂਦਾਰ ਚਮਕੀਲੇ ਫ਼ੁੱਲ ਲਗਦੇ ਹਨ ਤੇ ਫਿਰ ਸੰਤਰੀ ਜਾ 
ਲਾਲ ਰੰਗ ਦੇ ਬੈਰੀ ਵਰਗੇ ਫ਼ਲ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਬਹੁਤ 
ਥੋੜ੍ਹੇ ਫ਼ਲ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿਚ ਘਾਤਕ ਅਸਰ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। (7) 
ਇਗਲਿਸ਼ ਆਈਵੀ (ਸਏ0ਟ98 ੧੬੩); ਇਕ ਸੰਦਾ ਬਹਾਰ ਵੇਲ ਹੈ 
ਜਿਸ ਉਪਰ ਕਾਲੇ ਜਾਂ ਸੰਤਰੀ ਰੰਗ ਦੀਆਂ ਬੈਰੀਆਂ ਲਗਦੀਆਂ ਹਨ 
ਜੋ ਕਈ ਵਾਰ ਬੱਚੇ ਖਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ (8) ਈਉਨਿਮਸ ਪੌਦੇ ਦੇ ਲਾਲ ਰੰਗ 


ਦੇ ਕੈਪਸੂਲ ਅਤੇ ਬੀਜਾਂ ਵਿਚ ਦਰਮਿਆਨਾ ਜ਼ਹਿਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ (9) 


ਯੂਰਪੀਅਨ ਬਿਟਰਸਵੀਟ ਇਕ ਉਪਰ ਚੜ੍ਹਾਈ ਜਾਣੇ ਵਾਲੀ ਵੇਲ ਹੈ 
ਜਿਸ ਉਪਰ ਚਿੱਟੇ ਰੰਗ ਦੇ ਫ਼ੁੱਲ ਲਗਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਚਮਕੀਲੇ ਲਾਲ 
ਰੰਗ ਦੀਆਂ ਬੈਰੀਆਂ ਲਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਦਰਮਿਆਨਾ 
ਜ਼ਹਿਰੀਲਾ ਐੱਲਕੇਲਾਇਡ ਸੋਲੇਨੀਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। (10) ਹੈਨਥਨ ਇਕ 
ਕਾਫ਼ੀ ਸਾਖ਼ਾਵਾਂ ਵਾਲਾ ਪੌਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਫ਼ਲ ਵਿਚ ਇਕ ਐੱਲਕੇਲਾਇਡ 
ਹਾਇਓਸਾਇਐਮੀਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ (12) ਹੌਲੀ (8); ਆਕਰਸ਼ਿਕ ਲਾਲ, 
ਪੀਲੇ ਜਾਂ ਕਾਲੇ ਰੰਗ ਦੀਆਂ ਬੈਰੀਆਂ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕੁਝ ਹੱਦ 
ਤੱਕ ਜ਼ਹਿਰੀਲੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। (12) ਜੈਰੂਸਲਮ ਚੈਰੀ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ 
ਸਜਾਵਟੀ ਪੌਦੇ ਵਜੋਂ ਗਮਲਿਆਂ ਵਿਚ ਉਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ 
ਫ਼ਲ ਗੋਲਾਕਾਰ ਬੈਰੀ ਦੇ ਰੂਪ ਫ਼ਿਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਫ਼ਲਾਂ ਵਿਚ ਕਾਫ਼ੀ 
ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਪਦਾਰਥ ਹੁੰਦੇ ਹਨ (13) ਧਤੂਰਾ ਇਕ-ਸਾਲੀ ਜੰਗਲੀ ਬੂਟੀ 
ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਚਮਕੀਲੇ ਚਿੱਟੇ ਜਾਂ ਜਾਮਨੀ ਰੰਗ ਦੇ ਫ਼ੁੱਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ 
ਫ਼ੁੱਲ 7.5 ਸੈਂ. ਮੀ. ਤੋਂ 15 ਸੈ. ਮੀ. ਤੱਕ ਲੰਬੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੇ ਫਿਰ 
ਕੰਡੇਦਾਰ ਫ਼ਲੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅੱਧ-ਪੱਕੀਆਂ ਫ਼ਲੀਆਂ ਅਤੇ ਬੀਜ 
ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਘਾਤਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ (14) ਸੈਨਚਿਨੀਅਲ ਟ੍ਰੀ (ਜਗ 
[੦7੧੩॥੦ 0:8060113) ਇਕ ਛੋਟਾ ਉਪ-ਉਸ਼ਣ ਰੁੱਖ ਹੈ ਜੋ 
ਯੂਫੋਰਬੀਏਸੀ ਕੁਲ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੈ, ਇਸ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਦੋਧਕ ਰਸ 
ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਬੈਰੀ ਵਰਗੇ ਫ਼ਲ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ (15) 
ਮੈਟਰੀਮੋਨੀਵਾਈਨ (1%ਨਗਸ ॥੬10ਸਮੰਹ100॥); ਸੌਲੇਨੇਜੀ ਕੁਲ ਦੀ 
ਇਕ ਵੇਲ ਹੈ। ਇਸ ਉਪਰ ਕੁਝ ਕੁ ਕੰਢੇ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਫ਼ਲਾਂ 
ਵਿਚ ਇਕ ਜ਼ਹਿਰੀਲਾ ਐੱਲਕੇਲਾਇਡ ਹੁੰਦਾ ਹੈ (16) ਮੇਐਪਲ 
ਚਰਾਗਾਹਾਂ ਦੀ ਇਕ ਬੂਟੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਪੱਤੇ ਛਤਰੀ-ਨੁਮਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ 
ਇਸ ਦੇ ਬੈਰੀਨੁਮਾ ਫ਼ਲ ਖਾਣ ਯੋਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਅੱਧ ਪੱਕੇ ਹਰੇ ਫ਼ਲ 
ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। (17) ਮਿਸਟਲੈਟੋ ਇਕ ਸਦਾ-ਬਹਾਰ 


187 


ਪੌਦਾ ਹੈ ਜੇ ਦਰਖ਼ਤਾਂ ਤੇ ਪਰਜੀਵੀ ਪੰਦਿਆਂ ਵਜੋਂ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। (18) 
ਪੋਕੀਵੀਡ ਵਿਚ ਇਕ ਜ਼ਹਿਰੀਲਾ ਸੈਪੇਨਿਲ ਅਤੇ ਐੱਲਕੇਲਾਇਡ ਹੁੰਦੇ 
ਹਨ (20) ਪਰੀਵੈਟ (14805008) ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਾੜ ਦੇ ਕੰਮ 
ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਪੌਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਚਿੱਟੇ ਫੁੱਲਾਂ ਤੋਂ ਬਣੇ ਫ਼ਲਾਂ ਵਿਚ 
ਜ਼ਹਿਰੀਲਾ ਪਦਾਰਥ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਘਾਤਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। 

ਖੁੰਬਾਂ--ਮਨੁੱਖ ਵਿਚ ਖੁੰਬਾਂ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਜ਼ਹਿਰੀਲਾ ਅਸਰ 
ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਖੁੰਬਾਂ ਵਿਚ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ 
ਐੱਲਕੇਲਾਇਡ ਜਿਵੇਂ ਮਸਕੇਰੀਨ ਅਗੇਰੀਸ਼ੀਨ ਅਤੇ ਵੈਲੀਨ ਵਰਗੀਆਂ 
, ਜ਼ਹਿਰੀਲੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਿਸੇ ਨਿਪੁੰਨ ਵਿਅਕਤੀ ਦੁਆਰਾ 
ਹੀ ਕੀਤੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। 


ਪੌਦੇ--ਵੱਖ ਵੱਖ ਦੇਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਪੌਦੇ ਹਨ, 
ਜੋ ਜੇਕਰ ਖਸ਼ੂਆਂ ਦੁਆਰਾ ਖਾ ਲਏ ਜਾਣ ਤਾਂ ਜ਼ਹਿਰੀਲਾ ਅਸਰ ਪੈਦਾ 
ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।-ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਕਾਕਲਬਰ, ਮਕੋਅ, ਵਾਟਰ ਹੈਮਲਾਕ, 
ਹਨ। 

ਹ. ਪੁ.ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 18: 104 

ਜ਼ਕਰੀਆ ਖ਼ਾਨ : ਇਹ ਅਬਦੁਲ ਸਮਦ ਖ਼ਾਂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ 
ਅਤੇ ਸ਼ਾਹ ਨਵਾਜ਼ ਦਾ ਪਿਤਾ ਸੀ। ਇਸਨੂੰ ਖ਼ਾਨ ਬਹਾਦਰ ਦਾ ਖ਼ਿਤਾਬ 
ਹਾਸਲ ਸੀ। ਖ਼ਾਲਸੇ ਇਸਨੂੰ ਖ਼ਾਨੂੰ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਸੈਂਦਦੇ ਸਨ। 


' ਜ਼ਕਰੀਆ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਜੰਮੂ ਦੇ ਫ਼ੌਜਦਾਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। 
ਇਸ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਕੁਚਲਣ ਲਈ ਪੂਰਾ ਤਾਣ ਲਗਾਇਆ। 
ਬੰਦਾ ਬਹਾਦਰ ਨੂੰ ਇਸੇ _ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਵਿਚ ਕੈਦੀ `ਬਣਾ ਕੇ 
ਦਿੱਲੀ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ 
1726 ਈ. ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਗਵਰਨਰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। 

__ਇਸ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਬਣਨ ਨਾਲ ਸਿੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਕਠੋਰਤਾ ਦਾ 
ਸਮਾਂ ਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਨੇ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿਚ ਲੁਕੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਲੱਭ ਕੇ 
ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਪਰਬਤੀ ਸੈਨਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਦੇ ਸਿਪਾਹੀ 
ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਲੱਭ ਕੇ ਇਸ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਵਿਚ 
ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਬਾਹਰ ਲਿਆ ਕੇ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਥਾਂ ਨੂੰ 
ਸੀਸ ਗੰਜ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਜ਼ਕਰੀਆਂ ਖ਼ਾਨ ਨੇ 
ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਨੱਕ ਵਿਚ ਦਮ ਕਰਨ ਲਈ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਸਿਰਾਂ ਉਪਰ ਇਨਾਮ 
ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰਾਂ ਦਾ ਇਕ ਗੁੰਬਦ ਜਿਹਾ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰ 
ਦਿੱਤਾ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚ ਹਲਚਲ ਮੱਚ ਗਈ। 

ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਲੁਕ ਛਿਪ ਕੇ ਸ਼ਾਹੀ ਫ਼ੌਜ ਅਤੇ ਖਜ਼ਾਨੇ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ 
ਲੁਟਿਆ ਜਿਸ ਨਾਲ ਜ਼ਕਰੀਆ ਖ਼ਾਨ ਸੋਚਾਂ ਵਿਚ ਪੈ ਗਿਆ। ਉਸਨੇ 
ਨੂੰ ਧਰਮ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਭੜਕਾ ਦਿੱਤਾ। ਜਹਾਦ ਦਾ ਨਾਹਰਾ 
ਮਾ ਚੁੰਡੇ ਥੱਲੇ ਇਕੱਠੇ ਕਰ ਲਿਆ। ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ 

ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਗਠਿਤ ਕਰ ਲਿਆ। ਮਿਲੋਵਾਲ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੈਦਰੀ ਫ਼ੌਜ 
ਟਲ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਟੱਕਰ ਹੋ ਗਈ। ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਹੋਦਰੀ ਫ਼ੌਜ ਨੰ ਨੱਕ 
ਨਾਲ ਚਣੇ ਚਬਾਏ ਤੇ ਹੈਦਰੀ ਝੰਡੇ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ। ਜ਼ਕਰੀਆ ਖ਼ਾਨ 
ਦੀ ਇਹ ਯੋਜਨਾ ਵੀ ਮਿੱਟੀ ਵਿਚ ਮਿਲ ਗਈ। 


ਇਸ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਜ਼ਕਰੀਆਂ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਸੰਧੀ ਕਰਨਾ 
ਹੀ ਉਚਿੱਤ ਸਮਝਿਆ। ਉਸਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਦੀਪਾਲਪੁਰ, ਕੰਗਨਵਾਲ ਅਤੇ 
ਝੱਬਾਲ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਜਾਗੀਰ ਦੇ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨੇਤਾ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ 
ਨੂੰ ਨਵਾਬ ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਦਿੱਤੀ। ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਜਾਗੀਰਾਂ 
ਜ਼ਬਤ ਕਰਕੇ ਮੁੜ ਤੋਂ ਅਤਿਆਚਾਰ ਕਰਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਦਿਵਾਲੀ 
ਦੇ ਮੌਕੇ ਤੇ ਲਖਪਤ ਰਾਇ ਨੂੰ ਭੇਜ ਕੇ ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਬਹੁਤ 


ਜ਼ਕਾਤ 
ਸਾਰੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਕਤਲ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਸ੍ਰੀ 
ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਰਾਹਾਂ ਤੇ ਫ਼ੌਜ ਤਾਇਨਾਤ ਕਰ 
ਦਿੱਤੀ। _` ਰ੍ 
ਨਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੇ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਉੱਤੇ ਇਕ ਦਿਨ 
ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਰਾਜ ਹੋਵੇਗਾ, ਜ਼ਕਰੀਆ ਖ਼ਾਨ ਅੰਦਰ ਘਬਰਾਹਟ ਪੈਦਾ ਕਰ 
ਦਿੱਤੀ। ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਉਸਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਸਖ਼ਤੀ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ' 
ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਪਰ ਕੁਝ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਜ਼ਕਰੀਆ ਖ਼ਾਨ ਆਪਣੇ ਜਿਉਂਦੇ ਜੀ 
ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਇਸ ਬਹਾਦਰ ਕੰਮ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਕੁਚਲਣ ਵਿਚ ਅਸਮਰਥ 


`ਰਿਹਾ। ਇਸੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੌਰਾਨ 1 ਜੁਲਾਈ, 1745ਨੂੰ ਜ਼ਕਰੀਆ ਖ਼ਾਨ ਦੀ 


ਮੌਤ ਹੇ ਗਈ। 

ਹ. ਪੁ-ਮ. ਕੋ.; 498; ਏ. ਹਿ. ਆਫ਼. ਸਿ. -ਖੁਸ਼ਵੰਤ ਸਿੰਘ 

ਜ਼ਕਾ ਉੱਲਾ: ਇਹ ਉਰਦੂ ਦਾ ਵਿਦਵਾਨ ਅਧਿਆਪਕ ਅਤੇ 
ਵਾਰਤਕ ਲਿਖਾਰੀ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ 1832 ਈ. ਵਿਚ ਦਿੱਲੀ ਵਿਖੇ. 
ਹੋਇਆ। ਜ਼ਕਾ ਉੱਲਾ ਪੜ੍ਹਾਈ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਕੇ ਉਜੇ ਕਾਲਜ ਵਿਚ ਹੀ 
ਗਣਿਤ ਦਾ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਬਣ ਗਿਆ। ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਮਗਰੋਂ ਇਹ ਆਗਰਾ 
ਕਾਲਜ ਵਿਚ ਉਰਦੂ, ਫ਼ਾਰਸੀ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਫਿਰ ਇਹ ਸਕੂਲਾਂ 
ਦਾ ਇਨਸਪੈਕਟਰ ਬਣ ਗਿਆ। ਆਪਣੀ ਯੋਗਤਾ ਕਾਰਨ ਇਹ ਸੈਂਟਰਲ 
ਕਾਲਜ, ਅਲਾਹਾਬਾਦ ਵਿਚ ਅਰਬੀ, ਫ਼ਾਰਸੀ ਦਾ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਨਿਯੁਕਤ 
ਹੋਇਆ ਜਿਥੇ 15 ਸਾਲ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਉਪਰੰਤ ਇਹ ਰਿਟਾਇਰ ਹੋਇਆ। 

` ਜ਼ਕਾ ਉੱਲਾ ਨੂੰ ਮੁੱਢ ਤੋਂ ਹੀ ਪੜ੍ਹਨ ਲਿਖਣ ਦਾ ਬਹੁਤ ਸ਼ੌਕ 

ਸੀ। ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਨੌਕਰੀ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਸਗੋਂ ਰਿਟਾਇਰ ਹੈ ਕੇ ਮਰਨ 
ਸਮੇਂ ਤਕ ਵੀ, ਇਹ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਲਿਖਦਾ ਹੀ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਨੇ ਵਿਦਿਆ 
ਦੇ ਹਰ ਖੇਤਰ ਅਰਥਾਤ ਹਿਸਾਬ, ਭੂਗੋਲ, ਰਾਜਨੀਤੀ ਅਤੇ ਸਦਾਚਾਰ 
ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਕਲਮ ਅਜ਼ਮਾਈ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਲਿਖੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦੀ 
ਗਿਣਤੀ 143ਦਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਵਧੇਰੇ ਪੁਸਤਕਾਂ ਅਨੁਵਾਦਿਤ 
ਰਿ ਜਿ ਇਤਿ 
ਬਹੁਤ ਹੀ ਉੱਤਮ ਕਿਰਤ ਹੈ। 

ਜ਼ਕਾ ਉੱਲਾ ਦੀ ਵਲ ਇਤ ਜਿਸ 
ਵਿਚ ਰਵਾਂਨੀਂ ਬਹੁਤ ਹੈ ਪਰ ਕੁਝ ਹੱਦ ਤਕ ਇਸ ਵਿਚ ਫਿਕਾਪਨ ਵੀ 
ਹੈ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਬੜੀਆਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਈਆਂ। ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ 
'ਸ਼ਮਸੁਲ ਉਲਮਾ' ਦੇ ਨਾਲ ਪੰਦਰਾਂ ਸੌ ਰੁਪਏ ਦਾ ਇਨਾਮ ਵੀ ਦਿੱਤਾ। 

ਹ. ਪੁ-ਤਾਰੀਖ਼ ਅਦਬ ਉਰਦੂ-ਸੱਯਦ ਇਅਜਾਜ਼ ਹੁਸੈਨ 
ਕੰਮਾਂ ਲਈ ਜੋ ਹਿੱਸਾ ਕਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸਲਾਮੀ ਮੱਤੇ ਅਨੁਸਾਰ, 
ਉਸਨੂੰ 'ਜ਼ਕਾਤ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 'ਜ਼ਕਾਤ' ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ''ਸ਼ੁੱਧੀ' 
ਜਾਂ 'ਪਵਿੱਤਰਤਾ'। ਇਸ ਲਈ ਜ਼ਕਾਤ ਦੇਣ ਨਾਲ ਧਨ ਮਾਲ ਪਵਿੱਤਰ 
ਹੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਰਾਨ ਸ਼ਰੀਫ਼-ਦੀ ਸੂਰਤ ਬਕਰ, ਆਇਤ 43ਵਿਚ ਜ਼ਕਾਤ 
ਦੇਣ ਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕ ਨਿਯਮ ਦਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। 


ਜਿਹੜਾ ਧਨ ਮਾਲ ਇਕ ਵਰ੍ਹਾ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਚ ਰਹੇ ਉਸ ਦੀ ਜ਼ਕਾਤ 
ਦੇਣੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਇਸ ਤੋਂ ਘੱਟ ਸਮੇਂ ਤੇ ਨਹੀਂ। ਹਦੀਸਾਂ ਵਿਚ ਹਰੇਕ 
ਮਾਲ ਉਪਰ ਵੱਖਰੀ ਵੱਖਰੀ ਜ਼ਕਾਤ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਜੇ ਕਿਸੇ 
ਪਾਸ ਚਾਰ ਉਠ ਹੋਣ ਤਾਂ ਉਸ ਉਪਰ ਜ਼ਕਾਤ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਪੰਜ ਊਠਾਂ 
ਦੇ ਮਾਲਕ ਨੂੰ ਇਕ ਭੇਡ ਜਾਂ ਬੱਕਰਾ ਹਰ ਸਾਲ ਜ਼ਕਾਤ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ 
ਹੈ। ਦਸ ਉਠਾਂ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਦੇ ਅਤੇ ਚਾਲੀ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਚਾਰ ਬੱਕਰੇ ਦੇਣੇ 
ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਇਵੇਂ ਹੀ ਤੀਹਾਂ ਤੋਂ ਘੱਟ ਗਉ। ਮੱਝਾ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਜ਼ਕਾਤ 
ਨਹੀਂ। ਤੀਹਾਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਨੂੰ ਹਰ ਸਾਲ ਇਕ ਵਰ੍ਹੇ ਦੀ ਉਮਰ ਦਾ ਵੱਛਾ 
ਜ਼ਕਾਤ ਵਿਚ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਕੀਮਤ ਲਾ ਕੇ ਉਸ 
ਉਪਰ ਪੰਜ ਫ਼ੀ ਸਦੀ ਜ਼ਕਾਤ ਹੈ ਪਰ ਜੋ ਘੇੜੇ ਜੰਗ ਦੇ ਕੰਮ ਆਉਣ 


ਜਕਾਰਤਾ 


ਜਾਂ ਗੱਡੀਆਂ ਵਿਚ ਜੋਤੇ ਜਾਣ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਜ਼ਕਾਤ ਨਹੀਂ। ਇਵੇਂ 
ਹੀ ਚਾਂਦੀ, ਸੋਨੇ ਅਤੇ ਘਰ ਦੇ ਸਾਮਾਨ ਉੱਤੇ ਜੇ ਵਰਤੋਂ ਵਿਚ ਨਹੀਂ 
ਆਉਂਦਾ) ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਰਾਂ ਉੱਤੇ ਜ਼ਕਾਤ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਮੋਟੇ ਤੌਰ ਤੇ 
ਸਾਲ ਮਗਰੋਂ ਕੁੱਲ ਆਮਦਨ ਦਾ ਚਾਲੀਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਰੱਬ ਦੇ ਨਾਂ ਦੇਣ ਦਾ 
ਵਿਧਾਨ ਹੈ। 


ਜਕਾਤ ਦਾ ਮਾਲ ਸੱਤ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਖਰਚੇ ਜਾਣ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ 
ਹੈ:-(6) ਫ਼ਕੀਰਾਂ ਲਈ (ਅ) ਅਨਾਥਾਂ ਲਈ ਇ) ਜ਼ਕਾਤ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ 
ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ (ਸ) ਗ਼ੁਲਾਮਾਂ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰਾਉਣ ਲਈ, (ਹ) 
ਕਰਜ਼ਦਾਰਾਂ ਲਈ, (ਕ) ਖ਼ੁਦਾ ਦੇ ਨਾਂ ਅਥਵਾ ਧਰਮ ਯੁੱਧ ਲਈ ਅਤੇ 
(ਖ) ਮੁਸਾਫ਼ਰਾਂ ਲਈ। 

ਹ. ਪੁ-ਮ. ਕੋ. ; ਜਾਮਾ ਏ ਲੁਗਾਤ 

ਜਕਾਰਤਾ : ਇਡੋਨੇਸ਼ੀਆ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਸਭ 
ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਵੱਡਾ ਸੱਨਅਤੀ, ਵਪਾਰਕ, ਵਿਦਿਅਕ 
ਕੇਂਦਰ ਵੀ ਹੈ। ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆ ਗਣਰਾਜ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲੋਂ 
ਇਸਨੂੰ ਬਾਟੇਵੀਆ ਅਤੇ ਜਕਾਰਤਾ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ ਤੇ ਇਹ ਡੱਚਾਂ ਅਧੀਨ 
_ ਈਸਟ ਇੰਡੀਜ਼ ਬਸਤੀ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਉਸ ਵੇਲੇ ਵੀ 
ਬੜਾ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋਇਆ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਮੌਜੂਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰਾਜਧਾਨੀ ਖੇਤਰ 
ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਮੈਟਰੋਪਾਲਿਟਨ ਖੇਤਰ ਸਮੇਤ ਇਸ ਦਾ ਖੇਤਰਫ਼ਲ 
590 ਵ. ਕਿ. ਮੀ. ਅਤੇ ਆਬਾਦੀ 6,556,000 (1983) ਹੈ। 

ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੋਈ 5ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਹ 
ਸ਼ਹਿਰ ਜਕਾਰਤਾ ਦੀ ਖਾੜੀ ਉੱਤੇ ਚਿਲੀਆਂਗ ਦਰਿਆ ਦੇ ਮੁਹਾਣੇ 
ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਤੇ ਵਸਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਜਿਥੇ ਇਹ ਅੱਜ ਵੀ ਵਸਿਆ 
` ਹੋਇਆ ਹੈ। ਪਰ,ਇਸ ਦਾ ਅਸਲੀ ਇਤਿਹਾਸ 1527ਈ. ਤੋਂ ਮਿਲਿਆ 
ਹੈ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਬਾਨਟਾਮ ਦੇ ਸੁਲਤਾਨ ਨੇ ਪੁਰਤੇਗਜ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਹਰਾ ਕੇ 
ਜਕਾਰਤਾ ਨਾਂ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਵਸਾਇਆ ਸੀ ਜਿਸਨੂੰ 1610ਈ. ਵਿਚ ਡੱਚ 
_ਸੈਲਾਨੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕ ਜਰਨੈਲ ਪੀਟਰ ਬਾਥ (0੧੦੧੦ 8000 ਨੇ ਡੱਚ 
ਈਸਟ ਇੰਡੀਜ਼ ਕੰਪਨੀ ਦਾ ਸਦਰ ਮੁਕਾਮ ਬਣਾਉਣ ਲਈ-ਚੁਣ ਲਿਆ। 
ਪਿਛੋਂ 1618 ਈ. ਵਿਚ ਜੈਨ ਪੀਟਰਜੂਨ ਕੋਅਨ (80 1੬(੬752008 
608) ਨੇ ਇਥੇ ਇਕ ਕਿਲਾ ਬਣਵਾਇਆ। ਸੰਨ 1619 ਵਿਚ ਇਹ 
ਸ਼ਹਿਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ। ਇਸੇ ਸਾਲ ਦੇ ਪਿਛਲੇ 
ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਕੋਅਨ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸਦਾ ਨਾਂ 
`'ਬਾਟੇਵੀਆ' ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਪਿਛੋਂ ਇਹ ਡੱਚਾਂ ਦੀ ਬਸਤੀ ਈਸਟ 
ਇੰਡੀਜ਼ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣਿਆ। ਪਰ ਜਿੰਨੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ 
ਵਿਕਾਸ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਦੀ ਗਿਰਾਵਟ ਦੇ ਦਿਨ ਆ 
ਗਏ। ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ 1699 ਈ.ਵਿਚ ਐਸਾ ਭੂਚਾਲ ਆਇਆ ਜਿਸ ਨਾਲ 
ਚਿਲੀਆਂਗ ਦਰਿਆ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਢੇਰ ਤੇ ਮਲਬਾ ਡਿਗਣ 
ਨਾਲ ਦਰਿਆ ਦਾ ਰੁਖ ਬਦਲ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਹੜ੍ਹ ਆ ਗਿਆ। 
ਹੜਾਂ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਰਹਿਣਾ ਵੀ ਔਖਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਆਮ 
ਹਾਲਤਾਂ ਵਿਚ ਸਫ਼ਾਈ ਆਦਿ ਵਗੈਰਾ ਵੀ ਨਾ ਰਹੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 
ਵੀ 100 ਸਾਲ ਤਕ ਇਥੇ ਸਫ਼ਾਈ ਜਾਂ ਹੋਰ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿਚ ਕੋਈ ਤਬਦੀਲੀ 
ਨਾ ਆਈ ਜਿਸ ਤੋਂ ਤੰਗ ਆ ਕੇ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਪੁਰਾਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ 
ਨਾਲ ਹੀ ਉਚੀ ਜਿਹੀ ਜਗ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਦੱਖਣ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਨਵੇਂ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ 
ਵਿਉ'ਤ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਹੋ ਨਵਾਂ ਸ਼ਹਿਰ ਜਾਂ ਅੱਪਰ ਸਿਟੀ ਸੀ ਜਿਥੇ 
ਸਰਕਾਰੀ ਇਮਾਰਤਾਂ, ਰਿਹਾਇਸ਼ਾਂ ਵਗੈਰਾ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਸੰਨ 
1877 ਵਿਚ ਇਥੋਂ 6.4ਕਿ. ਮੀ. ਦੂਰ ਤਾਨਜੁੰਗ ਪ੍ਰੀਆਕ (18061688 
2108) ਵਿਖੇ ਇਕ ਬੰਦਰਗਾਹ ਵੀ ਬਣਾਈ ਗਈ ਜਿਥੇ ਜਹਾਜ਼ ਖੜ੍ਹੇ 
ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਸਨ। ਨਵੇਂ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਨਾਲ ਇਸ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ 
ਫਿਰ ਵਧਣ ਲਗੀ। 


ਦੂਜੇ ਮਹਾਂਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਇਹ ਇਤਿੱਹਾਦੀਆਂ ਦਾ ਫ਼ੌਜੀ ਅੱਡਾ 
ਸੀ। 5 ਮਾਰਚ, 1942 ਨੂੰ ਇਸ ਉੱਤੇ ਜਾਪਾਨੀਆਂ ਨੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ 


188 


ਲਿਆ। 17 ਅਗਸਤ, 1945 ਨੂੰ ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆ ਦੇ ਗਣਰਾਜ ਬਣਨ ਵੇਲੇ 
ਇਸਨੂੰ ਇਸੇ ਗਣਰਾਜ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਤੇ ਇਸਨੂੰ 'ਜਕਾਰਤਾ' 
ਦਾ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 

ਨਵੇ' ਅਤੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਦੋ ਹਿੱਸੇ ਹਨ। ਨਵਾਂ ਸ਼ਹਿਰ ਉੱਚੀ 
ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣਾ ਨੀਵੀਂ ਜਗ੍ਹਾ ਉੱਤੇ ਵਸਿਆ_ਹੋਇਆ ਹੈ। 
ਪੁਰਾਣਾ ਸ਼ਹਿਰ ਡੱਚਾਂ ਦਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਉਸਾਰਿਆ 
ਹੋਇਆ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਅਣਗਿਣਤ ਨਹਿਰਾਂ ਹਨ। ਇਹ ਵਪਾਰਕ ਅਤੇ 
ਸਨਅਤੀ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਇਹ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਲਈ ਵਧੀਆ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ 
ਵਪਾਰਕ ਕੇਂਦਰ ਹੀ ਬਣਿਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। 


ਨਵੇਂ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਬੜੇ ਵਧੀਆ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਹੋਈ 
ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਸਾਰੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਮੁਹੱਈਆ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। 
ਇਥੇ ਚੌੜੀਆਂ ਸੜਕਾਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਸਪਾਸ ਦਰਖ਼ਤ ਲਾਏ ਹੋਏ 
ਹਨ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿਚ 10 ਵ. ਕਿ. ਮੀ. ਦੇ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਇੰਡੀਪੈਡੈਂਟ 


ਕੇਂਦਰ, ਸਰਕਾਰੀ ਹੋਟਲ, ਗਵਰਨਰ ਜਨਰਲ ਲਈ ਬਣਾਇਆ ਮਹਿਲ 
ਜਿਸਿਉ-ਅਜਤਲ 4040 ਰਿ ਵੀ ਰੈ। 





ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਜਕਾਰਤਾ ਵਿਖੇ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ ਦਾ ਮਹਿਲ 


ਇਥੇ ਕਚਹਿਰੀਆਂ, ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ, ਮੌਸਮ ਸਬੰਧੀ ਪ੍ਰਯੋਗ- 
ਸ਼ਾਲਾ, ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਕੈਡਮੀ, ਲਾਇਬਰੇਰੀ, ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਆਦਿ ਵੀ 
ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਆਵਾਜਾਈ ਦੇ ਸਾਧਨ ਵੀ ਬੜੇ ਵਧੀਆ 
ਹਨ। ਰੇਲਾਂ ਸੜਕਾਂ ਇਸਨੂੰ ਜਾਵਾ ਟਾਪੂ ਦੇ ਹੋਰ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਦੀਆਂ 
ਹਨ। ਇਥੋਂ ਦੀ ਬੰਦਰਗਾਹ ਸਾਰੇ ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ 
ਬੰਦਰਗਾਹ ਹੈ। ਪੱਛਮੀ ਜਾਵਾ ਦਾ ਸਾਰਾ ਨਿਰਯਾਤ ਇਸੇ ਬੰਦਰਗਾਹ 
ਤੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਥੋਂ ਹੀ ਆਯਾਤ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਥੇ ਅੰਤਰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ 
ਹਵਾਈ ਅੱਡਾ ਵੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਥੇ ਹੋਰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ 
ਲੋੜਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਬਿਜਲੀ ਪਾਣੀ ਵਰਗੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਵੀ 
ਹਨ। ਸਿਹਤ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਲਈ 3 ਵੱਡੇ ਹਸਪਤਾਲ, 40 ਜਨਰਲ 





ਜਾਵਾ ਵਿਚ ਜਕਾਰਤਾ ਦੀ ਮੁੱਢਲੀ ਬਸਤੀ 


ਹਸਪਤਾਲ ਹਨ। ਬੰਦਰਗਾਹ ਦਾ ਵੱਖਰਾ ਹਸਪਤਾਲ ਹੈ। 50 ਪਰਿਵਾਰ 
ਨਿਯੋਜਨ ਕਲਿਨਿਕ ਵੀ ਹਨ। 


189 


ਸਿੱਖਿਆ ਵਾਸਤੇ ਵੀ ਬੱਚਿਆਂ 'ਦੇ ਸਕੂਲ, ਮਦੱਰਜੇ ਜਾਂ ਧਰਮ 
ਬਾਰੇ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ। ਕਿੱਤਾ 
ਸਿਖਲਾਈ ਅਤੇ ਹੋਰ ਖ਼ਾਸ ਸਕੂਲ ਅਤੇ ਫ਼ੈਕਲਟੀਆਂ ਵਗੈਰਾ ਵੀ 
ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ। 

ਹ. ਪੁ-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮੈ. 5 : 90; ਕੋਲ_ ਐਨ. 3:124 

ਜ਼ਖ਼ਮ : ਸਰੀਰ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਟਿਸ਼ੂ ਦੀ ਨਿਰੁੰਤਰਤਾ ਦੇ ਟੁੱਟਣ 
ਨੂੰ ਜ਼ਖ਼ਮ ਦਾ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜ਼ਖ਼ਮ ਦੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਹੋ 
ਸਕਦਾ ਹੈ, ਇਕ ਤਾਂ ਕੋਈ ਸੱਟ-ਚੇਟ ਲੱਗਣ ਨਾਲ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਚੀਰ 
ਫਾੜ (ਸਰਜਰੀ) ਕਰਨ ਨਾਲ। ਸੱਟ ਲਗਣ ਵਾਲਾ ਜ਼ਖ਼ਮ ਸਿੱਧਾ (ਉਸੇ 
ਥਾਂ ਤੇ) ਜਾਂ ਅਸਿੱਧਾ ਸੱਟ ਕਿਧਰੇ ਲੱਗੇ ਤੇ ਜ਼ਖ਼ਮ ਕਿਧਰੇ ਹੋਏ) ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ 
ਦਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅਸਿੱਧਾ ਜ਼ਖ਼ਮ ਕਿਜੇ ਇਕ ਟਿਸ਼ੂ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਿਤ 
ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਹੱਡੀ ਵਗੈਰਾ ਟੁੱਟਣ ਦੇ ਜ਼ਖ਼ਮ ਅਸਿੱਧੇ ਤਰੀਕੇ ਦੇ ਜ਼ਖ਼ਮ 
ਨੂੰ ਵੀ ਸੱਟ ਲਗਦੀ ਹੈ। ਸਿੱਧੇ ਕਿਸਮ ਦੇ ਜ਼ਖ਼ਮ ਚਾਕੂ, ਗੋਲੀ ਆਦਿ 
ਲਗਣ ਨਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅਜਿਹੇ ਜ਼ਖ਼ਮਾਂ ਵਿਚ ਸਿਰਫ਼ ਚਮੜੀ ਉੱਤੇ 
ਸੱਟ ਜਾਂ ਝਰੀਟ ਪੈਂਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਕਈ ਵਾਰੀ ਅੰਦਰਲੇ ਅੰਗਾਂ ਤੇ ਵੀ ਲਗਦੇ 
ਹਨ ਪਰ ਬਾਹਰੋਂ ਦੇਖਣ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲਗਦਾ। 
ਇਸ ਦੂਜੀ ਕਿਸਮ ਦੇ ਜ਼ਖ਼ਮਾਂ ਨੂੰ ਬੰਦ ਕਿਸਮ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ 
ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚ ਜੀਵਾਣੂੰਆਂ ਦੇ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਕੇ ਸਥਾਨਕ ਜਾਂ ਆਮ ਲਾਗ 
ਫੈਲਾਉਣ ਦਾ ਕੋਈ ਡਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। 


ਖੁਲ੍ਹੇ ਕਿਸਮ ਦੇ ਜ਼ਖ਼ਮਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਗਰੁੱਪਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾ 
ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਦਾ ਅਧਾਰ ਹੇਠ ਲਿਖਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਕੋਈ 
ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ: (3) ਬਾਹਰੀ ਦਿੱਖ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਝਰੀਟ ਚੀਰ, ਮੋਰੀ, 
ਸਾੜ ਆਦਿਂ (2) ਜ਼ਖ਼ਮ ਦੀ ਡੂੰਘਾਈ ਅਤੇ ਹੇਠਲੇ ਅੰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਅਸਰ 
ਆਂਦਰਾਂ, ਸੁਖਮਨਾ ਆਦਿ ਵਿਚ ਛੇਦ, ਅਤੇ (3)ਉਸ ਵਿਚ ਲਾਗ ਲੱਗਣ 
ਜਾਂ ਜ਼ਹਿਰ ਫੈਲਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ। ਰ 
ਵ ਖੁਲ੍ਹ ਕਿਸਮ ਦੇ ਜ਼ਖ਼ਮਾਂ ਵਿਚੋਂ ਲਹੂ ਵੀ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ 
ਵਾਰੀ ਤਾਂ ਇੰਨਾ ਲਹੂ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਮ ਆਦਮੀ ਵੇਖ ਕੇ ਡਰ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੇ ਜ਼ਖ਼ਮਾਂ ਦੇ ਇਲਾਜ ਲਈ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਸੇ 
ਜੀਵਾਣੂ ਰਹਿਤ ਕੀਤੀ ਪੱਟੀ ਜਾਂ ਰੂੰ ਨਾਲ ਜ਼ਖ਼ਮ ਨੂੰ ਢੱਕ ਕੇ, ਉਸ ਦੇ 
ਆਸ-ਪਾਸ ਦੀ ਚਮੜੀ ਤੋਂ ਵਾਲ ਸਾਫ਼ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਜੀਵਾਣੂ ਰਹਿਤ 
ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਚਿੱਟੇ ਸਾਬਣ ਨਾਲ ਘੱਟੋ ਘੱਟ ਦਸ ਮਿੰਟ ਲਈ ਧੋਣਾ 
ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜ਼ਖ਼ਮ ਵਿਚ ਕਈ ਵਾਰ ਕੋਈ ਲਾਗ ਵੀ ਲੱਗ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 
ਜੇ ਲਾਗ ਸਥਾਨਕ ਹੀ ਫੋੜੇ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਵਿਚ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਇਸ ਵਿਚੋਂ ਪੀਕ 
ਕੱਢਣੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਇਹ ਜ਼ਖ਼ਮ ਹੇਠਾਂ ਤੋਂ ਭਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ 
ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਕੋਈ ਵਿਗਾੜ ਜਾਂ ਦਾਗ ਵੀ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ। 

ਚੀਰੇ ਆਦਿ ਨਾਲ ਹੋਏ ਜ਼ਖ਼ਮਾਂ ਵਿਚ ਸਰੀਰ ਦੀ ਕੁਝ ਚਰਬੀ 
ਆਦਿ ਵੀ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹਾਲਾਤ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਘਾਟੇ ਨੂੰ 
ਢੁੱਕਵੀਂ ਚਮੜੀ ਦੀ ਗਰਾਫ਼ਟਿੰਗ ਕਰਕੇ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ 
ਫਿਰ ਇਸ ਥਾਂ ਤੇ ਅੰਗੂਰ ਆ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਵੀਂ ਚਮੜੀ ਲਗਾ 
ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੜਨ ਨਾਲ ਬਣੇ ਜ਼ਖ਼ਮਾਂ ਨੂੰ ਸਰੀਰ ਦੇ 
ਦੂਜੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਤੋਂ ਲਈ ਚਮੜੀ ਰਾਹੀਂ ਢਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ___ 

ਜ਼ਖ਼ਮ ਵਿਚ ਲਾਗ ਲੱਗਣ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਪ੍ਰਤਿ ਜੀਵ 
ਦਵਾਈਆਂ ਜਾਂ ਸਲਫ਼ਾ ਦਵਾਈਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 

ਹ. ਪੁ. -ਐਨ. ਬਿ 23:300 

ਜਗਜੀਤ ਸਿੰਘ ਵਿ ਸਤਿਗੁਰੂ : ਇਹ 
ਨਾਮਧਾਰੀ ਸੰਪ੍ਰਦਾ ਦੇ ਵਰਤਮਾਨ ਮੁੱਖੀ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ 20 


ਨਵੰਬਰ, 1920 ਨੂੰ ੧ 
ਸਤਿਗੁਰੂ __ ਪ੍ਰਤਾਪ ਇੰ 
ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਸ੍ਰੀ 
ਲੁਧਿਆਣਾ ਪਿੰਜਾਬ) 
ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਆਪ 
ਅਜੇ ਚਾਰ ਸਾਲਾੰ ਦੇ 
ਹੀ ਸਨ ਕਿ ਆਪ ਦੇ -.? .:' 
ਮਾਤਾ ਜੀ ਅਕਾਲ“ 
ਚਲਾਣਾ ਕਰ _ਗਏ। 
ਇਸ ਲਈ ਆਪ ਦਾ 
ਪਾਲਣ ਪੋਸ਼ਣ ਅਤੇ ਉ 
ਆਦਿ ਦੀ ਸਾਰੀ ਲੀ 
ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿੱਖ ਸੇਵਕਾਂ ਨੇ ਹੀ ਨਿਭਾਈ। 

ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਮਰਿਆਦਾ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪ ਨੇ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤ 
ਵੇਲੇ ਕੇਸੀ ਇਸ਼ਨਾਨ, ਭਜਨ ਸਿਮਰਨ ਅਤੇ ਬਾਣੀ ਦੇ ਪਾਠ ਦੇ ਕਰੜੇ 
ਸੰਜਮ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ। ਨਾਮਧਾਰੀ ਤਹਿਰੀਕ ਨੇ ਕਿਉਕਿ ਬਦੇਸ਼ੀ 
ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਆਰੰਭ ਤੋਂ ਹੀ ਬਾਈਕਾਟ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ 
ਆਪ ਦੀ ਸਾਰੀ ਸਿੱਖਿਆ-ਦੀਖਿਆ ਸ੍ਰੀ ਭੈਣੀ ਸਾਹਿਬ ਮਹਾ ਵਿਦਿਆਲਾ 
ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਸੰਪੂਰਨ ਹੋਈ। ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਵਿਆਹ ਬੀਬੀ 
ਰਾਜਿੰਦਰ ਕੌਰ, ਸਪੁੱਤਰੀ ਸ. ਉਧਮ ਸਿੰਘ ਨਾਲ 1942 ਈ.ਵਿਚ 
ਹੋਇਆ। ਡੇਢ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਹੀ ਪਹਿਲੀ ਪਤਨੀ ਦੇ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣੇ 
ਬਾਜਾਖ਼ਾਨਾ (ਬਠਿੰਡਾ) ਨਾਲ 1945ਈ. ਵਿਚ ਹੋਈ। ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਇਕੋ 
ਇਕ ਸੰਤਾਨ ਬੀਬੀ ਸਾਹਿਬ ਕੌਰ ਹੈ। 

ਸਤਿਗੁਰੂ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਦੇਹਾਂਤ (22-23ਅਗਸਤ, 1959) 
ਸਮੇਂ ਹੀ ਆਪ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਤਿਗੁਰੂ ਜਗਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ 
ਗੁਰੂ-ਪਦ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰ ਲਿਆ। 10 ਸਤੰਬਰ, 1959 ਨੂੰ ਆਪ ਜੀ ਦੀ 
ਦਸਤਾਰਬੰਦੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਮਾਗਮ ਹੋਇਆ। ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ 
ਕਾਰਨ ਨਾਮਧਾਰੀ ਸੰਪ੍ਰਦਾ ਨੇ ਅਨੇਕ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਸਮੂਹਕ ਤੇ ਨਿਜੀ . 
ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਤੀ ਦੀਆਂ ਕਈ ਮੌਜ਼ਲਾਂ ਤੈਅ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ। ਬਦੇਸ਼ਾਂ 
ਵਿਜ਼ ਵੱਸਦੇ ਆਪਣੇ ਅਨੇਕਾਂ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇਣ ਲਈ ਆਪ 
ਨੇ ਕਿੰਨੀ ਵਾਰੀ ਥਾਈਲੈਂਡ, ਸਿੰਗਾਪੁਰ, ਹਾਂਗਕਾਂਗ, ਜਾਪਾਨ, ਕੀਨੀਆ, 
ਯੂਗੰਡਾ, ਤਨਜ਼ਾਨੀਆ, ਯੂ. ਏ. ਈ., ਇੰਗਲੈਂਡ, ਅਮਰੀਕਾ, ਕੈਨੇਡਾ 
ਅਤੇ ਹੋਰ ਯੂਰਪੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦਾ ਭ੍ਰਮਣ ਕੀਤਾ ਹੈ। 


ਸਤਿਗੁਰੂ ਜਗਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਕੁਝ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਾਰਜਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ 
ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ :- 

ਧਾਰਮਿਕ ਉੱਨਤੀ ਦੇ ਕਾਰਜ (6) ਨਿਰੰਤਰ ਭਜਨ ਵਰਨੀਆਂ 
(ਅਰਥਾਤ ਦੋ-ਦੇ ਘੰਟੇ ਦੀ ਰੌਲ ਨਾਲ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਦਿਨ ਰਾਤ 
ਲਗਾਤਾਰ ਚੌ-ਅੱਖਰੇ 'ਵਹਿਗੁਰੂ' ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਜਾਪ ਕਰਨਾ) ਵਿਚ ਵਾਧਾ। 

(ਅ) ਸ੍ਰੀ ਆਦਿ-ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਦੋ ਵਾਰ ਸਵਾ ਲੱਖ ਪਾਠ 
ਕਰਵਾਏ (20.1.1975) ਨਾਮਧਾਰੀਆਂ ਲਈ ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਹਰ ਘਰ ਹਰ 
ਮਹੀਨੇ ਇਕ ਪਾਠ ਕਰਨ ਦਾ ਆਂਦੇਸ਼ ਹੈ। 

(ਏ) ਬਦੇਸ਼ੀ ਜਿਵੇਂ ਬੈਂਕਾਕੁ (ਥਾਈਲੈਂਡ), ਨੈਰੋਬੀ (ਕੀਨੀਆ), 
ਦਾਰਾਸਲਾਮ ਤਿਨਜ਼ਾਨੀਆ), ਲੰਡਨ ਅਤੇ ਬਰਮਿੰਘਮ (ਇੰਗਲੈਂਡ) ਆਦਿ. 
ਵਿਚ ਨਾਮਧਾਰੀ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾਵਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ। 





ਜਗਜੀਵਨ ਰਾਮ 
ਰ (ਸ) ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ ਹਰ ਸਾਲ ਸਤੰਬਰ/ 


ਅਕੂਤਬਰ ਵਿਚ ਇਕ ਮਹੀਨੇ-ਦਾ ਜਪ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ 
ਵਿਚ ਦੇਸ਼ਾਂ, ਬਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਸਾਧ ਸੰਗਤ ਆ ਕੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 


- ਇਹ ਕੇਵਲ ਧਾਰਮਿਕ ਰਹਿਨੁਮਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਇਹ ਸਗੋਂ ਆਪਣੇ 
ਸਿੱਖ ਸੇਵਕਾਂ ਵਿਚ ਉਸਾਰੂ ਕਾਰਜਾਂ, ਉਦਯੋਗਾਂ, ਵਿਗਿਆਨਕ ਖੇਤੀ, 
ਬਾਗ਼ਬਾਨੀ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ ਵੱਲ ਉਚੇਚਾ ਧਿਆਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ! 
ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਵੀ ਆਪ ਨੇ ਭਰਪੂਰ ਹਿੱਸਾ ਪਾਇਆ ਹੈ। 
ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਭੈਣੀ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਕਾਨਫ਼ਰੰਸ 
(1960) ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਹੋਲੇ-ਮੁਹੱਲੇ ਸਮੇਂ ਪੰਜਾਬੀ ਕਾਨਫ਼ਰੰਸ 
(24370) ਕਰਵਾਈ। ਇਸੇ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ 'ਸਤਿਜੁਗ' ਸਪਤਾਹਕ ਪੱਤਰ 
ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ 'ਨਵਾਂ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ' ਦੈਨਿਕ, 'ਸ਼ਤਾਬਦੀ 
ਯੁੱਗ ਮਰਿਆਦਾ' ਆਦਿ ਪੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪ ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ। 

ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਬਿਰਧਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਵਾਸਤੇ ਸ੍ਰੀ ਭੈਣੀ ਸਾਹਿਬ 
ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਜੀਵਨ ਨਗਰ ਵਿਖੇ ਬਿਰਧ-ਸ਼ਾਲਾਵਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ 
_ਅਤੇ ਰੋਗੀਆਂ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਇਲਾਜ ਵੱਲ ਵੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ 
ਹੈ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਸਦਾ ਉਦਾਰਤਾ, ਸਹਿਨਸ਼ੀਲਤਾ ਅਤੇ ਹਰ ਸਮੱਸਿਆ 
ਬਾਰੇ ਉਸਾਰੂ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਕਾਇਮ ਰੱਖਿਆ ਹੈਂ। 

ਹ. ਪੁ.-ਸਤਿਗੁਰੂ ਜਗਜੀਤ ਸਿੰਘ, ਇਕ ਪਰਿਵਰਤਨ (1978)-ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ 

ਕਵੀ-ਸ੍ਰੀ ਭੈਣੀ ਸਾਹਿਬ (1978)-ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ ਕਵੀ: 'ਸਤਿਜੁਗ' ਸਪਤਾਹਕ ਦਾ 
ਸ਼ਰਧਾਜਲੀ ਅੰਕ (1959); 'ਸਤਿਜੁਗ' ਸਪਤਾਹਕ ਦਾ ਸ਼ਰਫ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਅੰਕ (1959); 
ਸਤਿਗੁਰੂ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਜੀ(1972)-ਡਾ. ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਕਪੂਰ; ਅਟਲ ਪ੍ਰਤਾਪੀ ਸਤਿਗੁਰੂ 
ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਜੀ (1959)-- ਸੰਤ ਇੰਦਰ ਸਿੰਘ ਚੱਕਰਵਤੀ ; ਨਾਮਧਾਰੀ ਨਿਤਨੇਮ, 
'ਵਰਿਆਮ' ਮਾਸਿਕ ਜਲੰਧਰ ਦਾ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜਗਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅੰਕ। 


-ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਕਸੇਲ 


ਜਗਜੀਵਨ ਰਾਮ (ਬਾਬੂ) : ਭਾਰਤ ਦਾ ਇਕ ਉੱਘਾ 
ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਸੀ ਜਿਹੜਾ ਲਗਭਗ ਵੀਹ ਸਾਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਭਾਗਾਂ 
ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਵਜ਼ਾਰਤ ਵਿਚ ਮੰਤਰੀ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ 5 ਅਪ੍ਰੈਲ, 
1908 ਨੂੰ ਬਿਹਾਰ ਰਾਜ ਵਿਚ ਚਾਂਦਵਾ (8406੧) ਪਿੰਡ ਵਿਖੇ ਇਕ 
ਸਾਧਾਰਣ ਹਰੀਜਨ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਦਾ ਪਿਤਾ ਸ਼ੋਭੀ 
ਰਾਮ`ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਕਰਦਾ ਸੀ। 8 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ.ਵਿਚ ਹੀ ਇਸ ਦਾ 
ਵਿਆਹ ਹੋ ਗਿਆ। ਮੁੱਢਲੀ ਵਿਦਿਆ ਪਿੰਡ ਦੇ ਸਥਾਨਕ ਸਕੁਲ ਵਿਚੋਂ 


` ਅਤੇ ਮੈਟ੍ਰਿਕ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਿਰਲਾ ਵਜ਼ੀਫਾ 


ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੇ ਬਨਾਰਸ ਹਿੰਦੂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਅਤੇ ਫਿਰ 
ਕਲਕੱਤਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਉੱਚ ਵਿਦਿਆ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਪੰਡਤ 
ਮਦਨ ਮੋਹਨ ਮਾਲਵੀਆ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਇਸ ਉੱਪਰ ਡੂੰਘਾ ਪ੍ਰਭਾਵ 
ਪਿਆ। ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਵੱਲੋਂ ਚਲਾਏ ਗਏ ਅਸਹਿਯੋਗ ਅੰਦੋਲਨ ਨੇ 
ਜਗਜੀਵਨ ਰਾਮ ਨੂੰ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਪਾਉਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਆ। 
ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿਚ ਆਉਣ ਮਗਰੋਂ ਇਸਨੇ ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਅਤੇ ਪਛੜੀਆਂ 
ਜਾਤਾਂ ਨੂੰ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਬੜੇ ਜਤਨ ਕੀਤੇ। 


ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ-ਕਾਂਗਰਸ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦਿਆਂ 
ਇਸਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰੀ ਜੇਲ੍ਹ ਵੀ ਜਾਣਾ ਪਿਆ। 2 ਸਤੰਬਰ, 1946 ਵਿਚ 
ਜਦੋਂ ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਕੇਂਦਰੀ ਵਜ਼ਾਰਤ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਾ 
ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਜਗਜੀਵਨ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵੀ ਕਾਂਗਰਸੀ ਵਜ਼ਾਰਤ ਵਿਚ ਲਿਆ 
ਗਿਆ। ਉਮਰ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਇਸਨੇ ਛੇ ਸਾਲ 
ਤੱਕ ਕਿਰਤ ਮੰਤਰੀ ਵਜੋਂ ਬੜੀ ਯੋਗਤਾ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਕਿਰਤ ਮੰਤਰੀ 
ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦਿਆਂ ਇਸਨੇ ਦੋ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਐਕਟ 'ਐਮਪਲਾਈ 
ਕਿਰਤੀਆਂ ਲਈ ਸਮਾਜਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਾ ਨੀਂਹ-ਪੱਥਰ ਰੱਖਿਆ। ਇਸ 
ਸੁਧਾਈ ਕਰਵਾਈ। ਡੈੱਕਾਂ ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੀ ਨੌਕਰੀ 


190 


ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕੀਤੀ। ਇੰਜ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਦੇ ਕਿਰਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ 
ਦਾ ਇਸਨੇ ਯੋਗਤਾ ਅਤੇ ਹਮਦਰਦੀ ਭਰੇ ਰਵੱਈਏ ਨਾਲ ਨਿਪਟਾਰਾ _ 
ਕੀਤਾ। 

ਸੰਨ 1952 ਵਿਚ ਇਸਨੇ ਸੰਚਾਰ ਮੰਤਰੀ ਦਾ ਅਹੁਦਾ ਸੰਭਾਲਿਆ। ` 
ਇਸ ਕਾਲ ਵਿਚ ਇਸਨੇ 2000 ਤੋਂ ਉਪਰ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲੇ ਹਰ ਪਿੰਡ 
ਵਿਚ ਇਕ ਡਾਕਖ਼ਾਨਾ ਖੁਲ੍ਹਫਾਉਣ ਦਾ ਅਹਿਮ ਫੈਸਲਾ-ਲਿਆ। ਹਰ 
ਤਹਿਸੀਲ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਇਕ ਤਾਰ-ਘਰ ਖੁਲ੍ਫਾਇਆ। ਸੰਨ 1956 ਵਿਚ 
ਰੇਲਵੇ ਮੰਤਰੀ ਬਣਿਆ। ਸੰਨ 1962 ਵਿਚ ਕਾਮਰਾਜ ਯੋਜਨਾ ਅਧੀਨ _ 
ਇਸਨੇ ਆਪਣੇ ਅਹੁਦੇ ਤੋਂ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਸੰਨ 1967-70ਦੌਰਾਨ 
ਖ਼ੁਰਾਕ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਮੰਤਰੀ ਬਣਿਆ। ਇਜ ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਜ਼ਰਾਇਤੀ 
ਉਤਪਾਦਨ ਵਿਚ ਕਾਫ਼ੀ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ। ਚੀਨੀ ਸਬੰਧੀ ਨੀਤੀ ਨੂੰ ਵੀ 


ਵਧੇਰੇ ਉਦਾਰ ਬਣਾਇਆ। ਇਸ ਨਾਲ ਚੀਨੀ ਦੀ ਕੀਮਤ ਵਿਚ ਗਿਰਾਵਟ __ 


ਆਈ। ਟਰੈਕਟਰਾਂ ਦੇ ਆਯਾਤ ਦਾ ਕੌਮੀਕਰਨ ਕੀਤਾ। 

ਸੰਨ 1970 ਵਿਚ ਰੱਖਿਆ ਮੰਤਰੀ ਵਜੋਂ ਅਹੁਦਾ ਸੰਭਾਲਿਆ। 
ਅਤੇ ਦਲੇਰੀ ਦਾ ਸਬੂਤ ਦਿੱਤਾ। ਬੰਗਲਾ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਨਵ-ਨਿਰਮਿਤ 
ਮੁਕਤੀ ਬਹਿਣੀ ਦੀ ਇਸਨੇ ਖੁਲ੍ਹਮ-ਖੁਲ੍ਹੀ ਹਿਮਾਇਤ ਕੀਤੀ। ਜੰਗ ਤੋਂ 
ਬਾਅਦ ਫ਼ਰਵਰੀ, 1972 ਵਿਚ ਇਸਨੇ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ 
ਸਬੰਧੀ ਇਕ ਨਵੀਂ ਯੋਜਨਾ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਅਨੁਸਾਰ ਕਮਿਸ਼ਨਡ 
ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਧਵਾਵਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਤੀ ਦੀ ਕੁੱਲ ਮਾਸਕ ਆਮਦਨ 
ਦਾ 3/4ਹਿੱਸਾ ਪੈਨਸ਼ਨ ਵਜੋਂ ਉਸ ਅਫ਼ਸਰ ਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਨੌਕਰੀ ਸਮੇਂ 
ਤੱਕ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸੈਨਕ ਹਸਪਤਾਲਾਂ ਵਿਚ 
ਮੁਫ਼ਤ ਇਲਾਜ ਮੁਹੱਈਆ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ 
ਜਾਂ ਅਪਾਹਜ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲੇ ਡਿਗਰੀ ਕੋਰਸ ਤੱਕ 
ਮੁਫ਼ਤ ਵਿਦਿਆ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ `ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਾਗੂ 
ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਇਕ ਸੀਨੀਅਰ ਅਫ਼ਸਰ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੇਠ ਕੇਂਦਰੀ 
ਸੰਗਠਨ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਵਾਈ। ਆਧੁਨਿਕ ਤਕਨੀਕ ਨਾਲ ਨਵੇਂ 
ਹਥਿਆਰ ਬਣਵਾਏ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਬੰਧ 
ਕਰਵਾਏ। 


ਅਕਤੂਬਰ, 1974 ਵਿਚ ਇਹ ਫਿਰ ਖ਼ੁਰਾਕ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ. 
ਮੰਤਰੀ ਬਣਿਆ। ਇਸ ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਵਾਧੂ ਅਨਾਜ ਬਾਹਰਲੇ 
ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਨਿਰਯਾਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। _ ` 

ਜੁਲਾਈ 15, 1979 ਨੂੰ ਮੇਰਾਰ ਜੀ ਦੇਸਾਈ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅਹੁਦੇ 
ਤੋਂ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਵੇਲੇ ਜਗਜੀਵਨ ਰਾਮ ਜਨਤਾ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟਰੀ 
ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਨੇਤਾ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਲੋਕ ਸਭਾ 
ਵਿਚ ਵਿਰੇਧੀ ਧੜੇ ਦੇ ਨੇਤਾ ਵਜੋਂ ਨਾਮਜ਼ਦ ਹੋਇਆ। 

ਸੰਨ 1981 ਵਿਚ ਇਸ ਦਾ ਕਾਂਗਰਸ 'ਯੂ' ਨਾਲ ਮੱਤਭੇਦ ਹੇ 
ਗਿਆ। ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਇਸ ਨੇ ਕਾਂਗਰਸ 'ਜੇ' ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਆਪਣੇ 
ਅੰਤਮ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਇਹ ਆਪਣੀਆਂ ਰਾਜਨੀਤਕ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਵਿਚ 
ਮਸਰੂਫ਼ ਰਿਹਾ। 

6 ਜੁਲਾਈ, 1986 ਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। 

ਹ. ਪੁ-ਜਗਜੀਵਨ ਰਾਮ-ਸਿੰਬਲ ਆਸ਼ ਸੋਸ਼ਲ ਚੇਂਜ, ਅਭਿੰਨਦਨ ਗ੍ਰੰਥ 

ਜਗਤ ਸਿੰਘ : ਗਦਰ ਲਹਿਰ ਦੇ ਉੱਘੇ ਸ਼ਹੀਦ ਜਗਤ 
ਸਿੰਘ ਉਰਫ਼ ਜੈ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ ਲਾਹੌਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਸੁਰ ਸਿੰਘ 
ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਹੈ। ਜਗਤ 
ਸਿੰਘ ਇਥੋਂ ਦੇ ਇਕ ਬੜੇ ਇਜ਼ਤਦਾਰ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰ ਅਰੂੜ ਸਿੰਘ ਦਾ 


ਲੜਕਾ ਸੀ। ਬਦੇਸ਼ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇੰਡੀਅਨ ਆਰਮੀ 


ਦੇ 35 ਨੰਬਰ ਰਸਾਲੇ ਵਿਚ ਨੌਕਰੀ ਕੀਤੀ। ਪਰ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਇਸ _ 


191 


ਨੇ ਅੱਕ ਕੇ ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ। ਇਕ ਦਲੇਰ ਵਿਅਕਤੀ ਹੋਣ 
ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੇ ਘਰ ਰਹਿਣਾ ਪਸੰਦ ਨਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਚੀਨ ਚਲਾ ਗਿਆ। 
ਇਥੇ ਇਸਨੇ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਸੰਤਰੀ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਕੀਤੀ। ਕੁਝ ਸਮੇਂ 
ਬਾਅਦ ਇਹ ਕੈਨੌਡਾ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਇਥੇ ਇਹ ਇਕ ਮਿਲ ਵਿਚ ਨੌਕਰੀ 
ਤੇ ਲੱਗ ਗਿਆ। ਰ 

ਕੈਨੇਡਾ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦ ਵਾਤਾਵਰਣ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਹੋ ਕੇ ਇਸ ਅੰਦਰ 
ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰਵਾਉਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਜਾਗੀ। ਇਰ 1933 ਵਿਚ 
ਇਸ ਨੇ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਸੰਗਠਨ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ। 

ਸੰਨ 1914 ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਤਾਂ 
ਕਰਨ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ ਆਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਆਂ ਦੇ ਜੱਥੇ ਭੇਜਣ ਦਾ 
ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਜਗਤ ਸਿੰਘ ਪਹਿਲੇ ਜਥਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਜੱਥੇ ਨਾਲ 
ਆਇਆ। ਜੱਥੇ ਦੇ ਇਹ ਮੈਂਬਰ ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਸ਼ਿਕੰਜੇ ਵਿਚੋਂ ਬਚ ਗਏ 
ਅਤੇ ਤੁਰੰਤ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਕੰਮ ਵਿਚ ਜੁਟ ਗਏ।' ਪਰੰਤੂ ਇਹ ਆਪਣੇ 
ਯਤਨਾਂ ਵਿਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਫ਼ਲ ਨਾ ਹੋ ਸਕੇ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ 
ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਗੁਪਤ ਕੇਂਦਰਾਂ ਉੱਤੇ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਕਬਜ਼ਾ 
ਕਰ ਲਿਆ। ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਨਿਡਰ ਰਹੇ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ 
ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਭੇਜਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਜਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਵੀ ਹੋਰ 
ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਇਸ ਕੰਮ ਲਈ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆਂ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਅਤੇ 
ਇਸਦੇ ਸਾਥੀ ਲਾਹੌਰ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਟਾਂਗੇ ਵਿਚ ਬੈਠ ਕੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ ਤਾਂ 
ਅਚਾਨਕ ਹੀ ਕੁਝ ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਆਂਦਮੀਆਂ ਨੇ ਟਾਂਗਾ ਰੋਕ ਲਿਆ ਅਤੇ 
ਟਾਂਗੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮੁਸਾਫ਼ਰਾਂ ਨੂੰ ਤਲਾਸ਼ੀ ਅਤੇ ਜਾਂਚ-ਪੜਤਾਲ ਲਈ ਆਪਣੇ 
ਨਾਲ ਨੇੜੇ ਦੇ ਪੁਲਿਸ ਸਟੇਸ਼ਨ ਜਾਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਗਦਰੀਆਂ ਕੋਲ 
ਪਿਸਤੌਲ ਸਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਆਦਮੀਆਂ ਦੇ ਹੁਕਮ ਦੀ 
_ਪਾਲਣਾ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੁਝ ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ 
_ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਜਗਤ 'ਸਿੰਘ ਦੇ ਇਕ ਸਾਥੀ ਨੂੰ ਮੌਕੇ ਤੇ ਫ਼ੜ ਲਿਆ 
ਗਿਆ। ਜਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਖ਼ੁਦ ਬਚ .ਨਿਕਲਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਪਰ 
ਜਲਦੀ ਹੀ ਇਸ ਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। 'ਫ਼ਸਟ 
ਲਾਹੌਰ ਕਾਨਸਪੀਰੇਸੀ' ਕੇਸ ਅਧੀਨ ਇਸ ਉੱਤੇ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਾਇਆ 
ਗਿਆ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦੇ ਕੇ ਫ਼ਾਂਸੀ ਲਾ ਦਿੱਤਾ 
ਗਿਆ। 

ਜਗਤ ਸਿੰਘ ਸਦਾ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਕੰਮਾਂ ਵਿਚ ਰੁੱਝਿਆ ਰਿਹਾ। ਇਸ 
ਲਿਆ, ਬੰਬ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਵਿਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਸਰਗੋਧਾ ਵਿਖੇ 
ਭਾਰਤੀ ਫੰਜਾਂ ਨੂੰ ਉਕਸਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਆਪਣੇ ਨਰੋਏ 
ਆ ਰ 


ਹ. ਪੁ.-ਐਮ. ਫ੍ਰੀ. ਫਾ. ਪੰ 
ਰ ਰੀ ਇਹ ਕਪੂਰਥਲੇ ਦੇ 
ਰਾਜਾ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ ਜੋ 24 ਨਵੇਬਰ, 1872 ਨੂੰ ਪੈਦਾ 
ਹੋਇਆਂ। ਬਚਪਨ ਵਿਚ ਹੀ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ 5ਵਰ੍ਹੇ ਦੀ ਉਮਰ 
ਵਿਚ 16 ਅਕਤੂਬਰ, 1877 ਨੂੰ ਗੱਦੀ ਤੇ ਬੈਠਾ। ਨਾਬਾਲਗ ਹੋਣ ਕਾਰਨ 


ਰਿਆਸਤ ਦਾ ਰਾਜ ਪ੍ਰਬੰਧ ਪੰਜਾਬ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਇਕ ਅਧਿਕਾਰੀ ਨੂੰ 
ਸੰਪਿਆ ਗਿਆ। 


ਸੰਨ 1990ਨੂੰ ਬਾਲਗ ਹੋਣ ਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਰਾਜ 
ਦੇ ਪੂਰੇ ਹੱਕ ਹੱਥ ਵਿਚ ਲੈ ਕੇ ਕਪੂਰਥਲਾ ਰਿਆਸਤ ਦਾ ਕੰਮ-ਕਾਜ 
ਸੰਭਾਲ ਲਿਆ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਜਗਤਜੀਤ ਸਿੰਘ ਇਕ ਸੂਝਵਾਨ ਰਾਜਾ ਸੀ। 
ਉਸਨੇ ਉਦਯੋਗ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਕਾਫ਼ੀ ਯੋਗਦਾਨ 


ਪਾਇਆ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਕੂਲ ਅਤੇ ਕਾਰਖ਼ਾਨਿਆਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। 


ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਕ ਦਾ ਜਨਮ 6 
- ਦੇ ਘਰ ਰਾਜਗੋਮਾਲ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਡਊ 


੮ ੍ ਜਗਤਾਰ, ਡਾ. 
ਇਸ ਨੂੰ ਇਮਾਰਤਾਂ ਬਣਵਾਉਣ ਦਾ ਬਹੁਤ ਸ਼ੌਕ ਸੀ। ਉਸਨੇ 
ਆਦਿ ਇਮਾਰਤਾਂ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਕਰਵਾਈ, ਜੋ ਕਿ ਵੇਖਣਯੋਗ ਹਨ। 

15ਅਗਸਤ, 1947 ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋਣ ਉਪਰੰਤ ਕਪੂਰਥਲਾ 
ਰਿਆਸਤ ਪੈਪਸੂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ .ਗਈ। 20 ਅਗਸਤ, 1948 ਨੂੰ 
ਮਹਾਰਾਜਾ ਜਗਤਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸਦਾ ਲਈ ਯੂਨੀਅਨ ਦਾ ਉਪ 
ਰਾਜਪ੍ਰਮੁੱਖ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਸਾਲਾਨਾ 
ਭੱਤਾ ਦੋ ਲੱਖ ਸੱਤਰ ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਦੀ 
ਆਪਣੀ ਜਾਇਦਾਦ ਉੱਤੇ ਵੀ ਇਸ ਦਾ ਆਪਣਾ ਹੱਕ ਰਹਿਣ ਦਿੱਤਾ 
ਗਿਆ। 

ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਾ ਪੂਰਾ ਖ਼ਿਤਾਬ-ਹਿਜ਼ ਹਾਈਨੈਸ ਕਰਨੈਲ ਫ਼ਰਜ਼ੰਦੇ 
ਦਿਲਬੰਦ ਰਸੀਖੁਲ ਇਤਕਾਦ ਦੌਲਤੇ ਇੰਗਲਿਸ਼ੀਆ ਰਾਜਾਏ ਰਾਜਗਾਨ 
ਮਹਾਰਾਜਾ ਜਗਤਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸੀ. ਐੱਸ. ਆਈ. ਜੀ. ਸੀ. ਆਈ. 
ਈ. ਜੀ. ਬੀ. ਈ ਵਾਲੀਏ ਕਪੂਰਥਲਾ ਸੀ। 

ਮਹਾਰਾਜਾ ਜਗਤਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸੈਰ ਸਪਾਟੇ ਦਾ ਬਹੁਤ ਸ਼ੌਕ 
ਸੀ ਤੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ 
ਸੈਰ ਸ਼ਾਇਦ ਇਸੇ ਨੇ ਹੀ ਕੀਤੀ। 

ਮਹਾਰਾਜਾ ਦੇ ਪੰਜ ਲੜਕੇ-ਪਰਮਜੀਤ ਸਿੰਘ, ਮਹੀਜੀਤ ਸਿੰਘ, 
ਅਮਰਜੀਤ ਸਿੰਘ, ਕਰਮਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਜੀਤ ਸਿੰਘ-ਹਨ। 

19 ਜੂਨ, ਹਮ ਦਿਤੀ ਜੀ 
ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦਾ ਖ਼ਿਤਾਬ ਮਿਲਿਆ। 

ਹ. ਪੁ. -ਮ. ਕੋ. 499; ਸਿ. ਮਿ. = 

ਜਗਤਾ : ਇਸ ਨਾਂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਵਿਅਕਤੀ ਹੋਏ ਹਨ। ਪਹਿਲਾ 
ਬੁਰਹਾਨਪੁਰ ਦਾ ਵਸਨੀਕ ਜੋ ਛੇਵੇਂ ਸਤਿਗੁਰੂ ਦਾ ਸਿੱਖ ਸੀ। ਇਹ ਮਹਾਨ 
ਯੋਧਾ ਅਤੇ ਆਤਮ ਗਿਆਨੀ ਸੀ। 

ਬ੍ਰਾਹੰਮਣ ਜਾਤੀ ਤੋਂ ਸਿੱਖ ਬਣੇ ਹੋਏ ਮਸੰਦ ਦਾ ਨਾਂ ਵੀ ਜਗਤਾ 
ਸੀ। ਇਹ ਲਾਹੌਰ ਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਮਸੰਦਾਂ ਨੂੰ ਦੰਡ ਦੇਣ ਸਮੇ 
ਨਿਤ 


ਭਾਈ ਫੇਰੂ ਸੱਚੀ ਢਾੜ੍ਹੀ 
ਦੇ ਪੋਤੇ ਚੇਲੇ ਸੰਤ ਦਾ ਨਾਂ ਵੀ 
ਜਗਤਾ ਸੀ। ਇਹ ਵੱਡੀ ਕਰਣੀ 14 
ਵਾਲਾ ਹੋਇਆ। 2 

ਹ. ਪੁ.-ਮ. ਕੇ. 

ਜਗਤਾਰ, ਡਾ. : ੬ 
ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇਸ ਕਵੀ, ਆਲੋਚਕ ਡਂ 


ਜੂਨ, 1935 ਨੂੰ ਸੰ. ਨੱਥਾ ਸਿੰਘ 


ਜਲੰਧਰ ਵਿਚ ਹੋਇਆ। _ 
ਛੋਟੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦੇ 
ਮਾਹਰ ਡਾ. ਜਗਤਾਰ ਦੀ ਰਚਨਾ 
ਵਿਚ ਕਾਵਿ ਦੇ ਸੁਹਜ ਵਿਚਾਰ ਦੀ 
ਸੁਹਿਰਦਤਾ ਤੇ ਬਿਆਨ ਦੀ ਪੁਖ਼ਤਗੀ ਦਾ ਸੁਮੇਲ ਹੈ। ਆਪਣੀਆਂ 
ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਬੌਧਿਕਤਾ ਤੇ ਵਿਅੰਗ ਨੂੰ ਕਾਵਿ ਦੇ ਸੁਹਜ _ 
ਨਾਲ ਗੁੰਨਹ ਕੇ ਸਮਾਜਿਕ ਬੁਰਾਈਆਂ ਤੇ ਅਨਿਆਂ ਤੇ ਗਹਿਰੀ ਚੋਟ ਕੀਤੀ 
ਹੈ ਅਤੇ ਆਦਰਸ਼ ਸਮਾਜ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। 





ਲਾ. ਜਗਤਾਰ, 


ਜਗਤਿਆਲ 

ਡਾ. ਜਗਤਾਰ ਦੀਆਂ ਕਾਵਿ ਰਚਨਾਵਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਦੀ 
ਪਰੰਪਰਾ ਤੋਂ ਆਧੁਨਿਕਤਾ, ਵਿਸ਼ਾਦ ਤੋਂ ਬੌਧਿਕਤਾ ਅਤੇ ਸੁਹਜ ਤੋਂ ਸੁਚੱਜੀ 
ਜੀਵਨ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਤੱਕ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੀਆਂ ਅਕਾੱਸੀ ਹਨ। ਪ੍ਰਯੋਗ ਤੇ 
ਪ੍ਰਗਤੀਵਾਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਮਗਰੋਂ ਮਾਨਵਵਾਦ ਨਾਲ ਜੁੜ- ਕੇ ਲਿਖੀ 
ਇਸ ਦੀ ਵਿਚਾਰ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਕਵਿਤਾ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਪਾਠਕਾਂ ਨੇ ਮਾਣਿਆ ਤੇ 
`_ ਸਲਾਹਿਆ ਹੈ। 


ਡਾ. ਹਦ ਤਲ ਰਮ 1540੧ 
ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਵੀ ਡੂੰਘਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ 
ਫ਼ਾਰਸੀ ਲਿਪੀ ਤੋਂ ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਿਚ ਲਿਪੀਅੰਤਰਣ ਕੀਤਾ ਹੈ। _ 
ਆਦਮੀ, ਲਹੂ ਦੇ ਨਕਸ਼, ਛਾਂਗਿਆ ਰੁੱਖ, ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਦਾ ਜੰਗਲ, ਜਜ਼ੀਰਿਆਂ 
ਵਿਚ ਘਿਰਿਆ ਸਮੁੰਦਰ, ਜਗਤਾਰ ਦੀਆਂ ਮੂਲ ਕਿਰਤਾਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਸ ਨੇ ਦੁੱਖ ਦਰਿਆਓ ਪਾਰ ਦੇ, ਚਿੱਟਾ ਘਾਹ, ਧੁਆਂਖੀਆਂ 
ਧੁੱਪਾਂ, ਸੂਫ਼ੀ ਕਾਵਿ ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪਿਛੋਕੜ ਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਕਵਿਤਾ 
ਪੁਸਤਕਾਂ ਦੀ ਸੰਪਾਦਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਸੰਦਰਭ ਕੋਸ਼ ਤੇ 
ਹੀਰ ਦਮੋਦਰ ਇਸ ਦੇ ਖੋਜ ਗ੍ਰੰਥ ਹਨ। ਸਾਂਝ, ਆਖਿਆ ਫ਼ਰੀਦ ਨੇ, 
ਕੁਕਨੂਸ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰਹਿਣ ਤੇ ਦੁਆਬਾ ਦਾ ਇਸ ਨੇ ਲਿਪੀਅੰਤਰਣ 
ਕੀਤਾ ਹੈ। 'ਰਾਤ ਦੀ ਰਾਤ' ਇਸ ਦੀ ਅਨੁਵਾਦਿਤ ਰਚਨਾ ਹੈ। 


ਡਾ. ਜਗਤਾਰ ਨੂੰ ਸਾਹਿਤ ਸਮੀਖਿਆ ਬੋਰਡ, ਜਲੰਧਰ (1962) 
ਢੁੱਡੀਕੇ ਟਰਸਟ (1981), ਪੰਜਾਬ ਆਰਟ ਕੌਂਸਲ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ (1981) 
ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਕੇਂਦਰ, ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ (1984) ਵਲੋਂ ਪੁਰਸਕਾਰ 
ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੇ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। 


ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ ਰਾਹੀਂ ਡਾ ਜਗਤਾਰ ਨੂੰ ਸਾਲ 
1961 ਦਾ ਸ਼ੋਮਣੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵੀ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰਕੇ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ 

'ਹ. ਪੁ -ਸੁਵੀਨਰ ਸਾ. ਸਨ. ਸਮਾ.-1991 

ਜਗਤਿਆਲ : ਇਹ ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਰਾਜ ਦੇ 
ਕਰੀਮ ਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਇਕ ਪੁਰਾਣਾ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਉੱਤਰ 
ਵੱਲ ਜ਼ਫ਼ਰ-ਉੱਦ-ਦੌਲਾ ਦੁਆਰਾ 1747 ਈ. ਦਾ ਬਣਵਾਇਆ ਇਕ 
ਕਿਲਾ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਰੇਸ਼ਮ ਦੀਆਂ ਸਾੜ੍ਹੀਆਂ, ਰੁਮਾਲ ਅਤੇ ਦੁਪੱਟੇ 
ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 

ਆਬਾਦੀ-67,591 (1991) 

1848" ਉ. ਵਿਥ., 78255" ਪੂ. ਲੰਬ. 

ਹ. ਪੁ. -ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ. 13: 377 

ਜਗਤੁਲਾ : ਇਹ ਭਾਉ ਗੋਤ ਦਾ ਇਕ ਗੁੱਜਰ ਸਰਦਾਰ ਸੀ। 
ਇਹ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆ ਨਾਲ ਮਿਲ 
ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਆਇਆ 
ਸੀ। ਲੜਾਈ ਦੌਰਾਨ ਇਹ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਨਾਮੀ ਸਿੱਖ ਦੀ ਗੋਲੀ ਦਾ 
ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਇਆ। 

ਹ. ਪੁ-ਮ. ਕੋ. 499 

ਜਗਦਲਪੁਰ : ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਭਾਰਤ) ਦੇ ਬਸਤਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ 
ਸਦਰ ਮੁਕਾਮ ਹੈ। ਇਹ ਦਰਿਆ ਇੰਦਰਾਵਤੀ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਦੱਖਣ 
ਵਿਚ ਵਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸੰਘਣੇ ਜੰਗਲਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ 
ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਥੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੀਆ-ਉਪਜਾਂ ਦੀ ਭਾਰੀ ਮੰਡੀ.ਹੈ। ਇਖੇ 


192 


ਚਾਵਲ ਅਤੇ ਤੇਲ ਕੱਢਣ ਦੇ ਕੁਝ ਕਾਰਖ਼ਾਨੇ ਵੀ ਹਨ। ਇਸਨੂੰ ਕਈ 
ਵਾਰ ਬਸਤਰ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਬਸਤਰ ਨਾਮੀ ਇਕ 
ਪੁਰਾਣੀ ਸ਼ਾਹੀ ਰਿਆਸਤ ਦਾ ਸਦਰ-ਮੁਕਾਮ ਸੀ। ਇਥੇ ਰਵੀਸ਼ੰਕਰ 
ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਇਕ ਕਾਲਜ ਵੀ ਹੈ। 

ਆਬਾਦੀ-84,578 (1991) 

195 04" ਉ._ ਵਿਥ.; 82502. ਪੂ. ਲੰਬ . 

ਹ. ਪੁ.-ਐਨ ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 5: 499 

ਜਗਦੀਸ਼ ਚੰਦਰ : ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇਸ ਹਿੰਦੀ ਕਹਾਣੀਕਾਰ, 
ਨਾਵਲਕਾਰ ਅਤੇ ਸੰਪਾਦਕ ਦਾ ਜਨਮ ਪਹਿਲੀ ਸਤੰਬਰ, 1927 ਨੂੰ 
ਹੋਇਆ। ਸੰਨ 1954 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ _ 
ਤੋਂ ਐੱਮ. ਏ. ਪਾਸ ਕੀਤੀ।31ਅਗਸਤ, 1985ਨੂੰ ਇਹ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ 
ਦੀ ਕੇਂਦਰੀ ਸੂਚਨਾ ਸੇਵਾ ਤੋਂ ਇਕ ਸੀਨੀਅਰ ਅਧਿਕਾਰੀ ਵਜੋਂ ਰਿਟਾਇਰ 
ਹੋਇਆ। 





ਜਗਦੀਸ਼ ਚੰਦਰ 
ਜਗਦੀਸ਼ ਚੰਦਰ ਨੂੰ ਮੁੱਢ ਤੋਂ ਪੜ੍ਹਨ ਲਿਖਣ ਦਾ ਬਹੁਤ ਸ਼ੌਕ ਸੀ। 
ਸੰਨ 1950 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਉਰਦੂ ਵਿਚ 'ਪੁਰਾਨੇ ਘਰ' ਨਾਂ ਦੀ ਨਿੱਕੀ 
ਕਹਾਣੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ 'ਉਡੀਕਾਂ' ਨਾਂ ਦਾ ਨਾਟਕ ਛਪਵਾ ਕੇ 
ਆਪਣਾ ਸਾਹਿਤਕ ਜੀਵਨ ਆਰੰਭ ਕੀਤਾ। ਸੰਨ 1955 ਤੋਂ ਇਸ ਨੇ 
ਨਾਵਲ ਲਿਖਣੇ ਆਰੰਭ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਹੁਣ ਤਕ ਇਸਦੇ 7? ਨਾਵਲ, ਇਕ 
ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਅਤੇ ਦੋ ਨਾਟਕ ਛਪ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। 'ਧਰਤੀ ਧਨ -ਨਾ 


'ਅਪਨਾ' (1972) 'ਆਧਾ ਪੁਲ (1973) ਅਤੇ 'ਕਭੀ ਨਾ ਛੋਡੇ ਖੇਤ' 


(1976), ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਾਵਲ ਹਨ ਅਤੇ 'ਪਹਿਲੀ ਰਪਟ' (1981) 
ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੈ। 'ਕਭੀ ਨਾ ਛੋਡੇ ਖੇਤ' (1985) ਇਸੇ ਨਾਂ ਦੇ ਨਾਵਲ 
ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਨਾਂਟਕ ਹੈ। 'ਨੇਤਾ ਕਾ ਜਨਮ' ਅਤੇ 'ਇਨਾਮ' ਇਸ ਦੇ 
ਹੋਰ ਨਾਟਕ ਹਨ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਕਈ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦੇ ਅਨੁਵਾਦ ਕਈ 
ਭਾਰਤੀ ਅਤੇ ਬਦੇਸ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਹੈ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। 'ਧਰਤੀ ਧਨ ਨਾ 
ਅਪਨਾ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਰੂਸੀ ਅਤੇ ਜਰਮਨ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। 
ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਸ ਦਾ ਉਰਦੂ ਅਨੁਵਾਦ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ 
ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਅਨੁਵਾਦ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ, ਪੰਜਾਬ ਵਲੋਂ ਛਪਵਾਇਆ ਜਾ 
ਚੁੱਕਾ ਹੈ। 'ਆਧਾ ਪੁਲ' ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਵੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ 


ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਹੈ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ” 


193 


ਦੀ ਤੀਨਿ 
ਹੰਦੀ ਕੋਰਸਾਂ ਵਿਚ ਲੱਗੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਉੱਚ 
ਭਏ ਦੀ ਕਿਰਤਾਂ ਲਈ ਕਿੰਨੇ ਹੀ ਵਡਮੁੱਲੇ ਪੁਰਸਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ 
7ਨ। ਸੰਨ 1981 ਵਿਚ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਸਾਹਿਤਕਾਰ 
ਹਿੰਦੀ) ਵਜੋਂ ਸਨਮਾਨਿਆ। ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਕਈ 
ਹੋਰ ਇਨਾਮਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕਿੰਨੀਆਂ ਹੀ ਸਾਹਿਤਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੇ ਵੀ 
ਨ 
ਇਸ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। 


11 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1996 ਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੇ ਗਈ। 

ਹ. ਪੁ. -ਬਾਇਊਡੈਟਾ ਸ੍ਰੀ ਜਗਦੀਸ਼ ਚੰਦਰ 

ਜਗਦੀਸ਼ਪੁਰ : ਇਹ ਭਾਰਤ ਦੇ ਮੱਧ-ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਰਾਜ- ਦੇ 
ਰਾਂਏਗੜ੍ਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਇਕ ਪੁਰਾਣਾ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਜਸਪੁਰ 
ਰਿਆਸਤ ਦਾ ਸਦਰ ਮੁਕਾਮ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਹੁਣ ਵੀ ਕਈ ਵੇਰ ਇਸਨੂੰ 
ਜਸਪੁਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਇਥੇ ਇਕ ਡਿਸਪੈਂਸਰੀ ਅਤੇ ਇਕ 
ਜੇਲ੍ਹ ਬਣੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਹੁਣ ਡਿਸਪੈਂਸਰੀ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਹਸਪਤਾਲ ਬਣ 
ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਝ ਸਕੂਲ ਵੀ ਇਥੇ ਖੋਲ੍ਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਜਗਦੀਸ਼ਪੁਰ ਤੋਂ 
ਰਾਏਗੜ੍ਹ ਤਕ ਸੜਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਨਾਲ ਆਵਾਜਾਈ ਵਿਚ ਕੋਈ 
ਤੰਗੀ ਨਹੀਂ ਰਹੀ। 

ਆਬਾਦੀ-14,788 (1991) 

22₹53"ਉ. ਵਿਥ., 84? 8' ਪੂ. ਲੰਬ. 

ਹ. ਪੁ. -ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ 14; 69; ਹਿੰ. ਵਿ ਕੋ 4:433 

ਜਗਨਨਾਥ (ਿੰਦਰ)' : ਜਗਨਨਾਥ ਦਾ ਅਰਥ ਸੰਸਾਰ ਦਾ 
ਸਵਾਮੀ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਜਾਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਦਾ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਹੈ। 
ਉੜੀਸਾ ਵਿਚ ਪੁਰੀ ਇਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਪਿਛਲੀਆਂ 
ਕਈ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਜਗਨਨਾਥ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਜਗਨਨਾਥ ਮੰਦਰ ਵਿਚ ਸਥਿਤ 
ਮੂਰਤੀਆਂ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਭੁਵਨੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਜਗਨਨਾਥ ਪੁਰੀ ਜਾਂ 





ਭਗਵਾਨ ਜਗਨਨਾਸ਼, ਹਾ 


_ਪੁਰਸ਼ੋਤਮ ਖੇਤਰ ਕਿਢਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਮੰਦਰ ਨੂੰ ਕਲਿੰਗ ਦੇ ਗੰਗਵੰਸ਼ੀ 
ਰਾਜਾ ਚੋਡਰੰਗ ਨੈ 1100 ਈ. ਦੇ ਆਸਪਾਸ ਬਣਵਾਇਆ ਸੀ। ਧਵਜ 
ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਚੱਕਰ ਵਾਂਲੇ 192ਫੁੱਟ ਉੱਚੇ ਇਸ ਮੰਦਰ ਵਿਚ ਜ਼ਗਨਨਾਥ 
ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਬਲਰਾਮ ਅਤੇ ਸੁਭੱਦਰਾ ਦੀਆਂ ਵੀ ਮੂਰਤੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ 


ਜਗਨਨਾਥਨ ਕੇ. ਵੀ. 


ਮੰਦਰ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ 200 ਤੋਂ ਵੱਧ ਮੰਦਰ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ 
ਇਸ ਨੂੰ ਬੰਗਾਲ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਹੋਰਨਾਂ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਵੀ ਪੂਜਿਆ 


ਜਾਂਦਾ ਹੈ। - 


ਪੁਰੀ ਵਿਖੇ ਜੇਠ ਤੇ ਹਾੜ ਦੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿਚ ਲਗਣ ਵਾਲੇ 
'ਸਨਾਨ ਯਾਤਰਾ' ਅਤੇ 'ਰਥ-ਯਾਤਰਾ' ਨਾਂ ਦੇ ਉਤਸਵਾਂ ਵਿਚ ਸਾਰੇ 
ਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਯਾਤਰੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਆਉਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲੇ ਉਤਸਵ ਵਿਚ 
ਮੂਰਤੀ ਨੂੰ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਉਤਸਵ ਵਿਚ ਮੂਰਤੀ 
ਨੂੰ ਬਲਰਾਮ ਅਤੇ ਸੁਭੱਦਰਾ ਨਾਲ ਰਥ ਵਿਚ ਰੱਖ ਕੇ ਲਿਆਂਦਾ ਜਾਂਦਾ 


-ਹੈ। ਉਸ ਰਥ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਬੜੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਖਿੱਚਦੇ ਹਨ। ਰਥ ਯਾਤਰਾ ` 


ਦਾ ਪਰਵ ਹਾੜ ਸੁਦੀ ਦੂਜ ਨੂੰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਮੰਦਰ ਦੀ ਵੱਡੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ 
ਇਹ ਹਿਤ ਤੀ ਚ 
ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦੇ ਹਨ। 


ਜਗਨਨਾਥ ਸਬੰਧੀ ਅਨੇਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਹਨ ਜੇ ਹੋਰਨਾਂ 
ਹਿੰਦੂ ਮੰਦਰਾਂ ਤੋਂ ਭਿੰਨ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਪੱਸ਼ਟ 
ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜਗਨਨਾਥ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਦੇ ਅੰਦਰ 
ਅਸਥੀਆਂ ਦੀ ਇਕ ਪਟਾਰੀ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਸਮੇਂ ਸਮੇਂ ਹੁਣ ਹਰ 12ਸਾਲਾਂ 
ਮਗਰੋ) ਨਵੀਂ ਮੂਰਤੀ ਵਿਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਸਥੀਆਂ 
ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਭਗਵਾਨ ਦੀਆਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ 
ਸੁਰਗਵਾਜ ਹੋਣ ਉਪਰੰਤ ਕਿਸੇ ਭਲੇ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਸਾਂਭ ਲਿਆ ਦਸਿਆ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਨਾਲ ਰਾਜੇ ਇੰਦਰ ਦਯੂਮਨ 
ਨੇ ਜਗਨਨਾਥ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਤੋਂ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾ 
ਕੇ ਉਸ ਵਿਚ ਇਹ ਅਸਥੀਆਂ ਸਾਂਭ ਦਿੱਤੀਆਂ ਪਰ ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ 
ਵਿਚ ਬੁੱਧ ਦੀਆਂ ਅਸਥੀਆਂ ਵਾਂਗ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਦੀਆਂ ਅਸਥੀਆਂ ਸਾਂਭਣ 
ਦੀ ਕੋਈ ਪਰੰਪਰਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸੰਭਵ ਹੈ ਕਿ ਆਧੁਨਿਕ ਜਗਨਨਾਥ ਮੰਦਰ 
ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਕੋਈ ਬੁੱਧ ਸਤੂਪ ਹੁੰਦਾ ਹੋਵੇ, ਜਿਸ 
ਦੀਆਂ ਮੂਲ ਅਸਥੀਆਂ ਜਗਨਨਾਥ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਵਿਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ 
ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹੋਣ। _ 
`ਹ. ਪੁ. -ਹਿੰ. ਮਿ. ਕੋ; ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 4 : 352 

ਜਗਨਨਾਥਨ ਕੇ. ਵੀ. : ਇਸ 
ਤਮਿਲ` ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਦਾ ਜਨਮ 11 ਅਪ੍ਰੈਲ, 
1906 ਨੂੰ ਤਿਰੁਚੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਰਾਇਆ 
-ਪੁਰਮ ਵਿੱਖੇ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਨੇ ਮਹਾਮਹੇਪਾ 
ਧਿਆਏ ਡਾਂ. ਯੂ. ਵੀ. ਸਵਾਮੀਨਾਥ ਆਇਰ ਦੀ 
ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਹੇਠ 1927 ਤੋਂ 1942 ਈ. ਤੱਕ ਖੋਜ 
ਕਾਰਜ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਨੇ 200 ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ 
ਵਿਚ ਕਹਾਣੀਆਂ (10 ਜਿਲਦਾਂ), ਸਾਹਿਤਕ ਤੇ 
ਧਾਰਮਕ ਲੇਖ, ਪੁਰਾਤਨ ਸਾਹਿਤ ਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ 
ਸਾਹਿਤਕ ਪੜਚੋਲ ਅਤੇ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਸਬੰਧੀ 
ਲੇਖ ਅਤੇ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਸੰਨ 1968 
ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ : 
ਇਲਾਵਾ ਇਸਨੂੰ ਸੀ. ਪੀ. ਰਾਮਾ ਸਵਾਮੀ 
ਆਇਰ ਮੈਡਲ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਅਨਾਮਲਾਈ 


ਚੈਟੀਆਰ ਯਾਦਗਾਰੀ ਇਨਾਮ ਵੀ ਦਿੱਤੇ ਗਏ 
ਹਨ। ਇਹ ਕਿੰਨੀਆਂ ਹੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨਾਂਲ 
ਸਬੰਧਤ ਹੈ। 
ਸੰਨ 1935ਤੋਂ ਇਹ ਮਦਰਾਸ ਤੋਂ ਛਪ ਰਹੇ ਰਸਾਲੇ ਕਲਾਈਮਾਫਲ 
ਦੇ ਸੰਪਾਦਕ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। 


__ਹ. ਪੁ.--ਇੰਡੀਆ ਹੂਜ਼. ਹੂ 1985 


ਜੰਗਨਾਮਾ 194 


ਜੰਗਨਾਮਾ : ਜੰਗਨਾਮਾ ਫ਼ਾਰਸੀ ਦਾ ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਕਾਵਿ 
ਰੂਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਯੁੱਧ ਦਾ ਵਰਣਨ ਵਿਸਥਾਰ ਸਹਿਤ ਕੀਤਾ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਵੀ ਉਤਨਾ ਹੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ 
ਅੰਗ ਹੈ ਜਿਤਨਾ ਕਿ ਸਾਹਿਤ ਦਾ। 
ਜੰਗਨਾਮੇ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਸੱਚੀ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, 
ਇਸ ਦੇ ਪਾਤਰ ਲਹੂ ਮਾਸ ਦੇ ਪੁਤਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਕਾਲਪਨਿਕ ਨਹੀਂ 
ਹੁੰਦੇ ਇਸ ਵਿਚ ਵਾਰ ਦੇ ਉਲਟ ਨਾਇਕ ਦਾ ਜਸ ਗਾਇਨ ਕਰਨਾ 
ਕਵੀ ਦਾ ਮਨੋਰਥ ਨੈਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਇਸ ਵਿਚ ਨਾਇਕ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਹੋਰ 
ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪੂਰਾ ਪੂਰਾ ਮਹੱਤਵ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ 
ਇਤਿਹਾਸਕ ਪੱਖ ਦਾ ਪੂਰਾ ਪੂਰਾ ਧਿਆਨ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
ਕ੍ਰਿਤ 'ਅਣੀ ਰਾਇ' ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਲਿਪੀ ਗੁਰਮੁਖੀ ਹੈ, ਪਰ 
ਬੋਲੀ ਬ੍ਰਜ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੀ ਹੈ। 
'ਰੋਜ਼ਾਤੁਲ ਸ਼ੋਹਦਾ' ਰੁੱਕਨਦੀਨ ਲਾਹੌਰੀ ਨੇ 1724 ਈ. ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ 
ਪਰ ਇਸੇ ਖੈਤਰ ਵਿਚ ਪਹਿਲੀ ਪ੍ਰੰਸਿੱਧੀ ਮੁਕਬਲ ਨੂੰ 'ਜੰਗਨਾਮਾ ਮੁਕਬਲ' 
ਲਿਖਣ ਤੇ ਮਿਲੀ। ਇਸ ਵਿਚ ਹਸਨ ਹੁਸੈਨ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਾ ਬਹੁਤ 
ਕਰੁਣਾਮਈ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਰਬਲਾ ਦੀ ਘਟਨਾ 
_ ਨੂੰ ਹਾਮਦ ਨੇ 'ਜੰਗ ਹਾਮਦ' ਨਾਂ ਦੇ ਕੇ 1778 ਈ. ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਜੋ 


ਕਰੁਣਾ-ਰਸ ਪ੍ਰਧਾਨ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਤੇ 


ਪੰਜਾਬ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਜੰਗਨਾਮਾ ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦ ਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ 
ਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਲੜਾਈ ਨੂੰ ਬੜੇ ਭਾਵ ਪੂਰਨ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬਿਆਨ 
ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਬੈਂਤ ਛੰਦ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਕਵੀ ਨਿਹਾਲ 
ਸਿੰਘ ਨੇ 'ਜੰਗਨਾਮਾ ਲਾਹੌਰ' ਵਿਚ ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਬੜੇ ਵਾਸਤਵਿਕ 
ਢੰਗ ਨਾਲ ਅੰਕਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਖ਼ਜ਼ਾਨ ਸਿੰਘ ਦਾ 'ਜੰਗਨਾਮਾ ਦਿੱਲੀ' 
1857 ਈ. ਦੇ ਗਦਰ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਲਿਖੇ 
ਕੁਝ ਜੰਗਨਾਮੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਇਤਿਹਾਸਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ 
ਬੜੇ ਕਰੁਣਮਈ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।. 

ਜੰਗ ਬਹਾਦੁਰ ਸਿੰਘ : ਇਹ ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ 
ਪੱਤਰਕਾਰ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ, 
ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਾਲ 1988 ਦੇ ਸਾਲਾਨਾ ਸਨਮਾਨ ਸਮਾਗਮ ਸਮੇਂ ਸ੍ਰੋਮਣੀ 





ਜੰਗ ਬਹਾਦੁਰ ਸਿੰਘ 


ਪੰਜਾਬੀ ਪੱਤਰਕਾਰ ਵਜੋਂ ਸੰਨਮਾਨਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ 10 
ਅਕਤੂਬਰ, 1915 ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ (ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਵਿਚ ਸ. ਅਮਰ ਸਿੰਘ 


ਸ਼ੇਰ-ਇ-ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। ਸੰਨ 1948 ਤੋਂ ਇਸਨੇ ਉਰਦੂ 
ਸਪਤਾਹਿਕ 'ਸ਼ੇਰ-ਇ-ਪੰਜਾਬ' ਅਤੇ 1971ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਮੋਤ ਤਕਪੰਜਾਬੀ 
ਮਾਸਿਕ 'ਪੰਜਾਬੀ ਡਾਈਜੈਸਟ' ਤੇ 'ਸਿਨੇ ਡਾਈਜੈਸਟ' ਦੀ ਸੰਪਾਦਨਾ 
ਕੀਤੀ। ` 

ਸ. ਜੰਗ ਬਹਾਦਰ ਸਿੰਘ ਆਪਣੀ ਨਿੱਡਰ ਅਤੇ ਨਿਰਪੱਖ 
ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਛਪਾਈ ਦੇ ਪੱਖੋਂ ਵੀ ਇਸ ਦੇ ਪੱਤਰ 
ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਉੱਚਾ ਦਰਜਾ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਦੇ ਸੰਪਾਦਕੀ 
ਨੋਟ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਾਲਮ 'ਕਲਮਜ਼ਰ' ਪਾਠਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਬਹੁਤ ਸਲਾਹੇ ਗਏ 
ਹਨ। ਇਸ ਦੀ ਲਿਖਤ- ਵਿਚ ਰਵਾਨੀ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਬੜੀ 
ਸੰਜਮ ਭਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਰ 

ਹ. ਪੁ.-ਸੁਵੀਨਰ ਸਨ. ਸਮਾ 1988--ਭਾ. ਵਿ. ਪੰ. 

ਜੰਗਮ : ਜੈਵ ਮਤ ਦਾ ਇਹ ਫ਼ਿਰਕਾ ਜੋਗੀਆਂ ਦੀ ਇਕ ਸ਼ਾਖ 
ਹੈ। ਇਸ ਫ਼ਿਰਕੇ ਦੇ ਲੋਕ ਸਿਰ ਤੇ ਸੱਪ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਦੀ ਰੱਸੀ ਅਤੇ ਧਾਤੂ 
ਦਾ ਚੰਦਰਮਾ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਕੰਨਾਂ ਵਿਚ ਇਹ ਮੁੰਦ੍ਰਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਪਿੱਤਲ ਦੇ 
ਫ਼ੁੱਲ ਮੈਰ ਪੌਖਾਂ ਨਾਲ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਫ਼ਿਰਕੇ ਦੇ ਜੋਗੀਆਂ ਨੂੰ 
ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ-ਪਹਿਲਾ ਧਤਸਥਲ ਅਰਥਾਤ 

ਹ. ਪੁ. -ਮ. ਕੋ. 

_ ਜਗਮੋਹਨ ਸਿੰਘ (ਠਾਕੁਰ) : ਵਿਜੈ ਰਾਘਵਗੜ੍ਹ ਮੱਧ 
ਪ੍ਰਦੇਸ਼) ਦੇ ਇਸ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਉੱਘੇ ਵਿਦਵਾਨ 
ਦਾ ਜਨਮ ਸਾਵਨ ਸੁਦੀ ਚੌਦਵੀ ਸੰਮਤ 1914 (ਸੰਨ 1857) ਨੂੰ ਹੋਇਆ। 
ਇਸ ਨੇ ਕਾਸ਼ੀ ਵਿਖੇ ਵਿਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇਥੇ ਹੀ ਇਸ ਦਾ 
ਮੇਲ ਭਾਰਤੇਂਦੂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਉੱਘੇ ਸਾਹਿਤਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਨੂੰ 
ਹਿੰਦੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ' ਚੰਗੀ 
ਜਾਣਕਾਰੀ ਸੀ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਨਵੀਆਂ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣੀਆਂ 
ਦੋਹਾਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਾਵਿ-ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। 

(ਪ੍ਰੇਮ ਸੰਪਤੀ ਲਤਾ' (1885) 'ਸਯਾਮਾ ਲਤਾ' ਅਤੇ 'ਸਯਾਮਾ 
ਸਰੋਜਨੀ' (1886) ਇਸ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੰਗ੍ਰਹਿ 
ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਸ ਨੇ ਕਾਲੀਦਾਸ ਦੇ 'ਮੇਘਦੂਤ' ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ 
ਬ੍ਰਜਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਕਬਿੱਤ ਅਤੇ ਸਵੱਯਾਂ ਵਿਚ'ਕੀਤਾ ਹੈ। 

ਇਹ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਉੱਘਾ ਗੱਦ ਲੇਖਕ ਵੀ ਸੀ। 'ਸ਼ਯਾਮਾ 


ਾ 


_ਸਵਪਨ' ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਗੱਂਦ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਗੱਦ ਅਤੇ ਪਦ 


ਦੇਹਾਂ ਦੀ ਹੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਪਰ ਗੱਦ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਵਿਚ ਪਦ 
ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਘੱਟ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਇਕ ਭਾਵਪ੍ਰਧਾਨ ਨਾਵਲ ਕਿਹਾ ਜਾ 
ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਚਰਿੱਤਰ-ਚਿੱਤਰਣ ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, 
ਗੋ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਅਤੇ ਪਰੇਮ ਭਰਪੂਰ ਜੀਵਨ ਦਾ ਹੀ ਚਿੱਤਰ ਔਕਿਤੰ ਕੀਤਾ 


ਗਿਆ ਹੈ। . 


ਛਾਇਆਵਾਦ ਯੁੱਗ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਇਸ ਦੀਆਂ 
ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਮਾਨਵੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਕਿਰਤਕ ਸੁੰਦਰਤਾ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ 
ਵਿਚ ਵੇਖਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਹੀ ਇਸ ਦੀਆਂ 
ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚ 'ਹਿੰਦੀ ਕਾਵਿ ਵਿਚ ਨਵੇਂ ਵਿਧਾਨ' ਦੀ ਝਲਕ ਮਿਲਦੀ 


` ਹੈ 


ਸੰਨ 1899 ਵਿਚ 42 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ 
ਗਈ। 

ਹ. ਪੁ-ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 4:353; ਹਿੰ. ਸਾ. ਕੋ. 2: 188 

ਜਗਯਾਪੇਟ : ਤੀ 
ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਇਕ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਨਾ ਬੈਟਾਵੋਲੂ ਸੀ ਪਰ 


195 


ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਇਥੋਂ ਦੇ ਇਕ ਸਰਦਾਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾਂ 
ਅਜੋਕਾ ਨਾਂ ਰੱਖਿਆ। ਇਸ ਸਰਦਾਰ ਨੇ ਹੀ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਦੀਵਾਰ 
ਬਣਵਾਈ ਅਤੇ ਵਪਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਇੰਥੇ ਵੱਸਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਆ। ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ 
ਰੇਸ਼ਮੀ ਕੱਪੜਾ ਬੁਣਨ ਦਾ ਛੋਟੇ ਪੱਧਰ ਦਾ ਉਦਯੋਗ ਹੈ। ਉਨ੍ਹੀਵੀਂ ਸਦੀ 
ਦੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਇਥੇ 66ਫੁੱਟ ਘੇਰੇ ਦਾ ਇਕ ਬੋਧੀ ਸਤੂਪ ਮਿਲਿਆ ਜਿਸ 
ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਸੰਗ-ਤਰਾਸੀ ਦੀਆਂ ਮੁਰੰਤੀਆਂ ਵੀ ਸਨ। 

ਆਬਾਦੀ-36,122 (1991) 

`_ 16554" ਉ. ਵਿਥ.; 80”ਪੂ. ਲੰਬ. 

ਹ. ਪੁ.-ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ. 13: 377 

ਜਗਰਾਉਂ : ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਇਸੇ ਹੀ ਨਾਂ 
ਦੀ ਤਹਿਸੀਲ ਦਾ ਸਦਰ-ਮੁਕਾਮ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਲੁਧਿਆਣਾ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ 
ਸੜਕ ਉੱਤੇ ਲੁਧਿਆਣਾ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ 42ਕਿ. ਮੀ. ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ 
ਵਾਕਿਆਂ ਹੈ। ਰਾਏ ਕਮਾਲੁੱਦੀਨ ਨੇ 1648 ਈ. ਵਿਚ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ 
ਲਾਪੇ ਸ਼ਾਹ ਨਾਉਂ ਦੇ ਇਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਫ਼ਕੀਰ.ਦੀ ਥਾਂ ਤੇ ਆਬਾਦ 
ਕੀਤਾ ਸੀ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਸੜਕਾਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਫ਼ਕੀਰ ਨੇ ਆਪ 
ਕੀਤੀ ਸੀ। ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਨਾਂ ਜਿਗਰਾ ਨਾਉ' ਦੇ ਇਕ ਰਾਜਪੂਤ ਦੇ ਨਾਂ 
ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਮੁਗ਼ਲ-ਕਾਲ ਵਿਚ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਦੁਆਲੇ 
ਚਾਰ-ਦੀਵਾਰੀ ਸੀ ਜਿਸ ਦੇ ਛੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਸਨ। ਰਾਏ ਕਮਾਲੁੱਦੀਨ ਦੇ 
ਮੁੱਤਰ ਕਲਾ ਰਾਏ ਕੋਲ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ 3ਜਨਵਰੀ, 1705 
ਨੂੰ ਮਾਛੀਵਾੜੇ ਤੋਂ ਉੱਚ ਦੇ ਪੀਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਆਏ ਸਨ। ਕਲਾ ਰਾਏ 
ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਤਨ, ਮਨ, ਧਨ ਨਾਲ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਨੂਰਾ 
ਮਾਹੀ ਨਾਮੀ ਇਕ ਨਿੱਜੀ ਦੂਤ ਭੇਜ ਕੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੀ ਅਤੇ ਮਾਤਾ 
ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਾ ਪਤਾ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਤੋਂ ਖ਼ੁਸ਼ ਹੋ 
ਕੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਇਕ ਖੜਗ, ਇਕ_ਪੋਥੀ ਰੱਖਣ ਦੀ ਰਿਹਲ 
ਅਤੇ ਇਕ ਗੰਗਾ ਸਾਗਰ (ਟੀ ਵਾਲਾ ਲੋਟਾ) ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ ਸੀ। 


ਸੰਨ 1867 ਵਿਚ ਇਥੇ ਮਿਉਂਸਪਲਟੀ ਬਣੀ। ਸੰਨ 1905 ਤੋਂ 
ਇਥੇ ਅਨਾਜ ਮੰਡੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿਚ ਹੁਣ 100ਤੋਂ ਵੱਧ ਆੜ੍ਹਤ 
ਦੀਆਂ ਦੁਕਾਨਾਂ ਹਨ। ਇਥੇ ਕਣਕ, ਕਪਾਹ ਅਤੇ ਖੰਡ ਗੁੜ ਆਦਿ ਦਾ 
ਵਪਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਕਪਾਹ ਵੇਲਣ ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਵੱਡੀਆਂ 
ਮਿਲਾਂ ਹਨ। ਦੰਦ-ਖੰਡ ਦੀਆਂ ਨਕਾਸ਼ੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਅਤੇ 
ਬਿਲੀਅਰਡ ਦੀਆਂ ਗੱਂਦਾਂ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਇਥੇ ਕਾਫ਼ੀ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ 
ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਜਗਰਾਉਂ ਨੂੰ ਪੀਰਾਂ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ 
ਇਥੇ ਕਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੀਰਾਂ ਦੇ ਮਕਬਰੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਪੀਰ ਮੋਹਕਮ ਦੀਨ, 
ਬੰਦੀ ਸ਼ਾਹ, ਖੀਵਾ ਸ਼ਾਹ, ਚੁੱਪ ਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਜ਼ਾਹੀਰ ਵਲੀ ਸ਼ਾਹ ਆਦਿ 
ਦੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੀਰਾਂ ਦੀਆਂ ਮਜ਼ਾਰਾਂ ਤੇ ਹਰ ਸਾਲ ਮੇਲੇ ਲਗਦੇ ਹਨ। ਪਰ 


ਪੀਰ ਮੋਹਕਮ ਦੀਨ ਦੀ ਦਰਗਾਹ ਤੇ 13 ਤੋਂ 15 ਫਗਣ (ਫ਼ਰਵਰੀ ਦੇ 


ਮੱਧ) ਵਿਚ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਲਈ ਭਾਰੀ ਮੇਲਾ ਲਗਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ 
25,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਦਾ ਇਕੱਠ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਮੇਲਾ ਰੌਸ਼ਨੀ ਕਹਿੰਦੇ 
ਹਨ ਤੇ ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਤਿੰਨ ਵੱਡੇ ਮੇਲਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਹੈ। ਇਥੋਂ ਤਕ 
ਕਿ 'ਜਗਰਾਵਾਂ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ' ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਵਿਚ 
ਵੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ : 


ਆਰੀ ਆਰੀ ਆਰੀ ਰ 

ਵਿਚ ਜਗਰਾਵਾਂ ਦੇ ਲਗਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਭਾਰੀ 

_ ਇਸ ਮੇਲੇ ਦਾ ਮੁੱਢ ਪੈਨਿਆਂ ਵਾਲੇ ਫ਼ਕੀਰ ਦੀ ਕਬਰ ਉੱਤੇ 
ਮਨੋਕਾਮਨਾ ਪੂਰੀਆਂ ਹੋਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀਆਂ ਚੌਕੀਆਂ ਭਰਨ ਤੋਂ ਹੋਇਆ। 
ਫ਼ਕੀਰ ਦੀ ਕਬਰ ਉਤੇ ਕਿਉਂਕਿ ਚਰਾਗ ਜਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਇਸ ਲਈ 
ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ਰੌਸ਼ਨੀ ਦਾ ਮੇਲਾ ਪੈ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਵੀ ਇਸ ਪੀਰ ਦੇ 
ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਹਾਲ ਪੈਂਦਾ ਹੈ.ਤਾਂ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਪੁੱਛਾਂ ਦਸਦੇ 


ਜੰਗਲ ਅਤੇ ਜੰਗਲਾਤ 


ਰਲ ਅਤੇ ਪੀਰ `ਦੀ ਕਬਰ ਉੱਤੋਂ ਸੁੱਖਾਂ ਹੁਣ ਵੀ ਸੁੱਖੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ 
ਹਨ ਤੇ ਬਰ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਦੂਸਰੇ ਦਿਨ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਇਕੱਠ 
ਜੁੜਦਾ ਤੇ ਸੁੱਖਾਂ ਚੜ੍ਹਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਫਿਰ ਪੀਰਾਂ ਦੀਆਂ ਭੈਟਾਂ 
ਗਾਉਣ ਵਾਲੇ ਗਵੱਈਏ, ਕਲੀਆਂ ਵਾਲੇ ਤੇ ਗਿੱਧੇ ਵਾਲੇ ਸਭ ਪਹੁੰਚ 
ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇਸ ਮੇਲੇ ਉੱਤੇ ਚੰਗੇ ਪਹਿਲਵਾਨਾਂ ਦੇ ਟਿਕਟਾਂ ਉੱਤੇ 
ਘੋਲ 'ਵੀ ਕਰਵਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 


_ ਉਪਰੋਕਤ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਜਗਰਾਉਂ ਤੋਂ 5 ਕਿ. ਮੀ. ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ 
ਕਲੇਰਾਂਪਿੰਡ ਦੇ ਨੇੜੇ ਗੁਰਦੁਵਾਰਾ ਨਾਨਕਸਰ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਸੰਤ 
ਬਾਬਾ ਨੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਚੇਲੇ ਸੰਤ ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਕਰਵਾਈ ਸੀ। 
ਇਥੇ 11 ਤੋਂ 13ਭਾਦੋਂ, ਅਗਸਤ ਦੇ ਤੀਜੇ ਹਫ਼ਤੇ) ਦੀਵਾਨ ਸਜਦੇ ਹਨ 
ਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ। 


ਉਪਰੋਕਤ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਜਗਰਾਵਾਂ ਵਿਚ ਕਈ ਪੁਰਾਣੀਆਂ 
ਇਤਿਹਾਸਕ ਇਮਾਰਤਾਂ ਦੇ ਖੰਡਰਾਤ ਵੀ ਹਨ। ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਲਾਜਪਤ 
ਰਾਏ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਡਿਗਰੀ ਕਾਲਜ, ਗੌਗੀਮੰਟ ਜੂਨੀਅਰ ਬੇਸਿਕ ਕੋ- 
ਐਜੂਕੇਸ਼ਨਲ ਟਰੇਨਿੰਗ ਸਕੂਲ, ਸਰਕਾਰੀ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਲੜਕੀਆਂ ਲਈ 
ਤੇ ਇਕ ਸਰਕਾਰੀ ਹਾਇਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ ਲੜਕਿਆਂ ਦਾ; ਦੋ ਮਿਡਲ 
ਸਕੂਲ, ਪੰਜ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ, ਇਕ ਸਾਇੰਸ ਐਂਡ ਰਿਸਰਚ ਕਾਲਜ 


ਜਿਹੀਆਂ ਵਿਦਿਅਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸਿਵਲ ਹਸਪਤਾਲ, ਮੈਟਰਨਟੀ 


ਹਸਪਤਾਲ, ਡੰਗਰਾਂ.ਦਾ ਹਸਪਤਾਲ, ਅਤੇ ਇਕ ਸਿਵਲ ਰੈਸਟ ਹਾਊਸ 
ਹਨ। ਇਥੇ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਲਾਇਬਰੇਰੀ ਜਗਰਾਉ' 


ਇਕ ਟੈਲੀਫੂਨ ਐਕਸਚੇਂਜ ਵੀ ਹੈ। ਇਥੇ ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਡੰਗਰਾਂ ਦੀ ਮੰਡੀ 
ਲਗਦੀ ਹੈ। ਇਥੇ ਇਕ ਕੋਲਡ ਸਟੋਰ ਅਤੇ ਪੀ. ਡਬਲਯੂ . ਡੀ. ਦੇ ਕਈ 
ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਅਨਾਜ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਲਈ ਗੋਦਾਮ ਵੀ ਹਨ। 

ਆਬਾਦੀ-47,372 (1991) 

37₹47' ਉ. ਵਿਥ.; 75528 ਪੂ. ਲੰਬ. 

-ਹ. ਪੁ.-ਇੰਪ-ਗ. ਇੰਡ. 13:377 ਡਿ. ਸੈ. ਹੈ ਬੁ. ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ; ਗੁਜ਼ 
ਆਫ਼ ਇੰਡ. ਪੰ. ਸਟੇ ; ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ; ਸਰਵੇ ਪੁਸਤਕ ਰਾਏਕੋਟ ਭਾ. ਵਿ. ਪੰ; ਪੰ. 
ਟ੍ਰਿ. 26ਫ਼ਰ. 1984; ਮ. ਕੋ. ਹਿੰ; ਵਿ. ਕੋ. % ਪੰਜਾਬ-ਐੱਮ. ਐੱਸ. ਰੰਧਾਵਾ 
ਬਨਸਪਤੀ ਉੱਗੀ ਹੋਵੇ, ਰੱਖ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਆਕਾਰ 
ਦੇ ਹੋਣ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਲੱਕੜੀ ਮਿਲ ਸਕੇ ਜਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਾਰਨ 
ਜਲਵਾਯੂ ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਤੇ ਅਸਰ ਪੈਂਦਾ ਹੋਵੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਕਿਹਾ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੰਗਲਾਂ ਰਾਹੀਂ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਖੁਰਨ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। 
ਸਹਾਈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਰੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਡਿੱਗੇ ਅਤੇ ਗਲ-ਸੜ ਰਹੇ ਪੱਤੇ ਅਤੇ 


ਟਾਹਣੀਆਂ ਨਾਲ ਹੇਠਲੀ ਜ਼ਮੀਨ ਹੋਰ ਵੀ ਮੁਸਾਮਦਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ 


ਹੈ। ਜ਼ਮੀਨ ਉਪਰ ਪੱਤਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਜੋ ਤਹਿ ਬਣਦੀ ਹੈ ਉਸ ਨਾਲ 
ਜ਼ਮੀਨੀ ਸੜ੍ਹਾ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਦਾ ਨਿਕਾਸ ਹੌਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਣੀ 
ਜ਼ਮੀਨ ਵਿਚ_ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਜਜ਼ਬ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਜੰਗਲ _ 
ਦਿ ਦਿ ਦੀਦ 
ਹਨ। 


ਜੰਗਲਾਂ ਵਿਚ ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਮਨੋਰੰਜਨ ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਨਾ, 
ਮੱਛੀ ਪਕੜਨਾ, ਪਿਕਨਿਕ ਮਨਾਉਣਾ, ਕੈਂਪ ਲਗਾਉਣਾ ਆਦਿ ਵੀ ਕੀਤੇ 
ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 

ਰ ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਢੂਜੇ ਅੱਧ ਵਿਚ ਜੰਗਲ ਢੁਨੀਆ ਦੇ 33 
ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਤ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ 62 ੍ਰਤਿਸ਼ਤ ਹਿੱਸੇ ਤੱਕ ਮਨੁੱਖ 


ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਖੇਤਰ ਦਾ 54 ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਤ ਹਿੱਸਾ ਅਸਲ ਵਰਤੋਂ 
_ਹੇਠ-ਸੀ। ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਜੰਗਲਾਂ ਅਧੀਨ ਖੇਤਰ ਦਾ 


ਵੇਰਵਾ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੀ ਸਾਰਨੀ ਤੋਂ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ :-- 
ਖੇਤਰ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਜੰਗਲੀ ਖੇਤਰ _ਜੰਗਲਾਂ ਅਧੀਨ ਖੇਤਰ 
ਦਾ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਤ ਹਿੱਸਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਤ ਹਿੱਸਾ 
ਯੂਰਪ 3 30 
_ ਰੂਸ 26 51 
ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ 17 39 
ਲਾਤੀਨੀ ਅਮਰੀਕਾ `` 23 46 
ਅਫ਼ਰੀਕਾ 17 25 
ਏਸ਼ੀਆ 12 19 
ਸ਼ਾਂਤ ਮਹਾਂ ਸਾਗਰੀ 2 11 
ਖੇਤਰ 
ਦੁਨੀਆ ` 100 33 


ਬਣਤਰ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਜੰਗਲਾਂ ਨੂੰ ਦੋ ਵੱਡੇ 
ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕੋਨੀਫ਼ਰ ਜਾਂ ਨਰਮ ਲੱਕੜ 
ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਚੌੜੇ ਪੱਤਿਆ ਵਾਲੇ ਜਾਂ ਸਖ਼ਤ ਲੱਕੜ ਵਾਲੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ 
ਕਈ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਲੱਕੜ _ਕੋਨੀਫ਼ਰ ਰੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਸਖ਼ਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਚੌੜੇ 
ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਲੇ ਰੁੱਖ ਅੱਗੋਂ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਅਰਥਾਤ ਸੀਤ-ਖੰਡੀ ਅਤੇ 
ਉਸ਼ਣ-ਖੰਡੀ ਸਖ਼ਤ ਲੱਕੜ ਵਾਲੇ ਰੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਦੁਨੀਆ 
ਵਿਚ ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ ਤੇ ਚੌੜੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਲੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਭਰਮਾਰ ਹੈ ਜਦੋਂ 
ਕਿ ਉੱਤਰੀ ਅਰਧ-ਗੋਲੇ ਵਿਚ ਕੋਨੀਫ਼ਰ ਰੁੱਖ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹਨ। ਲਾਤੀਨੀ 
ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਕੋਨੀਫ਼ਰ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਵਿਚ 
ਇਹ ਬਿਲਕੁਲ ਹੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੇ। ਭਾਵੇਂ ਕੋਨੀਫ਼ਰ ਰੁੱਖ ਜੰਗਲ ਅਧੀਨ 
ਖੇਤਰ ਦਾ ਇਕ ਤਿਹਾਈ ਹਿੱਸਾ ਹਨ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿਚ ਲੱਕੜੀ 
ਦਾ ਅੱਧਾ ਹਿੱਸਾ ਕੋਨੀਫ਼ਰ ਰੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ' ਹੈ। 

ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਜੰਗਲਾਤ ਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਕ ਪੇਸ਼ੇ ਦਾ 
ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹੈ ਜਿਸ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਲੋੜ ਮਹਿਸੂਸ 
ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਜੋਕੇ ਜੰਗਲਾਤ ਦੇ ਦੋ ਮੁੱਖ ਪਹਿਲੂ ਹਨ। ਬਹੁਪੱਖੀ ਵਰਤੋਂ 
ਅਤੇ ਜਾਇਜ਼ ਝਾੜ ਉਪਲਬਧ ਹੋਣਾ। ਬਹੁ-ਪੱਖੀ ਵਰਤੋਂ ਦਾ ਮਤਲਬ 
ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਵੀ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਖੇਤਰ ਦਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਨਾ ਕਿ 
ਉਥੋਂ ਲੱਕੜੀ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ, ਜਲ ਵਿਭਾਜਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਮਨੋਰੰਜਨ 
ਆਦਿ ਮਿਲ ਸਕੇ। ਜਾਇਜ਼ ਝਾੜ ਦਾ ਅਰਥ 'ਜੰਗਲਾਂ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਹੱਦ ਤਕ 
ਵਧ ਰਹੀ ਆਬਾਦੀ ਲਈ ਲੱਕੜੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਹਿਲੂਆਂ 
ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਜੰਗਲਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 


ਭਾਰਤ-ਵਿਚ ਜੰਗਲਾਤ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੱਧ ਤੋਂ 
ਜਦੋਂ ਬਰਤਾਨੀਆ ਨੇ ਇਥੇ ਇੰਪੀਰੀਅਲ ਫ਼ਾਰੈੱਸਟ ਡਿਪਾਰਟਮੈਂਟ ਦਾ 
ਸੰਗਠਨ ਕੀਤਾ, ਗਿਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਜੰਗਲਾਂ ਨੂੰ ਰਾਖਵੇਂ ਖੇਤਰ 
ਕਰਾਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੌਮੀ ਆਰਥਿਕਤਾਂ ਵਿਚ 
ਕਾਫ਼ੀ ਮਹਾਨਤਾ ਸੀ। ਇੰਡੀਅਨ ਫ਼ਾਰੈੱਸਟ ਐਕਟ, 1927ਦੇ ਪਾਸ ਕੀਤੇ 
ਜਾਣ ਨਾਲ ਵੀ ਜੰਗਲਾਂ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਿਆ। 
ਸੰਨ 1952 ਵਿਚ ਇਕ ਨਵੀਂ ਪਾਲਿਸੀ ਅਖ਼ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਜਿਸ 
ਅਧੀਨ ਗ਼ੈਰ ਸਰਕਾਰੀ ਜੰਗਲ, ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਦੇਖ-ਭਾਲ ਵਿਚ ਆਂ ਗਏ 
ਅਤੇ ਚਾਲੂ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਲੱਗਾ। ਹੁਣ 


196 


ਪਿਆ ਹੈ। ਸੰਨ 1978ਵਿਚ ਡੇਹਰਾਦੂਨ ਵਿਚ 'ਫਾਰੈੱਸਟ ਰੇਂਜਰ ਸਕੂਲ 

ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ 'ਫਾਰਸੈੱਟ ਰਿਸਰਚ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਅਤੇ ਕਾਲਜ 

ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਨਾਲ ਜੰਗਲਾਤ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਅਤੇ ਖੇਜ ਦਾ ਕੰਮ ਹੋਰ ਵੀ 

ਆਧੁਨਿਕ ਲੀਹਾਂ ਤੇ ਚੱਲਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਹੈ। 
ਜੰਗਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ 

ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਜੰਗਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ, 
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ :-- 

1ਤਪਤ-ਖੰਡੀ ਤਰ ਸਦਾਬਹਾਰ ਜੰਗਲ--ਇਹ ਜੰਗਲ ਬਹੁਤ 
ਉੱਚੇ, ਸੰਘਣੇ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਪਰਤਾਂ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਇਹ ਜ਼ਿਆਦਤਰ ਪੱਛਮੀ 
ਘਾਟ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਕਿਨਾਰੇ ਅਤੇ ਆਸਾਮ ਦੇ ਉਪਰਲੇ ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਦੱਖਣ 
ਬੈਂਤ, ਐਂਗਾਰ, ਮੁਲੀ ਬਾਂਸ ਅਤੇ ਧੂਪ ਆਦਿ ਹਨ। 

- 2. ਤਪਤ=-ਖੰਡੀ ਨੀਮ ਸਦਾਬਹਾਰ ਜੰਗਲ--ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ 
ਜੰਗਲ ਪੱਛਮੀ ਤੱਟ, ਆਸਾਮ, ਪੂਰਬੀ ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੀਆਂ ਨੀਵੀਆਂ 
ਢਲਾਣਾਂ, ਉੜੀਸਾ ਅਤੇ ਅੰਡੇਮਾਨ ਵਿਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਰਖਤਾਂ 
ਦੇ ਮੁੱਢ ਬਹੁਤ ਭਾਰੇ, ਛਿੱਲ ਮੋਟੀ ਤੇ ਖੁਰਦਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਿਸਮ 

3. ਤਪਤ-ਖੰਡੀ ਤਰ ਪਤਝੜੀ ਜੰਗਲ--ਇਹ 40 ਮੀ. ਜਾਂ 
ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਉੱਚੇ ਰੁੱਖਾਂ ਵਾਲੇ ਜੰਗਲ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੁੱਢ ਬਹੁਤ ਭਾਰੇ 
ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਜੰਗਲ ਅੰਡੇਮਾਨ, ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, 
ਗੁਜਰਾਤ, ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ, ਮੈਸੂਰ ਅਤੇ ਕੇਰਲਾ ਵਿਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਸਾਲ, ਜਾਮਨ ਆਦਿ ਰੁੱਖ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। 

4. ਲਿਟੌਰਲ ਅਤੇ ਸਵੈਂਪ ਜੰਗਲ--ਇਹ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਸਦਾ 

ਬਹਾਰ ਰੁੱਖ ਹਨ ਜੋ ਨਮੀ ਵਾਲੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹਨ ਅਤੇ 
ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਤੱਟ ਅਤੇ ਮੁਹਾਣਿਆਂ ਦੇ ਦਲਦਲੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਪਾਏ 
ਨਿਪਾ ਆਦਿ ਰੁੱਖ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। 
____ 5. ਊਸ਼ਣ-ਖੰਡੀ ਖ਼ੁਸ਼ਕ ਪਤਝੜੀ ਜੰਗਲ--ਇਨ੍ਹਾਂ ਜੰਗਲਾਂ 
ਵਿਚ ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਲਗਭਗ 
ਸਾਰੀਆਂ ਹੀ ਪਤਝੜੀ ਹਨ। ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਖ਼ੁਸ਼ਕ ਮੌਸਮ ਵਿਚ ਕਈ ਤਾਂ 
ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਸਮਾਂ ਪੱਤਿਆਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰੁੱਖਾਂ 
ਦੀ ਉਚਾਈ 20ਮੀ. ਤੱਕ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਜੰਗਲ ਰਾਜਸਥਾਨ, 
ਪੱਛਮੀ ਘਾਟ ਅਤੇ ਬੰਗਾਲ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹਿਮਾਲਾ ਦੀਆਂ ਨਿਵਾਣਾਂ ਤੋਂ 
ਲੈ ਕੇ ਕੇਪ ਕਾਮਰਿਨ ਤੱਕ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰੁੱਖਾਂ, ਵਿਚ ਸਾਗਵਾਨ, 
ਹਨ। 


6. ਉਸ਼ਣ-ਖੌਡੀ ਕੰਡੇਦਾਰ ਜੰਗਲ--ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਜੰਗਲ 
ਵਿਚ ਨੀਵੇਂ ਫਲੀਦਾਰ ਅਤੇ ਨੀਵੀਆਂ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਵਾਲੇ ਕੰਡੇਦਾਰ ਰੁੱਖ 
ਅਤੇ ਝਾੜੀਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੰਗਲ ਦੱਖਣੀ' ਪੰਜਾਬ, 
ਰਾਜਸਥਾਨ, ਉੱਤਰੀ ਗੰਗਾ ਦੇ ਮੈਦਾਨ, ਦੱਖਣੀ ਪਠਾਰ ਅਤੇ ਨੀਵੇਂ 
ਤੱਟਵਰਤੀ ਭਾਰਤੀ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰੁੱਖਾਂ ਵਿਚੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ 
ਖ਼ੈਰ, ਨਿੰਮ, ਸੰਦਲ, ਕਿੱਕਰ, ਪਲਾਸ ਅਤੇ ਅੱਕ ਹਨ। 


197 


7. ਉਸ਼ਣ-ਖੰਡੀ, ਖ਼ੁਸ਼ਕ ਸਦਾਬਹਾਰ ਜੰਗਲ--ਇਹ ਨੀਵੇਂ 
ਰੁੱਖਾਂ ਵਾਲੇ ਜੰਗਲ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਚਾਈ 12 ਮੀ. ਤੱਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਪੱਤੇ ਸਖ਼ਤ ਅਤੇ ਸਦਾਬਹਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਕੇਵਲ 
ਕਰਨਾਟਕ ਤੱਟ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਿਤ ਹਨ ਜਿਥੇ ਗਰਮੀਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਬਾਰਸ਼ 
ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾ ਵਿਚ ਜਾਮਨ, ਖਿਰਨੀ, ਰੀਠਾ, ਕੋਕੋ, 
ਇਮਲੀ, ਨਿੰਮ, ਛੋਟਾ ਪਾਸ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। 


8. ਉਪ-ਉਸ਼ਣ-ਖੰਡੀ ਚੌੜੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਲੇ ਪਹਾੜੀ ਜੰਗਲ 
--ਇਹ ਭਰਵੇਂ ਜੰਗਲ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸਦਾਬਹਾਰ ਰੁੱਖ ਬਹੁਤ 
ਜ਼ਿਆਦਾ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਹਨ। ਇਹ ਜੰਗਲ ਬੰਗਾਲ, ਆਸਾਮ ਦੀਆਂ 
(ਹਾਬਲੇਸ਼ਵਰ ਆਦਿ ਵਿਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿਚ ਜਾਮਨ, 
ਹੈਚੀਲਸ, ਮੀਲੀਓਸਮਾ, ਸੈਲਟਿਸ ਆਦਿ ਰੁੱਖ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਮਿਲਦੇ 
ਹਨ। 

9. ਉਪ-ਉਸ਼ਣ ਖੰਡੀ ਪਾਈਨ ਜੰਗਲ--ਇਨ੍ਹਾਂ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿਚ 
ਜ਼ਆਦਾਤਰ ਚੀੜ੍ਹ ਪਾਈਨ ਦੇ ਰੁੱਖ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਜੋ ਕਈ ਵਾਰ ਅੱਗ 
ਟੀ ਲਪੇਟ ਵਿਚ ਆ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਇਹ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਹਿਮਾਲਿਆ ਤੇ 
1000-1800 ਮੀ. ਦੀ ਉਚਾਈ ਤੱਕ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿਚ ਇਹ 
ਜੰਗਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੇ, ਜਿਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮੀ 
“ਾਠਸੂਨ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਖ਼ਾਸੀ, ਮਨੀਪੁਰ ਅਤੇ ਨਾਗਾ ਪਹਾੜੀਆਂ ਵਿਚ 
ਤਾਸੀਆਂ, ਪਾਈਨ ਰੁੱਖ ਆਦਿ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿਆਦਾ 
ਦਰੀ ਜਾਮਨ, ਓਕ ਅਤੇ ਰੋਡੋਡੈ 'ਨਰਾੱਨ ਦੀ ਹੀ ਹੈ। 


_ਜੰਗਲ ਅਤੇ ਜੰਗਲਾਤ 
_12.ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੇ ਤਰ ਨਮੀ ਵਾਲੇ ਸੀਤ-ਖੰਡੀ ਜੰਗਲ-- 
ਇਹ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਕੋਨੀਫ਼ਰ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਜੰਗਲ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਚਾਈ 
30-50ਮੀ. ਤੱਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਥੱਲੇ ਮਾਸ ਅਤੇ ਫ਼ਰਨ ਆਦਿ ਉਗੇ 
ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਜੰਗਲ ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੀ ਪੂਰੀ ਲੰਬਾਈ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ 
ਸਿੱਕਮ ਵਿਚ 1,500 ਤੋਂ 3,300 ਮੀ. ਦੀ ਉਚਾਈ ਤੱਕ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। 
ਚੈਸਟਨਟ, ਮੈਪਲ, ਚੀੜ੍ਹ, ਕੈਲ ਆਦਿ ਰੁੱਖ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। 


13. ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੇ ਖ਼ੁਸ਼ਕ ਉਊਸ਼ਣ-ਖੰਡੀ ਜੰਗਲ--ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਝਾੜੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ 
ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਜਿਥੇ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮੀ ਮਾਨਸੂਨ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ 
ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਥੇ ਪਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਰੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਚਿਲਗੋਜਾ, ਦਿਓਦਾਰ, 
ਓਕ, ਮੈਪਲ ਅਤੇ ਜੈਤੂਨ ਮੁੱਖ ਹਨ। 


14. ਨੀਮ ਐਲਪਾਈਨ ਜੰਗਲ--ਇਹ ਹਿਮਾਲਿਆ ਪਰਬਤ 
ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਵਾਲੇ ਜੰਗਲਾਂ ਦੇ ਉਪਰਲੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਐਲਪਾਈਨ ਸਕੱਰਬ 
ਅਤੇ ਘਾਹ ਵਾਲੇ ਮੈਦਾਨਾਂ ਵਿਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਜੰਗਲਾਂ ਦੇ ਰੁੱਖ 
ਸੰਘਣੇ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਕੱਦ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਥੇ ਮਿਲਣ ਵਾਲੇ ਰੁੱਖ ਫ਼ਰ, ਕੈਲ, 


-ਚੀੜ੍ਹ ਦੀ ਵੰਨਗੀ ਦਾ ਇਕ ਰੁੱਖ ਸਪਰੂਸ, ਰੋਡੋਡੈੱਨਰਾੱਨ, ਆਲੂਚਾ ਅਤੇ 


ਯਿਊ ਹਨ। 
15. ਨਮੀ ਵਾਲੇ ਐਲਪਾਈਨ ਸਕੱਰਬ--ਇਹ ਹਿਮਾਲਿਆ 
ਪਰਬਤ ਦੀ ਸਾਰੀ ਲੰਬਾਈ ਵਿਚ 3,000 ਮੀ. ਤੋਂ ਉਪਰ ਦੀ ਉਚਾਈ 


ਤੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿਚ ਬਰ, ਹੋਡੋਡੇ 'ਨਰਾੱਨ, ਬੈਰਬੈਰਿਸ, 
ਹਨੀ ਸਕਲ, ਛੋਟੇ ਸਦਾ ਬਹਾਰ ਰੁੱਖ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। 

16. ਖ਼ੁਸ਼ਕ ਐਲਪਾਈਨ ਸਕੱਰਬ--ਇਹ ਰੁੱਖ 3500 ਮੀ. ਦੀ 
ਉਚਾਈ ਤੋਂ ਉਪਰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਜਿਥੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਮਾਰੂਥਲੀ ਤੇ 
ਮਧਰੀਆਂ ਝਾੜੀਆਂ ਹੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਜੂਨੀਪਰ, ਹਨੀ ਸਕਲ, ਹੁ 
ਆਰਟੀ ਮਿਜ਼ੀਆ ਅਤੇ ਪੋਐਨਟਿਲਾ ਆਦਿ। 


ਜੰਗਲਾਤੀ ਸੋਮੇ--ਜੰਗਲਾਂ ਤੋਂ ਮਿਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ 


ਉਪਜਾਂ ਵਿਚੋਂ ਲੱਕੜੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਆਰਥਿਕ ਤੌਰ 


ਰਿ ॥ ਤੇ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਇਮਾਰਤੀ ਲੱਕੜੀ, ਸੈਲੂਲੋਜ਼, ਪਦਾਰਥ, ਬਾਲਣ ਤੇ 





10. ਉਪ-ਊਸ਼ਣ ਖੰਡੀ ਖ਼ੁਸ਼ਕ ਸਦਾਬਹਾਰ ਜੰਗਲ--ਇਹ 
ਹਗਲ ਪੱਛਮੀ ਹਿਮਾਲਿਆ ਅਤੇ ਭੱਬਰ ਵਿਚ 1,000 ਮੀ. ਦੀ ਉਚਾਈ 
/ਕ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿਚ ਛੋਟੇ ਸਦਾ ਬਹਾਰ ਰੁੱਖ ਅਤੇ 
7ੜੀਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿਚ ਜੈਤੂਨ, ਕਿੱਕਰ ਅਤੇ ਪਿਸਤੇ 
ਭਰਗੇ ਰੁੱਖ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। 


11. ਪਹਾੜੀ ਤਰ ਸੀਤ-ਖੰਡੀ ਜੰਗਲ--ਇਹ ਸਦਾਬਹਾਰ 
ਗਲ ਮਦਰਾਸ ਅਤੇ ਕੇਰਲਾ ਦੀਆਂ ਉੱਚੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਵਿਚ 150 
ਹੈ. ਦੀ ਉਚਾਈ ਤੋਂ ਉਪਰ ਵੱਲ ਨੂੰ ਪੂਰਬੀ ਹਿਮਾਲਿਆ ਅਤੇ ਬੰਗਾਲ, 
ਮਾਸਾਮ ਤੇ ਨੇਫ਼ਾ ਵ੍ਰਿਰ 1800 ਤੋਂ 3000 ਮੀ. ਦੀ ਉਚਾਈ ਤੱਕ ਪਾਏ 
ਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਗੋਲ ਅਤੇ ਸਖ਼ਤ ਪੱਤੇ, ਟਹਿਣੀਆਂ, 
ਜਸ, ਫ਼ਰਨ ਅਤੇ ਐਪੀਫਾਈਟਸ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਇਹ ਰੁੱਖ ਭਰੇ 
ਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤਣੇ ਕਾਫ਼ੀ ਮੋਟੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰੁੱਖ ਮੈਗਨੋਲੀਆ, 
[ਰਚ, ਭਾਰਤੀ ਚੈਸਟਨਟ, ਅਤੇ ਮੈਚੀਲਸ ਹਨ। 


ਚਾਰਕੋਲ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਕ ਅਨੁਮਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਟਿੰਬਰ 
ਲੱਕੜ ਦੀ ਮੰਗ 1980 ਈ. ਵਿਚ 22.90 ਮਿਲੀਅਨ ਘਣ ਮੀ. ਤੱਕ 
ਰੱਖੀ ਗਈ ਸੀ। ਜੰਗਲਾਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਕੱਟੇ ਜਾਣ ਨਾਲ ਅਤੇ 
ਨਵੇਂ ਦਰਖ਼ਤਾਂ ਦੇ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਵਧਣ ਨਾਲ ਲੋੜ ਅਤੇ ਸਪਲਾਈ ਵਿਚ 
ਪਾੜ ਵਧਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਲਈ ਇਹ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੋ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੰਗਲਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਸੋਮਿਆਂ ਦੀਂ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ 
ਵਰਤੋਂ ਕਿਸੇ ਯੋਗ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਜੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਮਿਲਣ 
ਵਾਲੇ ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਲੋੜੀਂਦੇ ਸੋਮੇ ਕਾਇਮ ਰਹਿ ਸਕਣ। ਜੰਗਲਾਂ ਤੋਂ 
ਪਦਾਰਥ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਕੁਝ ਕੁ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਕੀਮਤੀ ਹਨ 
ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ ਬਾਂਸ, ਲੰਬੇ ਰੇਸ਼ੇਦਾਰ ਪਦਾਰਥ ਦਾ ਇਕੋ ਇਕ ਸੇਮਾ 
ਹੈ ਜਿਸ ਤੋਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਮੈਦਾਨਾਂ ਵਿਚ ਕਾਗਜ਼ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
ਕਈ ਉਪਜਾਂ, ਬਾਹਰਲੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਧਨ ਕਮਾਉਣ ਦਾ ਸਾਧਨ ਵੀ 
ਦਾ ਤੇਲ ਤੇ ਲਾਖ਼ ਆਦਿ, ਚੀਲ੍ਹ ਦੇ ਦਰਖ਼ਤਾਂ ਤੋਂ ਬਰੇਜ਼ਾ ਰੇਜ਼ਿਨ ਅਤੇ 
ਮੁਸ਼ਕ ਕਾਫ਼ੂਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ -ਹੈ। ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਰੇਸ਼ੇ ਵੀ 


ਜਗਲਾਂ 
ਦਰਖ਼ਤਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫੌਲਸ ਸਿੰਬਲ 
ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 'ਘਾਹ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿਚੋਂ 
ਬਾਂਸ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀਆਂ 100 ਜਾਤੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਜੰਗਲਾਂ 
ਵਿਨ ਜਗਤ ਤਰੀ ਤੀ ਪੈਜਰ ਦੀਆ 
ਦਵਾਈਆਂ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਸੁਪ੍ਰਸਿੱਧ ਇਲਾਇਰੀ, ਮਾਲਾਬਾਰ 
ਹਦ ਸਹਿਤ ਰਤ 
ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 
ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਨ--ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਨ ਜੰਗਲਾਂ ਦਾ ਇਕ ਅਟੁੱਟ 
ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਬੇਹੱਦ ਕੁਦਰਤੀ ਸੁਹੱਪਣ 
ਅਤੇ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨਤਾ ਭਰੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ੇਰ 
ਅਤੇ ਪਤਝੜੀ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿਚ ਸਾਂਬਰ ਚੀਤਲ, ਨੀਲਗਾਂ, ਚਿੰਕਾਰਾ ਅਤੇ 


ਬਲੈਕਬੱਕ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਗਰਮ ਜਲਵਾਯੂ 


ਵਾਲੈਂ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੇ ਸੱਪ ਜਿਵੇਂ ਫਨੀਅਰ, ਕਰੇਟ ਅਤੇ 
_ ਅਜਗਰ ਆਦਿ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਭਾਰਤੀ ਜੰਗਲ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਪੰਛੀਆਂ ਨਾਲ 
ਵੀ ਭਰਪੂਰ -ਹਨ। ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਨ ਇਕ ਕੌਮੀ ਸਰਮਾਇਆ ਹੈ। ਇਹ 
ਜਿਥੇ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤੀ ਦੇ ਕਲਾਤਮਕ ਸੰਭਵ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਉਥੇ 
ਇਹ ਸੈਲਾਨੀਂ ਵਪਾਰ ਨੂੰ ਵੀ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਮੱਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ (ਵਿਸਥਾਰ 
ਲਈ ਵੇਖੋ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਸੁਰੱਖਿਆ)। 

ਜੰਗਲਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ--ਜੰਗਲਾਂ ਦਾ ਯੋਗ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਨ ਲਈ 
-ਜੰਗਲਾਤ ਦੇ ਮਹਿਕਮੇ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਰੇਕ ਕਾਮੇ ਨੂੰ ਜੰਗਲਾਤ 


ਦੇ ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਵਿਗਿਆਨਾਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ 


ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜੰਗਲਾਤ ਲਾਉਣ ਵਾਲੇ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ 
ਤੱਕ ਆਮਦਨ ਦਾ ਇਕ ਸੋਮਾ ਛੱਡ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ 
ਦੇਖ ਭਾਲ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਟਾਈ, ਨਵੇਂ ਦਰਖ਼ਤ ਲਗਾਉਣ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 
ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਰੂ ਹਮਲਿਆਂ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣਾ ਇਕ ਮੁੱਖ ਕਰੱਤਵ ਬਣ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਪਲਾਨ ਵਿਚ ਇਕ ਸਥਾਨਕ ਕਾਮਾ ਇਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ 
`ਤੇ ਸਾਰੀ ਪਲਾਨ ਉਲੀਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਸ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਜਿਵੇਂ 
ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਉਪਜ ਜੋ ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ ਕੀਮਤ ਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਜਾ 
ਸਕੇ, ਧਿਆਨ ਗੋਚਰ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੰਗਲ ਪੂਰੇ ਹੋਣ ਵਿਚ ਬਹੁਤ 
ਵਰ੍ਹੇ ਲਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਵੀ ਖ਼ਿਆਲ ਰੱਖਿਆ,ਜਾਂਦਾ ਹੈ 
ਕਿ ਕੋਈ ਵੀ. ਅਣਗਹਿਲੀ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਉਪਜ ਤੇ ਮਾਰੂ ਅਸਰ ਨਾ 
ਪਾ ਸਕੇ। 
____ ਜੰਗਲਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ--ਜੰਗਲ ਇਕ ਬਹੁਤ ਅਣਮੁੱਲਾ ਧਨ 
ਹੈ। ਜੇਕਰ ਇਸ ਫੱਲ ਯੋਗ ਧਿਆਨ ਨਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਬਹੁਤ 
` ਛੇਤੀ ਖ਼ਤਮ ਜਾਂ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜੰਗਲਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਣ 
ਪੌਦਿਆਂ ਦਾ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜ਼ਾਣਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਕੁਦਰਤੀ ਬਲਾਵਾਂ ਜਿਵੇਂ 
ਹਨੇਰੀ; ਬਰਫ਼ ਜਾਂ ਅਸਮਾਨੀ ਬਿਜਲੀ ਤੋਂ ਨੁਕਸਾਨ ਜ਼ਿਆਦਾ ਨਹੀਂ 
ਹੁੰਦਾ ਪਰ ਹੜ੍ਹ ਜੰਗਲਾਂ ਦਾ ਕਾਫ਼ੀ ਨੁਕਸਾਨ ਕਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਖ਼ਾਸ 
ਕਰਕੇ ਜੇ ਪਾਣੀ ਛੇਤੀ ਨਾ ਹਟੇ। ਭੋਂ ਦੇ ਖੁਰਨ ਨਾਲ ਵੀ ਜੰਗਲਾਂ ਦਾ 
ਕਾਫ਼ੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਅਲਾਮਤਾਂ ਤੋਂ ਜੰਗਲਾਂ ਨੂੰ 
ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਪਰਾਲੇ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ 
ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਪੂਰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਜੰਗਲਾਤ ਦੇ ਮਹਿਕਮੇ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕਈ 
ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨ ਪਾਸ ਕਰਕੇ ਸਰਕਾਰ ਸਮੇਂ ਸਮੇਂ ਜੰਗਲਾਤ ਦੇ ਅਫ਼ਸਰਾਂ 
ਇਸ 1 

ਜੰਗਲਾਤੀ ਉਦਯੋਗ--ਜੰਗਲਾਂ ਦੀ ਉਪਜ ਨੂੰ ਸਭ 
ਲਾਭਦਾਇਕ ਤੇ ਯੋਗ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕੱਟਣ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖਰੀਦਾਰਾਂ 


198 - 


ਜਾਂ ਵਰਤਣ ਵਾਲਿਆਂ ਤੱਕ ਬਦਲਣ ਵਿਚ ਜਾਂ ਰੇਸ਼ਮ ਦੇ ਕੀੜੇ ਆਦਿ 
ਪਾਲਣ ਜਿਹੇ ਉਦਯੋਗ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ। ਜੰਗਲਾਂ ਤੋਂ ਮਿਲਣ 
ਵਾਲੀ ਉਪਜ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਤਿਆਰ 
ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਉਪਜ ਵਿਚ ਪਲਪ,- ਕਾਗਜ਼, ਪਲਾਈਵੁੱਡ, 
ਪਾਰਟੀਕਲ ਬੋਰਡ, ਫਾਈਬਰ ਬੋਰਡ, ਮਾਚਸ, ਬਰੋਜ਼ਾ ਤੇ ਤਾਰਪੀਨ, 
ਕੱਥਾ, ਲਾਖ, ਸੰਦਲ ਦੀ ਲੱਕੜੀ, ਰੇਲਵੇ ਸਲੀਪਰ, ਟੈਂਡੂ ਲੀਵਜ਼ ਆਦਿ 
ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਅਕਤੀ ਕਾਗਜ਼ ਦੀ ਖ਼ਪਤ 1.4ਕਿ, 
ਗ੍ਰਾ. ਹੈ। ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਪਲਾਈਵੁੱਡ, ਸਾਗਵਾਨ, ਰੋਜ਼-ਵੁੱਡ, ਅਖਰੋਟ 
ਅਤੇ ਚੰਪਾ ਆਦਿ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਰਟੀਕਲ 
ਬੋਰਡ ਵਿਚ ਸ਼ੀਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਲੱਕੜੀ ਜਾਂ ਲਿਗਨੋ ਸੈਲੂਲੋਜ਼ਿਕ ਦੇ ਕਣਾਂ 
ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਕਾਰਬਨੀ ਜੋੜਕ ਜਿਵੇਂ ਯੂਰੀਆ ਫ਼ਾਰਮਐਲਭਿਹਾਈਡ ਜਾਂ 
ਫੀਨੋਲ ਫਾਰਮਐਲਡਿਹਾਈਡ ਬਰੋਜ਼ੇ ਆਦਿ ਨਾਲ ਜੋੜਕੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ 


ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਾਈਬਰ ਬੋਰਡ ਰੇਸ਼ੇ ਵਰਗੇ ਪਤਲੇ ਪਦਾਰਥ ਤੋਂ ਤਿਆਰ 


ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਇਸ ਬੋਰਡ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ 
ਤਿੰਨ ਫੈਕਟਰੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੁੱਲ ਸਮਰੱਥਾ ਲਗਭਗ 40,000 ਮੀ. 
ਟਨ ਹੈ। ਮਾਚਸ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਉਦਯੋਗ ਵਿਚ 2.75ਲੱਖ ਘਣ ਮੀਟਰ 
ਮਾਚਸ ਲੱਕੜ ਦੀ ਖ਼ਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਮੰਤਵ ਲਈ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ 
ਸਿੰਬਲ ਦੀ ਲੱਕੜ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਚੀੜ੍ਹ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਛਿੱਲ 
ਵਿਚ ਟਕੋਰ ਲਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਇਸ ਵਿਚੋਂ ਰੇਜ਼ਿਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ 
ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਸ਼ੀਦਣ ਉਪਰੰਤ 25 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਤਾਰਪੀਨ ਅਤੇ 75 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ 
ਬਰੋਜ਼ਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਲਾਖ ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਉੱਪਰ ਰਹਿਣ 
ਵਾਲਿਆਂ ਕੀੜਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ ਰਸ ਤੋਂ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਭਾਰਤ 
ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਲਾਖ ਦੀ 70 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਮੰਗ ਪੂੰਰੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸੰਦਲ ਦੀ 
ਭਰ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 1,00,000 ਕਿ. ਗ੍ਰਾ. ਸੰਦਲ 
ਦੀ ਲੱਕੜ ਬਾਹਰਲੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਭੇਜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਲੱਕੜ ਦੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ 
ਵਰਤੋਂ ਰੇਲਵੇ ਸਲੀਪਰਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਵੱਡੀਆਂ ਲਾਈਨਾਂ 
(ਬਰਾਡ ਗੇਜ) ਲਈ 19ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਛੋਟੀਆਂ ਲਾਈਨਾਂ (ਮੈਟਰ ਗੇਜ) ਲਈ 
17ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਅਤੇ ਤੰਗ ਲਾਈਨਾਂ (ਨੈਰੇ ਗੇਜ) ਲਈ ?2 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਲੱਕੜ 
ਖ਼ਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਟੈਂਡੂ ਪੱਤੇ ਤੰਬਾਕੂ ਨੂੰ ਲਪੇਟ ਕੇ ਬੀੜੀਆਂ ਬਣਾਉਣ 
ਵਿਚ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਉੜੀਸਾ ਰਾਜਾਂ ਵਿਚਲੇ 
ਜੰਗਲਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ.ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 

ਹ.ਪੁ. -ਐਨ : ਬ੍ਰਿ_9:613,ਫ਼ਾਰੈਸਟਸ ਐਂਡ ਫ਼ਾਰੈਸਟਰੀ -ਕੇਪੀ. ਜੋਗਰੀਆ 


ਜਗਲਾਂ : ਇਹ ਕਰਨਾਲ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਵੱਸੇ ਹੋਏ ਜਾਟਾਂ ਦਾ 


ਇਕ ਗੋਤ ਹੈ। ਜਗਲਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵੱਡ-ਵਡੇਰਾ ਸੀ ਜਿਹੜਾ ਜੈਪੁਰ ਦਾ 
_ ਜੰਮਪਲ ਸੀ। ਇਸਰਾਨਾ ਵਿਖੇ 'ਜਗਲਾਂ' ਦਾ ਇਕ ਮੰਦਰ ਬਣਿਆ 


ਹੋਇਆ ਹੈ ਜਿਥੇ ਜਾ ਕੇ ਜਗਲਾਂ ਗੋਤ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਬਾਰਾਂ ਦੇ ਬਾਰਾਂ ਪਿੰਡ 
ਜਾਂ ਕੁੱਲ ਥਾਪਾ ਆਪਣੇ ਪਿੱਤਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ 12ਪਿੰਡਾਂ 
ਨੂੰ ਸਮੁੱਚੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਨੌਲਥਾ ਦਾ ਬਾਰ੍ਹਾ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਲੋਕ 
ਆਪਣੇ ਪਿੱਤਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਮੰਦਰ ਵਿਚ ਵੀ ਕਰਦੇ 
ਹਨ। ਜਿਸਨੂੰ ਦੇਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਮੰਦਰ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਹਮੇਸ਼ਾ 
ਕੈਮ ਦੇ ਦਰਖਤਾਂ ਦਾ ਝੁਰਮਟ ਉਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਗਲਾਂ ਦੇ ਘਰ 
ਵਿਆਹੀ ਹਰ ਵਹੁਟੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕੈਮ ਦੇ ਦਰਖ਼ਤ ਦੇ ਕੋਲੋਂ ਦੀ ਲੰਘਣ 
ਸਮੇਂ ਆਪਣੇ ਸਹੁਰਿਆਂ ਦਾ ਵਡੇਰਾ ਸਮਝ ਕੇ ਘੁੰਡ ਕੱਢਦੀ ਹੈ। 

ਜੀਂਦ ਦੇ ਜਗਲਾਂ ਗੋਡੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹਿਸਾਰ ਦੇ ਜਗਲਾਂ 
ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਜਾਗੂ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਕਹਾਉਂਦੇ ਹਨ। 

`ਹ. ਪੁ.-ਗਲਾ. ਟ੍ਰਾ. ਕਾ. 2: 339 


199 


ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ-ਸੁਰੱਖਿਆ : ਸੁਰੱਖਿਆ ਤੋਂ ਭਾਵ ਕੁਦਰਤੀ 
ਰਾਂ ਦੀ ਨਾ ਕੇਵਲ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਸੰਭਾਲ ਹੈ ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੁਚੱਜਾ 
[ਤੇਮਾਲ ਵੀ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਸੁਰੱਖਿਆ ਤੋਂ ਅਰਥ ਜੀਵਾਂ 
ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਗਰੁੱਪ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਗਰੁੱਪ 
7 ਥਣਧਾਰੀ ਪ੍ਰਾਣੀ, ਪੰਛੀ, ਮੱਛੀਆਂ, ਰੀਂਗਣੇ ਪ੍ਰਾਣੀ, ਜਲ-ਥਲੀ 
2, ਆਰਬ੍ਰੋਪੋਡ (ਜਿਵੇਂ ਲੋਬਸਟਰ) ਅਤੇ ਮੋਲਸਕ (ਜਿਵੇਂ ਸਿੱਪੀਆਂ) 
। ਪੌਦੇ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। 

ਜਿਉਂ ਜਿਉਂ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਨੂੰ ਕੰਟਰੋਲ ਕਰਨਾ 
ਖੁਆ, ਉਸ ਨੇ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਅਤੇ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਸਮੂਹਾਂ ਦੇ 
ਲਨ ਵਿਚ ਵਿਘਨ ਪਾ ਦਿੱਤਾ। ਅਜਿਹਾ ਉਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਿਵਾਂਸ 
ਨਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਕਈ ਜਾਤੀਆਂ ਨੂੰ ਬਿਲਕੁਲ ਖ਼ਤਮ ਕਰ 


: ਨਾਲ ਕੀਤਾ। ਪਿਛਲੇ 2,000 ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਸਿਰਫ਼ 


ਧਾਰੀ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕੋਈ 106 ਕਿਸਮਾਂ (ਜਾਤੀਆਂ ਅਤੇ ਉਪ 
ਤੀਆਂ) ਲੁਪਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਤਕਰੀਬਨ ਦੋ- ਤਿਹਾਂਈ 
ਰਾ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮੱਧ ਤੋਂ ਅਤੇ ਬਹੁਤੀਆਂ 20 ਵੀ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ 
ਯੁਪਤ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।. ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੁਪਤ ਹੇ ਚੁੱਕੇ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ 
ਝਈੀਆਂ ਅਤੇ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤੀਆਂ ਹੋਰ ਕਿਸਮਾਂ ਵੀ ਲੁਪਤ ਹੋ 
)ਆਂ ਹਨ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਖ਼ਤਰਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸਿਰਫ਼ 
ਾਇੰਬ ਘਰਾਂ ਵਿਜ਼ ਮਰੇ ਹੋਏ ਜੀਵਾਂ ਜਾਂ ਚਿੜੀਆ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਬੰਦ 
ਕੇ ਰਖੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਸਰਦਾ ਸਗੋਂ ਹਰੇਕ ਪ੍ਰਾਣੀ 
ਪਣੇ ਕੁਦਰਤੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿਚ ਹੀ ਵਿਚਰਦਾ ਚੰਗਾ ਲਗਦਾ ਹੈ 
ਰੋ ਉਥੇ ਹੀ ਉਹੀ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਧ ਫੁਲ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਰ 
ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਾਂ ਸੰਕਲਪ ਤਿੰਨ ਸਟੇਜਾਂ ਵਿਚ 
ਤਜਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ-(1) ਨਿੱਜੀ ਪੱਧਰ ਤੇ ਹਰੇਕ ਜਾਤੀ ਨੂੰ, ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ 
ਨਾ, (2) ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ, ਅਤੇ (3) 
ਗਿਆਨਕ ਸੁਰੱਖਿਆ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਨਿਵਾਸ-ਸਥਾਨਾਂ ਦੀ 
ਵ ਵਿਗਿਆਨਕ ਪ੍ਰਫੁਲਤਾ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣਾ ਤੇ ਵਧਾਉਣਾ। 
__ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਦੇ ਮੁੱਖ ਗਰੁੱਪਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ 


ਤੀ, ਬੇਲਿਆਂ ਦੇ ਪੰਛੀ ਅਤੇ ਮਾਣੀ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀਆਂ ਬਤੱਖਾਂ, 
ਹਗਾਬੀਆਂ ਆਦਿ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਗਰੁੱਪ ਵਿਚ ਉਹ 
ਨਧਾਰੀ ਪ੍ਰਾਣੀ ਅਤੇ ਪੰਛੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਿਕਾਰ ਦੇ ਪੱਖੋਂ 
ਤੀ ਮਹੱਤਤਾ ਨਹੀਂ। 

ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ, ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਮੱਦਦ ਵੀ ਕਰਦੇ 
 ਹਨ। ਉਦ ਬਿਲਾਵ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਕੀਮਤੀ ਫ਼ਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 
ਰਨਾ ਭੈਂਸਾ ਤੋਂ ਬਹੁਤੇ ਲੋਕ ਕੁੱਲੀ, ਗੁੱਲੀ ਅਤੇ ਜੁੱਲੀ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ 
ਭਆਂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਸੰਖਾਂ ਪੰਛੀਆਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖੰਭ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ 
ਤੀ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈਆਂ ਤੋਂ ਅੰਡੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ 
ਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਬੂਤਰ, ਬਟੇਰੇ, ਬੱਤਖਾਂ, ਮੁਰਗਾਬੀਆਂ 
ਦਿ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਮਾਰਕੀਟ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ, ਕਰਕੇ ਕੀਤਾ 
ਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਕਾਰ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਮਨ ਪਰਚਾਵੇ ਦਾ ਵੀ ਇਕ ਸਾਧਨ 


ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਇਕਾੱਲੋਜੀਕਲ (ਪਰਿਸਥਿਤਿਕ) ਸੰਤੁਲਨ ਰੱਖਣ ` 


ਚ ਵੀ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸਾ ਪਾਉੱਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ 
ਸੇ ਥਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ਿਕਾਰਖੇਰ ਪਸ਼ੂ ਪੰਛੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਤਾਂ ਉਸ ਖੇਤਰ 
ਚ ਕਈ ਅਜਿਹੀਆਂ ਹਾਨੀਕਾਰਕ ਕਿਸਮਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਕੁਤਰਨ ਪ੍ਰਾਣੀ) 


ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ-ਸੁੱਰਖਿਆ 
ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਬਹੁਤ ਵੱਧ ਜਾਵੇਗੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਉੱਪਰੋਕਤ 
ਜੀਵ ਆਹਾਰ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਹੋਣ। ਕਈ ਪੰਛੀ ਨਦੀਨਾਂ ਦੇ ਬੀਜਾਂ ਅਤੇ 
ਕਈ ਹਾਨੀਕਾਰਕ ਕੀੜਿਆਂ ਉੱਤੇ ਆਹਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਪਸ਼ੂ 
ਅਤੇ ਪੌਛੀ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਬੀਜਾਂ ਅਤੇ ਨਟਾਂ ਦੇ ਪਸਾਰ ਵਿਚ ਵੀ ਸਹਾਇਤਾ 
ਕਰਦੇ ਹਨ। 

ਸੁਰੱਖਿਆ ਔਕੜਾਂ--ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਾਂ ਅਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਲੁਪਤ 
ਹੋਣ ਦੇ ਕਈ ਕਾਰਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਮੁੱਖ ਦੋ ਹਨ, ਇਕ ਤਾਂ ਅਨੁਕੂਲ ਵਾਤਾਵਰਣ 
ਦਾ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣਾ ਅਤੇ ਜੰਗਲਾਂ, ਦਲਦਲਾਂ ਅਤੇ ਹਰੇ ਭਰੇ ਮੈਦਾਨਾਂ ਦਾ 
ਮਨੁੱਖ ਦੁਆਰਾ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨਾ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਬੀੜ ਦੀਆਂ ਮੁਰਗੀਆਂ ਅਤੇ 
ਦੰਦ ਖੰਡੀ ਚੁੰਝ ਵਾਲੇ ਕਠਫੋੜੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲੀ 
ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਲੁਪਤ ਹੋ ਗਏ ਹਨ) ਤੇ ਦੂਜਾ ਕਾਰਨ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ 
ਕਰਕੇ ਜਾਂ ਫੜ ਕੇ ਕਿਸੇ ਜਾਤੀ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦੇਣਾ ਹੈ। ਮੱਝਾਂ ਦੇ ਵੱਗ 
ਅਤੇ ਭੂਰੇ ਰੰਗ ਦੇ ਵੱਡੇ ਰਿੱਛ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਰਾਹੀਂ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਏ 
ਅਤੇ ਉਦ ਬਿਲਾਵ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪਕੜਨ ਕਰਕੇ ਘੱਟ-ਗਏ ਹਨ। 

ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ-ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਾਰੇ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇਣ ਦਾ ਕੰਮ ਵੱਖ 
ਵੱਖ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਵੱਖ ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 

ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਸਮਾਜ--ਜੰਗਲੀ ਜੀਫਨ ਦੇ 
ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਕਈ ਲਾਭ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨਾ, ਮਨੋਰੰਜਨ 
ਕੁਦਰਤੀ ਨਜ਼ਾਰਿਆਂ ਵਿਚ ਦਿਲ ਬਹਿਲਾਉਣਾ। ਇਸ ਕੰਮ ਲਈ ਕੁਦਰਤ 
ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਧਿਐਨ ਲਈ ਕੁਦਰਤੀ 
ਸੁਰੱਖਿਆ ਸਾਧਨ ਹਨ ਪਰ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਜਾਂ ਮੱਛੀਆਂ _ 
ਪਕੜਣ ਦੇ ਸ਼ੌਕ ਪੂਰੇ ਕਰਨ ਕਾਰਨ ਜੀਵਾਂ ਦੀਆਂ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ 
ਬਿਲਕੁਲ ਲੁਪਤ ਹੀ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਨ। 

ਸ਼ਿਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ--ਸ਼ਿਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਜਾਂ ਗੇਮ ਮੈਨੇਜਮੈਂਟ 
ਇਕ ਅਜਿਹੀ_ਕਲਾ ਹੈ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਤੇ ਓਨੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿਚ 
ਸ਼ਿਕਾਰ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਪਸ਼ੂ ਪੰਛੀ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ 


ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਪਰਚਾਵੇ ਲਈ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ ਅਤੇ 


ਉਹ ਬਿਲਕੁਲ ਖ਼ਤਮ ਵੀ ਨਾ ਹੇਣ। ਕੁਝ ਖ਼ਾਸ ਰੁੱਤਾਂ ਅਤੇ ਦਿਨਾਂ ਲਈ 
ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਸ਼ੂ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਦੀ ਮਨਾਹੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ 
ਪ੍ਰਜਣਨ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਇਸ ਕੰਮ ਲਈ ਤਜਰਬੇਕਾਰ ਜੀਵ-ਵਿਗਿਆਨੀ 
ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਉਸ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਉਪਜਾਊਪਣ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰ 
ਸਕਣ, ਜਿਸਦਾ ਅਸਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੀ ਖ਼ੁਰਾਕ ਤੇ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। 
ਸ਼ਿਕਾਰ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ--ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ 
ਦੀ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸ਼੍ਰੇਣੀ-ਵੰਡ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਅਤੇ 
ਸਥਾਨਕ ਵਾਸੀ) ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਿਵਾਸ-ਸਥਾਨਾਂ 
ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ। ਨਿਵਾਸ-ਸਥਾਨਾਂ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਕਈ 
ਗਰੁੱਪਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਾੜਾਂ ਤੇ ਮਿਲਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਾਣੀ 
(ਗਲਹਿਰੀ, ਖ਼ਰਗੋਸ਼, ਬਟੇਰਾ, ਤਿੱਤਰ, ਚਕੋਰ ਆਦਿ); ਜੰਗਲਾਂ ਵਿਚ, 
ਮਿਲਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਾਣੀ (ਹਿਰਨ, ਰਿੱਛ, ਟਰਕੀ, ਵਣ-ਤਿੱਤਰ ਆਦਿ); 
ਰਿ 
ਆਇ) ਅਤੇ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਪੰਛੀ (ਬੱਤਖਾਂ, ਮੁਰਗਾਬੀਆਂ, ਹੰਸ ਆਦਿ)। 
ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ--ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਈ 
ਮਨੋਰਥਾਂ ਕਰਕੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਖਾਣ ਜਾਂ ਸ਼ਿਕਾਰ ਆਦਿ ਲਈ 
ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਫ਼ਾਇਦੇਮੰਦ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਧਾਉਣਾ। 
ਉਨ੍ਹੀਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮੱਧ ਤੋਂ ਪੰਛੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਜਾਂ ਪਿੰਜਰੇ ਵਿਚ ਪਾਉਣ 


ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ-ਸੁਰਂਖਿਆ 
ਕੌਮ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹ ਮਿਲਿਆ ਹੈ। ਰ 

ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਬਹੁਤ 
ਮਹੱਤਤਾ ਮਿਲੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਸਬੰਧੀ ਵੱਖ ਵੱਖ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ 
ਵੱਖ ਵੱਖ ਕਾਨੂੰਨ ਵੀ ਪਾਸ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਅੰਤਰ-ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ 
ਤੇ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾ 
ਰਹੀਆਂ ਹਨ। __ 

ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਅਸਬਾਈ ਪੜਾਵਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧ-- 
ਪੰਛੀਆਂ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੜਾਵਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕਈ ਮੰਤਵਾਂ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ 
ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਜਣਨ ਸਮੇਂ, ਪ੍ਰਵਾਸ ਸਮੇਂ, ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਅਟਕਣ ਲਈ 
ਜਾਂ ਸਰਦੀਆਂ ਦੇ ਟਿਕਾਣਿਆਂ ਤੇ ਪਿੱਛਾ ਕਰਨ ਜਾਂ ਬੇਚੈਨ ਕਰਨ ਤੋਂ 
ਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰ ਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਈ 
_ਬਣਾਉਟੀ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨ ਬਣਾ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਵੀ 
ਲਿਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਥੇ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਜਨ ਅਤੇ ਉਥੇ 
ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਨਜ਼ਦੀਕ ਤੋਂ ਵੇਖਣ ਦਾ ਮੋਕਾ ਮਿਲਦਾ 
ਹੈ। ਖੋਜੀਆਂ, ਫ਼ੋਟੋਗ੍ਰਾਫ਼ਰ ਅਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਰਿਕਾਰਡ ਕਰਨ 
ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਨਾਲ ਦੀ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਾ ਧਿਆਨ ਵੀ ਪੂਰਾ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 

ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੱਡਿਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਈ 
ਸੁਸਾਇਟੀਆਂ ਵੀ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਪਰ ਕੇਂਦਰੀ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਸਰਕਾਰਾਂ 
ਅਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਏਜੰਸੀਆਂ ਵੀ ਇਹ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। 

ਸਮੁੰਦਰੀ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਅਤੇ ਮੱਛੀਆਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ 

ਸਿਰਫ਼ ਤੱਟੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਸਮੁੰਦਰ ਸ਼ਭ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ 
ਸਾਂਝੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਕਰਕੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਮੱਛੀਆਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਾ ਕੰਮ 
ਅੰਤਰ-ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਮਝੌਤੇ ਨਾਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ 
ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੇ ਸਾਝਾਂ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇ ਕੰਮ ਵਿਚ 
ਜ਼ਿਆਦਾ ਔਕੜਾਂ ਪੇਸ਼ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਅੰਤਰ-ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ਤੇ 
ਸੁਰੱਖਿਆ ਵੇਲ੍ਹ, ਸੀਲ, ਹੋਰ ਸਮੁੰਦਰੀ ਥਣਧਾਰੀ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ, ਲੂਣੇ ਪਾਣੀ 
ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਰ 

ਵੇਲ੍ਹ--ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰ ਜਣਨ ਦਰ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੇ ਲੁਪਤ ਹੋਣ ਦਾ ਡਰ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਾਣੀ 
ਇਕ-ਇਕ ਜਾਤੀ ਕਰਕੇ, ਵੱਖ ਵੱਖ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਲਗਾਤਾਰ ਲੁਪਤ ਹੁੰਦੇ 
ਆ ਰਹੇ ਹਨ ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ ਵੀ ਮੁਸ਼ਕਲ 
ਕੰਮ ਹੈ। ਦੱਖਣੀ ਹਿਮ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਵਿਚ ਬੈਲੀਨ ਵੇਲ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ 
ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਣ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੇ ਅਤੇ ਅੰਤਰ-ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ 
ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਚਾਉ ਲਈ ਕਈ ਫ਼ੈਸਲੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ 
ਵੇਲ੍ਹਿੰਗ ਕਮਿਸ਼ਨ (੮) ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਜਿਹੜਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ 
ਸੁਰੱਖਿਆ ਸਬੰਧੀ ਫ਼ੈਸਲੇ ਕਰਦਾ ਹੈ। 


ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਦੇ ਕਈ ਤਰੀਕੇ ਹਨ 
ਜਿਵੇਂ ਕੁਝ ਜਾਤੀਆਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨੀ, ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਚੁੰਘਾਉਂਦੀਆਂ ਮਾਦਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ, ਸੁਰੱਖਿਅਤ 
ਖੇਤਰ ਬਣਾਉਣੇ, ਮਰੇ ਹੋਏ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦਾ ਨਿਰੀਖਣ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾਉਣਾ ਆਦਿ। 


ਸੀਲ--ਸੀਲ ਮੱਛੀਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਜਣਨ ਧਰਤੀ ਤੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ 
ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਜਣਨ 
ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੁਪਤ ਹੋਣ ਦਾ ਡਰ ਘੱਟ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ 


200 


ਲਈ ਬਣਾਇਆ ਕਮਿਸ਼ਨ ਸੀਲ ਮੱਛੀਆਂ ਬਾਰੇ ਖੋਜ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ 
ਜ਼ਿਕਾਰ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। 

ਹੋਰ ਸਮੁੰਦਰੀ ਥਣਧਾਰੀ ਪ੍ਰਾਣੀ--ਵੇਲ੍ਹ ਅਤੇ ਸੀਲ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ 
ਕੁਝ ਹੋਰ ਸਮੁੰਦਰੀ ਥਣਧਾਰੀ ਪ੍ਰਾਣੀ ਵੀ ਘਟਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ 
ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਉੱਤਰੀ ਸ਼ਾਂਤ ਮਹਾਂਸਾਗਰ 
ਦਾ ਸਮੁੰਦਰੀ ਉਦ ਬਿਲਾਵ, ਧ੍ਰਵੀ ਰਿੱਛ, ਮੈਨਾਟੀ ਅਤੇ ਡੂੰਗਾਂਗ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ 
ਨੂੰ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨਾਂ ਦੇ ਬਹੁਤੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਸੁਰੱਖਿਆ 
ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ 'ਦੀ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਯੂਨੀਅਨ ਫ਼ਾਰ ਦੀ 
ਕੰਨਜ਼ਰਵੇਸ਼ਨ ਆਫ਼ ਨੇਚਰ ਐਂਡ ਨੈਚੂਰਲ ਰਿਸੋਰਸਿਜ' ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਹੇਰ 
ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦਾ ਖ਼ਿਆਲ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। 

ਲੂਣੇ ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਮੱਛੀਆਂ--ਥਣਧਾਰੀ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੀ 
ਬਨਿਸਪਤ ਮੱਛੀਆਂ ਦੇ ਲੁਪਤ ਹੋਣ ਦਾ ਡਰ ਘੱਟ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਦੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨਿਯਮਾਂ ਵਿਚ ਮੱਛੀ ਫੜਨ ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਘੱਟ ਲਗਾਈ 
ਜਾਂਦੀ.ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵਿਚ ਮੱਛੀ ਫੜਨ ਦਾ ਸਾਲਾਨਾ ਕੋਟਾ 
ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨਾ, ਬੰਦ ਰੁੱਤਾਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨਾ, ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਖੇਤਰ 
(ਜਿਥੇ ਛੋਟੀਆਂ ਮੱਛੀਆਂ ਹੋਣ), ਜਾਲ ਦਾ ਆਕਾਰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨਾ 
(ਜਿਸ ਵਿਚੋਂ ਛੋਟੀਆਂ ਮੱਛੀਆਂ ਲੰਘ ਸਕਣ) ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਧਨਾਂ ਦੀ 


_ਵਰਤੋਂ ਦੀ ਮਨਾਹੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ ਆਦਿ 


ਸ਼ਾਮਲ ਹਲ। 


ਅਲੂਣੇ ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਮੱਛੀਆਂ--ਅਲੂਣੈ ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ 
ਮੱਛੀਆਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਸ਼ੌਕ ਅਤੇ ਵਪਾਰ ਲਈ ਬਹੁਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
ਕਿਉਂਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੁਝ ਹੀ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀਆਂ ਮੱਛੀਆਂ ਨੂੰ ਫੜਿਆ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ 
ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਰ 

ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ 

ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਜਾਂ ਪੌਦਿਆਂ 
ਦੇ ਸਮੂਹਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ, ਥੁੜ੍ਹਾ ਜਾਂ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ 
ਮਹੱਤਤਾ ਲਈ ਸੰਭਾਲਣਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਜੰਗਲਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਇਸ ਤੋਂ 
ਵੱਖ ਹੈ, ਇਸ ਵਿਚ ਜੰਗਲਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਪਾਰਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਮਹੱਤਤਾ 
ਲਈ ਸੰਭਾਲਣਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਜੰਗਲੀ ਪੌਦਿਆਂ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਆ 
ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ . - 

ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਾਨੂੰਨ--ਪੌਦਿਆਂ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਦਾ 
ਇਕ ਤਰੀਕਾ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਾਨੂੰਨ ਬਣਾਉਣਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਨੂੰਨ ਦੇ 
ਕਰਨ ਜਾਂ ਵੇਚਣ ਦੀ ਮਨਾਹੀ ਹੈ। 

ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਖੇਤਰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨੇ--ਸੁਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰ ਦਾਨ 
ਕਰਨ ਦਾ ਦੂਜਾ ਤਰੀਕਾ ਇਹ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਇਕੱਲੀ ਇਕੱਲੀ 
ਜਾਤੀ ਦੀ ਥਾਂ ਕੁਝ ਖ਼ਾਸ ਖੇਤਰ ਜਾਂ ਪੱਟੀ ਨੂੰ ਸਾਂਝੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰ ਦਾਨ 
ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਜੰਗਲੀ ਫ਼ੁੱਲ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਖੇਤਰ, 
ਕੁਦਰਤੀ ਭੰਡਾਰ, ਵਿਗਿਆਨਕ ਖੇਤਰ, ਕੁਦਰਤੀ ਖੇਤਰ ਆਦਿ ਦੇ ਨਾਂ 
ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਦਾ ਇਕ ਫ਼ਾਇਦਾ ਤਾਂ ਇਹ ਹੈ ਕਿ 
ਉਹ ਪੌਦੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰ ਦਾਨ ਕਰਨੀ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਿਵਾਸ 
ਸਥਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਿਆ_ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਪੌਦੇ 
ਮਿਲੀਆਂ-ਜੁਲੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿਚ ਉਗਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ 
ਸਾਰੇ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। 


201 


___ ਬੋਟੈਨੀਕਲ ਗਾਰਡਨ (ਬਨਸਪਤੀ ਬਗ਼ੀਚੇ)--ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ 
ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਾ ਤੀਜਾ ਤਰੀਕਾ ਕਿਸੇ ਜਾਤੀ ਦੀ ਖ਼ਾਸ ਜਣਨਿਕ ਬਣਤਰ 
ਨੂੰ ਜਿਉਂਦਾ ਰੱਖਣਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਦੁਰਲੱਭ ਪੌਦਾ ਜਾਤੀ ਦੇ 


ਜਰਮ ਪਲਾਜ਼ਮ ਦੀ ਖ਼ਾਸ ਮਹੱਤਤਾ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਲੁਪਤ ਹੋ ਜਾਣ ਤੋਂ 


ਬਚਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਾਸ ਬੋਟੈਨੀਕਲ ਥਾਵਾਂ 
ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਵਾਤਾਵਰਨਕ ਹਾਲਤਾਂ ਅਨੁਕੂਲ ਹੋਣ, ਉਥੇ ਉਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ 
ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਬੋਟੈਨੀਕਲ ਗਾਰਡਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 

ਹ. ਪੁ-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 23:600;ਚੈੱਬ. ਐਨ. 14: 562; ਮੈਕ, ਐਨ. ਸ. ਟ. 14: 
490 

ਜੰਗਲੀ ਫ਼ੁੱਲ : ਬਹੁਤ ਸਾਰ਼ੇ ਦਿਲਖਿੱਚਵੇਂ ਰੰਗਦਾਰ ਫ਼ੁੱਲ 
ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਮਦਦ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੀ ਉੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਇਹ 
ਉਨ੍ਹਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਹੀ ਮੂਲ ਸਥਾਨੀ ਹਨ, ਜਿਥੇ ਇਹ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ 
ਜਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰਨਾਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਤੋਂ ਲਿਆ ਕੇ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾਂ ਜਾਂਦਾ 
ਹੈ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ ਹਵਾਈ ਦੀਪ-ਸਮੂਹ ਦੇ ਚਮਕੀਲੇ ਫ਼ੁੱਲ ਜੋ ਉਸ 
ਜਗ੍ਹਾ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਫ਼ੁੱਲ ਹਨ, ਉਸ਼ਣ-ਖੰਡੀ ਅਤੇ ਉਪ-ਊਸ਼ਣ-ਖੰਡੀ 
ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਸਥਾਨਕੀ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਫ਼ੁੱਲ ਕਾਸ਼ਤ ਕਰਨ 
ਦੇ ਮੰਤਵ ਨਾਲ ਹੀ ਲਿਜਾਏ ਗਏ ਸਨ ਪਰ ਹਵਾਈ ਦੀਪ-ਸਮੂਹ ਦੇ 
ਗਰਮ ਅਤੇ ਤਰ ਜਲਵਾਯੂ ਵਿਚ ਇਹ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਫੈਲ ਗਏ ਅਤੇ 


ਅਲੋਪ ਹੋ ਗਈਆਂ ਤੇ ਸਥਾਨਕੀ ਫ਼ੁੱਲ ਸਿਰਫ਼ ਉੱਚੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ 
ਚੋਟੀਆਂ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਿਤ ਰਹਿ ਗਏ। ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ 
ਯੂਰਪ ਦੀਆਂ ਨੀਵੀਆਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਤੇ ਬਹੁਤੇ ਫ਼ੁੱਲਦਾਰ ਪੌਦੇ ਸਥਾਨਕੀ 
ਹੀ ਹਨ ਜਦੋਂਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਬਹੁਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਜਾਂ ਪ੍ਰਾਇਦੀਪਾਂ ਤੋਂ 
ਲਿਆਂਦੇ ਗਏ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਕਦੇ ਵੀ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਲਗਣ ਵਾਲੀ ਅੱਗ 
ਵਾਲੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਉੱਪਰ ਹਾਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਉੱਤਰੀ 
ਯੂਰਪ ਵਿਚ ਮਸ਼ਹੂਰ ਬਟਰਕਪ (888ਧ0੦੦੧੦5 ੩੦5) ਪੱਥਰ ਯੁਗ 
ਵਿਚ ਹੋਰ ਵੀ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋ ਗਈ. ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਦੇ ਉੱਗਣ ਲਈ 
ਲੋੜੀਂਦੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਜੇ ਮਨੁੱਖ ਦੁਆਰਾ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ, ਉਹ 
ਇਸ ਕਿਸਮ ਲਈ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਾਫ਼ਕ ਸਨ। ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਜੋ ਉੱਤਰੀ 
ਹੌਲੀ ਸਾਰੇ ਹੀ ਪ੍ਰਾਇਦੀਪ ਵਿਚ ਫ਼ੈਲ ਗਈਆਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ 
ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ ਰਾਜ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਈ। 
ਦੂਜੇ ਨੰਬਰ ਤੇ ਆਕਾਰ ਲਈ ਸਲਾਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫ਼ੁੱਲਾਂ ਉਪਰ 
ਵਰਣਕ ਦੀਆਂ ਅਨੇਕ ਕਿਸਮਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਐਂਥੇਸਾਇਨਿਨ 
ਵਰਣਕ ਉਦਾਹਰਣ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪੂਰੇ ਲਾਲ ਤੋਂ ਪੂਰੇ ਨੀਲੇ ਰੰਗ ਦੇ 
ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਘੁਲਣਸ਼ੀਲ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਸੈੱਲ ਸੈਪ 
ਦੇ ਘੋਲ ਵਿਚ ਪਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। 


ਨ ਅਤ 
ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਚੇਣ ਅਤੇ ਦੋਗਲਾਕਰਨ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਵਿਕਸਿਤ 
ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ ਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਗੁਲਾਬ ਨਾਲ, ਗੁਲਾਬੀ 
ਜਾਂ ਚਿੱਟੇ ਰੰਗਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ ਜੋ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਸਕਦੇ ਸਨ। 
ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਨਵੇਂ ਰੰਗ ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ ਤਾਲਿਸਮਾਨ ਗੁਲਾਬ ਦੇ ਲਾਲ 
ਅਤੇ ਪੀਲੇ ਗੁਲਾਬ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਹੀ ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਤੋਂ ਲਿਆ 
ਕੇ ਹੀ ਸੰਭਵ ਹੋ ਸਕੇ ਹਨ। ਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਕਾਮੇਲੀਆ ਦੇ ਰੰਗ 
ਵੀ ਗੁਲਾਬ ਵਾਂਗ ਹੀ ਸਨ ਜਦੋਂ ਕਿ ਪੀਲਾ ਰੰਗ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ 
ਦੀ ਭਾਲ ਵਿਚ ਹਨ। 


ਜੰਗਲੀ ਫ਼ੁੱਲ 
ਹੈ। ਵੱਡੇ ਫ਼ੁੱਲਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਨੰਗੀ ਅੱਖ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। 
ਖੁਰਦਬੀਨ ਦੀ ਮੱਦਦ ਨਾਲ ਦੇਖੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਬਹੁਤ ਛੋਟੇ 
ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਫ਼ੁੱਲਾਂ ਵਿਚ ਗੂਜ਼ਫੁੱਟ ਅਤੇ ਲੈਂਬਜ਼ ਕੁਆਰਟਰ, ਨੈਟਲਜ਼, 


. ਪਲੇਨਟੇਨਜ਼, ਗਾਜਰ ਰਸ਼ਜ਼ ਸੈਜ਼ਜ਼ ਅਤੇ ਘਾਹ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। 


ਭੂਗੋਲਿਕ ਵੰਡ--ਫ਼ੁੱਲਦਾਰ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਰੀਬ 175,000 
ਜਾਤੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਜੰਗਲੀ ਫ਼ੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਊਸ਼ਣ-ਖੰਡੀ 
ਅਤੇ ਉਪ-ਉਸ਼ਣ-ਖੰਡੀ ਦੋਹਾਂ ਅਰਧ ਗੋਲਿਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਉੱਤਰੀ 
ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਅਰਧ ਗੋਲੇ, ਸੀਤ ਖੇਤਰ, ਆਰਕਟਿਕ ਅੰਟਾਰਕਟਿਕ 
ਹਨ ਆਦਿ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਵੰਡ ਦੇ ਇਹ ਵੱਡੇ ਖੇਤਰ 
ਪਲੈਨੇਟਰੀ ਵਿੰਡਜ਼ ਆਪਸ ਵਿਚ ਸਬੰਧਿਤ ਹਨ। ਰਾ 

ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਬਨਸਪਤੀ ਦੇ ਨੌ ਵੱਡੇ ਖੇਤਰ ਹਨ, 
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਹਰੇਕ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਜੰਗਲੀ ਫੁੱਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਜੋ 
ਦੂਸਰੇ ਅੱਠ ਖੇਤਰਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵਖਰੇ 'ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਖੇਤਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ 
ਹਨ ' ਕਦ 

ਬੋਰੀਅਲ ਐਲਪਾਈਨ ਖੇਤਰ--ਇਹ ਖੇਤਰ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀ 
ਬਿਰਛ ਸੀਮਾ ਤੋਂ ਉਪਰ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਪਿਛੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਹੈ। ਇਹ 
ਖੇਤਰ ਅਸਲ ਵਿਚ ਟੂੰਡਰਾ ਦਾ ਮੈਦਾਨ ਹੈ ਜਿਥੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਰੰਗਦਾਰ 
ਜੰਗਲੀ ਫ਼ੁੱਲ ਜੁਲਾਈ ਅਤੇ ਅਗਸਤ ਦੇ ਬਹੁਤ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਹੀ 
ਬਾਕੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਵੀ ਬਿਰਛ ਸੀਮਾ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਮਿਲਦੀਆਂ 
ਹਨ। ਰ 

__ ਉੱਤਰੀ ਜੰਗਲ ਖੇਤਰ--ਬਿਰਛ ਸੀਮਾ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਇਸ 
ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਕੋਨੀਫ਼ਰ ਜੰਗਲ ਹਨ। ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਕੈਨੇਡਾ ਦਾ ਵੱਡਾ 
ਹਿੱਸਾ, ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਦਾ ਕੁਝ ਹਿੱਸਾ ਅਤੇ ਨਿਊ ਇੰਗਲੈਂਡ 
ਦਾ ਉੱਤਰੀ ਹਿੱਸਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੰਗਲ ਉੱਤਰੀ ਯੂਰਪ 
ਜਿਵੇਂ ਸਕਾਟਲੈਂਡ ਅਤੇ ਸਕੈਂਡੇਨੇਵੀਆ ਵਿਚ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। 

ਚਟਾਨੀ ਪਰਬਤਾਂ ਵਾਲਾ ਜੰਗਲੀ ਖੇਤਰ--ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ. 


ਦੇ ਚਟਾਨੀ ਪਹਾੜਾਂ ਦਾ ਇਹ ਕੋਨੀਫ਼ਰ ਜੰਗਲਾਂ ਵਾਲਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਇਸ 


ਵਿਚ ਬਰਸਾਤ ਹੋਣ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਜੰਗਲੀ ਫ਼ੁੱਲ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੇ 
ਹਨ ਜੋ ਕੈਲਿਫੋਰਨੀਆ ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। 
ਸ਼ਾਂਤ ਮਹਾਂਸਾਗਰੀ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਖੇਤਰ--ਇਹ ਅਲਾਸਕਾ 


ਸਾਗਰੀ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਹਿੱਸੇ ਦਾ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਕੋਨੀਫ਼ਰ ਜੰਗਲਾਂ ਵਾਲਾ 
ਖੇਤਰ ਹੈ। ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਜੰਗਲੀ ਫ਼ੁੱਲਾਂ ਨੂੰ ਘੱਟ 
ਰਿ ਦਿ ਇਹ 
ਵਾਲੀ ਬਾਰਸ਼ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। 


ਪੱਛਮੀ ਜੰਗਲੀ ਖੇਤਰ--ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਕੋਲੰਬੀਆ ਦਰਿਆ 
ਦਾ ਮੁਹਾਣਾ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕੋਲੰਬੀਆ ਦਾ ਦੱਖਣੀ ਮੱਧ ਹਿੱਸਾ, ਕੈਲਿਫ਼ੋਰਨੀਆ 
ਤੇ ਐਰੀਜ਼ੋਨਾ ਦੇ ਓਕ ਜੰਗਲ ਆਦਿ ਹਿੱਸੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਸ ਖੇਤਰ 
ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਾਜ਼ੇ ਜੰਗਲੀ ਫ਼ੁੱਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਾਸ਼ਤਕਾਰੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ 
ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਜੰਗ਼ਲੀ ਫੁੱਲ ਸ਼ਾਨ ਜੁਆਕਿਨ 
ਆਬਾਦੀ ਵਿਚ ਮਿਲਦੇ ਸਨ। 


ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮੀ ਮਾਰੂਬਲੀ ਖੇਤਰ--ਇਹ ਮਾਰੂਥਲੀ ਖੇਤਰ 
ਪਾਮ, ਸਪਰਿੰਗਜ਼, ਕੈਲਿਫੋਰਨੀਆ ਤੋਂ ਸੇਂਟ ਜਾਰਜ, ਉਟਾਰ, ਦੱਖਣੀ 


202 





ਅਤੇ ਮੱਧ ਪੱਛਮੀ ਜੰਗਲਾਂ ਅਤੇ ਤਰ ਚਰਾ- 
ਟਰਕਸ ਕੈਪ ਲਿੱਲੀ ਫ਼ੁੱਲ 


ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ 


ਜੰਗਲੀ 


ਵਿਚ ਮਿਲਣ ਵਾਲਾ 


ਗਿ 
ਪੈਂਜ਼ੀ ਫ਼ੁੱਲ 


ਯੂਰਪ ਅਤੇ ਏਸ਼ੀਆ ਮਾਈਨਰ ਦੇ 





ਆ 


ਫ਼ਲ 


ਉੱਤਰੀ 





ਵਿਚ ਮਿਲਣ ਵਾਲਾ ਕਾਰੜੀਨਲ ਫ਼ੁੱਲ 


ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਜੰਗੱਲਾਂ 


ਉੱਤਰੀ 


203 


ਨਿਊ ਮੈਕਸੀਕੋ ਅਤੇ ਟੈਕਸਾਸ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਹਿੱਸੇ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ 
ਹੈ। ਸਰਦੀਆਂ ਵਿਚ ਭਾਰੀ ਬਾਰਸ਼ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਮਾਰੂਥਲ ਦਾ 
ਪੱਛਮੀ ਹਿੱਸਾ ਰੰਗਦਾਰ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 


ਜੰਗਲੀ ਫ਼ੁੱਲ 
ਗਿ ਦਿ 
ਹਨ। 


ਉਪ-ਊਸ਼ਣੀ ਬੇਤਰ--ਕੈਰਿਬੀਅਨ ਦੀਪ ਸਮੂਹਾਂ ਦੇ ਉਪ- 





ਦੱਖਣੀ ਕੈਲਿਫ਼ੋਰਨੀਆ ਦੇ ਮਾਰੂਥਲ ਵਿਚ ਉੱਗੇ ਹੋਏ ਈਵਨਿੰਗ ਪ੍ਰਾਈਮਰੋਜ਼ 
ਰ ਫ਼ੁੱਲ 





ਵਾਲੇ ਮਾਰਸ਼ ਮੇਰੀਗੋਲਡ ਫ਼ੁੱਲ 


ਪੂਰਬੀ ਜੰਗਲੀ ਖੇਤਰ--ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸਦਾ 
ਬਹਾਰ ਜੰਗਲ ਹਨ ਜੋ ਨੈੱਬਰਾਸਕਾ ਦੇ ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਐਟਲਾਂਟਿਕ ਸਾਗਰ 
ਵਿਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ ਦਾ ਇਹ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਵਿਸ਼ਾਲ 


ਫਲੋਰਿਡਾ ਵਿਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਫ਼ੱਲ ਬਰੋਮਿਲੀਆ 
ਕੁਲ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਹਨ। 

ਯੂਰਪ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿਚ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਕਿਸਮਾਂ 
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਨ; ਐਰੇਹੈਡਜ਼, ਈਵਨਿੰਗ, ਪ੍ਰਾਈਮਰੇਜ਼ ਫਲੈਗ ਜਾਂ 
ਆਈਰਿਸ, ਸੇਜ, ਵਾਟਰ ਹੋਰਹਾਉੜ, ਸੂਰਜਮੁਖੀ, ਆਇਰਨ ਵੀਡ, 
ਵਾਟਰ ਲਿੱਲੀਜ਼ ਅਤੇ ਸੈਂਡਫਰਟਸ ਆਦਿ। 


ਕੁਝ ਕੁ ਕਿਸਮਾਂ ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਪਸਾਰ ਕਰ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ। 


`ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਬਹੁਤੀਆਂ ਉੱਤਰੀ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਸ਼ੀਤ-ਖੰਡੀ ਜਾਤੀਆਂ 


ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਐਵਨਜ਼ ਬਲੂ ਆਈਡ ਗਰਾਸਿਜ਼, ਕੈਲੀਪਸੋਸ, ਕੈਚਫਲਾਈਜ਼, 
ਕਲਾਵਰਜ਼, ਲੇਡੀ ਸਲਿਪਰਜ਼, ਮਾਰਸ਼ ਮੈਰੀਗੋਲਡ, ਸੈਕਸੀਫਰੇਜ਼ਸ, 
ਮਟਰ ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਅਦਰਕ ਆਦਿ। 


ਹੇਠ ਦਿੱਤੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਊਸ਼ਣ ਖੰਡੀ ਅਤੇ ਗਰਮ ਖੇਤਰ ਵਿਚ 

ਕੁਝ ਕੁ ਜੰਗਲੀ ਫ਼ੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ 
ਦੇ ਪੱਛਮੀ 'ਜੰਗਲਾਂ ਅਤੇ ਝਾੜੀਆਂ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ, 
ਜਿਵੇਂ ਕਰੀਮ ਕਪ ਡੂਡਲੀਐਸ, ਹਾਲੀ ਹਾਕਸ, ਰੈੱਡ ਮੇਡਜ਼, ਵਿੰਡ 
ਆਦਿ। 

ਸੰਭਾਲ--ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 
ਯੂਰਪ, ਏਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਦੇ ਕਈ ਹਿੱਜਿਆਂ ਵਿਚ ਬਨਸਪਤੀ 
ਜ਼ਿਆਦਾ ਚਰਾਂਦ ਨਾਲ ਖ਼ਤਮ ਹੋ_ਗਈ ਜਾਂ ਆਕ੍ਰਮਣਸ਼ੀਲ ਜੰਗਲੀ 
ਪੌਦਿਆਂ ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਥਾਂ ਲੈ ਲਈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੁਝ ਪੌਦੇ ਕੁਦਰਤੀ 
ਚੋਣ ਨਾਲ ਹਾਂ ਪੌਦਿਆਂ ਵਜੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਕਈ ਪੌਦੇ ਅਚਾਨਕ 
ਹੀ ਕਿਸੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਭੈੜੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿਚ ਵੀ 
ਬਚੇ ਰਹੇ। ਕੈਲਿਫੋਰਨੀਆ ਵਿਚ ਈਸਾਈ ਪਾਦਰੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ` 
ਲਿਆਂਦੀਆਂ ਗਈਆਂ ਭੇਡਾਂ ਨੇ ਨਾ ਕੇਵਲ ਬਨਸਪਤੀ ਨੂੰ ਚਰ ਕੇ ਹਾਨੀ 
ਪਹੁੰਚਾਈ ਸਗੋਂ ਭੇਡਾਂ ਦੀ ਉੱਨ ਨਾਲ ਕਈ ਰੂਮ ਸਾਗ਼ਰੀ ਖੇਤਰ' ਦੇ 
ਜੰਗਲੀ ਪੰਦਿਆਂ ਦੇ ਬੀਜ ਵੀ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। 
ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਚਰਾਂਦ ਨਾਲ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਚਿਰ ਤੱਕ ਨਵਾਂ ਸੰਤੁਲਨ ਕਾਇਮ 
ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਚਿਰ ਤੱਕ ਇਹ ਦੂਸਰੀ ਬਨਸਪਤੀ ਤੇ ਹਾਵੀ. 
ਰਹੇ। ਇਸੇ ਤੜ੍ਹਾਂ ਹੀ ਹਵਾਈ ਦੀਪ-ਸਮੂਹ ਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ 
ਹੁੰਦਾ ਰਿਹਾ। ਜਿਉਂ-ਜਿਉਂ ਸ਼ਹਿਰ ਵਧਦੇ ਗਏ ਪੇਂਡੂ ਇਲਾਕੇ ਸੀਮਿਤ 
ਹੁੰਦੇ ਗਏ ਅਤੇ ਜੰਗਲ ਅਲੋਪ ਹੁੰਦੇ ਗਏ। ਕੈਨੇਡਾ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ 
ਕਈ ਇਲਾਕੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਖੇ ਗਏ ਹਨ, ਪਰੰਤੂ ਜੰਗਲੀ ਫ਼ੁੱਲਾਂ ਦੇ 
ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਖੇਤਰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦੀ 
ਸੁੰਦਰਤਾ ਸਭਿਅਤਾ ਦੀ ਤਰੱਕੀ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਦੀ 
ਵੀ ਮੰਗ ਕਰਦੀ ਹੈ। 

ਹ. ਪੁ. -ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 23: 599 


ਜੱਗਾ, ਜਗਤ ਸਿੰਘ 
ਜੱਗਾ, ਜਗਤ ਸਿੰਘ : ਇਸ ਉੱਘੇ ਗਾਇਕ ਦਾ ਜਨਮ 
_ਸ. ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਸ਼ੇਖੂਪੁਰੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ 
ਰਤੋਕੀ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਇਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਡਾਕੂ ਸੀ। ਕਿਸੇ ਡਾਕੇ ਦੇ 
_ਮੁੱਕਦਮੇ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦੌਰਾਨ ਜੇਲ੍ਹ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਕਿਸੇ ਮੌਕੇ ਤੇ ਜਦੋਂ 
ਇਸ ਦਾ ਗਾਣਾ ਸੁਣਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਇਸ ਦੀ ਕਲਾ ਅਤੇ ਸੁਰ ਤੇ ਮੁਗਧ 
ਹੋ ਗਏ। ਸੂਝਵਾਨ ਜੇਲ੍ਹ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਉਪਰਲੇ ਅਫ਼ਸਰਾਂ 
ਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਕਲਾ ਬਾਰੇ ਰੀਪੋਰਟ ਦਿੱਤੀ। ਇਹ ਗੱਲ ਏਨੀ ਉੱਚ ਪੱਧਰ 
ਤੇ ਪੁੱਜ ਗਈ ਕਿ ਇਸ ਤੋਂ ਅਗਾਂਹ ਨੂੰ ਡਾਕੇ ਨਾ ਮਾਰਨ ਦਾ ਇਕਰਾਰ 
ਲੈ ਕੇ ਰਿਹਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ 
ਗਿਆ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੇ 
ਇਸ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਰੁਖ 
_ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ। ਜੇਲ੍ਹ ਤੋਂ 
ਲਾ! ::। 
`:. ਪ ਜੱਗੇ ਨੇ _ਕਈ 
ਅਤੇ ਬਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਵੀ 
__ ਆਪਣੀ ਕਲਾ, ਸੰਗੀਤ ਤੇ 
ਗਲੇ ਦੇ ਜੌਹਰ ਦੀ ਧਾਂਕ 
ਬਿਠਾਈ ਹੈ। 





ਜਗਤ ਸਿੰਘ ਜੱਗਾ 


ਹ. ਪੁ. -ਪੰਜਾਬੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ 

ਜਗਾਧਰੀ : ਹਰਿਆਣਾ ਰਾਜ ਭਾਰਤ) ਦੇ ਅੰਬਾਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ 
ਵਿਚ ਜਗਾਧਰੀ ਤਹਿਸੀਲ ਦਾ ਸਦਰ-ਮੁਕਾਮ ਹੈ। ਇਹ ਅੰਬਾਲਾ ਤੋਂ 59 
ਕਿ. ਮੀ. ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਅਤੇ ਯਮਨਾ ਨਗਰ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਤੋਂ 
ਕੋਈ 5 ਕਿ. ਮੀ. ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਵਾਕਿਆ ਹੈ।-ਜਗਾਧਰੀ ਅਤੇ 
ਯਮਨਾ ਨਗਰ ਇੰਨੇ ਵੱਧ ਗਏ ਹਨ ਕਿ ਹੁਣ ਇਕ ਦੂਜੇ ਵਿਚ ਹੀ ਰਲ 
ਮਿਲ ਗਏ ਹਨ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ 
ਰਾਜਾ ਦੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੁਆਰਾਂ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਹਨ। ਸਹਾਰਨਪੁਰ ਅਤੇ 
ਹਰਦੁਆਰ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਲੋਕ ਅਕਸਰ ਇਥੇ ਭਾਂਡਿਆਂ ਦੀ ਖਰੀਦੋ-ਫਰੋਖ਼ਤ 
ਲਈ ਰੁਕਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦਾ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਇਕੋ ਹੀ 
ਹੈ। ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਇਹ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਹੋਰਨਾਂ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਰੇਲਾਂ ਅਤੇ 
ਸੜਕਾਂ ਰਾਹੀਂ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। 


ਜ਼ਹਿਰ ਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਨਾਂ 'ਗੰਗਾਧਾਰੀ' ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਜਿਹੜਾ ਹੌਲੀ 


_ਹੌਲੀ ਵਿਗੜ ਕੇ ਜਗਾਧਰੀ ਪੈ ਗਿਆ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੰਗਾ ਕਿਸੇ 
ਜ਼ਮਾਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਨੇੜਿਓ ਲੰਘਦੀ ਸੀ ਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਖਾਤਰ 
ਉਸ ਦਾ ਪਾਣੀ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਸਿੱਖ ਰਾਜਾ 
ਰਾਇ ਸਿੰਘ ਦੀ ਜਿੱਤ ਨਾਲ ਵਧੀ ਜਿਸਨੇ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਵਪਾਰੀ 
ਵਰਗ ਨੂੰ ਇਥੇ ਰਹਿਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਆ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਨਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਨੇ 
ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਉਜਾੜ ਦਿੱਤਾ ਪਰ ਰਾਜਾ ਰਾਇ ਸਿੰਘ ਨੇ 1783 ਈ. ਵਿਚ 
ਫਿਰ ਵਸਾ ਦਿੱਤਾ। ਸੰਨ 1829 ਵਿਚ ਇਸਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਲੇ ਆਪਣੇ 
ਅਧੀਨ ਕਰ ਲਿਆ। ਸੰਨ 1867 ਤੋਂ ਇਥੇ ਮਿਉਂਸਪਲਟੀ ਕਾਇਮ ਹੈ। 
ਧਰਮ ਅਰਥ ਅੰਸ਼ਧਾਲਯਾ ਅਤੇ ਡੰਗਰਾਂ ਦਾ ਹਸਪਤਾਲ ਆਦਿ ਹਨ। 
ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ ਲੜਕੀਆਂ ਦਾ ਕਾਲਜ, ਦੋ ਹਾਇਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ, 


204 


7 ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ, ਸੰਸਰ੍ਿਤ ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ ਵਿਦਿਆਲਾ ਅਤੇ ਦੋ 
ਕੰਨਿਆਂ ਪਾਨਸ਼ਾਲਾਵਾਂ ਹਨ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਵਰਣਨਯੋਗ ਥਾਵਾਂ 
ਵਿਚ ਗੌੜੀ ਸ਼ੰਕਰ ਮੰਦਰ ਅਤੇ ਦੇਵੀ ਭਵਨ ਹਨ। 

ਜਗਾਧਰੀ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਭਾਂਡਿਆਂ ਦੀ ਸੱਨਅਤ ਬਹੁਤ ਉੱਨਤ 
ਹੈ। ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਭਾਂਡਿਆਂ ਲਈ ਮੁਰਾਦਾਬਾਦ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਪਰ 
ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਦੂਰ ਦੂਰ ਤੱਕ ਜਗਾਧਰੀ ਦੇ ਬਣੇ ਭਾਂਡੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਥੋਂ 
ਤੱਕ ਕਿ ਬਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਜਗਾਧਰੀ ਦੀ ਇਹ ਸੱਨਅਤ ਸ਼ਹਿਰ ਜਿੰਨੀ 
ਹੀ ਪੁਰਾਣੀ ਹੈ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਇਸ ਸੱਨਅਤ ਨੇ ਪਿੱਤਲ, ਤਾਂਬੇ ਅਤੇ ਕਾਂਸੀ 
ਦੇ ਬਰਤਨ, ਮੰਦਰਾਂ ਦੇ ਘੰਟੇ ਅਤੇ ਬੈਲ ਗੱਡੀਆਂ ਲਈ ਘੁੰਗਰੂ ਤਿਆਰ 
ਕਰਨੇ ਆਰੰਭ ਕੀਤੇ ਸਨ ਪਰ ਹੁਣ ਇਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸਟੇਨਲੈਸ 
ਸਟੀਲ ਦੇ ਭਾਂਡੇ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਉੱਘਾ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਇਥੋਂ ਲਗਭਗ 15 
ਸਪਲਾਈ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਕੁੱਲ ਆਬਾਦੀ ਵਿਚੋਂ 
20,000 ਵਿਅਕਤੀ ਧਾਤ ਸੱਨਅਤ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ 
600 ਤੋਂ ਵੱਧ ਰਜਿਸਟਰਡ ਕਾਰਖ਼ਾਨੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਲਗਭਗ 
2,000 ਛੋਟੀਆਂ ਦਸਤਕਾਰੀ ਇਕਾਈਆਂ ਵੀ ਹਨ। 10,000 ਵਿਅਕਤੀ 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਇਕਾਈਆਂ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ 5,000 
ਨਠਿਆਰ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਭਾਂਡਿਆਂ ਤੇ ਪਰਾਤਾਂ ਉੱਤੇ ਗੀਟੇ ਲਾਉਣ ਦਾ 
ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਾਂ ਵੀ ਉੱਕਰਦੇ ਹਨ। ` 

ਆਬਾਦੀ -67,386 (1991) 

30210' ਉ. ਵਿਥ.; 77”18' ਪੂ. ਲੰਬ. 

- ਹੁ. ਪੁ.ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ 13 : 375; ਪੰਜਾਬੀ ਟ੍ਰਿਬਿਉਨ 5 ਜੁਲਾਈ 1982; 

ਸੈਂਸਸ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ-1961 (ਅੰਬਾਲਾ ਡਿਸਟ੍ਰਿਕਟ) 

ਜਗਾਧਰੀ ਰੇਲਵੇ ਵਰਕਸ਼ਾਪ : ਜਗਾਧਰੀ ਅਤੇ ਯਮਨਾ 
ਨਗਰ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦਾ ਇਕ ਹਿੱਸਾ ਜਗਾਧਰੀ ਰੇਲਵੇ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਵੀ ਹੈ ਜੋ 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਤੋਂ 8ਕਿ. ਮੀ. ਦੂਰ. ਅੰਬਾਲਾ-ਸਹਾਰਨਪੁਰ ਰੇਲ ਲਾਈਨ 


_ਉੱਤੇ ਵਾਕਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਕਸਬਾ ਹੀ ਹੈ ਜੋ ਰੇਲਵੇ ਵਰਕਸ਼ਾਪ 


ਕਾਰਨ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ। ਇਥੋਂ-ਦੀਂ ਰੇਲਵੇ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਵਿਚ ਰੇਲ ਗੱਡੀਆਂ 


`ਦੇ ਡੱਬਿਆਂ ਅਤੇ ਇੰਜਨਾਂ ਦੀ ਮੁਰੰਮਤ ਆਦਿ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ 


ਕਾਲੋਨੀ ਵਿਚ ਵਸੋਂ ਲਗਾਤਾਰ ਵਧਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਰੇਲ ਵਿਭਾਗ ਵਲੋਂ 
ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਖਰੀਦ ਕੇ ਮਕਾਨ ਉਸਾਰੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਕਾਲੋਨੀ ਦੀਆਂ 
ਆਮ ਲੋੜਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਮਾਰਕਿਟ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਭ ਸਹੂਲਤਾਂ ਸਰਕਾਰ 
ਵੱਲੋਂ ਹੀ ਮੁਹੱਈਆ ਹਨ। ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਸਕੂਲ, ਸਰਕਾਰੀ ਹਾਇਰ ਸਕੰਡਰੀ 
ਸਕੂਲ ਅਤੇ ਰੇਲ ਵਿਭਾਗ ਵੱਲੋਂ ਬਣਾਇਆ ਵਧੀਆ ਹਸਪਤਾਲ ਮੌਜੂਦ 
ਹੈ। ਇਥੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਅਤੇ ਮੰਦਰ ਵੀ ਹੈ। 
_ ਆਬਾਦੀ-8,022 (1991) 

ਜੰਗੀ ਅਪਰਾਧ : ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਜਾਂ ਹੋਰਨਾਂ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਵੱਲੋਂ 
ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜੰਗੀ ਅਪਰਾਧ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 
ਅਪਰਾਧੀ ਦੇ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨ ਵਿਰੁੱਧ ਹੋਟ, ਵੀ ਜੰਗੀ ਅਪਰਾਧ 
ਅਧੀਨ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਲਾਭ ਲਈ ਕੀਤੀ ਗਈ 
ਲੁੱਟਮਾਰ ਜਾਂ ਹੱਤਿਆ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇਸ਼ ਵੱਲੋਂ ਜਾਂ ਉਸ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ 


ਡੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਅਪਰਾਧ। 


205 


ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ :- 

1. ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਫ਼ੌਜਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਜੰਗੀ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ 
ਉਲੰਘਣਾ, 

2. ਅਜਿਹੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਬਗਾਵਤ 
ਜਿਹੜੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਫ਼ੌਜੀ ਨਾ ਹੋਣ; 

3. ਜਾਸੂਸੀ ਅਤੇ ਜੰਗ ਸਬੰਧੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸਘਾਤ, ਅਤੇ 

4. ਲੁੱਟਮਾਰ ਦੇ ਕੰਮ। ਰ 

ਸਥਾਪਿਤ ਜੰਗੀ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਰ੍ 

1.ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰ ਕੇ ਵਰਜਿਤ ਅਸਤਰ ਸ਼ਸਤਰਾਂ 
ਅਤੇ ਗੈਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ। ਰ 

2.ਰੇਗੀ ਅਤੇ ਜ਼ਖਮੀ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਅਤੇ ਨਿਹੱਥੇ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀਆਂ ਦੀ 
ਹੱਤਿਆ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਕਰਨਾ। 

3. ਛਲ ਘਾਤ ਕਰਨਾ ਜਾਂ ਛਲ-ਘਾਤੀ ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਕਰਨਾ। 

4. ਵਿਸ਼ਵਾਸਘਾਤ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਸ਼ਰਨ ਦੇਣ ਲਈ ਬੇਨਤੀ 
ਕਰਨਾ ਜਾਂ ਉਸੇ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ ਰੋਗੀ ਜਾਂ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋਣ ਦਾ ਬਹਾਨਾ 
ਕਰਨਾ। 

5. ਜੰਗੀ ਕੈਦੀਆਂ, ਜ਼ਖਮੀਆਂ ਜਾਂ ਰੋਗੀਆਂ ਨਾਲ ਬੁਰਾ ਵਰਤਾਉ 
ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਿੱਜੀ ਧਨ ਖੋਹ ਲੈਣਾ। 

6. ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਗ਼ੈਰ-ਫ਼ੌਜੀ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ 
ਮਾਰਨਾ, ਜ਼ਖਮੀ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਿੱਜੀ ਸੰਪਤੀ ਨੂੰ ਖੇਹ ਲੈਣਾ 
ਜਾਂ ਬਰਬਾਦ ਕਰਨਾਂ। 

7. ਜਿੱਤੇ ਹੋਏ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਸਥਿੱਤੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ 
ਦੇ ਬਚਾਉ ਸਬੰਧੀ ਦੱਸਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰਨਾ। 

8. ਲੜਾਈ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਮਾਰੇ ਗਏ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਭੈੜਾ 
ਵਰਤਾਉ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਕੀਮਤੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਜਾਂ ਧਨ ਅਤੇ 
ਹਥਿਆਰਾਂ ਦਾ ਉਤਾਰਨਾ। 

9. ਅਜਾਇਬ-ਘਰ, ਹਸਪਤਾਲ, ਗਿਰਜੇ, ਸਕੂਲ ਆਦਿ ਦੀ 
ਜਾਇਦਾਦ ਨੂੰ ਬਰਬਾਦ ਕਰਨਾ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਅਧਿਕਾਰ ਵਿਜ਼ ਲੈਣਾ। 

10. ਅਸੁਰੱਖਿਅਤ ਖੁਲ੍ਹੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਤੇ ਹਮਲਾ, ਘੇਰਾ, ਗੋਲਾਬਾਰੀ, 
ਗ਼ੈਰਫ਼ੌਜੀ ਆਬਾਦੀ ਨੂੰ ਭੈਭੀਤ ਕਰਨ ਲਈ ਹਵਾਈ ਗੋਲਾਬਾਰੀ ਕਰਨਾ। 

11. ਬਚਾਉ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਤੂਪਾਂ, 
ਹਸਪਤਾਲਾਂ ਅਤੇ ਧਰਮ, ਕਲਾ ਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਇਮਾਰਤਾਂ 
ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸੰਕੇਤ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਗੋਲਾਬਾਰੀ ਕਰਨਾ। 

12. ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੇ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਦੁਆਰਾ ਝੰਡਾ ਝੁਕਾ ਕੇ ਆਤਮ 
ਸਮਰਪਣ ਦੇ ਸੰਕੇਤ ਕਰਨ ਤੇ ਵੀ ਹਮਲਾ ਕਰਨਾ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਡੁਬਾਉਣਾ 
ਜਾਂ ਨਿਰੀਖਣ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਉਨ੍ਹਾ ਦੇ ਮਾਲ ਤੇ ਹੱਲਾ ਬੋਲਣਾ। 

ਦਿ 
ਬਣਾਉਣਾ। _ 

14. ਨੀ ਵਰਦੀ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਨਾ। 

15. ਜੰਗਬੰਦੀ ਦੇ ਝੰਡਿਆਂ ਵਾਲੇ ਵਾਹਣਾਂ ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨਾ। 


16. ਸੰਧੀ ਦੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਕਰਨਾ। 


ਜੰਗੀ ਅਪਰਾਧ 
ਉੱਚ-ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਬਚਾਉ ਦੀ ਇਹ ਦਲੀਲ ਨਹੀਂ 

ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਕਿ ਜੰਗ ਵਿਚ ਰੁਝੀ ਸਰਕਾਰ ਜਾਂ ਉਸ ਦੇ ਕਿਸੇ ਕਮਾਂਡਰ 
ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਤੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਕੋਈ ਅਪਰਾਧ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਕਦੇ ਕਦੇ ਸਥਿਤੀ 
ਇਹੇ ਜਿਹੀ ਹੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਇਕ ਪਾਸੇ ਤਾਂ ਫ਼ੌਜੀ ਆਪਣੇ ਕਮਾਂਡਰ 
ਦੀ ਆਗਿਆ ਪਾਲਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਉਸੇ 
ਆਗਿਆ ਦੀ ਅਨੁਚਿਤਤਾ ਦੀ ਸਮਝ ਹੀ ਨਾ ਆਵੇ ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ 
ਕਮਾਂਡਰ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰੇ। ਯੁੱਧ ਦੇ ਨਿਯਮ ਵਧੇਰੇ 
ਕਰਕੇ ਅਸਪੱਸ਼ਟੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਵੀ ਸੰਭਵ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਆਦੇਸ਼ 


'ਮੰਨਣ ਯੋਗ ਨਾ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਬਦਲੇ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਕਾਰਨ ਮੰਨਣ ਯੋਗ 


ਬਣ ਜਾਏ। ਇਸ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਇਹੇ ਜਿਹੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਜੰਗੀ ਅਪਰਾਧ 
ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਫਿਰ ਵੀ ਮੁੱਖ ਸਿਧਾਂਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਫ਼ੌਜੀ ਆਪਣੇ 
ਕਮਾਂਡਰ ਦੀ ਕਾਨੂੰਨੀ ਆਗਿਆ ਮੰਨਣ ਲਈ ਹੀ ਪਾਬੰਦ ਹੈ। ਇਸ 
ਲਈ ਜੇ ਉਹ ਯੁੱਧ ਦੇ ਨਿਸਚਿਤ ਨਿਯਮਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਆਪਣੇ ਉੱਚ 
ਅਧਿਕਾਰੀ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਵੀਉਹ ਆਪਣੀ 
ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਨਹੀਂ ਹੇ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨੂੰ 
ਉੱਚ-ਅਧਿਕਾਰੀ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਅਰਥ ਤਾਂ ਰਾਜ ਦੇ ਮੁਖੀ 
ਕਾਨੂੰਨ ਦੋਹਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇੰਜ ਕਰਨਾ ਚਰਚਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ। 
1945) ਵਿਚ ਉੱਚ-ਅਧਿਕਾਰੀ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਵੀਕਾਰ 
ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਅੱਠਵੇਂ ਅਨੁਛੇਦ ਵਿਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ “ਇਹ ਦਲੀਲ 
ਕਿ ਅਪਰਾਧੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਰਕਾਰ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਉੱਚ-ਅਧਿਕਾਰੀ ਦੀ 
ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਕੋਈ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਤੋਂ 
ਮੁਕਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ, ਪਰ ਅਦਾਲਤ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਜੇਕਰ 
ਨਿਆਂ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਮੰਗ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਦੰਡ ਦੀ ਕਠੋਰਤਾ ਨੂੰ ਘੱਟ ਕਰਨ 
ਲਈ ਉਕਤ ਦਲੀਲ ਤੇ ਫਿਚਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।'' 
ਨੂਰਮਬਰਗ (ਜਰਮਨੀ) ਦੀ ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਨਾਜ਼ੀ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ 
ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਇਸ ਦਲੀਲ ਨੂੰ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉੱਚ ਅਧਿਕਾਰੀ 
ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਅਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ ਕਿ 


-ਜਾਣ ਬੁਝ ਕੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਅਮਾਨਵੀ ਅਪਰਾਧਾਂ ਅਰਥਾਤ ਗੈਸ ਚੈਂਬਰ 


ਵਿਚ ਬੰਦ ਕਰਕੇ ਯਹੂਦੀਆਂ ਦਾ ਸ਼ਰਵਨਾਸ਼ ਕਰਨ ਅਤੇ ਗ਼ੈਰ-ਫ਼ੌਜੀਆਂ 


`ਦੀ ਨਿਰਦਈ ਹੱਤਿਆ ਕਰਨ ਆਇ ਲਈ ਦੰਡ ਦੀ ਕਠੋਰਤਾ ਨੂੰ ਘੱਟ 


ਕਰਨ ਦੇ ਮੰਤਵ ਲਈ ਵੀ ਉਕਤ ਦਲੀਲ ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ 
ਜਾ ਸਕਦਾ। ਦਸੰਬਰ, 1946 ਵਿਚ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਸੰਘ ਨੇ 
ਸਰਬਸੰਮਤੀ ਨਾਲ ਇਸ ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ। 
ਅਧੀਨ-ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਲਈ ਕਮਾਂਡਰ ਦੀ ਜਿੰਮੇਵਾਰੀ-- 
ਜੇਕਰ ਜਿੱਤੇ ਹੋਏ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਨਿਵਾਸੀਆ ਜਾਂ ਜੰਗੀ ਕੈਦੀਆਂ ਉੱਤੇ ਫ਼ੌਜੀ 
ਜਾਂ ਹੇਠਲੇ ਦਰਜੇ ਦੇ ਫ਼ੌਜੀ ਅਫ਼ਸਰ ਅਤਿਆਚਾਰ ਕਰਨ ਤਾਂ ਕਮਾਂਡਰ 
ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਦਾ ਸਵਾਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕਮਾਂਡਰ ਦੇ ਸਪੱਸ਼ਟ 
ਆਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਅਜਿਹਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਜਾਂ 
ਦਬਾਉਣ ਦੀ ਕੋਈ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਮਾਂਡਰ ਵੱਲੋਂ ਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੋਵੇ ਤਾਂ 
ਇਹ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਕਮਾਂਡਰ ਤੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਉਕਤ 
ਅਤਿਆਚਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਪਰਵਾਨਗੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਕੀਤੇ ਜਾਣ 
ਲਈ ਸ਼ਹਿ ਦਿਤੀ। ਇਸੇ ਸਿਧਾਂਤ ਅਨੁਂਸਾਰ 1946 ਈ: ਵਿਚ ਅਮਰੀਕੀ 
ਮਿਲਟਰੀ ਕਮਿਸ਼ਨ ਨੇ ਦੂਜੇ ਮਹਾਂਯੁੱਧ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਫ਼ਿਲਪੀਨ ਵਿਚ ਜਾਪਾਨੀ 


ਜੰਗੀ ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ ਰ 
ਯਾਮਾਸ਼ੀਟਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣ ਦੰਡ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਹਾਲਾਂ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬਚਾਉ 
ਲਈ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਆਵਾਜਾਈ ਦੇ ਸਾਧਨ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਣ ਕਾਰਨ 
ਉਹ ਆਪਣੇ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਤੇ ਕੰਟਰੇਲ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰੱਖ ਸਕਿਆ। ਜੇਕਰ ਹਾਰੇ 
ਹੋਏ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਵਾਸੀ ਜੇਤੂ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ 
ਵਿਧਾਨ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੰਗੀ ਅਪਰਾਧੀਆਂ ਦੇ ਰੂਪ 
ਵਿਚ ਦੰਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। 


ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਨੂੰਨ ਕਿਸੇ ਪੱਖ ਦੁਆਰਾ ਜਾਸੂਸੀ ਕਰਨ ਅਤੇ 


ਰਾਜ ਧਰੋਹ ਨੂੰ ਜੰਗੀ ਅਪਰਾਧ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਵਿਰੋਧੀ 
ਪੱਖ ਨੂੰ ਅਧਿਕਾਰ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਗ਼ੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਕਰਾਰ ਦੇ ਦੇਵੇ। 
ਇਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਦੂਜੇ ਮਹਾਂਯੁੱਧ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਜਰਮਨੀ ਦੇ ਨਾਜ਼ੀ ਹਾਕਮਾਂ 
ਨੇ ਬਰਤਾਨਵੀ ਨਾਗਰਿਕ ਐਮਰੀ ਨੂੰ ਆਕਾਸ਼ਬਾਣੀ ਦੁਆਰਾ 
ਬਰਤਾਨੀਆ ਵਿਰੁੱਧ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਨ ਦੇ ਕੰਮ ਲਈ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਸੀ 
ਪਰ ਬਰਤਾਨਵੀਂ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਜਰਮਨੀ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਹੋਂ ਜਾਣ ਮਗਰੋਂ, 
ਐਮਰੀ ਨੂੰ ਬਰਤਾਨਵੀ ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀ। 

ਹ. ਪੁ. -ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 9:474 

ਜੰਗੀ ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ : ਪਹਿਲੇ ਸੰਸਾਰ ਯੁੱਧ ਦੇ ਅੱਧ 
ਤੱਕ ਜੰਗੀ ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ ਦੀ ਲੋੜ ਕੇਵਲ ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਉਡਾਉਣ ਦੀ 
ਯੋਗਤਾ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਵੀ ਇਹ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਤਾਂ ਇਸ 
ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਕਸਰ ਰਸਾਲਾ ਜਾਂ ਸਕਾਊਟ ਜੋ ਫ਼ੌਜ ਲਈ ਜਾਸੂਸੀ ਦਾ ਕੰਮ 
ਕਰਦੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਦਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਫ਼ੌਜੀ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੇ 
ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਬਹੁਤ ਜਲਦੀ ਪਤਾ ਲਗਾਇਆ ਕਿ ਜੰਗੀ ਹਵਾਈ 
ਜਹਾਜ਼ ਤੋਂ ਕੇਵਲ ਫ਼ੌਜ ਲਈ ਜਾਸੂਸੀ ਕੰਮ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਵੀ ਕਈ 
ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕੰਮ ਲਏ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਟੀਚਿਆਂ 
ਲਈ ਖ਼ਾਸ ਕਿਸਮ ਦੇ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੋਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ। 
ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਹੇਠਲੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵੰਡ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਬੱਧ 
ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। 1. ਹਵਾ ਵਿਚ ਲੜਨ ਵਾਲੇ ਜਹਾਜ਼ 2. ਹੱਵਾ ਤੋਂ 
ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਹਮਲਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮੱਦਦ ਕਰਨ ਵਾਲੇ 3. ਹਵਾ ਤੋਂ ਜ਼ਮੀਨ 
-ਤੇ ਬੰਬਾਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ 4. ਜਾਸੂਸੀ ਜਹਾਜ਼ 5. ਢੇਅ-ਢੁਆਈ ਵਾਲੇ 





206 


ਜਹਾਜ਼, 6. ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ ਜਹਾਜ਼, ਸਕ ਰਿਹ ਸਿ 
ਵਿਚ ਖੋਜ ਦਾ ਕੰਮ ਵੀ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 


ਭਾਰਤੀ ਜੰਗੀ ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼--ਉਪਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸ਼੍ਰੇਣੀ 
ਵੰਡ ਅਨੁਸਾਰ ਹਵਾਈ ਫ਼ੌਜ ਕੋਲ ਜੰਗੀ ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਦੇ 5ਸੁਕੈਡਰਨ 
ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਲੜਾਕੂ, ਲੜਾਕੂ ਅਤੇ ਬੰਬਾਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਲੜਾਕੂ 
ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਵਾਲੇ, ਬੰਬਾਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਢੋਅ- 
ਢੁਆਈ ਅਤੇ ਸੈਨਿਕ ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ ਵਿਚ ਮੱਦਦ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਜੰਗੀ 
ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਲੜਾਕੂ ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਵਿਚ $੦0-7, 
ਹੰਟਰ, ਨੈਟ, ਅਜੀਤ, ਮਿਗ-21 ਅਤੇ ਸ-24 ਹਨ ਜਦੋਂ ਕਿ ਬੰਬਾਰੀ ` 
ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਜਹਾਜ਼ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਕੈਨਬਰਾ ਹਨ। ਢੋਅ-ਢੁਆਈ ਵਾਲੇ 
ਜਹਾਜ਼ &14-12, ਡਕੋਟਾ, ਫੇਅਰਚਾਈਲਡ ਪੈਕਟ, ਕੈਰੀਬੂਜ਼, ਓਟਰਜ਼, 
11-124ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਹੀ ਬਣਨ ਵਾਲੇ ਸ੧-748 ਜਹਾਜ਼ ਸ਼ਾਮਲ 
ਹਨ। ਹੈਲੀਕਾਪਟਰ, ਜੋ ਹੋਰਨਾਂ ਮਦਦਗਾਰੀ ਕੰਮਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਜੰਗ 
ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਬੜੀ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾ ਰਹੇ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ 
ਕਿਸਮਾਂ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ-161-4,1-8, ਚੀਤਾ ਅਤੇ ਚੇਤਕ ਆਦਿ। 
ਜ12 ਬੇਸਿਕ ਟ੍ਰੇਨਰ, ਸ31:16 (ਕਿਰੰਨ) ਜੈਟ_ਟ੍ਰੇਨਰ ਅਤੇ ਸ$-748 
ਢੋਅ-ਢੁਆਈ ਵਾਲੇ ਜਹਾਜ਼ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ ਦੇ ਕੰਮ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 
ਸੰਨ 1974 ਵਿਚ ਇਕ ਹੋਰ ਕਿਸਮ ਦਾ ਜੰਗੀ ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ ਜੈਗੁਅਰ 
ਵੀ ਹਵਾਈ ਫ਼ੌਜ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ 
ਸੀ। ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਇਹ ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ ਹੰਟਰ ਅਤੇ ਕੈਨਬਰਾ ਜਹਾਜਾਂ 
ਦੀ ਥਾਂ ਲੈ ਲਵੇ। 


ਜੈਗੁਅਰ ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ ਵਿਚ ਕਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਈਆਂ ਹਨ, 
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕਰਕੇ ਇਸ ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇ ਅਹਿਮ 
ਕੰਮ ਲਈ ਪਹਿਲ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਆਫ਼ਾਜਾਈ ਦੀ 
ਗਤੀ ਤੋਂ ਤੇਜ਼ ਰਫਤਾਰ ਨਾਲ ਉੱਡ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਕਾਫ਼ੀ ਭਾਰ 
ਢੋਣ- ਅਤੇ ਕਾਫ਼ੀ ਦੂਰ ਤੱਕ ਜਾਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਹੈ। ਇਹ ਬਹੁਤ ਘੱਟ 
ਜਗ੍ਹਾ ਤੋਂ ਉੱਡ ਅਤੇ ਥੱਲੇ ਉੱਤਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹਵਾਈ 
ਪੱਟੜੀਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਡਣ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈ ਜੋ ਬੇਸ਼ੱਕ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਆਰ 
ਮਿ ਨਿਤ 
ਹ. ਪੁ. -ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 1:488 ; ਇੰ-79:35; ਰਿ. ਜਨਵਰੀ-81 

ਜੰਗੀ ਕੈਦੀ : ਜੰਗ ਕਰ ਰਹੀਆਂ 
ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ 'ਜੰਗੀ ਕੈਦੀ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
ਇਸ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਜੇਕਰ ਫ਼ੌਜੀ ਮਹੱਤਤਾ ਪੱਖੋਂ 
ਵੇਖਿਆ' ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੈਦ ਕੀਤੇ 
`ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ `ਹੀ, ਜੋ ਖੁਲ੍ਹੇ ਤੌਰ ਤੇ 
ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਹਥਿਆਰ ਚੁੱਕ ਕੇ 
ਮੁਕਾਂਬਲਾ ਕਰਨ . ਅਤੇ ਨਿਯਮਿਤ ਫ਼ੌਜ ਜਾਂ 
ਕਹਿਣਾ ਠੀਕ ਹੋਵੇਗਾ। 


ਪੁਰਾਣਾ ਇਤਿਹਾਸ--ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ 
ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਕੈਦ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਦਾ 
ਕੋਈ ਰਿਵਾਜ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਹਾਰੇ ਹੋਏ ਵਿਅਕਤੀ 
ਨੂੰ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਹੀ ਜਾਨੋ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ 
ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਜਾਂ ਮਗਰੋਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅੱਗੇ ਬਲੀ 
ਚੜ੍ਹਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਹਾਰੀ ਹੋਈ ਫ਼ੌਜ ਜਾਂ 


207 


_ਤਾਂ ਮੋਦਾਨ ਵਿਚੋਂ ਨੱਠ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਜਾਂ ਉਥੇ ਹੀ-ਮਰ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। 
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਾਰੀ ਕੌਮ ਜਾਂ ਕਬੀਲੇ ਦੀ ਹੋਂਦ ਜ਼ੇਤੂ ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਰਹਿਮ ਦਿਲੀ 
ਤੇ ਪੂਰੀ `ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਰਭਰ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਹਾਰੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ 
ਡਰਾਉਣ ਲਈ ਕਤਲੇਆਮ ਵੀ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। 


ਸਮਾਂ ਬੀਤਣ ਨ੍ਹਾਲ਼ ਜੇਤੂ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਰਹਿਮ ਪੈਦਾ ਹੋਣਾ 
ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਕੈਦ ਕਰਕੇ ਪਿਛੋਂ ਉਸਢੇ ਰੁਤਬੇ ਅਨੁਸਾਰ 
ਮੁਆਵਜ਼ਾ ਲੈ ਕੇ ਛੱਡਣ ਦਾ ਰਿਵਾਜ ਚਲ ਪਿਆ। ਕੁਝ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਿਤੀਆਂ 
ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਧਰਮ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਜੇਕਰ ਉਹ ਜੇਤੂ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਧਰਮ 
ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾ ਰੱਖਦਾ ਹੋਵੇ, ਮਾਰਨਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸਮਝਿਆ 
ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਮਗਰੋਂ ਜੂਲੀਅਸ ਸੀਜ਼ਰ ਦੇ ਸਮੇਂ ਕੈਦੀ ਨੂੰ ਕੁਝ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ 
ਹਾਲਤਾਂ ਵਿਚ ਰੋਮ ਦੀ ਸਲਤਨਤ ਵਿਚੋ ਇਕ ਆਜ਼ਾਦ ਵਿਅਕਤੀ ਵਜੋਂ 
ਰਹਿਣ ਦਾ ਹੱਕ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। _ 

ਜਿਉ' ਜਿਉ' ਜੰਗ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਬਦਲਦਾ ਗਿਆ, ਕੈਦੀਆਂ ਅਤੇ 
ਹਾਰੀ ਕੰਮ ਜਾਂ ਕਬੀਲੇ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨਾਲ ਜੇਤੂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦਾ ਵਰਤਾਉ ਵੀ 


ਬਦਲਦਾ ਗਿਆ। ਮੱਧ ਕਾਲ਼ ਵਿਚ ਗ਼ੁਲਾਮ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਰਿਵਾਜ ਤਾਂ ` 


ਘਟਦਾ ਗਿਆ ਪਰ ਮੁਆਵਜ਼ਾ ਲੈ ਕੇ ਕੈਦੀ ਛੱਡਣ ਦਾ ਰਿਵਾਜ ਬਹੁਤ 


ਵੱਧ ਗਿਆ। ਇਹ ਪ੍ਰਥਾ ਯੂਰਪ ਵਿਚ 17ਵੀ ਸਦੀ ਤੱਕ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਰਹੀ। 


ਹਾਰੀ ਕੌਮ ਵਿਚਲੇ ਜ਼ੈਰ-ਫ਼ੌਜੀ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਕੈਦ ਨਹੀ 
ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। 

ਜੰਗ ਵਿਚ ਭਾੜੇ ਦੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨੇ ਕੈਦੀਆਂ ਲਈ 
` ਇਕ-ਸੁਖਾਵਾਂ ਮਾਹੌਲ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਜੇਤੂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੂੰ ਡਰ ਪੈਦਾ ਹੋ 
ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਗਲੀ ਜੰਗ ਵਿਚ ਉਹ ਖ਼ੁਦ ਕੈਦੀ 
ਬਣ ਜਾਣ ਤੇ ਅੱਜ ਦਾ ਹਾਰਿਆ ਦੁਸ਼ਮਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਉਹੋ ਜਿਹਾ 
ਹੀ ਵਰਤਾਉ ਕਰੇ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਉਹ ਅੱਜ ਉਸ ਨਾਲ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। 

16ਵੀਂ ਸਦੀ.ਦੇ ਅੰਤਮ ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਕੈਦੀਆਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ 
ਭਾਰੀ ਤਬਦੀਲੀ ਆਈ। ਰਾਜਨੀਤਕ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਚਿੰਤਕਾਂ ਨੇ ਜੰਗ 
ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਹਿਊਗੇ ਗੋਸ਼ੀਅਸ ਇਨ੍ਹਾਂ 


ਵਿਚਾਰਵਾਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ! ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ 'ਆਨ _ 


ਦੀ ਲਾਅ ਆਫ਼ ਵਾਰ ਐਂਡ ਪੀਸ' (1625) ਵਿਚ ਇਸ ਗੱਲ ਤੇ ਜ਼ੋਰ 
ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਹਾਰੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਗ਼ੁਲਾਮ ਬਣਾਉਣਾ ਜੇਤੂ ਫ਼ੌਜ ਦਾ ਹੱਕ ਹੈ 
ਪਰ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇ ਕੈਦੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਕੈਦੀ ਬਦਲੇ ਜਾਂ ਮੁਆਵਜ਼ਾ 
ਲੈ ਕੇ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪਿਛੋਂ ਕਈ ਹੋਰ ਵਿਚਾਰਵਾਨਾਂ ਨੇ 
ਕੁਝ ਅਜਿਹੇ ਹੀ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਕੇ ਜੰਗੀ ਕੈਦੀਆਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ 
ਵਿਚ ਸੁਧਾਰ ਲਿਆਉਣ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਪੇਸ਼ 
ਕੀਤੇ। ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਇਕ ਸਿਧਾਂਤ, ਜਿਸ ਨੂੰ 'ਕੈਦੀਆਂ ਦੇ ਨਿਪਟਾਰੇ 
ਲਈ ਕੁਰਾਟੀਨ ਸਿਧਾਂਤ ਕਿਹਾ ਗਿਆ, ਰੂਸੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਥੀ 
ਵਿਚਾਰਵਾਨਾਂ ਨੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। _ 
ਬਣਾਏ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਪੂਰੀ ਪਾਲਣਾ ਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਬਰਤਾਨਵੀ 
ਫੌਜਾਂ ਕਦੇ ਕਦੇ ਕੈਦੀਆਂ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਸਖ਼ਤ ਵਰਤਾਉ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ। 
ਇਕ ਮੌਕੇ ਤੇ ਜਨਰਲ ਜਾਰਜ ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ ਨੇ ਜਨਰਲ ਥਾਮਸ ਸੇਜ ਨੂੰ 
ਕੈਦੀਆਂ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਦੀ ਆਸ ਸਾਡੇ ਪਾਸੋਂ ਰੱਖੋ।' ਇਸ ਚਿਤਾਫਨੀ 
ਨੇ 'ਜੰਗੀ ਕੈਦੀਆਂ' ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸੁਧਾਰ ਲਿਆਂਦਾ। 
19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮੱਧ ਤੱਕ ਇਹ ਗੱਲ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋ ਗਈ- ਕਿ 


ਜੰਗੀ ਕੈਦੀਆਂ ਨਾਲ ਵਰਤਾਉ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵਾਨਤ ਸਿਧਾਂਤ 


ਜੰਗੀ ਜਹਾਜ਼ 
ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨਾ ਨੈਤਿਕਤਾ ਦਾ ਇਕ ਜ਼ਰੂਰੀ ਅੰਗ ਹੈ। ਸੰਨ 1863 


_ਵਿਚ ਅਜਿਹੇ ਹੀ ਕੁਝ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਕੱਠੇ ਕਰਕੇ 


ਫਰਾਂਸਿਸ ਲੀਬਰ ਦੁਆਰਾ ਇਕ ਕੋਡ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਸੰਨ 
1874 ਵਿਚ ਬ੍ਰੱਸਲਜ਼ (ਬੈਲਜੀਅਮ) ਵਿਖੇ 15 ਯੂਰੀਪਨ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ 
ਪਰ ਇਹ ਲਾਗੂ ਨਾ ਹੋ ਸਕਿਆ। ਮਗਰੋਂ 1899 ਅਤੇ 1907 ਵਿਚ ਹੇਰਾ 
(ਨੀਦਰਲੈਂਡਜ਼) ਵਿਖੇ ਅਤੇ -ਫਿਰ 1929 ਈ. ਵਿਚ ਜਨੇਵਾ ਵਿਖੇ 
ਬਣਾਏ ਗਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੁਝ ਹੱਦ ਤੱਕ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਨੂੰਨ ਦੁਆਰਾ 
ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਜੰਗੀ ਕੈਦੀਆਂ 
ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਮੁਲਕ ਵਿਚ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਚੰਗਾਂ ਵਰਤਾਉ ਕੀਤਾ ਗਿਆ 
ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਮੁਲਕ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਜ਼ਾਲਮਾਨਾ।,ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰੈੱਡ 
ਕਰਾਸ ਨੇ ਕੈਦੀਆਂ ਦੀ ਹਰ ਸੰਭਵ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। 


ਜਨੀਵਾ ਕਨਵੈਨਸ਼ਨ (1949)--ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ-ਯੁੱਧ ਦੀ 
ਸਮਾਪਤੀ ਮਗਰੋਂ ਜਨੀਵਾ ਕਨਵੈਨਸ਼ਨ, 1929 ਈ. ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਸੋਧ 
ਕੀਤੀ ਗਈ। ਜੰਗ ਦੌਰਾਨ ਕੈਦ ਕੀਤੀ ਗਈ ਰਜ਼ਾਕਾਰ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਵੀ 
'ਜੰਗੀ ਕੈਦੀ' ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਅਧੀਨ ਹੀ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਸ 
ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਨਾਲ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸਿਵਲੀਅਨ 
ਅਮਲੇ ਨੂੰ ਵੀ 'ਜੰਗੀ ਕੈਦੀ' ਮੰਨ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਕਨਵੈਨਸ਼ਨ 
ਰਾਹੀਂ ਜੰਗੀ ਕੈਦੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਦਵਾਈਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ 
ਜਾਂ ਜੀਵ-ਵਿਗਿਆਨਕ ਤਜਰਬੇ ਕਰਨ ਦੀ ਮਨਾਹੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। 
ਜੰਗੀ ਕੈਦੀਆਂ ਤੋਂ ਬਦਲਾ ਲੈਣਾ ਮਨ੍ਹਾਂ ਸੀ। ਕਿਸੇ .ਵੀ ਜੰਗੀ ਕੈਦੀ ਨੂੰ 
ਫੜੇ ਜਾਣ ਤੇ ਕੇਵਲ ਉਸ ਦਾ ਨਾਂ, ਜਨਮ ਦੀ ਮਿਤੀ ਸੇਵਾ ਨੰਬਰ ਅਤੇ 
ਅਹੁਦਾ ਹੀ ਪੁਛਿਆ ਜਾ. ਸਕਦਾ ਸੀ। ਜੰਗੀ ਕੈਦੀ ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਕੌਮ, 


`ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਰਸਮਾਂ ਵਾਲੇ ਦੂਜੇ ਕੈਦੀਆਂ ਨਾਲ ਰੱਖਣਾ ਅਤੇ ਖਾਣਾ ਤੇ 


ਕੱਪੜਾ ਦੇਣਾ ਜੇਤੂ ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸੀ। 

ਜੰਗੀ. ਕੈਦੀਆਂ ਦਾ ਸਮੇਂ ਸਮੇਂ ਡਾਕਟਰੀ ਮੁਆਇਨਾ ਕਰਾਉਣਾ 

ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਡਾਕਟਰੀ ਸਹਾਇਤਾ ਦੇਣਾ ਜੇਤੂ ਫ਼ੌਜ ਦਾ ਫ਼ਰਜ਼ ਸੀ। 
ਕੈਦੀਆਂ ਨੂੰ ਧਾਰਮਕ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਰੀਰਕ ਕਿਰਿਆ ਕਰਨ ਦੀ ਖੁਲ੍ਹ ਸੀ। 
ਫ਼ੌਜੀ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਹੋਰ ਰੈਗੂਲਰ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਨੂੰ ਕੈਦੀ ਹੋਣ ਦੀ 
ਸੂਰਤ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿਚ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ ਜਿਹੜੇਂ 
ਜੰਗ ਨਾਲ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸਬੰਧਤ ਨਾ ਹੋਣ ਅਤੇ ਅਜਿਹੇ ਕੰਮ ਬਦਲੇ 
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਦਾਇਗੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। 

_ਕੋਰੀਆ ਦੀ ਜੰਗ--ਕੋਰੀਆ ਦੀ ਜੰਗ ਦਾ ਜੰਗੀ ਕੋਦੀਆਂ 
ਸਬੰਧੀ ਬਣਾਏ ਨਿਯਮਾਂ ਉੱਤੇ ਬਹੁਤ ਅਸਰ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਵਿਚ 
ਦੇ ਫ਼ੌਜੀ ਕੈਦੀ ਬਣਾ ਲਏ। ਜੰਗ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਤੇ ਜੰਗੀ ਕੈਦੀਆਂ ਦੀ 
ਵਾਪਸੀ ਲਈ ਇਕ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਕੋਡ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ 
ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਪਰਤਣ ਜਾਂ ਜੇ ਉਹ ਚਾਹੁਣ, ਜੇਤੂ ਮੁਲਕ ਵਿਚ ਹੀ 
ਰਹਿਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੋਰੀਆ ਦੀ ਜੰਗ ਵਿਚ 
ਜੰਗੀ ਕੈਦੀਆਂ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਬਹੁਤ ਵੱਧ ਗਈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ 
ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸੁਧਾਰ ਹੋਇਆ। 

ਹ. ਪੁ. -ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 18: 562; ਐਨ. ਅਮੈ. 22: 604 


ਹਮਲੇ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੋਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ 


ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 'ਸ਼ਿਪ ਆਫ਼ ਦੀ ਲਾਈਨ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਆਧੁਨਿਕ 
ਜੰਗੀ ਜਹਾਜ਼ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਦੋ ਡੈੱਕ 74 ਬੰਦੂਕਾਂ ਵਾਲੇ ਜੰਗੀ ਜਹਾਜ਼ 


ਜੰਗੀਪੁਰ 


ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਵਿਚ ਭਾਫ਼ ਪ੍ਰਪਲਸ਼ਨ ਦੀ ਸਭ 
ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 1850 ਈ. ਵਿਚ- ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਇਸ 
ਦਾ ਉਪਯੋਗ ਕੇਵਲ ਸਹਾਇਕ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਪਹਿਲੇ 
ਸੰਸਾਰ ਯੁੱਧ (1914-18)ਤੱਕ ਸਾਰੇ ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਜਹਾਜ਼ ਭਾਫ਼ ਨਾਲ ਚਲਦੇ 
ਸਨ। ਬੰਦੂਕਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਲੜਾਕੇ ਹਥਿਆਰ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ਤੇ ਤਾਰਪੀਡੋ ਦੀ 
ਪ੍ਰਭਾਵਕਤਾ ਵਿਚ ਲਗਾਤਾਰ ਵਾਧੇ ਨਾਲ ਬਕਤਰਾਂ ਦੀ ਉੱਨਤੀ ਕਰਨਾ 
ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਚੰਗੀ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿਚ ਵੀ ਲੜਾਈ 
`ਦੇ ਨਵੇਂ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਤਬਦੀਲੀ ਆਉਂਦੀ ਰਹੀ। 

ਸੰਨ 1782 ਵਿਚ ਜਿਬਰਾਲਟਰ ਵਿਖੇ ਵਰਤੀਆਂ ਗਈਆਂ 
ਫਲੋਟਿੰਗ ਬੈਟਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੇ ਬਕਤਰਬੰਦ ਜੰਗੀ ਜਹਾਜ਼ ਕਿਹਾ 
ਜਾਂ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਕਤਰਬੰਦ ਜੰਗੀ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਦਾ 
ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਨਿਊ ਜਰਸੀ ਦੇ ਕਰਨਲ ਜਾੱਨ ਸਟੀਵਨ ਨੇ 1807ਈ. ਵਿਚ 
ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਟਲੀ ਅਤੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਨੇ - ਤੁਰੰਤ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 
ਬਕਤਰਬੰਦ ਜੰਗੀ,ਜਹਾਜ਼ ਬਣਾ ਲਏ ਅਤੇ 1861 ਈ. ਵਿਚ ਸੰਯੁਕਤ 
ਰਾਜ ਨੇ ਬਕਤਰਬੰਦ ਜੰਗੀ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਕਮਿਸ਼ਨ ਕਰ ਲਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਵਿਚੋਂ ਮੋਨੀਟਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸੀ। ਇਹ ਪਹਿਲਾ ਜਹਾਜ਼ ਸੀ ਜਿਸ ਉੱਤੇ 
_ਘੁੰਮਣਸ਼ੀਲ ਤੋਪ ਬੀੜਨ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਜੰਗੀ 


ਜਹਾਜ਼ ਨੇ 9ਮਾਰਚ, 1862ਨੂੰ ਹੈਪਟਨ ਰੇਜ਼ ਰੋਡਜ਼ ਵਿਖੇ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ 


ਸਿਵਲ ਵਾਰ ਸਮੇਂ ਮੇਰੀਮਾਕ ਨਾਮੀ ਬਕਤਰਬੰਦ ਜੰਗੀ ਜਹਾਜ਼ ਦਾ 
ਸਫ਼ਲਤਾ ਪੂਰਵਕ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕੀਤਾ, ਜਿਹੜੀ ਕਿ ਬਰਤਰਬੰਦ ਜੰਗੀ 
ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਦੀਂ ਪਹਿਲੀ ਲੜਾਈ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਛੇਤੀ ਹੀ ਘੰਮਣਸ਼ੀਲ 
ਤੋਪ ਬੀੜਨ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਾਲੇ ਬਕਤਰਬੰਦ ਜੰਗੀ ਜਹਾਜ਼ ਆਮ ਹੋ 
ਗਏ ਸਨ। ਡਰੈੱਡਨਾਂਟ ਨਾਮੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਜਹਾਜ਼ ਵਿਚ 1905 ਈ. ਵਿਚ 
ਦੇ ਡਿਜ਼ਾਇਨ ਵਿਚ ਇਨਕਲਾਬ ਆ ਗਿਆ। ਡਰੈੱਡਨਾਟ ਜਹਾਜ਼ ਦੀ 
ਸਮਰੱਥਾ ਲਗਭਗ 17,900ਮੀ. ਟਨ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ 
_ਹਥਿਆਰ 30 ਸੈ. ਮੀ. ਵਾਲੀਆਂ ਦਸ ਬੰਦੂਕਾਂ ਸਨ। ਮਗਰੋਂ ਇਸ ਦਾ 
ਸਥਾਨ ਵਧੇਰੇ ਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਜੰਗੀ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਸੁੱਪਰ ਡਰੈੱਡਨਾਟ ਨੇ ਲੈ 
ਲਿਆ।. 

ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੀ ਜਲ ਸੈਨਾ ਵਿਚ ਜੰਗੀ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ 
ਲਗਭਗ 30,000 ਮੀ. ਟਨ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਲਗਭਗ 45,000 ਮੀ. ਟਨ ਤੱਕ 
ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ 30,000ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 200,000 ਹਾਰਸ ਪਾਵਰ ਤੱਕ 
ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 30 ਨਾਟ ਜਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਗਤੀ ਦਿਤੀ ਜਾ 
__ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਸਲੇ ਵਿਚ 123ੋਂ 20ਤੱਕ 14 ਇੰਚ (35.6 ਸੈ 
ਮੀ) ਜਾਂ 16 ਇੰਚ (4046 ਸੈਂ. ਮੀ) ਬੋਰ ਵਾਲੀਆਂ ਬੰਦੂਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ 
ਉੱਤੇ ਹਵਾਮਾਰ ਲੱਗੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 
ਲਗਭਗ 1350 ਤੋਂ 1500 ਆਦਮੀਆਂ ਤੱਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 

ਬਾਦਬਾਨੀ ਜੰਗੀ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਉੱਤੇ ਲੱਗੀਆਂ ਤੋਪਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪਹਿਲੇ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਛੇਵੇ 
ਦਰਜੇ ਵਿਚ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਤਿੰਨ ਜਾਂ ਚਾਰ ਦਰਜਿਆਂ ਵਾਲੇ 
ਵਿਚਕਾਰ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਬੰਦੂਕਾਂ ਕਤਾਰਾਂ ਵਿਚ ਦੋ 
ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਡੈੱਕਾਂ ਉੱਤੇ ਦਰਜੇ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਲੱਗੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ। 
ਬਾਦਬਾਨੀ ਜਹਾਜ਼ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਹਿਲੇ ਦਰਜੇ ਦੇ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਉੱਤੇ 
100ਤੋਂ 130 ਤੱਕ, ਦੂਜੇ ਦਰਜੇ ਦੇ ਜਹਾਜ਼ਾ ਉੱਤੇ 65 ਤੋਂ 80ਤੱਕ ਅਤੇ 
_ਚੌਥੇ ਦਰਜੇ ਦੇ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਉੱਤੇ 50ਤੋਂ 64ਤੱਕ ਬੰਦੂਕਾਂ ਲੱਗੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ 
ਹਨ। 


208 


ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ ਜੰਗੀ ਜਹਾਜ਼ ਭੂਤਕਾਲੀ 
ਜਹਾਜ਼ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੇ ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦੇ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰ 
ਸਕਦੇ ਹਨ। ਸਮੁੰਦਰੀ ਜੰਗ ਦੌਰਾਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਤਬਾਹ ਕਰਨ ਵਾਲੋਂ 
ਅਤੇ ਹਵਾਮਾਰ ਲੱਗੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਉੱਤੇ ਵਧੇਰੇ 
ਫ਼ੌਜ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਬੰਬਾਰੀ ਵਧੇਰੇ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ 
ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇ ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰ ਸਕਦੇ 
ਹਨ ਅਤੇ ਅਮਲੀ ਤੌਰ ਤੇ ਜੰਗ ਵਿਚ ਸਹਾਈ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। 

ਹ. ਪੁ. -ਵ.ਯੂ. ਐਨ, 2: 599; ਚੈਂਬ_ ਐਨ. 2: 161 

ਜੰਗੀਪੁਰ : ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਰਾਜ ਦੇ ਮੁਰਸ਼ਦਾਬਾਦ 
ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਇਸੇ ਹੀ ਨਾਂ ਦੇ ਉਪ ਮੰਡਲ ਦਾ ਸਦਰ ਮੁਕਾਮ ਹੈ ਜਿਹੜਾ 
ਭਾਗੀਰਥੀ ਦਰਿਆ ਉਤੇ ਵਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ 
ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਨੀਂਹ ਮੁਗ਼ਲ ਸ਼ਹਿਨਸ਼ਾਹ ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਰੱਖੀ ਸੀ। 
ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿਚ ਇਹ ਰੇਸ਼ਮ ਦੇ ਵਪਾਰ ਦਾ ਇਕ 
ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕੇਂਦਰ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਕੰਪਨੀ ਦੀਆਂ ਤਜਾਰਤੀ 
ਹੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀ ਦਾ ਠਿਕਾਣਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਅਜੇ ਵੀ 
ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਗੁਆਂਢ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਟੇਰਨ-ਘਰ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। 
ਭਾਗੀਰਥੀ ਦਰਿਆ ਦੇ ਮੂੰਹ ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੋਣ ਕਾਰਨ, ਇਸ ਦਰਿਆ ਦੇ 
ਨਾਲ ਨਾਲ ਦੀ ਅੱਗੇ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕਿਸ਼ਤੀਆਂ ਤੋਂ ਇਹ ਟੋਲ ਟੈਕਸ 
ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮੁੱਖ ਸਥਾਨ ਵੀ ਹੈ। ਸੰਨ 1869 ਵਿਚ ਇਥੇ 
ਮਿੰਊਨਿਸਿਪਲ ਕਮੇਟੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਆਰੰਭ ਵਿਚ ਉਪ-ਮੰਡਲ 
ਦੇ ਸਾਰੇ ਦਫ਼ਤਰ ਹੀ ਦਰਿਆ ਭਾਗੀਰਥੀ ਦੇ ਖੱਬੇ ਕੰਢੇ ਤੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। 
ਪਰ ਦਰਿਆ ਦਾ ਵਹਿਣ ਬਦਲ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਇਹ ਸਾਰੇ ਦਫ਼ਤਰ 
ਦਰਿਆ ਦੇ ਸੱਜੇ ਕੰਢੇ ਉਪਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਦਿਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਦਰਿਆ 
ਦੇ ਇਸ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਰਘੁਨਾਥਗੰਜ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 

2428" ਉ. ਵਿਥ.; 88' ਪੂ. ਲੰਬ. 

ਹ. ਪੁ. -ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ. 14:56 

ਜੰਗੀਰ ਸਿੰਘ, ਜੋਗਾ : ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇਸ ਉੱਘੇ ਆਜ਼ਾਦੀ 
ਘੁਲਾਟੀਏ ਦਾ ਜਨਮ 11 ਅਕਤੂਬਰ, 1908 ਵਿਚ ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ 
ਪਿੰਡ ਜੋਗਾ ਵਿਚ ਸਰਦਾਰ ਉੱਤਮ ਸਿੰਘ ਚਹਿਲ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। 
ਮੁੱਢਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪਿੰਡ ਦੇ ਸਕੂਲ ਵਿਚੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ ਜੰਗੀਰ 
ਸਿੰਘ ਬਠਿੰਡੇ ਦੇ ਰਾਜਿੰਦਰਾ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਗਿਆ। 
ਦਸਵੀਂ ਦਾ ਇਮਤਿਹਾਨ ਹੋਣ ਤੋਂ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸਨੇ ਪੜ੍ਹਾਈ 
ਛੱਡ ਦਿਤੀ ਅਤੇ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾ ਮਿਲਵਰਤਨ ਅੰਦੋਲਨ 
ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਕੱਪੜੇ ਦੀਆਂ ਦੁਕਾਨਾਂ ਅੱਗੇ ਧਰਨਾ ` 
ਦੇਣ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਵਿਚ 25 ਹੋਰ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਇਨ੍ਹਾਂ ਉਤੇ ਮੁਕੱਦਮਾ 
ਚਲਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਸੈਂਟਰਲ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛੇ ਮਹੀਨੇ 
ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿਤੀ ਗਈ। ਰਿਹਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਉਸ ਸਮੇਂ ਜ਼ੋਰ ਸ਼ੋਰ 
ਨਾਲ ਚੱਲ ਰਹੀ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਜੈਤੋ ਦੇ 
ਮੋਰਚੇ ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਅਹਿਮ ਹਿੱਸਾ ਪਾਇਆ। ਜਲਦੀ ਹੀ ਇਹ ਕਾਫ਼ੀ 
ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਪਟਿਆਲਾ ਸਟੇਟ ਦੇ ਅਕਾਲੀ ਜਥੇ ਦਾ ਜਨਰਲ 
ਸਕੱਤਰ ਬਣ ਗਿਆ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਸੇਵਾ ਸਿੰਘ ਠੀਕਰੀ ਵਾਲੇ ਦੀ 
ਨਜ਼ਰਬੰਦੀ ਵਿਰੁੱਧ ਪੰਜਾਬ ਸਟੇਟ ਵਿਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਏ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਅੰਦੇਲਨ 
ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਸਟੇਟ ਦੇ ਤਿੰਨ ਹੋਰ ਉਮੀਦਵਾਰਾਂ 
ਸਮੇਤ ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਕਲੱਕਤਾ ਸੈਸ਼ਨਾਂ ਵਿਚ ਭਾਗ 
ਲਿਆ! 

ਜਗੇੜਾ : ਇਹ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ- ਵਿਚ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ 
ਲੁਧਿਆਣਾ ਦਾ ਇਕ ਪਿੰਡ ਹੈ ਜੋ ਅਹਿਮਦਗੜ੍ਹ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਤੋਂ 


209 


ਢਾਈ ਕਿਲੋ ਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਵਾਕਿਆ ਹੈ। ਪੰਡ ਦੇ ੜੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ 
ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਹੈ। 

ਹ. ਪੁ. -ਮ. ਕੋ. :500 
ਜੱਜ: ਅਦਾਲਤ ਵਿਚ ਨਿਆਂ ਕਰਨ ਲਈ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ 
ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜੱਜ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ 
ਅਧਿਕਾਰੀ ਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਅਦਾਲਤਾਂ ਵਿਚ ਕਾਨੂੰਨ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਅਤੇ 
ਇਸ ਦੀ ਸਹੀ ਵਿਆਖਿਆ ਦਾ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ 
ਲਈ ਜਿਊਰੀ ਵੀ ਨਿਯੁਕਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜੱਜ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਉਦਾਂ ਹੈ ਅਤੇ 
ਅਦਾਲਤ ਦੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਨੂੰ ਰਿਕਾਰਡ ਕਰਦਾ ਹੈ। 
ਨਿਯਮ ਬਣਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਆਮ ਨਿਯਮ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜੱਜਾਂ ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ 
ਨਿਸਚਿਤ ਸਮੇਂ ਲਈ ਜਾਂ ਨਿਸਚਿਤ ਉਮਰ ਤਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਪਿਛੋਂ 
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਿਟਾਇਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 

ਜੱਜ ਲਈ ਨਿਰਪੱਖ ਹੋਣਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਇਹ 
ਸਾਬਤ ਹੋ ਜਾਵੇ ਕਿ ਕੋਈ ਜੱਜ ਕਿਸੇ ਇਕ ਧਿਰ ਵਿਚ ਦਿਲਚਸਪੀ 
ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਮੁਕੱਦਮੇ ਵਿਚ ਫੈਸਲਾ ਦੇਣ ਲਈ ਨਿਯੁਕਤ 
ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਰਿਟਾਇਰ ਹੋਣ ਪਿੱਛੋਂ ਜੱਜ ਉਸ ਅਦਾਲਤ 
ਵਿਚ ਜਿਥੇ ਉਹ ਆਪ ਜੱਜ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਵਕਾਲਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। 
ਉਹ ਆਪਣੇ ਦੁਆਰਾ ਦਿਤੇ ਠੀਕ ਜਾਂ ਗਲਤ ਕਿਸੇ ਫੈਸਲੇ ਲਈ ਕਿਸੇ 
ਧਿਰ ਨੂੰ ਜੁਆਬਦੇਹ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਹਰ ਜੱਜ ਨੂੰ ਅਦਾਲਤ ਦੇ ਸੈਸ਼ਨ 
ਦੌਰਾਨ ਕੀਤੀ ਗਈ ਅਦਾਲਤ ਦੀ ਮਾਨਹਾਨੀ ਲਈ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣ ਦਾ 
ਅਧਿਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 


ਕੋਰਟ ਵਿਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਰਜੇ ਦੇ ਜੱਜ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਛੋਟੀ ਅਦਾਲਤ ਦਾ 
ਜੱਜ ਤਰੱਕੀ ਦੇ ਕੇ ਵੱਡੀ ਅਦਾਲਤ ਵਿਚ ਭੇਜਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। 
ਹ. ਪੁ. -ਐਨ. ਬਿਰ. 13: 125; ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 5: 626; ਐਨ. ਅਮੈ. 16: 231 
`__-ਜਜਮਾਨੀ ਸਿਸਟਮ : ਇਹ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੇਂਡੂ ਭਾਈਚਾਰੇ 
ਵਿਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਾਤਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਆਰਥਕ 
ਪੱਧਰ ਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਇਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਹੈ। ਇਸ ਅਨੁਸਾਰ ਇਕ ਪਰਿਵਾਰ 
ਹੀ ਦੂਜੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀਆਂ ਖ਼ਾਸ ਖ਼ਾਸ ਨਿਸਚਿਤ, ਸੇਵਾਵਾਂ ਕਰਦਾ ਹੈ। 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਵਿਚ ਰਸਮਾਂ ਕਰਨ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ, ਨਾਈ ਦਾ ਕੰਮ (ਹਜਾਮਤ 
ਆਦਿ) ਜਾਂ ਜ਼ਮੀਨ ਲਈ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਕਰਨੀ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਪਰਿਵਾਰਾਂ 


ਬਦਲੇ ਅਦਾਇਗੀ ਨਕਦੀ ਦੀ ਥਾਂ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਫਸਲ ਵਿਚੋਂ ਨਿਸਚਿਤ. ` 


ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਦਿਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ 
ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਉਸਨੂੰ ਜਜਮਾਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ 
ਸ਼ਬਦ ਯਜਮਾਨ ਤੋਂ ਆਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਬਲੀ ਦਾ ਇਕ 
ਪ੍ਰਤਿਰੂਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਰਸਮਾਂ ਅਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਪੁਜਾਰੀ ਨਿਯੁਕਤ 
ਕਰੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੰਮੀ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਜਜਮਾਨੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। _ 


ਇਕ ਹੋਰ ਧਿਆਨ ਗੋਚਰੇ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ 
ਵੀ ਜਜਮਾਨ ਪਰਿਵਾਰ ਖ਼ੁਦ ਵੀ ਕਿਸੇ ਹੇਰ ਪਰਿਵਾਰ ਲਈ ਜਜਮਾਨੀ 
ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਲਈ ਇਹ ਕੋਈ ਹੇਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸੇਵਾਵਾਂ ਕਰਦਾ 
ਹੋਵੇ ਤੇ ਉਸ ਕੋਲੋਂ ਇਹ ਬਦਲੇ ਵਿਚ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦੀ ਸੇਵਾ ਲੈਂਦਾ 
ਹੋਵੇਗਾ। 

ਪੂਰ. (ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 5: 503 

ਜੱਜਾ : ਇਹ ਜੱਟਾਂ ਦਾ ਇਕ ਗੋਤ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਮੂਲ ਸਥਾਨ 
ਸਿਆਲਕੋਟ (ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਹੈ। ਇਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੂਰਜਬੰਜੀ 
ਦੀ ਦਿ 


ਜਜ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਖ਼ਰਾਜ 


ਇਕ ਜਾਮ ਨਾਮੀ ਪਿੱਤਰ ਮੁਲਤਾਨ ਤੋਂ ਉੱਠ ਕੇ ਸਿਆਲਕੋਟ ਦੀ ਪਸਰੂਰ 
ਤਹਿਸੀਲ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਵਸਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਜਾਜ ਅਤੇ ਜਨੌਲ ਨਾਂ ਦੇ 
ਦੋਹਾਂ ਬੇਟਿਆਂ ਨੇ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਬੰਨ੍ਹੇ। 'ਪੋਸਲਾ' 
ਗੋਤ ਦੇ ਮਰਾਸੀ, 'ਬੱਧਰ' ਗੋਤ ਦੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, 'ਖੋਖਰ' ਗੋਤ ਦੇ ਨਾਈ 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲਾਗੀ ਹਨ। ਸਿਆਲਕੋਟ ਦੀ ਰਵਾਇਤ ਅਨੁਸਾਰ ਜੱਜਾ ਜਨੋਲਾ 
ਨਾਲੋਂ ਵੱਖ ਹਨ। ਰ 

ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਇਕ ਕਿਸਾਨ ਜਾਤੀ ਨੂੰ ਵੀ ਜੱਜ ਕਹਿੰਦੇ 
ਹਨ। ਰ 

ਹ. ਪੁ. -ਗਲਾ. ਟ੍ਰਾ. ਕਾ. 2: 349;ਮ. ਕੋ. 501 
ਅਨੁਸਾਰ ਗ਼ੈਰ-ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਉਤੇ ਲਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਇਹ ਦੋ ਮੁੱਖ ਕਰ 
ਹਨ। ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਉਤੇ ਦੋ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰ ਜ਼ਕਾਤ ਅਤੇ ਉਸ਼ਰ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। 
ਜਜ਼ੀਆ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਅਕਤੀ ਹੈ ਜੋ ਜ਼ਕਾਤ ਤੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਵਖਰਾ ਹੈ। ਅਸਲ 
ਵਿਚ ਇਹ ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਹੋਰ ਜਾਇਦਾਦ ਉਤੇ ਲਗਣ ਵਾਲਾ ਕਰ 
ਹੈ। ਹਰੇਕ ਗ਼ੈਰ-ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਾਲਗ ਨੂੰ ਜੋ ਸਰੀਰਕ ਤੌਰ ਤੇ ਬਿਲਕੁਲ 
ਹੀ ਅਸਮਰੱਥ ਜਾਂ ਨਿਰਧਨ ਨਹੀ ਹੈ, ਜਜ਼ੀਆ ਦੇਣਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ। ਇਸ 
ਕਰ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਤਿੰਨ ਦਰਾਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਸਨ-ਨਿਰਧਨਾਂ ਨੂੰ 12ਦਿਰਮ, 
ਮੱਧ ਵਰਗ ਨੂੰ 24ਦਿਰਮ ਅਤੇ ਧਨਵਾਨਾਂ ਨੂੰ 48 ਦਿਰਮ ਸਾਲਾਨਾ ਦੇਣਾ 
ਪੈਂਦਾ ਸੀ। ਖ਼ਰਾਜ ਅਤੇ ਉਸ਼ਰ ਲਗਭਗ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਹਨ। ਇਹ ਦੇਵੇਂ 
ਕਰ ਜ਼ਮੀਨ ਉਤੇ ਹਨ ਪਰ ਖ਼ਰਾਜ ਦੀਆਂ ਦਰਾਂ ਉਸ਼ਰ ਨਾਲੋਂ ਹਮੇਸ਼ਾ 
ਜ਼ਿਆਦਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਦੋਂ ਉਸ਼ਰ ਵਿਚ ਇਕ ਮੁਸਲਮਾਨ 
ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਭੂਮੀ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਦਾ 1/10 ਦੇਣਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਕਿਸੇ 
ਗ਼ੈਰ-ਮੁਸਲਮਾਨ ਵਲੋਂ ਦਿਤਾ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਖ਼ਰਾਜ ਉਸ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ 
ਦੇ 1/5 ਤੋਂ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ, ਪਰ ਇਹ ਅੱਧੇ ਜਾਂ ਦੋ ਤਿਹਾਈ ਤੋਂ 
ਵੱਧ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਰ 

ਇਹ ਅਸਲ ਵਿਚ ਮਨੋਕਲਪਿਤ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਕਰ 
ਵਿਵਸਥਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਸਮੇਂ ਖ਼ੁਦ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸ ਵਿਚ ਹੁੰਦੀ 
ਹੇਰਾਫੇਰੀ ਨੂੰ ਮੰਨਣਾ ਪਿਆ। ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦਾ ਉਸ਼ਰ (ਨਾ ਕਿ ਖ਼ਰਾਜ) 


ਦੇਣ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਇਸ ਸਿਧਾਂਤ ਨਾਲ ਘਟਾ-ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਜੇ _ 


ਕਿਸਾਨ ਮੁਸਲਮਾਨ ਹੈ ਤਾਂ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਜ਼ਮੀਨ ਉਤੇ ਖ਼ਰਾਜ ਦੇਣਾ 
ਪਵੇਗਾ ਜੋ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੇ ਪੂਰਵ ਕਾਲ ਦੀਆਂ ਖੇਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਨਹਿਰਾਂ 
ਨਾਲ ਸਿੰਜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਉਹ ਜ਼ਮੀਨ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੇ ਗ਼ੈਰ-ਮੁਸਲਮਾਨ 
ਪਾਸ ਸੀ ਜੇ ਖ਼ਰਾਜ ਅਦਾ ਕਰਦਾ ਸੀ ਜਾਂ ਜੋ ਖ਼ਰਾਜੀ ਜ਼ਮੀਨ ਨਾਲ 
ਲਗਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿਚ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਹੀ ਕੋਈ ਮੁਸਲਮਾਨ 
ਖ਼ਰਾਜ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾਉਂਦਾ ਹੋਵੇਗਾ। 

ਅਮਲੀ ਤੌਰ ਤੇ ਇਸਲਾਮ ਦੀਆਂ ਆਰੰਭਕ ਸਦੀਆਂ ਵਿਚ ਇਹ 
ਕਰ ਵਿਵਸਥਾ ਹੋਰ ਵੀ ਰਹੱਸਮਈ ਸੀ। ਅਸਲ.ਵਿਚ ਬੇਨੋਸਨ ਦਾ 
ਵਿਚਾਰ ਸੀ ਕਿ ਜਜ਼ੀਆ ਅਤੇ ਖ਼ਰਾਜ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਕ ਹੀ ਕਰ 
ਦੇ ਨਾਂ ਹਨ, ਜੋ ਗ਼ੈਰ-ਮੁਸਲਿਮ ਸਮੂਹ ਉਤੇ ਇੱਕਠਾ ਹੀ ਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ 
ਸੀ। ਅੱਠਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੱਧ ਤੋਂ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਇਹ ਕਰ ਪਹਿਲੀ 
ਵਾਰੀ ਅੱਡ-ਅੱਡ ਰੂਪ ਵਿਚ ਲਾਏ ਗਏ। ਵਰਤਮਾਨ ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਗਈ 
ਖੋਜ ਤੋਂ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿ ਭਾਵੇਂ ਦੇਵੇਂ ਸ਼ਬਦ ਭਾਵ ਜਜ਼ੀਆ 
ਅਤੇ ਖ਼ਰਾਜ, ਪੂਰਵ ਕਾਲ ਵਿਚ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਬਦਲ ਸਨ, ਫਿਰ ਵੀ 
ਇਹ ਕਰ ਅਰਬਾਂ ਦੀਆਂ ਮੁੱਢਲੀਆਂ ਜਿੱਤਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਅਕਤੀ 
ਭੂਮੀ ਕਰ ਤੋਂ ਅੱਲਗ ਕਿਸਮ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਾਸਾਨੀ 


ਦਰਾਂ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੀ ਇਕੇ ਜਿਹੀਆਂ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਇਉਂ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ 
ਇਸਲਾਮ ਦੇ ਆਰੰਭ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਇਹ ਗ਼ੈਰ-ਕਿਸਾਨਾਂ ਉਤੇ ਲਾਇਆ 
ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਇਕ ਅਲਗ ਕਰ ਸੀ। 


ਮੱਧ ਕਾਲੀ ਭਾਰਤ'ਵਿਚ ਖ਼ਰਾਜ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸਦਾ 'ਮਾਲ' ਜਾਂ 


ਭੂਮੀ ਕਰ ਦੇ ਸਮਾਨਾਰਥਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ 


ਲਗਾਨ ਦੀਆਂ ਦਰਾਂ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿਚ ਮੁਸਲਮਾਨ ਅਤੇ ਗ਼ੈਰ-ਮੁਸਲਮਾਨ 

ਕਿਸਾਨਾਂ ਵਿਚ ਕੋਈ ਪੱਖਪਾਤ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਜਜ਼ੀਆ 
ਦਾ ਆਪਣਾ ਇਤਿਹਾਸ ਹੈ। ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀ ਇਹ ਮੁਹੰਮਦ ਬਿਨ ਕਾਸਿਮ 
`ਨੇ ਸਿੰਧ ਦੀ ਜਿੱਤ ਸਮੇਂ (ਸੰਨ 712-13) ਲਾਇਆ। ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਸੁਲਤਾਨਾਂ 


ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਚਾਲੂ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਫ਼ਿਰੋਜ ਸ਼ਾਹ ਤੁਗਲਕ (ਸੰਨ 1351-88) ` 


ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਤੇ ਵੀ ਲਾ ਦਿਤਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੁਣ ਤਕ ਛੋਟ ਸੀ। 
_ਸੰਠ 1564 ਵਿਚ ਅਕਬਰ ਨੇ ਜਜ਼ੀਆ ਲੈਣਾ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸੰਨ 
1679 ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਲਾਇਆ ਤਾਂ ਇਸ 
ਦੀ ਵਸੂਲੀ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਇਕ ਖ਼ਾਸ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੀਤਾ 
ਗਿਆ। ਕੇਵਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਫ਼ੱਡ ਕੇ ਜੋ ਕਾਨੂੰਨ ਅਨੁਸਾਰ ਜਜ਼ੀਏ ਤੋਂ 
ਮੁਕਤ ਸਨ, .ਸਾਰੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਅਤੇ ਪੇਂਡੂ ਗ਼ੈਰ-ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਜਜ਼ੀਆ 
ਦੇਣਾ ਪੈਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ ਵਸੂਲੀ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਕਸ਼ਟ ਹੋਇਆ 
ਅਤੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਫੈਲਿਆ। ਸੰਨ 1713 ਵਿਚ ਫੱਰੁਖਸੀਅਰ ਨੇ ਇਸ 
ਦਿ 
ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। 

ਹ. ਪੁ. -ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 4:492 

_ ਜਜ਼ੀਰਾ : ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਮਹਾਦੀਪ ਵਿਚ ਨੀਲ ਦਰਿਆ ਅੰਦਰ 
ਜਜ਼ੀਰੇ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਦਾ ਇਕ ਖ਼ੇਤਰ ਹੈ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ਹੀ 
ਜਜ਼ੀਰਾ ਪੈ ਗਿਆ ਹੈ। 


` ਇਹ ਤਿਕੋਣੇ ਆਕਾਰ ਦਾ ਖੇਤਰ ਸੂਡਾਨ ਗਣਰਾਜ ਵਿਚ ਬਲੂ 
ਅਤੇ ਵਾਈਟ ਨੀਲ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਖਰਤੂਮ ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੇ 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਗਮ ਤੋਂ ਦੱਖਣ ਵਲ 13530' ਉ. ਵਿੱਥ ਉਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। 
ਜਜ਼ੀਰਾ ਸਮੁੰਦਰੀ ਤਲ ਤੋਂ 385 ਮੀ. (1300ਫੁੱਟ) ਉੱਚਾ ਚੀਕਣੀ ਮਿੱਟੀ 
ਵਾਲਾ ਮੈਦਾਨ ਹੈ। ਇਸ ਮੈਦਾਨ ਦੀ ਸਿੰਜਾਈ ਸਰਾਸਰ 'ਸੇਨਾਰ ਬੰਨ' 
ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਪਹਿਲ ਇਸ ਬੰਨ ਨੂੰ ਮੈਕਵਾਰ ਨਾਂ ਦਿਤਾ 
ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਬੰਨ 1922-25 ਦੌਰਾਨ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਖੇਤਰ 
ਵਿਚ ਲੰਬੇ ਰੇਸ਼ਿਆਂ ਵਾਲੀ ਕਪਾਹ ਵਰਗੀ ਕੀਮਤੀ ਫਸੰਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ 
ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਚਾਰਾ ਤੇ ਬਾਜਰਾ ਵੀ ਬੀਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 'ਜਜ਼ੀਰੇ' 
ਦੀ ਸਿੰਚਾਈ ਸਕੀਮ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਲਈ ਸੂਡਾਨੀ ਸਰਕਾਰ ਇਥੋਂ ਦੇ 
ਬੰਨ੍ਹ ਦੇ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਸੰਭਾਲ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੈ। ਇਸ 
ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਮੁੱਖ ਸਿੰਜਾਈ ਨਹਿਰਾਂ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਜ਼ਿੰਮਾ ਵੀ ਇਸੇ ਦੇ ਸਿਰ 
ਹੈ। ਕਪਾਹ ਦੀ ਫਸਲ ਦੀ ਵੱਟਕ ਦਾ 40% ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਸਪੁਰਦ ਕਰ 
ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ 20% ਬੋਰਡ ਆਪ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਪਜ 
ਦੀ ਢੋਆ-ਢੁਆਈ, ਕਪਾਹ ਵੇਲਣ ਅਤੇ ਮੰਡੀਕਰਣ ਵਰਗੀਆਂ 
ਸਹੂਲਤਾਂ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬਾਕੀ ਦੀ 40% ਵਟਕ ਕਪਾਹ 
ਉਗਾਉਣ ਵਾਲੇ ਕਾਸ਼ਤਕਾਰਾਂ ਤੇ ਚੁਗਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿਤਾ ਜਾਂਦਾ 
ਹੈ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਾਸ਼ਤਕਾਰ ਨੂੰ ਕਾਸ਼ਤ ਲਈ ਦਿੱਤਾ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਖੇਤ 
_ਨਿਸਚਿਤ ਕੀਤੀ ਵਾਰੀ ਅਨੁਸਾਰ 40 ਏਕੜ ਦੇ ਲਗਭਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ 
ਕਾਸ਼ਤਕਾਰ ਜਜ਼ੀਰੇ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਜ਼ਿਮੀਦਾਰਾਂ ਦੀ ਹੀ ਸੰਤਾਨ ਹਨ ਅਤੇ 
ਸਰਕਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਜੱਦੀ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਦਾ ਲਗਾਨ ਵੀ ਦਿੰਦੀ 
ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਵਾਹੀਕਾਰ ਵਾਹੀ ਦਾ ਕੰਮ ਬਾਰਸ਼ ਦੇ ਆਸਰੇ ਹੀ ਕਰਦੇ 
ਸਨ। ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਕਪਾਹ ਦੀ ਉਪਜ ਬਹੁਤ ਵੱਧ ਗਈ ਹੈ। ਉੱਜ ਵੀ ਲੰਬੇ 
ਰੇਸ਼ਿਆਂ ਵਾਲੀ ਵਧੀਆ ਕਿਸਮ ਦੀ ਕਪਾਹ ਬੀਜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੇਨਾਰ 


210. 


ਬੰਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਥੇ ਹੋਰ ਵੀ ਬੰਨ੍ਹ ਬਣਾਏ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। 'ਵਾਡ ਮੈਡੇਨੀ' 
ਜ਼ਜੀਰੇ ਦਾ ਮੁੱਖ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਅਤੇ ਬਲੂ ਪ੍ਰਾਵਿੰਜ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਹੈ। 

ਹ. ਪੁ. -ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 10: 378 

ਜੰਜੀਰਾ : ਰਿਆਸਤ--ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਬੰਬਈ ਰਾਜ 
ਵਿਚ ਇਹ ਕੋਲਾਬਾ ਨਾਂ ਦੀ ਪੁਲਿਟੀਕਲ ਏਜੰਸੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇਕ ਸਾਬਕਾ 
ਰਿਆਸਤ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਕਾਠੀਆਵਾੜ ਵਿਚ ਪੈਦੇ ਜਾਫ਼ਰਬਾਦ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ 
ਇਜ- ਰਿਆਸਤ ਦਾ ਕੁੱਲ ਰਕਬਾ 830ਵ. ਕਿ. ਮੀ. (324 ਵ. ਮੀਲ) 
ਸੀ। ਜੰਜੀਰਾ ਨਾਂ ਅਰਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਸ਼ਬਦ 'ਜਜ਼ੀਰਾ' (ਟਾਪੂ) ਦਾ ਹੀ 
ਵਿਗੜਿਆ ਰੂਪ ਹੈ। ਇਜੇ ਹੀ ਨਾਂ ਦਾ ਪਿੰਡ ਇਸ ਰਿਆਸਤ ਦੀ 


`ਰਾਜਧਾਨੀ ਸੀ। ਸੰਨ 1489 ਦੇ ਨੇੜੇ ਤੇੜੇ ਐਬੇਸੀਠੀਆ ਤੋਂ ਇਕ ਆਦਮੀ 


ਵਪਾਰੀ ਦੇ ਭੇਸ ਵਿਚ ਆਇਆ ਅਤੇ ਅਹਿਮਦ ਨਗਰ ਦੇ ਇਕ ਨਿਜ਼ਾਮ 
ਦੀ ਸ਼ਾਹੀ ਨੌਕਰੀ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਇਸੇ ਦੌਰਾਨ ਇਕ ਵੇਰਾਂ ਉਸਨੇ 
ਰਾਮ ਪਟੇਲ ਨਾਂ ਦੇ ਇਕ ਕੋਲੀ ਕਪਤਾਨ ਤੋਂ ਬਾਹਰੇਂ ਆਏ ਜਹਾਜ਼ ਤੋਂ 
300ਬਕਸਿਆਂ ਨੂੰ ਲਾਹੁਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਲੈ ਲਈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਬਕਸਿਆਂ 
ਵਿਚ ਇਕ-ਇਕ ਸਿਪਾਹੀ ਬੰਦ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਜਹਾਜ਼ ਵਿਚੋਂ 
ਉਤਰਨ ਉਪਰੰਤ ਬਕਸਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਕੇ ਸਾਰੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ 
ਨੇ ਜੰਜੀਰਾ ਦੀਪ ਅਤੇ ਡੰਡਾ ਰਾਜਪੁਰੀ ਨਾਂ ਦੇ ਕਿਲੇ ਉਪਰ ਇਕ -ਦਮ 
ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਿਛੋਂ ਇਹ ਦੀਪ ਬੀਜਾਪੁਰ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ 
ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਿਆ। ਮਰਹੱਟਾ ਸ਼ਾਸਕ ਸ਼ਿਵਾ ਜੀ ਦੇ 
ਵੇਲੇ, ਦੱਖਣੀ ਕੋਨਕਨ ਦੀ ਹਕੂਮਤ ਬੀਜਾਪੁਰ ਦੇ ਬੇੜੇ ਦੇ ਐਡਮਿਰਲ 
ਦੇ ਹੀ ਅਧੀਨ ਰਹੀ। ਜਦੋਂ ਸ਼ਿਵਾ ਜੀ ਨੇ ਐਡਮਿਰਲ ਉਪਰ ਹਮਲਾ 
ਕਰ ਦਿਤਾ ਤਾਂ ਉਸਦਾ ਮਾਲਕ ਉਸਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਉਥੇ ਨਾ 
ਅੱਪੜ ਸਕਿਆ। ਇਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ 1670 ਈ. ਵਿਚ ਸੀਦੀ ਨੇ 
ਆਪਣੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਮੁਗ਼ਲ ਸ਼ਹਿਨਸ਼ਾਹ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਪੇਸ਼ ਕਰ 
ਦਿਤੀਆਂ। ਜੰਜੀਰਾ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵੇਖਣ ਯੋਗ ਗੱਲ 
ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਰਿਆਸਤਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉਤੇ ਮਰਹੱਟੇ 
ਅਕਸਰ ਪੂਰੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਨਾਲ ਹਮਲੇ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਵਿਚੋਂ 
ਕੇਵੇਲ.ਇਹੋ ਇਕੋ ਇਕ ਰਿਆਸਤ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਰਹੱਟਿਆਂ ਨੇ ਜਿੱਤਣਾ 
ਆਪਣੀ ਇੱਜ਼ਤ ਦਾ ਸਵਾਲ ਬਣਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ 
ਰਿਆਸਤ ਮਰਹੱਟਿਆਂ ਦੇ ਹੰਮਲਿਆਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਕਾਮਯਾਬੀ ਨਾਲ ਮੋੜਵਾਂ 
ਜਵਾਬ ਦਿੰਦੀ ਰਹੀ ਸੀ। ਸ਼ਿਵਾ ਜੀ ਦੇ ਵਾਰ ਵਾਰ ਹਮਲਿਆਂ ਉਪਰੰਤ 
1682ਈ. ਵਿਚ ਸ਼ਿਵਾ ਜੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸੰਭਾ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਫਿਰ ਜਿੱਤਣ 
ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਸੰਭਾ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਦੇ ਦੀਪ ਨੂੰ ਘੇਰਾ ਪਾ ਲਿਆ 


` ਅਤੇ ਇਸ ਘੇਰੇ ਵਿਚ ਉਸਨੇ ਪੱਥਰਾਂ ਦੇ ਇਕ ਚੌੜ੍ਹੇ ਬੰਨ੍ਹ ਰਾਹੀਂ ਇਸ 


ਦੀਪ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਭੂਮੀ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਪਰ ਸੰਭਾ ਜੀ ਦੀ 
ਦਾ ਭਾਰੀ ਨੁਕਸਾਨ ਵੀ ਕਰਵਾਇਆ। ਸੰਨ 1733 ਵਿਚ ਪੇਸ਼ਵਾ ਅਤੇ 
ਐੱਂਗਰੀਆ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਹਮਲੇ ਦਾ ਵੀ ਜੰਜੀਰਾ ਉਪਰ ਗ਼ੈਰਮਾਮੂਲੀ ਅਸਰ 
ਪਿਆ। ਮਰਹੱਟਿਆਂ ਉਪਰੰਤ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਕੋਨਕਨ ਦੇ ਮਾਲਕ ਬਣੇ ਪਰ 
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਦੀਪ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਰਾਜ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿਚ ਦਖ਼ਲ ਦੇਣ 
ਤੋਂ ਪਾਸਾ ਹੀ ਵੱਟੀ ਰੱਖਿਆ। 

ਇਥੋਂ ਦਾ ਸਰਦਾਰ ਸੁੰਨੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਅਤੇ ਨਸਲ ਪੱਖੋਂ ਇਕ 
ਸੀਦੀ ਜਾਂ ਐਬੇਸੀਨੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਕੋਲ ਨਵਾਬ ਦਾ ਖ਼ਿਤਾਬ 
ਅਤੇ ਇਕ ਸੱਨਦ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਜਿਸ ਦੇ ਤਹਿਤ ਉਸਨੂੰ ਮੁਸਲਮਾਨ ਕਾਨੂੰਨ 
ਅਨੁਸਾਰ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਚੁਣਨ ਦਾ ਅਖ਼ਿਤਆਰ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ 
ਨਵਾਬ ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦਾ ਖ਼ਰਾਜ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ ਸੀ। ਸੰਨ 1868 ਤੱਕ 
ਇਸ ਰਿਆਸਤ ਨੂੰ ਅਸਾਧਾਰਣ ਆਜ਼ਾਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸੀ ਅਤੇ ਉਦੋਂ ਕੋਈ 
ਪੁਲਿਟੀਕਲ ਏਜੰਟ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੁੰਦਾ। ਇਸੇ ਸਾਲ ਦੇ ਹੀ ਨੇੜੇ ਤੇੜੇ, 
ਇਥੋਂ ਦੇ ਸਰਦਾਰ ਦਾ ਰਾਜ ਪ੍ਰਬੰਧ ਪੁਲਿਸ, ਫ਼ੌਜਦਾਰੀ ਨਿਆਂ ਦੇ ਖੇਤਰ 


211 


ਵਚ ਬਹੁਤ ਮਾੜਾ ਹੇ ਗਿਆ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਰਾਜ ਪ੍ਰਬੰਧ ਇਕ ਪੁਲਿਟੀਕਲ 
ਜੰਟ ਨੂੰ ਸੌਪ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਇਥੋਂ ਦੀ 
ਭਆਜਤ ਦਾ ਆਪਸੀ ਸੰਪਰਕ 70 ਈ: ਦੀ ਸੰਧੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ 


[ਲਦਾ ਰਿਹਾ। ਦੇਸ਼ ਦੀ ਵੰਡ ਉਪਰੰਤ ਭਾਰਤੀ ਰਿਆਸਤਾਂ ਦਾ ਪੁਨਰ 


ਠਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਰਿਆਸਤ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਰਾਜ 
[ਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। __ 

ਹ. ਪੁ-ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ 14: 57 

ਜੰਜੀਰਾ : ਸ਼ਹਿਰ--ਭਾਰਤ ਦੀ ਇਸੇ ਹੀ ਨਾਂ ਦੀ ਇਕ 
ਭਾਬਕਾ ਰਿਆਸਤ ਦੀ ਇਹ ਰਾਜਧਾਨੀ ਸੀ ਜਿਹੜਾ ਬੰਬਈ ਦੀਪ ਦੇ 


7. 70ਕਿ. ਮੀ. (45 ਮੀਲ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਰਾਜਪੁਰੀ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ 


ਹਆਰ ਤੇ ਪੈਂਦੇ ਇਕ ਦੀਪ ਉਤੇ ਜੰਜੀਰਾ ਕਿਲਾ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਪੂਰਬ 
ਰੱਲੋਂ ਮੁੱਖ ਭੂਮੀ ਤੋਂ ਲ. 1 ਕਿ. ਮੀ. ਪੱਛਮ ਵੱਲੋਂ ਮੁੱਖ ਭੂਮੀ ਤੋਂ ਲ. 2 
ਕ. ਮੀ. ਦੇ ਫਾਸਲੇ ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਕਿਲੇ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਇਕ ਦਮ ਪਾਣੀ 
ਵਚੇਂ ਲ. 15ਮੀ. (50ਫੁੱਟ) ਤੋਂ ਉੱਚੀਆਂ ਕਿੰਗਰੇਦਾਰ ਬਣੀਆਂ ਹੋਈਆਂ 
ਹਨ। ਕੰਧਾਂ ਵਿਚ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਬਣੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਬੁਰਜਾਂ ਵਿਚ 
ਮਤੇ ਕੰਧਾਂ ਉੱਤੇ 10ਤੋਪਾਂ ਬੀੜੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਕਿਲੇ ਦੇ ਅੰਦਰ 
ਸਵੰਬਰ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦਾ ਇਕ ਭਾਰੀ ਮੇਲਾ ਲਗਦਾ ਹੈ। 
ਨਾਲਵੈਲ ਅੰਤਰੀਪ ਉੱਤੇ ਕਿਲੇ ਦੇ ਲ. 3 ਕਿ. ਮੀ. (2ਮੀਲ) ਪੱਛਮ 
ਵੱਲ ਇਕ ਚਾਨਣ ਮੁਨਾਰਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨਾਲ 
ਭੇਕੀ ਹੋਈ ਚੋਰ ਕਾਸ਼ਾ ਲਾਮੀਚਟਾਨਦਾਤਰੰਤਖੌਤਾਲਗਦਾ ਗੰਦਾ 
ਹੈ। 

18” 18' ਉ. ਵਿਥ.; 735ਪੂ. ਲੰਬ 

ਹ. ਪੁ-ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ. 14: 61 

ਜੰਜੂਆ : ਇਹ ਇਕ ਰਾਜਪੂਤ ਕਬੀਲਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਸਾਰੀ 
ਹੀ _ਸਾਲਟ ਰੇਂਜ ਮੱਲੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ 
ਬਹਾਵਲਪੁਰ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਅਤੇ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ 
ਸਦਰ-ਮੁਕਾਮ ਸਨ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਹਾਵਲਪੁਰ ਵਿਚ ਇਹ 
ਗੱਖੜਾਂ ਦਾ ਇਕ ਕਬੀਲਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਬੀਲੇ ਦੇ ਲੋਕ ਕੋਈ ਬਹੁਤੀ 
ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਕਿਸੇ ਵੇਲੇ ਜੰਜੂਆ ਕਬੀਲੇ ਨੇ ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ 
ਦਾ ਸਾਰਾ ਹੀ ਸਾਲਟ ਰੈਂਜ ਮੱਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਪਰ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਰੇਂਜ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਹਿੱਸੇ ਹੀ ਕਬਾਇਲੀ 
ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਰਹਿ ਗਏ। ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਮਾਜਕ 
ਬਾਠ ਅਜੇ ਵੀ ਪੂਰੀ ਹੈ। ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਗੱਖੜਾਂ ਤੋਂ ਪਿਛੋਂ ਕੇਵਲ ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਦਾ ਹੀ ਨੰਬਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 'ਰਾਜਾ' ਕਹਿ ਕੇ ਸਬੰਧੋਤ ਕੀਤਾ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੰਜੂਆ ਕਬੀਲੇ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਬਾਰੇ ਅਨੇਕਾਂ ਹੀ ਵਰਣਨ 
ਸਾਹਮਣੇ ਆਏ ਹਨ। 


ਮੁਗ਼ਲ ਸ਼ਹਿਨਸ਼ਾਹ ਬਾਬਰ ਅਨੁਸਾਰ ਜੂਡ ਦੀ ਪਹਾੜੀ ਉਪਰ 
ਇਕੋ ਹੀ ਸਾਂਝੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੇ ਦੋ ਕਬੀਲਿਆਂ ਜੂਡ ਅਤੇ ਜੰਜੂਹਾ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ 
ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਜੰਜੂਹੇ ਗੱਖੜਾਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣੇ ਵੈਰੀ ਸਨ। ਬਾਬਰ ਨੇ ਇਹ 
ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੁੱਖੀ ਨੂੰ 'ਰਾਏ' (ਇਹ ਉਹੀ ਖ਼ਿਤਾਬ 
ਸੀ ਜਿਸਨੂੰ ਖੋਖਰ ਅਤੇ ਗੱਖੜ ਵੀ ਵਰਤਦੇ ਸਨ) ਦਾ ਖ਼ਿਤਾਬ ਮਿਲਦਾ 
ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਇਕ ਰਾਏ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਮਲਿਕ 
ਕਹਿ ਕੇ ਸੰਬੋਧਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। 

ਇਕ ਆਧ੍ਰਨਿਕ ਵਰਣਨ ਅਨੁਸਾਰ ਰਾਜਾ ਮੱਲ ਰਨੌੜ ਦੇ 
ਵਿਰਿਆਲ, ਜੋਧਾ, ਖਾਖਾ, ਤਰਨੌਲੀ, ਦੂਚਰ ਅਤੇ ਪੀਰ ਕਾਲਾ ਛੇ ਪੁੱਤਰ 
ਸਨ। ਵਿਰਿਆਲ ਅਤੇ. ਜੋਧੇ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਆਪਸ ਵਿਚ ਵਿਆਹ 
ਕਰਵਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਬਸਤੀਆਂ ਵੀ ਨਾਲੋ ਨਾਲ ਹਨ। 


ਦੇ 


ਜਟ 


ਦੂਜਿਆਂ ਚਾਰ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਆਪਸ ਵਿਚ ਵਿਆਹ ਨਹੀਂ 
ਕਰਵਾਉਂੱਦੀ। ਭਰਾਵਾਂ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਝਗੜਿਆ ਕਾਰਨ, ਇਹ 
ਖਿੰਡ-ਪੁੰਡ ਗਏ ਅਤੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖਰੇ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ 
ਪਰਿਵਾਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਵੇਕਲੇ ਮੰਨਣ ਲੈਂਗ ਪਏ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ 
ਪਰਿਵਾਰ ਕਈ ਦਸਤਕਾਰੀਆਂ ਵਿਚ ਰੁੱਝ ਗਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੰਜੂਆ 


_ਗੋਤ ਤੇਲੀਆਂ, ਲੋਹਾਰਾਂ, ਤਰਖਾਣਾਂ ਅਤੇ ਮੁਸਲੀਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਮਿਲਦੀ 


ਹੈ। ਘੁੰਮਣ, ਗੰਜਿਆਲ, ਭਕਰਿਆਲ, ਨਥਿਆਲ, ਬਾਂਥ, ਬਸੋਇਆ ਅਤੇ 
ਹੋਰ ਜੱਟ ਵੀ ਜੰਜੂਆ ਜੱਦ ਵਿਚੋਂ ਹੀ ਹਨ। 


ਛੋਟੇ ਚਾਰ ਕਬੀਲੇ ਤਾਂ ਸਗੋਤੀ ਵਿਆਹ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ 
ਕਬੀਲੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਉਣਾ ਬਦਨਾਂਮੀ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਸਮਝੀ 
ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਵਿਧਵਾ ਦੇ ਦੁਬਾਰਾ ਵਿਆਹ ਤੇ ਪੂਰੀ ਪਾਬੰਦੀ ਲਾਈ ਗਈ 
ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੀਤ-ਰਿਵਾਜ ਤਾਂ ਬਿਲਕੁਲ ਚਿੱਭਾ ਵਾਲੇ ਹੀ ਹਨ। ਇਸ 
ਕਬੀਲੇ ਦੇ ਇਕ ਮਿਰਾਸੀ ਦੁਆਰਾ ਦੱਸੇ ਕੁਰਜੀਨਾਮੇ ਵਿਚ ਇਹ ਕਬੀਲਾ 
ਰਾਜਾ ਮਲ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਹੈ। ਇਕ ਹੋਰ ਕੁਰਸੀਨਾਮੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ 
ਜੈਪਾਲ, ਜਿਸਨੇ 900 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਮਹਿਮੂਦ ਗਜ਼ਨਵੀ ਦਾ ਨੰਦਨਾ ਦੇ 
ਸਥਾਨ ਤੇ ਟਾਕਰਾ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਹਨ। ਬਾਬਰ ਨੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ 
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਸਾਲਟ ਰੇਂਜ ਪਹਾੜੀਆਂ ਅਤੇ ਨਿਲਾਬ ਅਤੇ 
ਭੇੜਾ ਵਿਚਕਾਰ ਪੈਂਦੇ ਇਲਾਕੇ ਦਾ ਸ਼ਾਸਕ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਬਾਬਰ ਨੇ. 
ਮਲਿਕ ਹਸਤ, ਜੰਜੂਆ ਨੂੰ ਸੋਹਾਂ ਦੇ ਗੁਆਂਢ ਵਿਚ ਪੈਂਦੇ ਇ (186) 
ਅਤੇ 01055ਦਾ ਹਾਕਮ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦੀ ਹੈਸੀਅਤ ਵਜੋਂ ਜੂਡਾਂ 
ਅਤੇ ਜੰਜੂਹਿਆਂ ਨੇ ਮਨ ਮਰਜ਼ੀ ਦੀ ਬਜਾਏ ਨਿਸਚਿਤ ਰਿਵਾਜਾਂ ਅਨੁਸਾਰ 
ਹੀ ਰਾਜ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਹਰੇਕ ਪਸ਼ੂ ਪਿਛੇ ਇਕ ਸ਼ਾਹ-ਰੁਖੀ (2'% ਰੁਪਏ) 
ਸਾਲਾਨਾ ਅਤੇ ਹਰੇਕ ਵਿਆਹ ਤੋਂ 7 ਸ਼ਾਹ-ਰੁਖੀਆਂ ਉਗਰਾਹੀਆਂ 
ਗਈਆਂ। ` 


ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਜੰਜੂਏ ਤਾਂ ਵਧੇਰੇ ਕਰਕੇ ਦਸੂਹੇ ਦੇ 
ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵਿਚ ਕਾਫ਼ੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਵਸਦੇ ਹਨ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ 
ਹੈ ਕਿ ਬਡਲਾ ਦੇ ਬਿਹਾਲ ਵੀ ਜੰਜੂਆਂ ਦੀ ਹੀ ਇਕ ਅੱਲ ਹਨ ਜਿਸ 
ਦਾ ਨਾਂ ਤਪਾ ਕਮਾਹੀ ਵਿਚ ਪੈਂਦੇ ਬੀਟਾ ਨਾਂ ਦੇ ਪਿੰਡ ਪਿਛੋਂ ਹੀ ਪਿਆ 
ਹੈ। ਬਾਹ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਬਸਤੀ ਅਤੇ ਇੰਜ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੰਜੂਆਂ ਦੇ 
ਪਿੰਡ ਅਕਸਰ ਬਾਹ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ 
ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਜੰਜੂਏ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਹਸਤਨਾਪੁਰ ਤੋਂ ਉੱਠ ਕੇ 
ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਜਾਂ ਜੇਹਲਮ ਵਿਚ ਪੈਂਦੇ ਗੜ੍ਹ ਮਖਿਆਲਾ ਵਿਚ ਗਏ ਸਨ 
ਅਤੇ ਫਿਰ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੇ ਜਬਰ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਰਾਜਾ ਸਹਿਜ ਪਾਲ 
(ਰਾਜਾ ਜੋਧ ਦੀ ਅੱਠਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ) ਅਧੀਨ ਬਡਲਾ ਵਿਖੇ ਪਹੁੰਚੇ ਸਨ। 
ਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਪਾਲ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਪਹਾੜ ਸਿੰਘ ਕੋਲ ਬਡਲਾ ਦੇ ਆਲੇ 
ਦੁਆਲੇ ਦੇ 132ਪਿੰਡ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਜੰਜੂਏ ਆਪਣੇ ਆਪ 
ਨੂੰ ਡੇਗਰਾਂ ਦੇ ਰਾਣੇ ਹੋਣ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਉਸਦੇ 
ਬਰਨਾਰ'ਜਾਂ ਬਾਹ ਅਟਾਂ ਦੇ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਬੋੜ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਰਖਤ ਹੇਠਾਂ ਟਿੱਕਾ 
ਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਬਡਲਾ (ਬਾਰ ਜਾਂ ਬੇੜ੍ਹਵਾਲਾ) ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਵੀ 
ਮੇਹਰ ਬਟੋਲੀ ਬਡਲਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇਕ ਪਿੰਡ) ਦੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਡੋਗਰਾਂ 
ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਸ਼ਾਨ ਦਾ ਪੂਰਾ ਮਾਨ ਹੈ। ਡੋਗਰ ਇਕ ਘੋੜਾ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਾਲਾ 
ਅਤੇ ਬਿਹਾਲ 1ਜਾਂ 2ਰੁਪਏ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਅਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ 
ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਲੜਕੀਆਂ ਦੀ ਸ਼ਾਦੀ ਕੇਵਲ ਡਡਵਾਲਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ 
ਨੂੰ ਉਹ ਪਹਿਲੇ ਦਰਜੇ ਦੇ ਰਾਜਪੂਤ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਵਿਚ ਹੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। 

ਹ. ਪੁ. -ਗਲਾ. ਟ੍ਰਾ. ਕਾ. 2: 353 

ਜੱਟ : ਭਾਰਤ ਦੀ ਇਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਜਾਤ ਹੈ। ਆਮ ਕਰਕੇ 
ਜੱਟ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਿੱਖ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਹੀ 
ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਅਸਲ ਵਿਚ ਜੱਟ ਮੁਸਲਮਾਨ ਵੀ ਹਨ ਅਤੇ 


&& 


ਜੰਟ 


ਹਿੰਦੂ ਵੀ ਅਤੇ ਇਹ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਚ ਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਹੋਰਨਾਂ ਰਾਜਾਂ 
ਵਿਚ ਵੀ ਵਸਦੇ ਹਨ। ਜੱਟਾਂ ਦੇ ਮੂਲ ਬਾਰੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਦੀ ਰਾਇ 
ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੈ। ਮੇਜਰ ਟੋਡ, ਜਿਸਨੇ ਭਾਰਤੀ ਜਾਤਾਂ ਸਬੰਧੀ ਕਈ ਖੋਜਾਂ 


ਇੰਡੋਸਿਥੀਅਨ ਵਰਗ ਦੇ. ਲੋਕਾਂ ਵਿਚੋਂ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸਾਰ 


ਇਹ ਲੋਕ ਈਸਾ ਤੋਂ ਇਕ ਸੌ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਮੰਡ ਕਬੀਲੇ ਨਾਲ ਸਿੰਧ 


ਰਾਹੀਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਏ। ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲਗਭਗ ਸਾਰੀ 
ਸਿੰਧ ਘਾਟੀ ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਮਗਰੋਂ ਇਹ ਦੂਜੇ ਇਲਾਕਿਆਂ 
ਉਪਰ ਵੀ ਕਾਬਜ਼ ਹੁੰਦੇ ਗਏ ਅਤੇ ਇੰਜ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੇ ਹਮਲਿਆਂ ਤੋਂ 
` ਪਹਿਲਾਂ ਇੰਹ ਸਾਰੇ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਫੈਲ ਚੁਕੇ ਸਨ। ਗਿਆਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ 
ਆਰੰਭ ਵਿਚ ਇਥੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਪੈਰ ਪੱਕੇ ਕਰ ਲਏ 
ਸਨ। 

ਮੇਜਰ-ਟੋਡ ਜੱਟਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਾਜਪੂਤ ਕਬੀਲਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ 
ਕਬੀਲਾ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਨਰਲ ਕਨਿੰਘਮ ਇਸ ਮੱਤ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ 
ਨਹੀਂ। ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਜੱਟ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ 
ਸਿਥੀਅਨਾਂ ਦੀ ਹੀ ਔਲਾਦ ਹਨ ਪਰ ਡੀਲ ਡੌਲ ਅਤੇ ਨੈਣ ਨਕਸ਼ ਇਕੋ 
ਜਿਹੇ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਰਾਜਪੂਤ ਅਤੇ ਜੱਟ ਦੋਵੇਂ ਇਕੋ ਨਸਲ ਦੇ ਹੀ ਦੋ 
ਹੈ। ਮਾਨ, ਹੇਰ ਅਤੇ ਭੁੱਲਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਰਾਜਪੂਤਾਂ ਨਾਲੋਂ ਨਿਖੇੜਦੇ 
ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹੀ ਅਸਲੀ ਜੱਟ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ 


ਮੂਲ ਬਾਰੇ ਕਈ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦਾ ਇਹ ਮੱਤ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਤਪਤੀ _ 


ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੀਆਂ 'ਜਟਾਂ' ਵਿਚੋਂ ਹੋਈ। ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦੇ 
ਜੱਟ ਦੋ ਵਰਗਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਕ ਸ਼ਿਵਗੋਤਰੀ, ਜੋ ਆਪਣਾ 
ਸਬੰਧ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨਾਲ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਕਸਬਗੋਤਰੀ ਜੋ ਆਪਣੇ 
ਆਪ ਨੂੰ ਰਾਜਪੂਤਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। 

ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜੱਟਾਂ ਦੇ ਕਈ ਰਸਮਾਂ ਰਿਵਾਜਾਂ ਤੋਂ ਇਸ ਬਾਰੇ 
ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਆਰੀਆ ਮੂਲ ਦੇ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ 
ਰਾਜਕਾਲ ਸਮੇਂ ਜੱਟ ਲੋਕ ਰਾਜਪੂਤਾਂ ਉਪਰ ਹਾਵੀ ਰਹੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ 
ਆਪ ਨੂੰ ਜੱਟ ਸਿੱਖ ਹੀ ਅਖਵਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ 
ਤਬਕੇ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਜੱਟ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚੋਂ ਜੱਟ 
ਹਰ ਪੱਖੋਂ ਮਹੱਤਵ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਰਾਜਪੂਤਾਂ ਨਾਲੋਂ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ 
ਵੱਧ ਹਨ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬਹੁਤਾ ਕਰਕੇ 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰਦਾਰ ਹੀ ਵੱਖ ਵੱਖ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਰਾਜ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇਹ 


ਇਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਵਿਧਵਾ 
ਵਿਆਹ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਆਮ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਜੱਟ ਜਾਤ ਦੱਖਣ ਦੀ ਜਾਟ 
ਜਾਤ ਨਾਲੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਵੱਖਰੀ ਹੀ ਹੈ। 


ਜੱਟ ਨਾ ਸਿਰਫ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਸਗੋਂ ਸਿੰਧ ਦੇ 
ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਵੀ ਇਹ ਬਹੁ-ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਬੀਕਾਨੇਰ, 
ਜੈਸਲਮੇਰ, ਮਾਰਵਾੜ, ਗੰਗਾ, ਜਮੁਨਾ ਦਰਿਆ ਦੀਆਂ ਉਪਰਲੀਆਂ 
ਵਾਦੀਆਂ ਕੇਂਦਰੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਅਤੇ ਡੇਰਾਜਾਤ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਵੀ ਬਹੁ 
ਗਿਣਤੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੀ ਹੈ। ਪੂਰਬੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜੱਟ ਸਤਲਜ ਵਾਦੀ ਦੇ 
ਉਪਰ ਤਕ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਬੀਕਾਨੇਰ ਤੋਂ ਵੀ ਸਿੱਧੇ ਹੀ ਮਾਲਵੇ 
ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਆ ਵਸੇ ਹਨ। ਡੇਰਾ ਗਾਜ਼ੀ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ 
ਮਾਛੀ ਜਾਂ ਮੱਛੀਆਂ ਫੜਨ ਵਾਲੇ ਲੇਕ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜੱਟ-ਮਾਛੀ 
ਆਖਦੇ ਹਨ। 


ਮੋਦਾਨੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਸਿੰਧ ਅਤੇ ਲੋਅਰ ਚਨਾਬ ਦੇ 


212 


ਜੱਟ ਖੇਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਪੱਛਮੀ ਮੈਦਾਨਾਂ ਦੇ ਜੱਟ ਅਰਾਈਆਂ ਆਦਿ 
ਤੋਂ ਖੇਤੀ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪ ਵਧੇਰੇ ਧਿਆਨ ਪਸ਼ੂ 
ਪਾਲਣ ਵੱਲ ਹੀ ਲਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਅਪਰ ਸਿੰਧ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਜੱਟ ਨੂੰ 


_ਹਿੰਦਕੀ ਵੀ ਆਖਦੇ_ਹਨ। ਸਿੰਧ ਤੋਂ ਪਾਰ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਜੱਟਾਂ 


ਜਾਂ ਹਿੰਦਕੀਆਂ ਵਿਚ ਰਾਜਪੂਤ ਅਤੇ 'ਅਵਾਨ' ਲੋਕ ਵੀ ਰਲੇ ਮਿਲੇ ਹਨ। 
ਸਾਲਟ ਰੇਂਜ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਹਰ ਖੇਤੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਹਿੰਦੂ ਮੂਲ 
ਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਮੁਸਲਮਾਨ ਮੂਲ ਦਾ, ਨੂੰ 'ਜੱਂਟ' ਹੀ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ 
ਨੂੰ ਸ਼ੁਮਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ। 


ਸੰਨ 1947 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਣਵੰਡੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗੁਜਰਾਤ, 
ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ ਅਤੇ ਸਿਆਲਕੋਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿਚ ਜੱਟਾਂ ਦੀਆਂ ਕਈ ਗੋਤਾਂ 
ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਕੁਝ ਰਾਜਪੂਤਾਂ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਜੱਟਾਂ 
ਵਿਚ ਹੀ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਧਨਿਆਲ, ਭਖਰਾਲ, ਜੰਜੂਆ, ਮਿਨਹਾਸ 
ਆਦਿ ਗੋਤ ਅਜਿਹੇ ਹੀ ਗੋਤ ਹਨ। 


ਜੱਟਾਂ ਅਤੇ ਰਾਜਪੂਤਾਂ ਵਿਚ ਆਪਸੀ ਮਤ-ਭੇਦ ਖਾਲਸੇ ਦੀ 
ਸਿਰਜਣਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਆਇਆ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ 
ਜਦੋਂ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਦਾ ਅੰਤਰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਕੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਪੰਥ ਬਣਾਇਆ ਤਾਂ 
ਰਾਜਪੂਤ ਇਸ ਗੱਲ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਬਹੁ-ਗਿਣਤੀ 
ਵਿਚ ਜੱਟ ਇਸ ਪੰਥ ਦੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਸਨ। ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਇਹੀ ਰਾਜਪੂਤ 
ਖਾਲਸਾ ਰਾਜ ਸਮੇਂ ਜੱਟਾਂ ਦੀ ਈਰਖ਼ਾ ਅਤੇ ਨਫ਼ਰਤ ਦੇ ਪਾਤਰ ਬਣੇ। 

ਪੱਛਮੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਸਿਆਲਕੋਟ ਦੇ ਜੱਟ ਹੀ ਅਜਿਹੇ ਹਨ, 
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਰਸਮ ਰਿਵਾਜ ਕਾਇਮ ਰੱਖੇ। ਦਿਓ, ਸਰਾਇ, 
ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੁਝ 
ਸਾਹੀ, ਹਿੰਜਰਾ, ਬਾਜਵਾ ਆਦਿ ਗੋਤ ਵੀ ਇਸੇ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਗਰੇਵਾਲ, ਢਿਲੋਂ, ਸੰਧਾਵਾਲੀਆ, ਸੇਖੋਂ ਵੀ ਜੱਟਾਂ ਦੀਆਂ 
ਮਸ਼ਹੂਰ ਗੋਤਾਂ ਹਨ। 

ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ, ਸਤਲੁਜ ਦੇ ਉਪਰੀ ਹਿੱਸੇ ਅਤੇ 
ਪੂਰਬੀ ਮੈਦਾਨਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿਣ: ਵਾਲੇ ਕੁਝ ਕੁ ਜੱਟ ਕਬੀਲਿਆਂ ਦਾ ਪੰਜਾਬ 
ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਹੀ ਯੋਗਦਾਨ ਹੈ। ਇਥੋਂ ਦੇ ਇਕ ਉੱਘੇ 
ਗੋਤ ਸਿੱਧੂ-ਬਰਾੜ,ਜੋ ਆਪਣਾ ਮੂਲ ਰਾਜਪੂਤਾਂ ਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਸਨ, ਹੁਣ 
ਜੱਟ ਹੀ ਅਖਵਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਪਟਿਆਲਾ, ਨਾਭਾ ਅਤੇ ਜੀਂਦ ਦਾ ਸ਼ਾਹੀ 
ਪਰਿਵਾਰ ਇਸੇ ਹੀ ਗੋਤ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੈ। ਵਿਰਕ ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਗੋਤ 
ਹੈ, ਜੋ ਹੁਣ ਵੀ ਰਾਜਪੂਤਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਆਪਣਾ ਮੂਲ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਲੋਕ 
ਮੰਨ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 
ਗਿੱਲ ਇਕ ਉੱਘਾ ਗੋਤ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਸਮੇਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ 
ਹਾਸਲ ਹੋਈ। 

ਮਾਨ ਜੱਟਾਂ ਦਾ ਇਕ ਹੋਰ ਉੱਘਾ ਗੋਤ ਹੈ। ਭੁੱਲਰ, ਮਾਨ, ਹੇਰ, 
ਚਹਿਲ. ਆਦਿ ਇਸ. ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਉੱਘੇ ਗੋਤ ਹਨ। 
ਅੰਬਾਲੇ ਤੋਂ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਤੱਕ ਦੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀ ਤਰਾਈ ਵਾਲੇ ਇਲਾਕਿਆਂ 
ਵਿਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਸਿੱਖ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਜੱਟਾਂ ਦੀ ਵਧੇਰੇ ਮਾਨਤਾ 
ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਇਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਰਾਜਪੂਤ ਨਰੀਂ ਅਖਵਾਉਂਦੇ ਸਨ। 
ਮੌਜ ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਗੋਤ ਹੈ, ਜੇ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਵਿਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ 


ਇਸ ਵਿਚ ਜੱਟ ਅਤੇ ਰਾਜਪੂਤ ਦੇਵੇਂ ਹੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। . 


213 
ਜਮੁਨਾ ਦਰਿਆ ਦੇ ਨੇੜੇ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਜੀਂਦ, ਰੋਹਤਕ ਅਤੇ ` 


ਸਾਰ ਵਿਚ ਮਿਲਦੇ ਜੱਟ ਕਬੀਲੇ ਜਾਟ ਅਖਵਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਲੋਕ 
ਮ ਤੌਰ ਤੇ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਸਮ-ਰਿਵਾਜ 
ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੀਕਾਨੇਰ ਤੋਂ ਇਥੇ ਆ ਕੇ ਵਸਿਆ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ 
ਕ ਵੀ ਖੇਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ 
ਤੀ ਦੇ ਕੰਮ ਵਿਚ ਪੂਰੀ ਮੱਦਦ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਗੁੱਜਰ, ਅਹੀਰ ਆਦਿ 
ਤਾਂ ਵਿਚ ਵਿਧਫਾ ਵਿਆਹ ਦੀ ਰਸਮ ਆਮ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਹੈ। ਅਟਵਾਲ, 
'ਜਵਾਸ, ਧਨਕਰ, ਬੈਹਨੀਵਾਲ, ਨੈਕ ਆਦਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੁਝ ਗੋਤ ਹੋਰ 
ਨ ਜੋ ਦੱਖਣ-ਪੁਰਬੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿਚ ਆਮ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। 

ਗੰ.ਪੂੰ. -ਗ. ਟ੍ਰਾ. ਕਾ. 357; ਪੰ. ਕਾਂ. 97 

ਜਟਾਯੂ : ਰਾਮਾਇਣ ਅਨੁਸਾਰ ਇਕ ਪੰਛੀ ਸੀ ਜਿਹੜਾ ਵਿਸ਼ਣੂ 
ਤ ਪੰਛੀ ਗਰੂੜ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਗਿਰਝਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਸੀ। ਪੁਰਾਣਾਂ 
ਮਨੁਸਾਰ ਇਹ ਸਯੇਨੀ ਦੇ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਸੂਰਜ ਦੇ ਰਥਵਾਸੀ ਅਰੁਣ ਦਾ 
ਪੱਤਰ, ਜੈ ਸੰਪਾਤੀ ਦਾ ਭਰਾ ਅਤੇ ਗਿਰਝਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਸੀ। ਇਹ ਦਸਰਥ 
ਤਾ ਮਿੱਤਰ ਅਤੇ ਰਾਮ ਦਾ ਸਹਾਇਕ ਸੀ। ਸੀਤਾਹਰਣ ਸਮੇਂ ਇਸ ਨੇ 
ਰਾਵਣ ਨਾਲ ਪੈਰ ਯੁੱਧ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਰਾਵਣ ਦੇ ਖੜਗ ਨਾਲ ਜਟਾਯੂ 
ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋ ਕੇ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਡਿਗ ਪਿਆ। ਜਦ ਰਾਮਚੰਦਰ ਜੀ ਸੀਤਾ ਦੀ 
ਭਾਲ ਵਿਚ ਫਿਰ ਰਹੇ ਸਨ ਤਾਂ ਇਸ ਨੇ ਸੀਤਾਹਰਣ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਸੁਣਾ 
ਕੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗੇ। ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਕਿਰਿਆ ਕਰਮ 
ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਜੇ ਇਸ ਦੀ.ਆਤਮਾ ਸਵਰਗ ਦੇ ਆਨੰਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ 
ਲਵੇ। ਪੁਰਾਣਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਸ਼ਨੀ ਕੋਲੋਂ ਸੀਤਾ ਨੂੰ 
ਛਡਾਉਣ ਲਈ ਗ੍ਰਹਿਣ ਵਿਚ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਰਥ ਸ਼ਨੀ ਦੀ ਅੱਖ 


ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਸੜ ਗਿਆ, ਪਰ ਜਟਾਯੂ ਨੇ ਡਿਗਦੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਫੜ 


ਕੇ ਬਚਾ ਲਿਆ। ਪਦਮ ਪੁਰਾਣ ਅਨੁਸਾਰ ਦਸ਼ਰਥ ਨੇ ਇਕ ਵਾਰੀ ਕਾਲ 
ਪੈਣ ਕਰਕੇ ਸ਼ਨੀ ਉਤੇ ਧਾਵਾ ਬੋਲ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਅਤੇ ਉਸਦਾ 
ਰਥ ਸਵਰਗ ਤੋਂ ਥੱਲੇ ਸੁੱਟੇ ਗਏ ਤਾਂ ਜਟਾਯੂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਬੋਚ ਲਿਆ। 

ਹ. ਪੁ. -ਮ. ਕੋ: ਹਿੰ. ਮਿ. ਕੋ. 

ਜਟਿੰਗਾ : ਭਾਰਤ ਦੇ ਅਸਾਮ ਗਜ ਦਾ ਇਹ ਇਕ ਦਰਿਆ 
ਹੈ ਜੋ ਉੱਤਰੀ ਕੱਛਾਰ ਪਹਾੜੀਆਂ ਵਿਚ ਹਾਫ਼ਲਾਂਗ ਦੇ ਨੇੜਿਓ ਨਿਕਲਦਾ 
ਹੈ ਅਤੇ ਲ. 60 ਕਿ. ਮੀ. ਲੰਬਾ ਹੈ। ਸੋਮੇ ਤੋਂ ਪੱਛਮ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਦੇ 
ਰੁਖ ਵਗਦਾ ਹੋਇਆ ਬਰਕ ਦਰਿਆ ਵਿਚ ਜਾ ਡਿਗਦਾ ਹੈ। ਮੈਦਾਨਾਂ 
ਵਿਚ ਇਹ ਦਰਿਆ ਚਾਹ ਦੇ ਕਈਆਂ ਬਾਗਾਂ ਦੇ ਨੇੜਿਓ ਦੀ ਲੰਘਦਾ 
ਹੈ। ਵਰਖਾ ਰੁੱਤ ਵੇਲੇ ਕੱਛਾਰ ਪਹਾੜੀਆਂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਬਾਲਾਚਰਾ 
ਸਥਾਨ ਤਕ ਇਸ ਵਿਚ ਇਕ ਛੋਟਾ ਸਟੀਮਰ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਰਿਆ 
ਉਤੇ ਕੋਈ ਵੀ ਪੁਲ ਨਹੀਂ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਦਰਿਆ ਨੂੰ 
ਪੰਜ ਥਾਂ ਬੇੜੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਪਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਇਸ 
ਨੂੰ ਵਪਾਰਕ ਰਸਤੇ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਰਖ਼ਲਾ ਬਾਜ਼ਾਰ 


ਬਾਲਾਚਰਾ ਅਤੇ ਡਾਮਚਰਾ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਇਸ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉਪਰ 


ਸਥਿੱਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਥਾਵਾਂ ਹਨ। 

ਹ. ਪੁੰ. -ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ. 14: 71 

ਜਟਿੰਗਾ ਰਾਮੇਸ਼ਵਰ : ਇਹ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਰਨਾਟਕ ਰਾਜ 
ਵਿਚ ਬੰਗਲੌਰ ਖੰਡ ਦੇ ਚਿਤ੍ਰਦੁਰਗ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਇਕ !057ਮੀ. (3469 
ਫੁੱਟ) ਉੱਚੀ ਯਹਾੜੀ ਹੈ। ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਹੈ ਜਿਥੇਂ 
ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਅਸ਼ੋਕ ਦੇ ਫ਼ੁਰਮਾਨ ਮਿਲੇ ਹਨ। ਇਹ ਪਹਾੜੀ ਲੰਬਾਈ ਦੇ 
ਰੁਖ ਨੂੰ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਸਿਰੇ ਉੱਤੇ ਰਾਮੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਮੰਦਰ 


7 ਜੱਟੂ 
ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਂ ਉਪਰ ਹੀ ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ਪਿਆ ਹੈ। ਮੰਦਰ ਦੀ ਅਜੋਕੀ 
ਇਮਾਰਤ 962ਈ: ਵਿਚ ਖੜ੍ਹੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। 


14550' ਉ. ਵਿਥ.; 76251. ਪੂ. ਲੰਬ. 
ਸਾ ਪੁ. -ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ. 14:72 
: ਇਹ ਇਕ ਰਾਜਪੂਤ ਕਬੀਲਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਤਨਵਰ ਵੀ 


ਉਇ ਆ 
ਉਪਰ ਕਬਜ਼ਾ ਸੀ ਅਤੇ ਹੁਣ ਵੀ ਇਸ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹਿੱਸੇ 
ਵਿਚ ਅਤੇ ਰੋਹਤਾਸ ਤੇ ਜੀਂਦ ਦੇ ਨਾਲ ਲਗਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ 
ਹਨ। ਮਹਾਨ ਚੌਹਾਨ 'ਬਿਸਾਲਦੇਓ`ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਤਨਵਰ ਰਾਜੇ' 
ਅਨੰਗਪਾਲ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਹਰਾਉਣ ਉਪਰੰਤ ਤਨਵਰ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ 
ਜੈਪੁਰ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿਚ ਸ਼ੇਖਾਵਤੀ ਏੇਸ਼ ਵਿਚ ਪੈਂਦੇ ਜਲੋਪਤਨ ਦੇ ਸਥਾਨ 
ਤੇ ਵਸਿਆ। ਇਥੇ ਅਨੰਗਪਾਲ ਦੇ ਬੰਸ ਵਿਚੋਂ ਦਲ ਰਾਮ ਰਾਜ ਕਰਦਾ 
ਸੀ। ਉਸਦੇ ਪੁੱਤਰ ਜੈਰਤ ਨੇ ਤਨਵਰ ਰਾਜ ਨੂੰ ਜੈਪੁਰ ਵਿਚ ਬਾਗੜ ਦੇ 
ਇਲਾਕੇ ਤੱਕ ਫੈਲਾਇਆ। ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਨੂੰ ਅਜੇ ਵੀ ਤਨਵਰਵਤੀ 
ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰ 


` ਵਾਸਤਵ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਰਿਆਣੇ ਦੇ 
ਤਨਵਰ ਤਿੰਨ ਕਬੀਲਿਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਾਨਸ਼ੀਨ 
ਤਿੰਨ ਭਰਾ ਜੱਟੂ, ਰਘੂ ਅਤੇ ਸਤਰੌਲਾ ਹੋਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਜੱਟੂ ਬਾਕੀਆਂ 
ਨਾਲੋਂ ਵੱਡਾ ਸੀ ਅਤੇ ਕਾਫ਼ੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। ਇਸਨੇ ਭਿਵਾਨੀ ਤੋਂ 
ਅਗਰੋਹਾ ਤਕ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਜੱਟੂ ਰੋਹਤਕ ਦੇ ਪਨਵਾਰਾਂ ਦੇ ਜੱਦੀ ਦੁਸ਼ਮਣ 
ਸਨ। ਮਹਿਮ ਦੇ ਟਿੱਬਿਆਂ ਦੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਹੱਦ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤੀ ਹੋਈ 
ਸੀ ਜਿਸਨੁੰ ਅਜੇ ਵੀ ਜੱਟ ਪਨਵਾਰ ਕਾ ਦੌਲਾ ਜਾਂ ਜੱਟੂ ਪਨਵਾਰ ਹੱਦ 
ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਰਨਾਲ ਵਿਚ ਜੱਟੂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਚੌਰਾਨ ਵੀ 
ਦੱਸਦੇ ਹਨ। 


ਜੱਟੂ ਜੈਰਾਤ ਨਾਉਂ ਦੇ ਤਨਵਰ ਦਾ ਬੇਟਾ ਸੀ। ਜਨਮ ਤੋਂ ਹੀ 
ਉਸ ਦੇ ਸਿਰ ਉਪਰ ਜਟਾਂ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਨਾਂ ਜੱਟੂ ਪੈ ਗਿਆ। ਇਸ ਦਾ 
ਪੁੱਤਰ ਸਰਸਾ ਚਲਾ ਗਿਆ ਜਿਥੇ ਇਸਨੇ ਸਿਰੋਹਾ ਰਾਜਪੂਤ ਕੰਵਰਪਾਲ 
ਦੀ ਲੜਕੀ ਨਾਲ ਸ਼ਾਦੀ ਕਰਵਾ ਲਈ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਲੜਕੀ 
ਮਹਾਨ ਪੀਰ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਭੈਣ ਸੀ। ਜੱਟੂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਿੱਧ ਅਤੇ ਹਰਪਾਲ 
ਨੇ ਰਾਜਲੀ ਅਤੇ ਗੁਰਾਨਾ ਪਿੰਡ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੇ 
ਚੌਹਾਨ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੇ ਚੌਹਾਨ ਰਾਇ ਪਿਥੌਰਾ 
ਦੀ ਹਾਰ ਪਿਛੋਂ ਜੱਟਆਂ ਨੇ ਅਗਰੋਹਾ, ਹਾਂਸੀ, ਹਿਸਾਂਰ ਤੇ ਭਿਵਾਨੀ ਉਪਰ 
ਆਪਣਾ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਤਿੰਨਾਂ ਭਰਾਵਾਂ ਜੱਟੂ, ਰਘੂ ਤੇ ਸਤਰੌਲਾ) 
ਨੇ ਹਾਂਸੀ ਦੇ ਪਰਗਨੇ ਨੰ ਤਿੰਨ ਤੱਪਿਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ। ਤਿੰਨਾਂ ਤਪਿਆਂ 
ਦਾ- ਨਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਕ 
ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ, ਉਮਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਤੋਸ਼ਾਮ ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤਾ ਤੇ ਇਸ 
ਪਿਛੋਂ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਦਾ ਨਾਂ ਉਮਰੇਨ ਤਪਾ ਪਿਆ ਅਤੇ ਭਿਵਾਨੀ ਦੇ 
ਇਲਾਕੇ ਨੂੰ ਬਚਵਾਂ ਤਪਾ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਸਿਵਾਨੀ ਵਿਖੇ ਜੱਟੂ ਦੇ 
ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਨੂੰ ਰਾਇ ਦਾ ਖ਼ਿਤਾਬ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਤਲਵੰਡੀ ਵਾਲੇ 
ਨੂੰ ਰਾਣਾ ਅਤੇ ਕੁਲਹੇੜੀ ਵਾਂਲੇ ਨੂੰ ਚੋਧਰੀ ਦਾ ਖ਼ਿਤਾਬ ਮਿਲਿਆ। ਸੰਨ 
1857 ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁਰਾਣੇ ਖ਼ਿਤਾਬ_ਫਿਰ ਧਾਰਨ ਕਰ 
ਲਏ ਪਰ ਹਰਪਾਲ ਜਿੱਟੂ ਦੇ ਇਕ ਪੁੱਤਰ)` ਦੇ ਜਾਨਸ਼ੀਨ ਦੇ. 
ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਪ੍ਰਤਿ ਵਫਾਦਾਰ ਰਹੇ ਪਰ ਜੱਟੂ ਦੇ ਇਕ ਹੇਰ 
ਤੀ ਦੇ ਉੱ ਤਰਾਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਵਿਦਰੋਹ 
ਕਰ | 


ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੱਟੂ, ਰਘੂ ਅਤੇ ਸਤਰੌਲਾ ਆਪੇ ਵਿਚ 
ਵਿਆਹ ਸ਼ਾਦੀਆਂ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਜੱਟੂਆਂ ਵਿਚੋਂ ਅੱਧੇ ਕੁ ਹਿੰਦੂ ਹਨ ਤੇ 
ਬਾਕੀ ਦੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਹਨ। ਗੁੜਗਾਓ' ਦੇ ਜੱਟੂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ 
ਜੱਟੂਸਾਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। __ 
___ਹ. ਪੁ. -ਗਲਾ. ਟ੍ਰਾ. ਕਾ - 323 


_ਜਡਸਨ, ਐਡਵਰਡ ਜੈਨ ਕੈਰਲ : ਇਸ ਲੇਖਕ ਦਾ 
ਜਨਮ 20 ਮਾਰਚ, 1823 ਨੂੰ ਸਟੈਮਫ਼ਰਡ, ਨਿਊਯਾਰਕ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। 
ਇਹ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ' ਅੰਤ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਏ ਬਾਜ਼ਾਰੀ ਨਾਵਲਾਂ ਦਾ 
ਮੋਢੀ ਸੀ। ਆਪਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੇ 
ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਭੈੜੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੇ 
ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੀ ਜਲ ਸੈਨਾ ਦੇ ਕੈਬਿਨ ਬੁਆਇ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। 
ਸੈਮੀਨੋਲ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਭਾਗ ਲੈਣ ਲਈ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਕਰਨ 
ਲਈ 1844 ਦਈ. ਵਿਚ ਇਸਨੇ ਨੌਕਰੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਨੇ 
'ਨਿਕਰਬੋਕਰ ਮੈਗਜ਼ੀਨ' ਲਈ ਕਹਾਣੀਆਂ ਲਿਖੀਆਂ ਅਤੇ 1844 ਈ. 
ਕੀਤੀ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਨਸ਼ਵੀਲ ਜਾ ਕੇ ਇਸ ਨੇ ਇਕ ਸਨਸਨੀਖੇਜ਼ 
ਪਰਚਾ 'ਨੈਡ ਬੰਟਲਾਈਨਜ਼ ਓਨ' ਕਢਿਆ। ਸੰਨ 1849 ਵਿਚ ਇਸਨੇ 
ਨਿਊਯਾਰਕ ਦੇ ਐਸਟਰ ਪਲੇਸ ਵਿਖੇ ਹੋਏ ਦੰਗੇ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ 
ਅਤੇ ਇਕ ਸਾਲ ਲਈ ਕੈਦ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਹ ਨੋ-ਨਥਿੰਗ ਪਾਰਟੀ ਦਾ 
ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਸੀ। ਸੰਨ 1852 ਵਿਚ ਸੇੱਟ ਲੂਈ ਵਿਖੇ ਹੋਏ 
ਚੋਣ ਦੰਗਿਆਂ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਦਾ ਦੇਸ਼ ਇਸ ਤੇ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ। 
ਘਰੇਲੂ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਇਹ ਯੂਨੀਅਨ ਫ਼ੌਜ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਇਆ ਪਰ 
ਸ਼ਰਾਬਖੇਰੀ ਕਾਰਨ 1864 ਈ. ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਬਰਖ਼ਾਸਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ 


ਰਿਆ। ਸੰਨ 1871 ਵਿਚ ਸਟੈਮਫ਼ਰਡ ਜਾ ਕੇ ਇਸ ਨੇ ਕਈ ਕਲਪਿਤ 


“ਕਥਾਵਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਅਤੇ ਇਥੇ ਹੀ 16 ਜੁਲਾਈ, 1886 ਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ 
ਹੋ ਗਈ। 


ਇਸ ਨੇ ਕੋਡੀ ਲਈ ਇਕ ਨਾਟਕ 'ਦੀ ਸ਼ਕਾਊਟਜ ਆਫ਼ ਦੀ 
ਪਲੇਨਜ਼' (1872) ਲਿਖਿਆ, ਜੇ ਉਸ ਦੇ ਜੀਵਨ ਤੇ ਹੀ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ। 
'ਦੀ ਮਿਸਟਰੀਜ਼ ਐਂਡ ਮਿਜ਼ਰੀਜ਼ ਆਫ਼ ਨਿਊਯਾਰਕ' (1848), 'ਨੈੱਡ 
ਬੰਟਲਾਈਨ ਲਾਈਫ਼ ਯਾਰਨ' (1848), 'ਕੋਮਾਚੇਜ ਡਰੀਮ' (1860), 


'ਦੀ ਰੇਜਰ' (1870), 'ਬਫਲੋ ਬਿਲਜ਼ ਫਸਟ ਟ੍ਰਾਇਲ' (1888) ਆਦਿ . 


ਇਸ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਕੁਝ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨ। 

ਹ. ਪੁ. -ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 5: 627 ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 13: 126 

ਜੰਡ ਸਾਹਿਬ : ਜੰਡ ਦਾ ਹਰ ਉਹ ਦਰਖਤ, ਜਿਸ ਹੇਠ ਦਸ 
ਅਸਥਾਨ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਥੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਬਣ ਗਏ ਹਨ। ਅਜਿਹੇ 
ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਕੁਝ ਕੁ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੇਨਾਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 

(1) ਪਿੰਡ ਗੰਮਟੀ ਤੋਂ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਵੱਲ 3.2 ਕਿ. ਮੀ. ਤੇ 
ਉਹ ਜੰਡ ਹੈ, ਜਿਸ ਉਤੇ ਤੁਕਲਾਣੀ ਨਿਵਾਸੀ ਭਾਈ ਰੂਪੇ ਨੇ ਪਾਣੀ ਦਾ 
ਕੂਨ੍ਹਾ ਲਟਕਾਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਖਿੱਚ ਨਾਲ ਦੁਪਹਿਰ ਵੇਲੇ ਡਰੋਲੀ 
ਤੋਂ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸੱਦ ਕੇ ਜੰਡ ਹੇਠ ਬਿਠਾ ਕੇ ਠੰਢਾ 
ਜਲ ਛਕਾਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਥਾਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਹੀਰਾ ਜਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ 
ਬਣਵਾਇਆ ਸੀ। ਸਤਵੰਜਾ ਘੁਮਾਓ ਜ਼ਮੀਨ ਰਿਆਸਤ ਨਾਭਾ ਵੱਲੋਂ 
ਮੁਆਫ਼ ਸੀ। ਰ 

(2) ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਰੂਪਨਗਰ ਵਿਚ ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ`ਤੋਂ 6 ਕਿ. ਮੀ. 
ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਇਕ ਜੰਡ ਹੈ,- ਜਿਸ ਹੇਠ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ 
ਜੀ ਗੜ੍ਹੀ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਠਹਿਰੇ ਸਨ। ਇਥੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ 
ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। 827ਵਿਘੇ ਜ਼ਮੀਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਗੁਰਦੁਆਰੇ 
ਨਾਲ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਵੱਸਦੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਨਾਂ ਵੀ ਜੰਡੂ ਸਾਹਿਬ ਹੋ 
ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਸਧਾਨ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਦੋਰਾਹੇ ਤੋਂ 352 ਕਿ. ਮੀ, 
ਪੂਰਬ ,ਫੱਲ ਹੈ। ਰ 

` (3) ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੁੰਸਆਰਪੁਰ, ਪਿੰਡ ਲਹਿਲੀ ਕਲਾਂ ਤੋਂ ਪੂਰਬ ਵੱਲ 
ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਅਸਥਾਨ ਹੈ। ਇਥੇ ਇਕ ਜੰਡ ਨਾਲ 
_ ਘੋੜਾ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਸੀ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। 


214 


ਇਹ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਤੋਂ 13 ਕੁ ਕਿ. ਮੀ. ਦੱਖਣ ਵੱਲ 
ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ 27 ਕਨਾਲ ਜ਼ਮੀਨ ਹੈ। 

(4) ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਫਰੀਦਕੋਟ ਪਿੰਡ ਥੇਹੜੀ ਤੋਂ ਇਕ ਫ਼ਰਲਾਂਗ ਪੂਰਬ 
ਵੱਲ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਹੈ। ਦਸਮੇਸ਼ ਜੀ ਨੇ 
ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਮੰਜੀ ਸਾਹਿਬ ਹੈ। ਨਾਲ ਹੀ ਸੁੰਦਰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ 
ਹੈ। ਇਸ ਥਾਂ ਬਾਲਕ ਨਾਥ ਜੋਗੀ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਲੈ ਕੇ 
ਮਨ ਸ਼ਾਂਤ ਕੀਤਾ। 


(5) ਪਿੰਡ ਦੇਹਰੀਵਾਲਾ ਕਲਾਂ ਤੋਂ ਡੇਢ ਕੁ ਕਿ. ਮੀ. ਦੱਖਣ ਵੱਲ 
ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਹੈ। ਇਥੇ ਜੰਡ ਹੇਠ ਗੁਰੂ 
ਜੀ ਬਰਾਜੇ ਸਨ। ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਕੋਲ 25 ਘੁਮਾ ਜ਼ਮੀਨ ਗਹਿਣੇ ਲਈ ਹੋਈ 
ਸੀ। ਇਹ ਥਾਂ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਤੋਂ 16 ਕਿ. ਮੀ. ਪੱਛਮ ਵੱਲ 
ਹੈ। 

ਹ.ਪੁ. -ਮ.ਕੇ : 539 

ਜੰਡਾਲੀ : ਧੰਜਾਬ ਦੇ ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਪਾਇਲ ਉਪ- ' 
ਤਹਿਸੀਲ ਵਿਚ ਇਕ ਪਿੰਡ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਇਥੋਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ 
ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਕਰਕੇ ਹੈ। ਇਹ ਪਿੰਡ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਚਾਵਾ ਪਾਇਲ ਤੋਂ _ 
ਲਗਭਗ 9 ਕਿ. ਮੀ. ਦੀ ਦੂਰੀ ਅਤੇ ਘੁੱਢਾ ਪਿੰਡ ਤੋਂ 6 ਕਿ. ਮੀ. ਦੂਰ 


_ਹੈ। ਇਸੇ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ 


ਬਿਰਾਜੇ ਸਨ। ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਨਾਂ ਪਿੰਡ ਵੱਲੋਂ ਕੁਝ ਜ਼ਮੀਨ ਲਗਾਈ ਗਈ 
ਹੈ। ਇਥੇ ਹੀ ਗੁਰੂ ਘਰ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮੀ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਨੇ ਖੂਹ ਵੀ ਲਗਵਾਇਆ 
ਸੀ। ਪਿੰਡ ਪੱਕੀ ਸੜਕ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ 
ਸਕੂਲ ਤੇ ਹੈਲਥ ਸੈਂਟਰ ਵੀ ਹਨ। 

ਹ.ਪੁ. -ਮ. ਕੇ : 539 

ਜੰਡਿਆਲਾ : ਇਹ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਜਲੰਧਰ 
ਦੀ ਫ਼ਿਲੌਰ ਤਹਿਸੀਲ ਦਾ ਇਕ ਪੁਰਾਣਾ ਕਸਬਾ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਕਦੇ 
ਮਿਉਸਪਲ ਨਗਰ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਸੰਨ 1872 ਵਿਚ ਆਬਾਦੀ ਦੇ ਘੱਟ 
ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਤੇ ਨੰਗਰ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਵਿਚ ਕਮੀ ਆ ਜਾਣ ਕਰਕੇ 
ਉਤ ਰੀ ਗਿ ਜਿ ਤਦ 
ਵੀ ਹੈ। 


31534' ਉ ਵਿਥ.; 75237" ਪੂ. ਲੰਬ. 

ਹ. ਪੁ. -ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ. 14 : 55 

ਜੰਡਿਆਲਾ ਗੁਰੂ : ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨਾਲ ਲਗਦੇ 
ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਦੇ ਸਰਹੱਦੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦਾ ਇਹ ਇਕ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ 
ਜੋ ਸ਼ੇਰ ਸ਼ਾਹ ਸੂਰੀ ਮਾਰਗ-1 ਉੱਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਲ. 18 
ਕਿ. ਮੀ. (11ਮੀਲ) ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਪੰਜਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ 
ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸਮਕਾਲੀ ਬਾਬਾ ਹੰਦਾਲ ਜੀ (ਜਿਸਨੇ 
ਸ਼ਾਇਦ ਨਿਰੌਜਨੀਆ ਮਤ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ ਸੀ) ਵੀ ਇਸੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ 
ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਬਾਬਾ ਹੰਦਾਲ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਇਥੇ ਇਕ 
ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਪੱਕਾ ਸਰੋਵਰ ਅੱਜ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। 
ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਹਰ ਸਾਲ ਭਾਰੀ ਮੇਲਾ ਭਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ 


_ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲੱਛਣ ਹੈ ਕਿ ਇਥੇ ਨਿਰੰਤਰ 


ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਾਰਾ ਸਾਲ ਹੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦਾ 
ਅਲਾਪ ਹੁੰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਜਿਓਤੀਸਰ ਨਾਂ ਦਾ ਇਕ 
ਹੋਰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਜੈਨੀਆਂ ਦੇ ਵੀ ਇਜ 
ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਤਿੰਨ ਮੰਦਰ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਇਕ 
ਗੋਲ ਸੜਕ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਸੱਤ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਹਨ। ਇਥੋਂ ਦੇ ਜੈਨੀ ਲੋਕ ਆਮ 


ਕਰਕੇ ਵਪਾਰ ਵਿਚ ਹੀ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਪਿੱਤਲ ਦੇ ਭਾਂਡਿਆਂ 
ਲਈ ਪੰਜਾਬ-ਭਰ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ 
ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਝੋਨਾ ਛੜਨ ਦੇ ਕਈ ਸ਼ੈਲਰ ਲੱਗੇ ਹੋਏ 
ਹਨ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਜਾਰੇ ਬਾਜ਼ਾਰ ਪੱਕੇ ਹਨ। ਲੜਕੇ ਅਤੇ ਲੜਕੀਆਂ ਦੇ 
ਵੱਖ ਵੱਖ ਹਾਇਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਬੇਸਿਕ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ ਸਕੂਲ 
ਵੀ ਹੈ। 

ਗੁਰੂ ਆਕਿਲ ਦਾਸ, ਹਿੰਦਾਲੀ ਮਹੰਤ ਵੀ ਇਸੇ ਹੀ ਜੰਡਿਆਲੇ 
ਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਨਾਲ ਰਲ ਕੇ 
ਸਿੱਖਾਂ ਤੇ ਬਹੁਤ ਜੁਲਮ ਕਰਵਾਂਏ ਸਨ ਅਤੇ ਅਖ਼ੀਰ ਸਿੱਖਾਂ ਹੱਥੋਂ ਹੀ 
ਆਪਣੇ ਕੁਕਰਮਾਂ ਕਾਰਨ ਸੋਧਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। 

ਆਬਾਂਦੀ-19,293 (1991) 

31734" ਉ. ਵਿਥ.; 752" ਪੂ. ਲੰਬ. 

ਹ. ਪੁ. -ਡਿ. ਸੈ. ਹੈਂ. ਬੁ.--ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ; ਮ. ਕੋ. 94; ਰਾਈਜ਼ ਆਫ਼ ਦਾ ਸਿਖ 
ਪਾਵਰ ਇਨ ਦਾ ਪੰਜਾਬ-ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਸੀਤਲ ਰ੍ ਹੈ 

ਜੰਡੋਲਾ : ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਚ ਉੱਤਰੀ-ਪੱਛਮੀ ਸੀਮਾ ਪ੍ਰਾਂਤ 
ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਟੈਂਕ ਜੈਮ ਨਦੀ ਦੇ ਸੱਜੇ ਕੰਢੇ ਵੱਸਿਆ ਹੋਇਆ 
ਹੈ। 

32 20' ਉ. ਵਿਥ.; 707 9' ਪੂ. ਲੰਬ. 

ਹ_ਪੁ. -ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ. 14:55 ' 
ਉਤਪਤੀ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕਿਰਿਆ ਵਿਧੀ) ਹੈ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ 
ਜਿਉਂਦੇ ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਤਿਰੂਪ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਦੀਆਂ ਤੱਕ 
ਤਜਰਬੇ ਕਰਨ ਅਤੇ ਨਿਰੀਖਣ ਤੋਂ ਇਹ ਸਿੱਧ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਜਿਉਂਦੇ 
ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਵਰਗੇ ਹੀ ਦੂਜੇ ਜੀਵਾਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸਿੱਧਾਂਤ 
ਨੂੰ 'ਜੀਵੇਂ-ਜੀਵ ਉਤਪਤੀ' ਜਾਂ “ਜਾਤੀ ਦੀ ਜਣਨਿਕ ਨਿਰੰਤਰਤਾ' ਕਹਿੰਦੇ 
ਹਨ। ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਤੋਂ ਵਿਰਸੇ ਵਿਚ ਜੋ ਗੁਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ 
ਹਨ, ਉਸ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਬਿਰਤਾਂਤ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। _ - 

_'ਲਿੰਗੀ ਜੀਵਨ-ਬਿਰਤਾਂਤ 

ਮਨੁੱਖ ਵਿਚ ਜੀਵਨ 'ਚੱਕਰ=-ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ-ਬਿਰਤਾਂਤ ਦਾ 
ਸਾਧਾਰਣ ਜਿਹਾ ਪਹਿਲੂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ: ਨਰ ਅਤੇ ਮਾਦਾ, ਦੋਨਾਂ ਦੇ 
ਬਾਲਗਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਯੁਗਮਿਤ ਜਣਨ ਗਲੈਂਡ ਪਿਤਾਲੂ ਅਤੇ 
ਅੰਡਕੋਸ਼) ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਗਲੈਂਡ ਸ਼ੁਕ੍ਹਾਣੂ ਅਤੇ ਅੰਤ ਸੈੱਲ ਬਣਾਉਂਦੇ 
ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਅਗਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦਾ ਵੰਸ਼ਿਕ ਢਾਂਚਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦੇਨੋਂ 
ਮਾਪਿਆਂ ਦੇ ਜਣਨ-ਸੈੱਲਾਂ ਦੇ ਮਿਲਣ ਨਾਲ ਜ਼ਾਈਗੋਟ ਬਣਦਾ ਹੈ। 
ਜ਼ਾਈਗੇਟ ਨਿਸ਼ੇਚਿਤ ਅੰਡਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ -ਬੜੀ ਜਲਦੀ ,ਕਈ 
ਤਕਦੀਲੀਆਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨਹਾਂਦਾਂਮ੬ਧਐਨ ਕਰੂਣ-ਵਿਗਿਆਨ 
ਹੇਠਾਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 


ਸੰਖੇਪ ਤੌਰ ਤੇ ਇਹ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ।ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਨ, ਜ਼ਾਈਗੋਟ 
ਵਾਰ ਵਾਰ ਵੰਡੀਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੈੱਲਾਂ ਦੀ ਇਕ ਖੇਖਲੀ ਗੇਂਦ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ 
ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਬਲਾਂਸਟ੍ੇਲਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਤਰਲ ਨਾਲ 
ਭਰਿਆ ਬਲਾਸਟੁਲਾ_ ਜਿਸ ਨੂੰ ਥਣਧਾਰੀਆਂ ਵਿਚ ਬਲਾਸਟੋਸਿਸਟ 
ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ) ਬੱਚੇਦਾਨੀ ਵਿਚ ਜਾਂ ਅੰਡਕੋਸ਼ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਤੱਕ ਜਾਣ ਵਾਲੀ 


ਨਲੀਂ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੱਚੇਦਾਨੀ ਦੀ ਦੀਵਾਰ 


(ਭਿੱਤੀ ਜਾਂ ਇਸਦੇ ਬਰਾਬਰ ਦੀ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਥਾਂ) ਨਾਲ ਜੁੜਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 
ਹੀ ਇਸ ਦਾ ਅੱਗੋਂ ਹੇਰ ਵਿਕਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਜੋੜ (ਜਾਂ ਸੰਪਰਕ) 
ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਬਲਾਸਟੋਸਿਸਟ ਦੇ ਬਾਹਰਲੇ ਸੈੱਲ ਆਪਣੇ 
ਰਿਸਾਉ ਰਾਹੀਂ ਬੱਚੇਦਾਨੀ ਦੀ ਅੰਦਰਲੀ ਤਹਿ ਦੇ ਸੈੱਲਾਂ ਨੂੰ ਖੋਰਦੇ ਹਨ। 


215. 


ਜਣਨ ਸਿਸਟਮ 
ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਬਲਾਸਟੁਲਾ ਹੋਰ ਵੱਡਾ ਹੁੰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ 
ਦੇ ਅੰਦਰ -ਕਈ ਹੋਰ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ 
ਹੁਣ ਇਹ ਗੈਸਟਰੁਲਾ ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 
ਅਖ਼ੀਰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਝਿੱਲੀਆਂ ਵਿਚ ਘਿਰਿਆ ਤਿੰਨ ਤਹਿਆਂ ਵਾਲਾ 
ਭਰੂਣ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਭਰੂਣ ਤੋਂ ਬਾਹਰਲਾ ਟਿਜ਼ੂ ਬੱਚੇਦਾਨੀ ਦੀ ਦੀਵਾਰ 
ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਇਕ ਆਰਜ਼ੀ ਅੰਗ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਔਲ ਕਹਿੰਦੇ 
ਹਨ। ਇਸ ਔਲ ਰਾਹੀਂ ਭਰੂਣ ਅਤੇ ਮਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਬੰਧ 
ਬਣਦਾ ਹੈ। 
ਆਉਣ ਨਾਲ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਝਿੱਲੀਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਭਰੂਣ ਦਾ ਧੁਰਾ ਬਣਦਾ 
ਹੈ। ਇਸ ਧੁਰੇ ਤੋਂ ਨਿਉਰਲ ਟਿਊਬ ਇਸ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਪਈ ਨੋਟੋਕਾਰਡ 
ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇਨਾਂ ਦੇ ਪਾਸਿਆਂ ਤੇ ਮੀਜੋਡਰਮਲ ਸੋਮਾਈਟ ਜਾਂ ਖੰਡ 
ਬਣਦੇ ਹਨ। ਜਰਮ ਤਹਿਆਂ ਦੀਆਂ ਸਥਾਨਕ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਨਾਲ ਅੰਗ 
ਬਣਦੇ ਹਨ। 


ਅੰਡੇ ਦੇ ਨਿਸੇਚਨ ਤੋਂ ਫੇ ਹਫ਼ਤੇ ਬਾਅਦ ਸਾਰੇ ਅੰਗਾਂ ਦੇ ਚਿੰਨ 
'ਬਣ ਚੁੱਕੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿਰਫ਼ ਆਕਾਰ ਵਿਚ ਵਾਧਾ 
ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਨਿਸ਼ੇਚਨ ਤੋਂ ਤਕਰੀਬਨ ਦਸ-ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਵਾਂ 
ਜੀਵ ਸੁਤੰਤਰ ਜੀਵਨ ਬਤੀਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਜਨਮ 
ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਨਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬੱਚਾ ਸ਼ਿਸ਼ੂ, ਬਾਲਪਨ, ਕਿਸ਼ੇਰ ਆਦਿ 
ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਜੀਵ ਦੇ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦੀ ਦਰ 
ਸਿਖ਼ਰ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਕੁਝ ਅੰਗ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵਧਦੇ ਰਹਿੰਦੇ 
ਹਨ) ਤਾਂ ਲਿੰਗੀ-ਪ੍ਰੰਢਤਾ ਦਾ ਸਮਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੈ ਚੁੱਕਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੀਵ 
ਨਵੀਂ ਪੀੜੀ ਦੇ ਮਾਪੇ ਬਣਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ 
ਜ਼ੱਕਰ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰੌਢਤਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬੁੱਢਾਪੇ ਅਤੇ ਮੌਤ ਨਾਲ 
ਕਿਸੇ ਇਕ ਜੀਵ ਦਾ ਜੀਵਨ ਬਿਰਤਾਂਤ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 


ਬਨਸਪਤੀ ਜਗਤ ਵਿਚ ਲਿੰਗੀ ਜੀਵਨ ਚੱਕਰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ` 


ਕੁਝ ਖ਼ਾਸ ਪਹਿਲੂਆਂ ਦਾ ਬਿਆਨ ਕਰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 


ਪਿਤਰੀ _ਸੁਰੱਖਿਆ=-ਮਨੁੱਖ ਵਿਚ ਵੀ ਬਾਕੀ .ਥਣਧਾਰੀ 
ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਵੇਂ ਬਣ ਰਹੇ ਜੀਵ ਨੂੰ ਕਦਮ ਕਦਮ ਤੇ ਪਿਤਰੀ 
ਸੁਰੱਖਿਆ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਨਿਸ਼ੇਚਤ ਅੰਡੇ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ 
ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਆ ਰਹੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸੱਟਾਂ ਵਗੈਰਾਂ 
ਲੱਗਣ ਦਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਡਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਵਕਤ ਇਹ ਮਾਦਾ ਦੀਆਂ 
ਜਣਨ ਨਲੀਆਂ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੀਜ ਵਾਲੇ ਪੌਦਿਆਂ 


ਦੀਵਾਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਬਹੁਤੇ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਬੱਚਾ 
ਉਦੋ ਤੱਕ ਮਾਂ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਤੱਕ-ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ 
ਹਿੱਲਣ ਜੁੱਲਣ ਅਤੇ ਆਹਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ। ਨਵਾਂ 
ਜੀਵ ਅੰਡੇ ਦੀ ਜ਼ਰਦੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਤਿਆਰ ਖ਼ੁਰਾਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ 
ਹੈ। ਉੱਚ ਪੱਧਰੀ ਥਣਧਾਰੀਆਂ ਵਿਚ ਔਲ ਰਾਹੀਂ ਮਾਂ ਦਾ ਭਰੂਣ ਤੱਕ 
ਆਹਾਰ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਲਈ ਸਬੰਧ ਬਣਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਰ 


ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮੁੰਦਰੀ ਘੇੜੇ, ਕੁਝ ਕਰੁਸਟਸ਼ੀਅਨ, ਇਕਾਈਨੋਡਰਮ 
ਆਦਿ ਵਿਚ ਅੰਡ-ਪਾਊਚ, ਗੰਡੋਇਆਂ ਵਿਚ ਕੋਕੂਨ ਬਣਨ ਅਤੇ ਪੰਛੀਆਂ 


ਅਤੇ ਮੱਛੀਆਂ ਵਿਚ ਘਰ ਬਣਾਉਣਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੇਖ-ਭਾਲ ਕਰਨਾ 


ਤਿਸ ਮਿ ਕਿ 
ਦੀ ਪੂਰੀ ਦੇਖ-ਭਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 


ਜਣਨ ਸਿਸਟਮ ਰ 

ਨਾਜ਼ੁਕ ਹਾਲਤਾਂ--ਬਹੁਤੇ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਕੁਝ 
ਨਾਜ਼ੁਕ ਹਾਲਤਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਔਲ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ 
ਵਿਚ ਭਰੂਣ ਦਾ ਬੱਚੇਦਾਨੀ ਦੀ ਭਿੱਤੀ ਨਾਲ ਜੁੜਨਾ, ਕਈ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ 
ਵਿਚ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਕਾਰਜਹੀਣ ਕਾਲ ਦਾ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣਾ, ਕੀੜਿਆਂ ਵਿਚ 
ਸੁਸਤ ਅਵਸਥਾ ਜਾਂ ਪਰਜੀਵੀਆਂ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਉਚਿਤ ਪਰਪੋਸ਼ੀ ਦਾ 
ਮਿਲਣਾ ਆਦਿ ਅਜਿਹੀਆਂ ਨਾਜ਼ੁਕ ਹਾਲਤਾਂ ਹਨ ਜਿਥੇ ਆ ਕੋ ਪ੍ਰਾਣੀ 
ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 


ਲਾਰਵਾ ਅਵਸਬਾਵਾਂ--ਰੀੜ੍ਰਧਾਰੀ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ 
ਜਲ-ਥਲੀ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਬਿਰਤਾਂਤ ਵਿਚ ਇਕ ਹੋਰ ਵਿਭਿੰਨਤਾ 
ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਜ਼ਾਈਗੋਟ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ, 
ਅਣ-ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਇਕ ਸੁਤੰਤਰ 
ਲਾਰਵਾ ਬਣਦਾ'ਹੈ। ਇਹ ਲਾਰਵਾ ਮਾਪਿਆਂ ਤੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਅੱਤਰਾ ਡਿੱਡੂ 
ਅਤੇ ਡੱਡੂਏ ਵਿਚ ਟੈਡਪੋਲ ਅਤੇ ਜਲੀ ਜੀਵਨ ਬਿਤਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ 
ਹੈ। ਕਾਫ਼ੀ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਅਤੇ ਵਧਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਾਇਆ ਬਦਲੀ ਰਾਹੀਂ 
ਇਹ ਬਾਲਗ਼ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਪਰਿਵਰਤਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੰਡੇ ਅਤੇ ਬਾਲਗ 
ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇਕ ਜਾਂ ਜਿਆਦਾ ਲਾਰਵਾ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਬਹੁਤੇ ਸਮੁੰਦਰੀ 
ਰੀੜ੍ਹ ਰਹਿਤ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਆਮ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। 

ਆਰਥਰੋਪੇਡ ਪ੍ਰਾਣੀ (ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਬਾਹਰ ਇਕ ਸੇਖ਼ਤ 
ਬਾਹਰਲਾ ਪਿੰਜਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ) ਕਈ ਲਾਰਵਾ ਜਾਂ ਨਿੰਫ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿਚੋਂ 
ਲੰਘਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹਰੇਕ ਲਾਰਵਾ ਅਵਸਥਾ ਕੁੰਜ ਉਤਾਰਣ ਨਾਲ ਖ਼ਤਮ 
ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉੱਚ ਪੱਧਰੀ ਕੀੜਿਆਂ ਵਿਚ ਕੁੰਜ ਉਤਾਰਣ ਦੌਰਾਨ ਕਈ 
ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਵੀ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਇਕ ਚੁਸਤ 
ਲਾਰਵੇ ਕੈਟਰਪਿਲਰ ਜਾਂ ਗਰੱਬ) ਤੋਂ ਨਿਸ਼ੇਚਨ ਪਿਊਪਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਇਸ 
ਤੋਂ ਪਰਾਂ ਵਾਲਾ ਲਿੰਗੀ ਪ੍ਰੰਢ ਬਾਲਗ ਬਣਦਾ ਹੈ। 

ਕਈ ਪਰਜੀਵੀ ਚਪਟੇ ਵਰਮਾਂ ਵਿਚ ਲਾਰਵਾ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦੀ 
` ਇਕ ਲੜੀ ਚਲਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰੇਕ ਲਾਰਵਾ ਇਕ ਵਖਰੇ ਪਰਪੋਸ਼ੀ ਤੋਂ 
- ਆਹਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਈਆਂ ਵਿਚ ਪੀਡੋਜੈਨਿਸਿਸ ਵੀ ਮਿਲਦਾ 
ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਲਾਰਵੇ ਵਿਚ ਹੀ ਲਿੰਗੀ ਪ੍ਰੰਢਤਾ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 

ਹਰਸੈਫ੍ਰੋਡਿਟਿਜ਼ਮ--ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਅਤੇ. ਪੌਦਿਆਂ ਦੋਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਹੀ 
ਜੀਵ ਵਿਚ ਹੀ` ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਬਹੁਤਿਆਂ ਵਿਚ 


ਸਵੈ-ਨਿਸ਼ੇਚਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਕਈ ਸਨੇਲ ਅਤੇ ਦੋ ਵਾਲਵੀ ਮੌਲਸਕਾਂ _ 


`ਵਿਚ ਇਕੋ ਹਰਮੈਫ੍ਰੋਡਿਟਿਕ ਗਲੈਂਡ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਫ਼ਾਲੀਕਲਾਂ ਵਿਚ 
ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ੁਕਰਾਣੂ ਅਤੇ ਫਿਰ ਅੰਡੇ ਬਣਦੇ ਹਨ। 

ਨਿਸ਼ੇਚਨ ਰਹਿਤ ਉਤਪਤੀ--ਇਹ ਤਰੀਕਾ ਬਹੁਤਾ ਕਰਕੇ 
ਰੀੜ੍ਹ ਰਹਿਤ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਜਿਥੇ ਅੰਡਾ ਸ਼ੁਰ੍ਾਾਣੂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ 
ਹੀ ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰੋਟੀਫ਼ਰਾਂ ਅਤੇ ਜਲ-ਪਿੱਸੂਆਂ ਵਿਚ 
ਗਰਮੀਆਂ ਵਿਚ ਨਿਸ਼ੇਚਨ ਰਹਿਤ ਉਤਪਤੀ ਰਾਹੀਂ ਜਣਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ 
ਸਰਦੀਆਂ ਅਤੇ ਅੰਣਅਨੁਕੂਲ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਅੰਡਿਆਂ ਦਾ 
ਨਿਸ਼ੇਚਨ ਹੋਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਆਰਾਮ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵੀ 
ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। 

ਅਲਿੰਗੀ ਜਣਨ 

ਇਕ-ਸੈੱਲੀ ਜੀਵ--ਇਕ ਸੈੱਲ ਵਾਲੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਜਣਨ 
ਸੈੱਲ ਵਿਭਾਜਨ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਇਕ-ਸੈੱਲੀ ਜੀਵਾਂ 
ਵਿਚ ਲਿੰਗੀ ਜਣਨ ਹੁੰਦਾ ਵੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਇਸ ਦਾ ਮਕਸਦ ਜ਼ਰੂਰੀ ਜੀਵਾਂ 
ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਵਾਧਾ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਸਗੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਨਿਸ਼ੇਚਨ 
ਦਾ ਕੰਮ ਵੌਸ਼ਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 


_ 26 


ਬਹੁ-ਸੈੱਲੀ ਪੋਦੇ--ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਅਲਿੰਗੀ ਜਣਨ ਦੋ ਤਰੀਕਿਆਂ 
ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਕ ਕਿਸਮ ਤਾਂ ਬੀਜਾਣੂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦਾ ਅਲਿੰਗੀ ਜਣਨ 
ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਸਪੋਰ (ਬੀਜਾਣੂ) ਬਣਦੇ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਸਿੱਧੇ ਹੀ 
ਗੈਮੀਟੇਫਾਈਟ ਪੰਦਿਆਂ ਵਿਚ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 


_ਦੂਜਾ ਤਰੀਕਾ ਕਾਇਆ ਪ੍ਰਜਣਨ ਦਾ ਹੈ। ਵੈਸਕੁਲਰ ਪੌਦਿਆਂ 
ਤਰੀਕਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਹਿੱਸੇ ਕੁਝ ਖ਼ਾਸ ਰਾਖਵੇਂ ਸੈੱਲਾਂ ਤੋਂ 
ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਰਾਖਵੇਂ ਸੈੱਲ ਖ਼ਾਸ ਟਿਜ਼ੂ ਗਰੁੱਪਾਂ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਹੁੰਦੇ 
ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਭਾਜਨਯੋਗ ਟਿਸ਼ੂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਨਾਲ ਵੈਸਕੁਲਰ 
ਪੌਦਿਆਂ ਵਿਚ ਅਲਿੰਗੀ ਜਣਨ ਜੈਮੀ ਰਾਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਜੈਮੀ 
ਬਿਲਕੁਲ ਵੱਖਰੇ ਟਿਸ਼ੂ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। 

ਬਹੁ-ਸੈੱਲੀ ਪ੍ਰਾਣੀ--ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਅਲਿੰਗੀ ਜਣਨ ਕਈ 
ਤਰੀਕਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਡੰਡੀ ਰਹਿਤ ਕਾਲੋਨੀਅਲ ਕਿਸਮਾਂ ਜਿਵੇਂ 
ਸਪੰਜ, ਸੀਲੈਂਟਰੇਟ, ਪਾਲਿਪ ਅਤੇ ਟਿਊਨਿਕੇਟ ਆਦਿ ਵਿਚ ਟਹਿਣੀਆਂ, 
ਸਟੋਲਾਨ ਜਾਂ ਬਡਿੰਗ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਜਣਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਨਿਮਨ ਪੱਧਰ 
ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਕੁਝ ਰਾਖਵੇਂ ਸੈੱਲਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਦੂਜੇ ਸੈੱਲ ਵੀ 
ਆਪਣੀ ਖ਼ਾਸੀਅਤ ਛੱਡ ਕੇ ਨਵਾਂ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਪਾ 
ਸਕਦੇ ਹਨ। ਐਨੇਲਿਡਾਂ ਅਤੇ ਚਪਟੇ ਵਰਮਾਂ ਵਿਚ ਜਣਨ ਆੰਡੇਖੰਡਨ 
ਰਾਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਾਖਵੇਂ ਸੈੱਲਾਂ ਨੂੰ ਨੀਓਬਲਾਸਟ ਕਹਿੰਦੇ 
ਹਨ। ਜੇ ਪ੍ਰਾਣੀ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਕੋਈ ਅੰਗ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖ਼ਰਾਬ ਹੋ ਜਾਵੇ 
ਜਾਂ ਕਟ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਰਾਖਵੇਂ ਸੈੱਲ ਪੁਨਰ ਜਣਨ ਰਾਹੀਂ ਉਸ ਹਿੱਸੇ 
ਨੂੰ ਮੁੜਕੇ ਬਣਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। 

ਕੁਝ ਰੀੜ੍ਹ ਰਹਿਤ ਗਰੁੱਪਾਂ ਵਿਚ ਅਲਿੰਗੀ ਜਣਨ ਕੁਝ ਸੁਰੱਖਿਅਤ 
ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਅਣਅਨੁਕੂਲੇ 
ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜੈਮਿਊਲ ਅਤੇ ਸਟੈਟੋਬਲਾਸਟ ਸੈੱਲ 
ਦੇ ਗੱਰੁਪ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਕਾਰਜਹੀਣ ਹਾਲਤਾਂ ਕੱਟ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। 
ਨਰ ਦੇ ਜਣਨ-ਅੰਗ 

ਨਰ ਦੇ ਬਾਹਰਲੇ ਜਣਨ ਅੰਗਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਨਰ-ਇੰਦਰੀ ਮੈਥੁਨ 

ਅੰਗ) ਅਤੇ ਪਤਾਲੂ ਪੋਟਲੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਪਤਾਲੂ ਪੋਟਲੀ ਦੇ ਅੰਦਰ 
ਪਤਾਲੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ੁਕਰਾਣੂ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸ਼ੁਕਰਾਣੂ ਇਕ 
ਵਲਦਾਰ, ਨਲੀਨੁਮਾ ਅੰਗ ਐਪੀਡਿਡੀਮਿਸ ਵਿਚ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। 
ਇਹ ਐਪੀਡਿਡੀਮਿਸ ਪਤਾਲੂ ਦੀ ਸਤ੍ਹਾ ਨਾਲ ਲੱਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ 
ਵਿਚੋਂ ਸ਼ੁਕਰਾਣੂ ਜਿਰਮ-ਸੈੱਲ ਡਕਟਸ ਡੈਫ਼ਰੈਂਸ ਅਤੇ ਨਰ-ਇੰਦਰੀ ਦੇ 
ਮੂਤਰ-ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਲੰਘਦੇ ਹਨ ਜਿਥੋਂ ਇਹ ਮਾਦਾ ਦੇ ਜਣਨ ਟਰੈਕਟ 
ਵਿਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਵੀਰਜ ਥੈਲੀਆਂ ਪ੍ਰਾਸਟੇਟ ਗਲੈਂਡ ਅਤੇ ਕਾਊਪਰ 
ਗਲੈਂਡ ਜਣਨ ਮਾਰਗਾਂ ਵਿਚ ਖੁਲ੍ਹਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਿਸਾਉ, 
ਵੀਰਜ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼ੁਕਾਣੂਆਂ ਦੀ ਆਵਾਜਾਈ 
ਵਿਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਰ 

ਨਰ-ਇੰਦਰੀ--ਇਹ ਇਰੈਕਟਾਈਲ ਟਿਸ਼ੂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਸਿਲਿੰਡਰਾਂ 
ਦੀ ਬਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਉੱਤੇ ਚਮੜੀ ਅਤੇ ਚਮੜੀ ਥਲਵੇਂ ਟਿਜ਼ੂ 
ਦੀ ਤਹਿ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਸਿਲਿੰਡਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਦੇ ਕਾਰਪਸ ਕੈਵਰ 
ਨੋਸਾ ਨਾਲ ਨਾਲ ਤੇ ਤੀਜਾ ਕਾਰਪਸ ਸਪੰਜਿਓਸਮ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੇਠਾਂ 


` ਸਥਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇੰਦਰੀ ਦੇ ਮੁੱਢ ਵਿਚ ਦੋਵੇਂ ਕਾਰਪਸ ਕੈਵਰ-ਨੋਸਾ 


ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਸਿਰੇ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ ਪਿਉਊਬਿਕ ਆਰਕ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਨਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਕਾਰਪਸ ਸਪੰਜਿਓਸਮ ਦਾ ਪਿਛਲਾ ਫੁਲਿਆ 
ਹੋਇਆ ਸਿਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਇਸ ਦਾ ਇਕ ਸਿਰਾ ਵੱਡਾ ਤੇ ਘੰਟੀ-ਨੁਮਾ 
ਫੁੱਲਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਗਲੈਂਸ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਇੰਦਰੀ ਦਾ ਸਿਰਾ 
ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਕਾਰਪਸ ਸਪੰਜਿਓਸਮ ਦੀ ਸਾਰੀ ਲੰਬਾਈ ਦੇ ਅੰਦਰ 


217 


ਮੂਤਰ-ਮਾਰਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਬਾਹਰ ਗਲੈਂਸ ਦੇ ਸਿਰੇ ਤੇ ਇਕ ਚੀਰ 
ਰਾਹੀਂ ਖੁਲ੍ਹਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਾਹਰਲਾ ਦੁਆਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇੰਦਰੀ ਦੇ 
ਹਨ। ਇੰਦਰੀ ਦੀ ਚਮੜੀ ਬਹੂਤ ਢਿਲੀ ਜਿਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਿਰੇ ਦੇ ਨੇੜੇ 
ਇਹ ਇਕ ਤਹਿ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰੀਪਿਊਸ (ਸਪਾਰੂ ਨੂੰ ਢਕਣ 
ਵਾਲਾ ਮਾਸ) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਗਲੈਂਸ ਦੇ ਬਹੁਤੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਢਕਦਾ ਹੈ। 


ਮੈਂਥਨ ਸਮੇਂ ਨਰ ਇੰਦਰੀ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ੁਕਰਾਣੂ ਮਾਦਾ ਦੇ ਜਣਨ ਟਰੈਕਟ 


_ ਪੈਰੀ ਟੋਨੀ ਅਮ 


ਲੀ, 
੧ ਦਾ 
੧੫ 
੯ ੮. ੫.2 ਪਾ 
ਉਸ ਡ 


ਦਿਊਨਿਜਾ ਵੈਜੀਨੋਲਿਸ _`ਪੜਾਲੂ 


ਜਣਨ ਸਿਸਟਮ 


ਹੈ ਜਿਊਕਿ ਦਹ ਫਿੱਤੀਦਾਂ ਉੱਚਾ ਤਪਮਾਨ ਜਰਾ ਬਣਨ ਵਿਚ 
ਰੁਕਾਵਟ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪਤਾਲੂਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਜਿਹੜੀਆਂ ਵਹਿਣੀਆਂ, 
ਨਾੜੀਆਂ ਅਤੇ ਡਕਟਸ ਰੈਫ਼ਰੈਂਸ ਵੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾਲੂ 
ਚੱਡਾ ਨਾਲੀਆਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪੇਟ ਭਿੱਤੀ ਦੀਆਂ ਤਹਿਆਂ ਵੀ ਨਾਲ ਹੀ 
ਦਾ ਕੱਜਣ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਤਾਲੂ-ਪੋਟਲੀ ਦਾ ਤਾਪਮਾਨ ਦੇਹ ਖੋੜ 






ਸੈਪੀ ਤਿਡੀਮਸ 


ਚਿੱਤਰ 1. ਡਾਇਗਰਾਮੈਟਿਕ ਲੰਬਕਾਰੀ ਕਾਟ, ਨਰ ਜਣਨ ਅੰਗਾਂ ਦੇ ਸਬੰਧ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੋਈ। 


ਵਿਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਉਹ ਜਗ੍ਹਾ ਜਿਥੇ ਦਾਖ਼ਲ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਵੱਖ 
ਵੱਖ ਜਾਤੀਆਂ ਵਿਚ ਵੱਖ ਵੱਖ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਘੋੜੇ ਵਿਚ ਇਹ ਬੱਚੇਦਾਨੀ 
ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘ ਕੇ ਸਿੱਧੇ ਬੱਚੇਦਾਨੀ ਵਿਚ ਹੀ ਦਾਖ਼ਲ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ 
ਹਨ, ਗਾਵਾਂ ਮੱਝਾਂ ਅਤੇ -ਭੇਡਾਂ ਵਿਚ ਇਹ ਬੱਚੇਦਾਨੀ ਦੇ ਮੂੰਹ ਦੇ ਸਿਰੇ 
ਤੇ ਹੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਨਰ-ਇੰਦਰੀ ਤੋਂ ਅਤੇ ਬੱਚੇਦਾਨੀ ਦੇ ਮੂੰਹ 
ਤਤ  ਿਿਿਿਿਿ 
ਕਿਹੜਾ ਤਰੀਕਾ ਅਪਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 


ਪਤਾਲੂ ਪੋਟਲੀ--ਇਹ ਚਮੜੀ ਦੀ ਬਣੀ ਇਕ ਪੋਟਲੀ .ਜਾਂ 

ਥੈਲੀ ਜਿਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹਰੇਕ 
ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਇਕ ਪਤਾਲੂ, ਐਪੀਡਿਡੀਮਿਸ ਅਤੇ ਪਤਾਲੂ ਕਾਰਡ ਦਾ ਕੁਝ 
ਹਿੱਸਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪੋਟਲੀ ਦੀ ਚਮੜੀ ਉੱਤੇ ਦੂਰ ਦੂਰ ਸਥਿਤ ਕੁਝ ਵਾਲ 
ਭਰੂਣ ਦੇ ਪਰਿਵਰਧਨ ਸਮੇਂ ਪਤਾਲੂ ਪੋਟਲੀਆਂ ਪੇਟ-ਭਿੱਤੀ ਤੋਂ 

ਇਕ ਜੋੜਾ ਥੈਲੀਆਂ ਜਿਹੇ ਉਭਾਰਾਂ ਦਾ ਉਠਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਤਾਲੂ ਪੇਟ 
ਖੋੜ ਵਿਚ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋ ਕੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਥੈਲੀਆਂ ਵਿਚ ਜਾਂਦੇ 
ਹਨ। ਜੇ ਪਤਾਲੂ, ਪਤਾਲੂ ਪੋਟਲੀ ਵਿਚ ਨਾ ਜਾਣ ਤਾਂ ਪ੍ਰਾਣੀ ਬਾਂਝ ਰਹਿੰਦਾ 


ਤੋਂ ਘੱਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਕਿ ਇਹ ਤਾਪ ਨੂੰ ਨਿਯਮਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਕੰਮ 


ਕਰਦੀ ਹੈ। ੍ 

ਪਤਾਲੂ--ਇਹ ਦੋ ਆਵਸ਼ਕ ਨਰ ਜਣਨ-ਅੰਗ 'ਹਨ। ਹਰੇਕ 
ਪਤਾਲੂ 4-5 ਸੈਂ. ਮੀ. ਲੰਬਾ ਤੇ 2.5 -3 ਸੈਂ. ਮੀ. ਚੌੜਾ ਅਤੇ ਅੰਡਾਕਾਰ 
ਸ਼ਕਲ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹਰੇਕ ਪਤਾਲੂ ਦੁਆਲੇ ਸੰਘਣਾ, ਰੇਸ਼ੇਦਾਰ 
ਕੈਪਸਿਊਲ ਟਿਊਨਿਕਾ ਐਲਬਿਊਜਿਨੀਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਤੋਂ ਪਤਲੀਆਂ 
ਪਤਲੀਆਂ ਭਿੱਤੀਆਂ ਅੰਦਰ ਜਾ ਕੇ ਪਤਾਲੂ ਨੂੰ ਕੋਈ 250 ਦੇ ਲਗਭਗ 
ਛੋਟੇ ਛੋਟੇ ਖਾਨਿਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਰੇਕ ਖਾਨੇ ਵਿਚ 1-3 


ਨਲਕੀਆਂ ਜਾਂ ਸੰਚਾਰ ਨਲਿਕਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਦੀਆਂ ਹਨ। ਸੈਮਨਿਫਰਸ 
ਨਲਿਕਾਵਾਂ ਵਿਚ ਬਣੇ ਸੁਕਾਣੂ ਸਿੱਧੀਆਂ ਅਤੇ ਸੰਚਾਰ ਨਲਕੀਆਂ ਵਿਚੋਂ 
ਲੰਘ ਕੇ 15-20ਹੋਰ ਛੋਟੀਆਂ ਨਿਕਾਸ ਵਹਿਣੀਆਂ ਰਾਹੀਂ, (ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰਾਣੂ 
ਨਿੱਕੀਆਂ ਵਹਿਣੀਆਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ) ਐਪੀਡਿਡੀਮਿਸ ਵਿਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 
ਸ਼ੁਕਰਾਣੂ ਐਪੀਡਿਡੀਮਿਜ ਦੇ ਅਗਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚੋਂ ਜਲਦੀ ਨਾਲ ਗੁਜ਼ਰ ਕੇ 
ਪਿਛਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਥੇ ਹੀ ਇਹ ਪ੍ਰੌਢ 


ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜੈ ਸ਼ੁਕਾਾਣੂ ਸਿੱਧੇ ਹੀ ਪਤਾਲੂਆਂ ਵਿਚੋਂ ਲੈ ਲਏ ਜਾਣ ਭਾਂ __ 


ਇਹ ਨਿਸ਼ੇਚਨ ਕਰਨ ਦੇ ਅਸਮਰੱਥ ਹੁੰਦੈ ਹਨ)। 


ਜਣਨ ਸਿਸਟਮ 
ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਸਿਰ, ਮੱਧ ਪੀਸ ਅਤੇ ਲੰਬੀ ਪੂਛ, ਤਿੰਨ ਹਿੱਸੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। 
ਅਗੇ ਧਕਦੀ ਹੈ। ਇਕ ਆਦਮੀ ਆਪਣੇ ਜਣਨ ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਕੋਈ 
400,000,000,000 ਦੇ ਕਰੀਬ ਸ਼ੁਰ੍ਾਣੂ ਕੱਢਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਵਾਰ ਕੱਢੇ 
ਵੀਰਜ ਵਿਚ ਕਈ ਸੌ ਮਿਲੀਅਨ ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਣੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਜੇ ਨਿਸ਼ੇਚਨ 
ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਇਕ ਸ਼ੁਕਰਾਣੂ ਹੀ ਆਂਡੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦਾਖ਼ਲ ਹੁੰਦਾ 
ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ੁਕਰਾਣੂ ਦੇ ਸਿਰ ਦੇ ਨਿਊਕਲੀਅਸ ਵਿਚ ਹੀ ਪਿਤਾ ਵਾਲਾ 
ਸਾਰਾ ਵੈਸ਼ਿਕ ਮਾਦਾ ਸਿਮਟਿਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 


ਸਿਰਾ ਦੀ ਵਿਰਕ ਰਤ ਇਤ 
ਟਿਸ਼ੂ ਦੇ ਸੈੱਲ ਨਰ ਲਿੰਗ ਹਾਰਮੋਨ ਰਿਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਵੇਖੋ ਹਾਰਮੋਨ)। 


ਐਪੀਡਿਡੀਮਿਸ--ਇਹ ਪਤਾਲੂ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਪਾਸੇ ਤੇ ਸਥਿਤ 
ਇਤ ਹੀ ਤਰ ਰਹੀ ਹੈ ਉਪਰ ਸਿਤ ਬਿਹ 
ਵੱਡੀ ਹੋਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਸਿਰ ਕਹਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਹੇਠਲਾ ਸਿਰਾ 
ਛੋਟਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ 'ਪੂਛ' ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਐਪੀਡਿਡੀਮਿਸ ਤਕਰੀਬਨ 
4.5 ਤੋਂ 6ਮੀ. ਲੰਬੀ ਨਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸ਼ੁਕ੍ਹਾਣੂ 
ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਖ਼ਿਆਲ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦੀ ਅੰਦਰਲੀ ਤਹਿ ਇਕ 
ਰਿਸਾਉ ਕੱਢਦੀ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਸ਼ੁਕਾਾਣੂ ਨੂੰ ਆਹਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। 
ਡਕਟਸ ਡੈਫ਼ਰੈਂਸ--ਇਸ ਨੂੰ ਵਾਸ ਡੇਫਰੈਂਸ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ 
ਅਤੇ ਇਹ ਐਪੀਡਿਡੀਮਿਸ ਦੀ ਨਲੀ ਨਾਲ ਹੀ ਨਿਰੰਤਰ ਚਲਦੀ ਹੈ। 
ਇਹ ਉਸ ਦੇ ਪੂਛ ਵਾਲੇ ਸਿਰੇ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਸਟੇਟ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਪਾਸੇ ਤੱਕ ਜਾਂਦੀ 
ਹੈ ਜਿਥੇ ਇਹ ਵੀਰਜ ਖੈਲੀ ਫੀ ਵਹਿਣੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਛੁੱਟਣ ਨਿਕਾਸ 
ਵਹਿਣੀ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਂਸਟੇਟ ਕੋਲ ਦੋਨੋਂ ਪਾਸਿਆਂ ਦੀਆਂ ਵਾਸ 
ਡੈਫ਼ਰੈਂਸ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। __ 
__ ਵੀਰਜ ਥੈਲੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਡਕਟਸ ਤੈਫ਼ਰੈਂਸ ਚੌੜੀ ਹੋ ਕੇ ਡਕਟਸ 
_ਡੈਫ਼ਰੈਂਸ ਦਾ ਐਪੂਲਾ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਲਿਊਮੈਨ ਦੀਆਂ ਬਾਹਰ 
ਵੱਲ ਕਈ ਜੇਬਾਂ ਜਿਹੀਆਂ ਬਣੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨੇ। ਵੀਰਜ ਨਿਕਲਣ 


ਦਿ 


ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 
ਵੀਰਜ-ਬੈਲੀ ਅਤੇ ਛੁੱਟਣ ਨਿਕਾਸ-ਵਹਿਣੀ--ਇਹ ਡਕਟਸ 
ਤੈਫ਼ਰੈਂਸ ਦੇ ਦੇ ਥੈਲੀਆਂ ਵਰਗੇ ਉਪ-ਅੰਗ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ 


ਪਾਸਿਆਂ ਤੇ ਸਮਾਂਤਰ ਪਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮੂਤਰ-ਮਸਾਨੇ ਦੇ ਪਿਛਲੇ 


ਪਾਸੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਹਰੇਕ ਬੈਲੀ ਤਕਰੀਬਨ 10-12 ਸੈਂ. ਮੀ. 
ਲੰਬੀ. ਪਤਲੀ ਭਿੱਤੀ ਵਾਲੀ ਨਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਉੱਤੇ 
ਲਿਪਟੀ ਪਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮੁੱਖ ਨਲੀ ਵਿਚੋਂ ਅਨੇਕਾਂ ਡਾਈਵਰਟੀਕੁਲਾ 
ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ। ਵੀਰਜ ਥੈਲੀ ਦੀ ਨਿਕਾਸ ਵਹਿਣੀ ਹਰੇਕ ਪਾਸੇ ਤੇ 
ਸਿ ਰਾ ਤਾ ਹਾਰ 
ਹੈ।ਇਹ ਦੋਨੋਂ ਛੁੱਟਣ ਨਿਕਾਸ ਵਹਿਣੀਆਂ, ਪਤਲੀ ਭਿੱਤੀ ਵਾਲੀਆਂ 
ਨ ਪ੍ਰਾਸਟੇਟ ਗਲੈਂਡ ਵਿਚੋਂ ਨਾਲ ਨਾਲ ਲੰਘਦੀਆਂ 
_ ਹੋਈਆਂ ਮੂਤਰ-ਮਾਰਗ ਵਿਚ ਖੁਲ੍ਹ ਦੀਆਂ ਹਨ। 
ਪ੍ਰਾਸਟੇਟ--ਇਹ ਮੂਤਰ ਮਸਾਨੇ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਸਥਿਤ ਗਲੈਂਡ ਹੈ। 
ਹਨ। ਇਹ ਗਲੈਂਡ ਮੀਨਾਰ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਇਹ ਇਕ ਸੰਘਣੇ 
ਰੇਸ਼ੇਦਾਰ ਕੈਪਸਿਊਲ ਵਿਚ ਲਿਪਟੇ ਗਲੈਂਡਦਾਰ ਟਿਜ਼ੂ ਦੀ ਬਣੀ ਹੁੰਦੀ 
ਹੈ। ਸੂਖ਼ਮਦਰਸ਼ੀ ਹੇਠਾਂ ਦੇਖਿਆਂ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ 30-50 


2168 


ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਗਲੈਂਡਾਂ ਦੀ ਬਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਹੜੀਆਂ 16-20 ਸੂਖ਼ਮ 
ਨਿਕਾਸ ਵਹਿਣੀਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜਦੀਆਂ ਹਨ। ਪ੍ਰਾਸਟੈਟਿਕ ਮੂਤਰ-ਮਾਰਗ 
ਵਿਚ ਖੁਲ੍ਹਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਦਾ ਰਿਸਾਉ ਪਤਲਾ, ਦੁਧੀਆ ਰੰਗ ਦਾ, 
ਹਲਕਾ ਖਾਰਾ ਤੇ ਇਕ ਖ਼ਾਸ ਗੰਧ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬਿਰਧ ਅਵਸਥਾ 
ਵਿਚ ਇਹ ਗਲੈਂਡ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵੱਡੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ 
ਪਿਸ਼ਾਬ ਦੀ ਤਕਲੀਫ਼ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। 

ਕਾਊਪਰ ਗਲੈਂਡ--ਇਹ ਗਲੈਂਡਾਂ ਮੂਤਰ-ਮਾਰਗ ਦੇ ਹਰੇਕ 
ਪਾਸੇ ਮੂਤਰ ਫ਼ਰਾਮ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ 
ਵਿਆਜ ਤਕਰੀਬਨ 5 ਮਿ. ਮੀ. ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਨਿਕਾਸ 
ਵਹਿਣੀਆਂ ਮੂਤਰ-ਮਾਰਗ ਵਿਚ ਖੁਲ੍ਹਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਇਕ ਲੇਸਦਾਰ 
ਰਿਸਾਉ ਕੱਢਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਸ ਦਾ ਕੰਮ ਸ਼ਾਇਦ ਚਿਕਨਾ ਕਰਨ ਦਾ 
ਹੈ। 

ਮਾਦਾ ਦੇ ਜਣਨ-ਅੰਗ 

ਬਾਹਰਲੇ--ਮਾਦਾ ਦੇ ਬਾਹਰਲੇ ਜਣਨ-ਅੰਗਾਂ ਵਿਚ ਭਗ 
ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਦੁਆਰ ਦੇ ਪਾਸਿਆਂ ਤੇ ਲੇਬੀਆ ਮੇਜਰਾ ਹੁੰਦੇ 
ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਉੱਪਰ ਵਿਰਲੇ ਵਿਰਲੇ ਵਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੇ ਮੱਧ ਲਾਈਨ 
ਤੇ ਆਪਸ ਵਿਚ ਜੁੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਾਕੀ ਦੇ ਬਾਹਰਲੇ 
ਜਣਨ-ਅੰਗ ਇੰ ੮ ਹੇਠ ਲੁਕੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। 


ਮਿਤਰ ਤੇ ਸਦੀ ਗੀ ਥੀ 
ਮੇਜਰਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਚਮੜੀ ਦੀਆਂ ਲਟਕਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਦੋ ਪਰਤਾਂ 
ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੇਬੀਆ ਮਾਈਨੋਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ 


_ਵਿਚਕਾਰ ਇਕ ਅੰਡਾਕਾਰ ਆਕਾਰ ਦਾ ਦਬਿਆ ਹੋਇਆ ਡੂੰਘ ਹੁੰਦਾ 


ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਵੈਸਟਿਬਿਊਲ ਦੁਆਰ) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਅਗਲੇ ਪਾਸੇ ਵੱਲ 
ਇਹ ਚਮੜੀ ਦੀ ਇਕ ਪਤਲੀ ਜਿਹੀ ਪਰਤ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਨੂੰ 
ਸਪਾਰੂ ਨੂੰ ਢਕਣ ਵਾਲਾ ਮਾਸ ਜਾਂ ਪ੍ਰੀਪਿਊਸ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜਿਸ 
ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਕਲਾਈਟੇਰਿਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵੈਸਟਿਬਿਊਲ ਦੇ ਹੇਠਾਂ 
ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚ ਖੁਲ੍ਹਦਾ ਹੋਇਆ, ਮੂਤਰ-ਮਾਰਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਹੜਾ 
ਮੂਤਰ ਮਸਾਨੇ ਦਾ ਰਸਤਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਯੋਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਹੜੇ ਰੇਸ਼ੇਦਾਰ 
ਪੱਠਿਆਂ ਦੀ ਬਣੀ ਇਕ ਨਲੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਮੈਥੁਨ ਸਮੇਂ ਨਰ ਇੰਦਰੀ 
ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਕੁਆਰੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਦੀ ਯੋਨੀ ਦਾ ਰਸਤਾ ਇਕ 
ਬਲਗਮੀ ਝਿੱਲੀ, ਕੁਆਰਪਤ ਜਾਂ ਕੁਆਰ ਝਿੱਲੀ ਰਾਹੀਂ ਤੰਗ ਹੋਇਆ 
ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 


ਅੰਦਰਲੇ _ਜਣਨ-ਅੰਗ--ਅੰਦਰਲੇ ਜਣਨ ਅੰਗਾਂ ਵਿਚ 
ਅੰਡਕੋਸ਼ ਅਤੇ ਨਲੀ-ਆਕਾਰ ਦੇ ਅੰਗ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਯੋਨੀ ਦੇ 
ਅੰਡਜੈੱਲ ਬਣਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਮਹੀਨਾਵਾਰ ਇਕ ਇਕ ਕਰਕੇ ਫ਼ੁੱਟਦੇ 
ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਅੰਡਕੋਸ਼ਾਂ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਨਾਲ ਸੱਜੀ ਅਤੇ ਖੱਬੀ 
ਅੰਡ-ਨਿਕਾਸ ਵਹਿਣੀ ਵਿਚ ਅੰਡਾਣੂ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੀ. ਹੈ। ਜੇ ਭੋਗ (ਜਾਂ 
ਮੈਥੁਨ) ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਅੰਡਾਣੂ ਦਾ ਇਕ ਸ਼ੁਕ੍ਹਾਣੂ ਰਾਹੀਂ ਨਿਸ਼ੇਚਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ 
ਹੈ, ਜੇ ਅੰਡ ਨਿਕਾਸ ਵਹਿਣੀ ਦੇ ਉਪਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕੇ ਹੁੰਦੇ 
ਹਨ। ਇਹ ਨਿਸ਼ੇਚਿਤ ਅੰਡਾ ਫਿਰ ਇਸ ਵਹਿਣੀ ਰਾਹੀਂ ਹੇਠਾਂ ਬੱਚੇਦਾਨੀ 
ਦੀ ਖੋੜ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਥੇ ਇਹ ਬੱਚੇਦਾਨੀ ਦੀ ਭਿੱਤੀ ਨਾਲ 
ਜੁੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਨਮ ਤੱਕ ਆਹਾਰ ਲੈਂਦਾ ਤੇ ਵਿਕਸਿਤ ਹੁੰਦਾ 
ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਬੱਚੇਦਾਨੀ ਦਾ ਹੇਠਲਾ ਸਿਰਾ ਯੋਨੀ ਦੇ ਉਪਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਤੱਕ 
ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਬੱਚੇਦਾਨੀ ਦੀ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਗਰਦਨ ਅਤੇ ਯੋਨੀ ਮਿਲਕੇ 


219 


ਦੀ ਰੀ ਰਿ ਤੇ 
ਬੱਚਾ ਬਾਹਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। 


ਉਇ ਚ ਨ 
ਅੰਡਕੋਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ (ਪੰਛੀਆਂ ਵਿਚ ਸਿਰਫ਼ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਦਾ ਅੰਡਕੋਸ਼ ਹੀ 
ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ)। ਹਰੇਕ ਅੰਡਕੋਸ਼ ਇਕ ਵੱਡੇ ਬਦਾਮ ਜਿਨ੍ਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ 


ਅੰਡ=-ਨਿਕਾਸ` ਵਹਿਣੀ 
ਅੰਰਕੋਸੂ ਲਿਗਾਮੈਂਟ 






ਜਣਨ ਸਿਸਟਮ 
ਨਿਕਲਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਫ਼ਾਲੀਕਲ ਦੇ ਸੈੱਲ ਵੱਡੇ ਹੋ ਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਤਰਲ 
ਨਾਲ ਭਰੀ ਥਾਂ ਨੂੰ ਭਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਇਸ ਫ਼ਾਲੀਕਲ ਨੂੰ ਕਾਰਪਸ 
ਲਿਊਟੀਅਮ ਜਾਂ ਪੀਲੀ ਬਾਡੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਮਾਦਾ ਗਰਭਵਤੀ ਹੋ 
ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਕਾਰਪਸ ਲਿਊਟੀਅਮ ਸਾਰੇ ਸਮੇਂ ਜਾਂ ਗਰਭ-ਕਾਲ ਦੇ 
ਸ਼ੁਰੂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਘੜੀ, ਔਰਤ) ਤੱਕ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਜੇ ਗਰਭ ਨਾ ਹੋਵੇ 


ਨ ਮਾ ਤਰ 


"ਚਿੱਤਰ 2 : ਡਾਇਗਰਾਮੈਟਿਕ ਲੰਬਕਾਰੀ ਕਾਟ, ਔਰਤ ਦੇ ਜਣਨ ਅੰਗ 


` ਜਿਸ ਦੀ ਬਾਹਰਲੀ ਤਹਿ ਤੇ ਝੁਰੜੀਆਂ ਪਈਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ 
ਦੀ ਸੜ੍ਹਾ ਕਿਊਬਾਇਡ ਸੈੱਲਾਂ ਦੀ ਇਕ ਤਹਿ, ਜਣਨ-ਐਪੀਬੀਲੀਅਮ 
ਰਾਹੀਂ ਢੱਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸੜ੍ਹਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸੂਖ਼ਮ ਅੰਡਸੈੱਲ 
ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਪ੍ਰੋਢ ਹੋਣ ਤੱਕ ਸਿੱਥਲ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। 
ਹਰੇਕ ਦੁਆਲੇ ਚਪਟੇ ਹੋਏ ਪੋਟਲੀ-ਸੈੱਲਾਂ ਦੀ ਤਹਿ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅੰਡਾਣੂ 
ਆਪਣੀ ਤਹਿ ਸਮੇਤ, ਮੁਢਲਾ ਫ਼ਾਲੀਕਲ ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਜਵਾਨ 


ਬਾਲਗ) ਮਾਦਾ ਦੇ ਹਰੇਕ ਅੰਡਕੋਸ਼ ਫਿਚ ਕੋਈ 200,000ਦੇ ਲਗਭਗ 


ਅਜਿਹੇ ਫ਼ਾਲੀਕਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ 
ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਮਰ ਵਧਣ ਨਾਲ ਲਗਾਤਾਰ ਘਟਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। 
ਸਮੇਂ ਸਮੇਂ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਕੁਝ ਫ਼ਾਲੀਕਲ ਵਿਕਸਿਤ ਹੁੰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। 
ਅੰਡਾਣੂ ਦਾ ਵਾਧਾ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਪਰ ਪੋਟਲੀ ਸੈੱਲਾਂ ਦਾ ਵਿਭਾਜਨ ਤੇਜ਼ 
_ ਤੇਜ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਅੰਡਾਣੂ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਇਕ ਮੋਟੀ 
ਸੈੱਲਮਈ ਤਹਿ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪੋਟਲੀ-ਸੈੱਲਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਤਰਲ 
ਇਕੱਠਾ ਹੁੰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਕ ਮੱਧ ਖੋੜ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਵਿਕਸਿਤ 
ਹੁੰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੇ। ਇਸ ਬਣਤਰ ਨੂੰ ਹੁਣ ਗ੍ਰਾਫ਼ੀ ਫਾਲੀਕਲ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। 
ਇਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅੰਡਾਣੂ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਨਾਲ ਲਗਦੇ ਸੈੱਲਾਂ 
ਦੀ ਭਿੱਤੀ ਤੋਂ ਤਰਲ ਵਾਲੀ ਖੋੜ ਤੱਕ ਇਕ ਗੁੰਬਦ ਵਰਗਾ ਵਧਾਅ 
ਬਣਦਾ ਹੈ। ਹਰੇਕ ਅੰਡ ਉਤਸਰਜਨ ਚੱਕਰ ਦੌਰਾਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ 
ਵੱਡਾ ਹੋ ਕੇ ਇਕ ਅੰਡਾਣੂ ਛੱਡਦਾ ਹੈ। ਮਾਹਵਾਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਤੋਂ ਤਕਰੀਬਨ 
14 ਦਿਨ ਬਾਅਦ ਅੰਡਾਣੂਆਂ ਦਾ ਨਿਕਲਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੰਡਾਣੂ 


ਤਾਂ ਇਹ ਟੁੱਟ-ਭੱਜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਿਰਫ਼ ਕਿਸੇ ਖ਼ਾਸ ਸਟੇਜ ਤੇ ਹੀ ਬਹੁਤ 


ਜ਼ਿਆਦਾ ਫਾਲੀਕਲ ਵਿਕਸਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਟੁੱਟ-ਭੱਜ ਜਾਂਦੇ 


ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਟੁੱਟ-ਭਜ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੈੱਲ ਮਾਦਾ ਲਿੰਗ 
ਹਾਰਮੋਨ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਨੰਮ ਸਮੇਂ ਅੰਡਕੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਬਣੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ 
ਮੁਢਏ ਫ਼ਾਲੀਕਲਾਂ ਵਿਚੋਂ ਅਰੜ ਦੇ ਸਾਰੇ ਜਣਨ ਰਾਲ ਦਰਾਨ: ਕੋਈ 
400ਤੋਂ ਵੀ ਘੱਟ ਪ੍ਰੋਢ ਅੰਡਾਣੂ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। 


ਅੰਡ-ਨਿਕਾਸ-ਵਹਿਣੀਆਂ--ਇਹ ਤਕਰੀਬਨ 10-13ਸੈਂ. ਮੀ. 
ਲੰਬੀ ਅਣਇੱਛਤ ਪੱਠਿਆਂ ਦੀ ਬਣੀ ਇਕ ਨਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਹੜੀ 
ਪਾਸਿਆਂ ਫੱਲ ਅੰਡਕੋਸ਼ ਤੋਂ ਬੱਚੇਦਾਨੀ ਤੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਅੰਦਰਲੀ 
ਤਹਿ ਇਕ ਬਹੁਤ ਵਲਦਾਰ ਬਲਗ਼ਮੀ ਝਿੱਲੀ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅੰਡਕੋਸ਼ 
ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਸ ਦਾ ਖੁਲ੍ਹਾ ਸਿਰਾ ਇਕ ਪਤਲੀ ਭਿੱਤੀ ਵਾਲੀ ਪੀਕ ਵਰਗਾਂ 
ਬਣਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਨਫ਼ੰਡੀਬੁਲਮ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ 
ਸਿਰੇ ਤੋਂ ਕਈ ਪਤਲੇ, ਲੰਬੇ ਵਾਧਰੇ ਨਿਕਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 
ਫ਼ਿੰਬਰੀਆਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕਈ ਅੰਡਕੋਸ਼ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੁੰਦੇ 
ਹਨ। ਅੰਡ-ਨਿਕਾਸ ਵਹਿਣੀ ਦਾ ਆਕਾਰ ਅਤੇ ਸਥਿਤੀ ਇਸ ਦੀ 
ਪੇਸ਼ੀਮਈ ਭਿੱਤੀ ਦੇ ਸੁੰਘੜਾਉ ਨਾਲ ਬਦਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਅੰਡ 
ਉਤਸਰਜਨ ਸਮੇਂ ਮਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ 
ਇਸ ਦਾ ਇਨਫੰਡੀਬੁਲਮ ਬਿਲਕੁਲ ਅੰਡਕੋਸ਼ ਦੇ ਨਾਲ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੁੰਦਾ 
ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਡਾਣੂ ਸਿੱਧਾ ਉਸ ਵਿਚ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਵਹਿਣੀ ' 


ਜਣਨ ਸਿਸਟਮ 
ਗਰਭਕੋਸ਼ ਭਿੱਤੀ ਵਿਚੋਂ ਗੁਜ਼ਰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਦੋਂ ਇਸ ਦਾ ਰਸਤਾ ਬਹੁਤ 
ਤੰਗ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 

__ਬੱਚੇਦਾਨੀ--ਆਮ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਬੱਚੇਦਾਨੀ ਆਕਾਰ ਅਤੇ 
ਸ਼ਕਲ ਵਿਚ ਇਕ ਚਪ>ੀ ਹੋਈ ਨਾਸ਼ਪਾਤੀ ਵਰਗੀ ਲਗਦੀ ਹੈ ਜਿਸ 
ਦਾ ਡੰਡੀ ਵਾਲਾ ਸਿਰਾ ਯੋਨੀ ਵੱਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਬਾਡੀ ਨੂੰ ਕਾਂਰਪਸ 
ਯੂਟਰੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਅੱਗੇ ਵੱਲ ਮੁੜੀ ਹੋਈ ਤੇ ਮੂਤਰ ਮਸਾਨੇ ਦੇ 
ਉੱਪਰ ਪਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਭਿੱਤੀ ਮੋਟੀ ਤੇ ਅਛਇੱਛਤ ਪੱਠਿਆਂ 
ਦੀ ਬਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਅੰਦਰਲੀ ਤਹਿ, ਨੂੰ ਐਡਮੀਟਰੀਅਮ 
ਵਹਿਣੀਆਂ ਅਤੇ ਬੱਚੇਦਾਨੀ (ਪਿਛਲੇ ਸਿਰੇ ਤੋਂ ਦਿਸਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ) 
ਕਿ ਵਹਿਣੀ ਦੀ ਨਲੀ ਅਤੇ ਬੱਚੇਦਾਨੀ ਦੀ ਖੋੜ ਦਿਸਦੀ ਹੈ। ਬਿੰਦੂ 





220 


ਔਰਤ ਵਿਚ ਜਣਨ-ਕੰਮ--ਬਚਪਨ ਵਿਚ ਔਰਤ ਦੇ 
ਜਣਨ-ਅੰਗ ਕੋਈ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਪਰ ਅਲ੍ਹੜ ਅਵਸਥਾ (8-12 
ਸਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੇ ਪਿਟੂਈਟਰੀ ਗਲੈਂਡ ਦੇ ਹਾਰਮੋਨਾਂ ਨਾਲ ਅੰਡਕੋਸ਼ 
ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ ਹੇ ਕੇ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਫ਼ਾਲੀਕਲ ਬਣਾਉਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ 
ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਫਿਰ ਓਵੇਰੀਅਨ ਹਾਰਮੋਨ ਰਿਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ 
ਹਾਰਮੋਨ ਲਹੂ ਧਾਰਾ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਜਣਨ ਟਰੈਕਟ ਦੇ ਸਾਰੇ ਹਿੱਸਿਆ 
ਦੇ ਪਰਿਵਰਧਨ ਨੂੰ ਉਤੇਜਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੱਡਲ 
ਪੈਲਵਿਸ, ਛਾਤੀ, ਵਾਲ ਅਤੇ ਚਰਬੀ ਵੀ ਵਧਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 
ਹਾਰਮੋਨਾਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਰਿਸਾਉ ਕਾਰਨ ਬੱਚੇਦਾਨੀ ਦੀ ਅੰਦਰਲੀ ਤਹਿ 


ਵਿਚੋਂ ਲਹੂ ਵਗਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਹਿਲੀ ਮਾਹਵਾਰੀ 


ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 
_ਹਾਰਮੋਨਲ ਕੰਟਰੋਲ ਜਣਨ--ਅੰਗਾਂ ਦਾ ਕੰਮ ਹਾਰਮੋਨਾਂ 
(ਲਹੂ-ਗੇੜ ਵਿਚ ਚੱਕਰ ਕਟਦੇ ਰਸਾਇਣਿਕ ਪਦਾਰਥ) ਰਾਹੀਂ ਕੰਟਰੋਲ 


00464 ਬੰਤ ਅੰਡਨਿਕਾਸ; `68) ਅੰਡਕੋਸ਼ ਵਿਚ ਪ੍ਰੌਢ ਫ਼ਾਲੀਕਲ ਜਿਸ ਦੀ ਬੱਤੀ ਵਿਚ ਅੰਡਜਾੱਲ ਲੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ: 6 ਅੰਡਾਣੂ ਤੇ ਲੀਬਲ ਦੀ 
ਰ ਕਾਟ ਕਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵੱਡਾ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ। 


ਅੰਕਿਤ ਤਹਿ ਅੰਡਾਣੂ ਦਾ ਰਸਤਾ ਅੰਡਕੋਸ਼ ਤੋਂ ਵਹਿਣੀ ਵਿਚੋਂ ਹੁੰਦਾ 
ਬੱਚੇਦਾਨੀ ਤੱਕ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। 


ਲਿਪਤ ਪਲ 
ਉੱਤੇ ਸਿਲੀਆਮਈ ਅਤੇ ਰਿਸਾਵੀ ਸੈੱਲਾਂ ਦੀ ਇਕ ਤਹਿ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 
ਬੱਚੇਦਾਨੀ ਦੁਆਰ ਖੋੜ ਬਲਗਮੀ ਝਿੱਲੀ ਇਕ ਪਰਤ ਰਾਹੀਂ ਤੰਗ ਹੋਈ 
ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਵਿਚ ਅਸੰਖਾਂ ਬਲਗਮ ਰਿਸਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਗਿਲਟੀਆਂ 
ਨ ਰ 

ਨੂ ਜੋੜਕਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਹਾਰਾ ਮਿਲਿਆ ਹੁੰਦ! ਹੋ. ਜਿਹੜੀਆਂ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ 
ਹਿਲਜ਼ਲ ਅਤੇ ਗਰਭ ਸਮੇਂ ਬੱਚੇਦਾਨੀ ਦੇ-ਫੈਲਨ ਵਿਚ ਵੀ ਸਹਾਇਤਾ 
ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। 


ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਵੇਖੋ ਹਾਰਮੇਨ)। 

ਪ੍ਰੰਢਤਾ--ਛੋਟੀ ਉਮਰ 'ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੇ ਜਣਨ-ਅੰਗ ਵੀ 
ਉਸੇ ਦਰ ਨਾਲ ਵਧਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਨਾਲ ਬਾਕੀ ਦਾ ਸਾਰਾ ਸਰੀਰ, ਪਰ 
ਮੁਟਿਆਰ ਉਮਰ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਜਦੋਂ ਜਣਨ ਹਾਰਮੋਨ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ 
ਕਰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਜਣਨ-ਅੰਗ ਬਾਕੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸਰੀਰ ਨਾਲੋਂ ਬਹੁਤ ਜਲਦੀ 
ਵਧਣ ਲਗਦੇ ਹਨ। __ 


ਬੱਚੇ ਦਾ ਪੈਦਾ ਹੋਣਾ 


ਜਣਨ-ਸ਼ਕਤੀ, ਮਾਦਾ--ਮਾਦਾ ਵਿਚ ਜੌਣਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਜਣਨ . 
ਕਿਰਿਆ ਦੌਰਾਨ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਸਟੇਜਾਂ ਤੇ ਕੰਟਰੋਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, (1) 
ਦਿੱਤੇ ਹੋਏ ਅੰਡਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ, (2) ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਨਿਸ਼ੇਚਿਤ ਹੋਏ ਅੰਡੇ, ` 
ਅਤੇ (3) ਨਿਸ਼ੇਚਿਤ ਅੰਡਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਬੱਚੇ ਬਣ ਜਾਂਦੇ 
ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਇਕ ਖਰਗੋਸ਼ 


221 


ਹਰੇਕ ਅੰਡਕੋਸ਼ ਵਿਚੋਂ ਤਕਰੀਬਨ ਪੰਜ ਅੰਡੇ ਛੱਡਦਾ ਹੈ ਪਰ ਜੇ ਇਸ 
ਦਾ ਇਕ ਜਾਂ ਡੇਢ ਅੰਡਕੋਸ਼ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਇਹ ਦਸ ਅੰਡੇ 
ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸੋ ਅੰਡਿਆਂ ਦਾ ਛੱਡਣਾ ਅੰਡਕੋਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਅੰਡਿਆਂ ਦੀ 


ਗਿਣਤੀ ਤੇ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਲਹੂ ਧਾਰਾ ਵਿਚ ਚੱਕਰ ਕਟਦੇ ਸ$ਸ ਹਾਰਮੋਨ _ 


ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਹਰੇਕ ਐਸਟ੍ਰਸ ਵਿਚ ਛੱਡੇ ਅੰਡਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 
ਬੰਸ ਲੱਛਣ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਆਹਾਰ ਅਤੇ ਸਹੀ ਚੇਣ ਨਾਲ ਬਦਲਿਆ 
ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਸਿਰਫ਼ ਕਿਸੇ ਖ਼ਾਸ ਪ੍ਰਜਣਨ ਰੁੱਤ 


ਵਿਚ ਹੀ ਅੰਡੇ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਦਿਨ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਦਾ 


ਵੀ ਇਸ ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। 


`ਦੂਜੀ ਸਟੇਜ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਕਰਕੇ ਅੰਡਾ ਛੱਡਣ ਦੇ ਸਮੇਂ ਅਤੇ 
ਮੈਥੁਨ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚਕਾਰ ਬਹੁਤਾ ਸਬੰਧ ਜੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਅੰਡੇ ਅਤੇ 
ਸ਼ੁਕਰਾਣੂ ਦੇਨਾਂ ਦਾ ਆਯੂਕਾਲ ਮਾਦਾ ਦੇ ਜਣਨ ਟਰੈਕਟ ਵਿਚ ਛੋਟਾ ਹੀ 
ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 

ਤੀਜੀ ਸਟੇਜ- ਉੱਤੇ ਕਈ_ਕਾਰਕਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ 
ਕਿ ਕਈ ਬੀਮਾਰੀਆਂ ਕਰਕੇ ਗਰਭ ਪਾਤ, ਭਰੂਣ ਦੀ ਕੁਰੂਪਤਾ ਜਾਂ ਮੌਤ 
ਅਤੇ ਬੱਚੇਦਾਨੀ ਦੇ ਰਿਸਾਵਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕਰਕੇ ਨਿਸ਼ੇਚਿਤ ਅੰਡਾ 
ਜਲਦੀ ਹੀ ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 

ਨਰ-=ਬਹੁਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਅਭੇ ਕੁਝ ਥਣਧਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਬਾਕੀ 
ਦੇ ਨਰ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਕੋਈ ਖ਼ਾਸ ਜਣਨ ਰੁੱਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਨਰ ਵਿਚ 
ਘੱਟ ਸ਼ੁਕਾਣੂਆਂ ਦੇ ਬਣਨ ਦੇ ਕਈ ਕਾਰਨ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਵਾਰ 
ਬੁਖ਼ਾਰ ਕਾਰਨ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਆਰਜ਼ੀ ਤੌਰ ਤੇ ਘੱਟ ਜਾਂਦੀ 
ਹੈ। ਐਪੀਡਿਡੀਮਿਸ ਦੇ ਬੰਦ ਹੋ ਜਾਣ ਤੇ ਵੀ ਸ਼ੁਕਰਾਣੂ ਆਉਣੇ ਬੰਦ ਹੋ 
ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹਾਰਮੋਨ ਆਦਿ ਦੇਣ ਨਾਲ ਸ਼ੁਕ੍ਾਣੂਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਧਾਈ 
ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਜਿਹਾ ਕਿ ਅੰਡੇ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ੇਚਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੇ 
ਸ਼ੁਕਰਾਣੂਆਂ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫ਼ਾਲਤੂ ਦੇ 
਼ੁਰਹਾਣੂਆਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ ਉੱਚਿਤ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿਚ ਰੱਖ ਕੇ ਹੋਰ ਮਾਦਾ 
ਨੂੰ ਬਣਾਉਟੀ ਵੀਰਜ ਸੇਚਨ ਨਾਲ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਧਾਈ ਜਾ 
ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੰਗੀ ਨਸਲ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਬੱਚੇ ਪੈਦਾ ਕਰਨ 
ਵਿਚ ਇਹ ਤਰੀਕਾ ਸਹਾਈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 

ਗਰਭ--ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਾਤੀਆਂ ਦਾ ਗਰਭ ਕਾਲ ਵੱਖ ਵੱਖ ਹੁੰਦਾ 
ਹੈ, ਜ਼ੂਹੀ ਵਿਚ 19ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ, ਏਸ਼ੀਆਈ ਹਥਣੀ ਵਿਚ 21 ਮਹੀਨੇ ਤੱਕ 
ਦੀਆਂ ਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਕੁਝ ਕੁ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ 
ਜਿਉਂ ਜਿਉਂ ਵੱਡੇ ਆਕਾਰ ਦੀ ਜਾਤੀ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਜਾਈਏ ਗਰਭ ਕਾਲ 
ਵਧਦਾ ਜਾਂਦਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਜਨਮ ਸਮੇਂ ਬੱਚੇ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿਕਾਸ 
ਦੀ ਹਾਲਤ) ਤੇ ਵੀ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾਂ ਹੈ। 

ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਗਰਭ ਦੇ ਅੰਦਰ ਬੱਚੇ ਦੇ ਆਹਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ 
ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਗਰਭ ਕਾਲ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ 
ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲੀ ਸਟੇਜ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਲਾਸਟੋਸਿਸਟ ਸਟੇਜ ਕਹਿੰਦੇ 
ਹਨ, ਅੰਡਾ ਬੱਚੇਦਾਨੀ ਦੀ ਖੇੜ ਵਿਚ ਸੁਤੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ 


ਬੱਚੇਦਾਨੀ ਦੀਆਂ ਗਲੈਂਡਾਂ ਤੋਂ ਆਹਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਨਿਸ਼ੇਚਿਤ 


ਅੰਡੇ ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਮਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਦੂਜੀ ਸਟੇਜ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਭਰੂਣ 
ਸਟੇਜ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਵਿਚ ਭਰੂਣ ਬੱਚੇਦਾਨੀ ਦੀ ਭਿੱਤੀ ਨਾਲ ਜੁੜ 
- ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਝਿੱਲੀਆਂ ਦੇ ਬਾਹਰਲੇ ਟੋਫ਼ੋਬਲਾਸਟਿਕ) ਸੈੱਲਾਂ 
ਰਾਹੀਂ ਆਹਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਹੜੇ ਇਸ ਨੂੰ ਮਾਂ ਦੇ ਟਿਸ਼ੂ ਤੋਂ 
ਚੂਸਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਔਲ ਦਾ ਆਕਾਰ ਵਧਦਾ ਹੈ ਤੇ ਪੂਰਾ 
ਵੱਧ ਜ਼ੁੱਕਦਾ ਹੈ। ਜੁੜਵੇਂ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਦੋ ਔਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ 
ਵਧਦੇ ਹਨ। ਤੀਜੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਅਲ ਰਾਹੀਂ ਆਹਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਕਸੀਜਨ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਮਾਂ ਦੀ ਲਹੂ ਧਾਰਾ ਤੋਂ ਭਰੂਣ ਦੀ 


ਜਤਪੋਲ 


ਲਹੂ ਧਾਰਾ ਵੱਲ ਅਤੇ ਮਲਮੂਤਰ ਇਸ ਤੋਂ ਉਲਟ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਚਲਦਾ 
ਹੈ। ਕਾਰਡ ਵਿਚਲੀਆਂ ਲਹੂ-ਵਹਿਣੀਆਂ ਭਰੂਣ ਦੀ ਧੁੰਨੀ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ 
ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। 

ਜਿਉਂ ਜਿਉਂ ਬੱਚਾ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਨੇੜੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, 
ਇਕ ਹਾਰਮੋਨ ਰਿਲੈਕਸਿਨ ਦਾ ਅਸਰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ 
ਅਸਰ ਨਾਲ ਜੋੜਕੇ ਟਿਸ਼ੂ ਨਰਮ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਭਰੂਣ ਦਾ ਰਸਤਾ 
ਸੌਖਾ ਹੁੰਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਐਸਟ੍ਰੋਜਨ ਹਾਰਮੋਨ ਦੇ ਅਸਰ ਨਾਲ 
ਬੱਚੇਦਾਨੀ ਦਾ ਮੂੰਹ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਖੁਲ੍ਹਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਕਸੀਟੋਸਿਨ 
ਬੱਚੇਦਾਨੀ ਦੀਆਂ ਜੰਮਣ-ਪੀੜਾਂ ਨੂੰ ਉਤੇਜਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਹੜੀਆਂ 
ਤੇਜ਼ ਹੁੰਦੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਯੋਨੀ ਵੱਡੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ 
ਬੱਚਾ ਜਨਮ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। 

ਬੱਚੇ ਦੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬੱਚੇਦਾਨੀ ਦੀਆਂ ਮੋਟੀਆਂ ਪੇਸ਼ੀਦਾਰ 


_ਭਿੱਤੀਆਂ ਵਿਚ ਅੰਤਰ-ਸੁਗੇੜ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਾਹਵਾਰੀ ਚੱਕਰ ਫਿਰ 


ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਜਾਤੀਆਂ ਵਿਚ ਇਹ ਚੱਕਰ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਦੁੱਧ 
ਚੁੰਘਾਉਣ ਦੇ ਸਮੇਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਕਈਆਂ ਵਿਚ ਦੁੱਧ ਛੁਡਾਉਣ 
ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 

ਹ. ਪੁ. -ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 19: 157 

ਜਤ ਜਤਿਨ : ਇਹ ਬਿਹਾਰ ਦਾ ਇਕ ਲੋਕ-ਨਾਚ ਹੈ ਜਿਸ 
ਨੂੰ ਮਿਥਿਲਾ ਖੇਤਰ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨੱਚਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਨਾਚ ਦੋ 
ਪ੍ਰਮੀਆਂ-ਜਤ ਅਤੇ ਜਤਿਨ ਦੀ ਰੋਮਾਂਚਕ ਕਹਾਣੀ ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ। 
ਇਹ ਪ੍ਰੇਮੀ ਜੋੜਾ ਅਲੱਗ-ਅਲੱਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਈ 
ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਧੇਖੇਬਾਜ਼ ਮਲਾਹ, 
ਸੁੰਦਰੀ ਜਤਿਨ ਨੂੰ ਅਗਵਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਅਖ਼ੀਰ ਵਿਚ ਮਲਾਹ ਕੋਲੋਂ 
ਹੈ। 

ਇਸ ਨਾਚ ਵਿਚ ਨੌਜਵਾਨ ਕੁੜੀਆਂ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਬਰਸਾਤ ਦੇ 
ਕੇ ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਵੇਰ ਤੱਕ ਇਕ ਵੱਡਾ ਸਾਰਾ ਦਾਇਰਾ ਬਣਾ 
ਕੇ ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਢੋਲ ਦੀ ਥਾਪ ਤੇ ਗਾਉਂਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਘੇਰੇ ਵਿਚ 
ਨੱਚਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਨਾਚ ਵਿਚ ਕਦਮਾਂ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਹਰਕਤ 
ਮੱਠੀ ਮੱਠੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਨਰਤਕੀਆਂ ਭਾਵਪੂਰਨ ਨਕਲਾਂ ਰਾਹੀਂ ਉਕਤ 
ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਨਾਰ ਦੇ ਸਿਖ਼ਰ ਤੇ ਪਹੁੰਚਣ ਤੇ 
ਕਹਾਣੀ ਦੀ ਉਹ ਦਰਦਨਾਕ ਘਟਨਾ ਦਰਸਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਮਲਾਹ 
ਜਤਿਨ ਨੂੰ ਅਗਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਨਰਤਕੀ ਘੇਰੇ ਨੂੰ ਤੋੜ ਕੇ ਆਪਣਾ 
ਹੱਥ ਨਾਇਕਾ ਵੱਲ ਅੱਗੇ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਧੂਹ ਕੇ 
ਲਿਜਾ ਰਹੀ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਨਰਤਕੀ ਉਸ ਮਾਂਝੀ ਦੀ ਨਕਲ ਕਰਦੀ ਹੈ 
ਜਿਸ ਨੇ ਜਤਿਨ ਨੂੰ ਅਗਵਾ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਨਾਚ ਦਾ ਅੰਤ ਸੁਹਾਵਣਾ ਹੁੰਦਾ 
ਹੈ ਤੇ ਜਤਿਨ ਨੂੰ ਛੁਡਾ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 

.ਹ. ਪੁ. -ਐਨ. ਇੰ. 1: 530; ਡਾਂਸ ਇਨ ਇੰਡੀਆ-ਈਨਾਕਸੀ ਭਵਾਨੀ 

_ਜਤਪੋਲ : ਭਾਰਤ ਦੀ ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਨਾਂ ਦੀ ਇਕ ਸਾਬਕਾ 

ਰਿਆਸਤ ਵਿਚ ਇਹ ਇਕ ਖ਼ਿਰਾਜ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਜਾਗੀਰ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਅਤੇ 
ਇਸ ਵਿਚ 89ਪਿੰਡ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਜਾਗੀਰ ਦਾ ਕੁੱਲ ਰਕਬਾ ਲ. 489 


_ਫ.ਕਿ. ਮੀ. (191 ਵ. ਮੀਲ) ਹੁੰਦਾ ਸੀ। 


ਸ਼ਿਲਾਲੇਖਾਂ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ 1243 ਈ: ਵਿਚ ਅਨਾਪੇਤ 
ਨਯਾਡੂ ਨੇ ਇਸ ਜਾਗੀਰ ਨੂੰ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਪੰਗਾਲ ਅਤੇ ਹੋਰਨਾਂ 
ਕਿਲਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ ਹੇਠ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਇਲਾਕੇ _ 
ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਸ੍ਰੀਸਿਲ ਤੱਕ, ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਕੋਟਾ ਅਤੇ ਸਗੂਰ ਤੱਕ ਉੱਤਰ 


ਵੱਲ ਦੇਵਰ ਕੌਡਾ ਤੱਕ ਫੈਲੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲੋਂ ਇਹ ਇਲਾਕੇ 
ਕਿਸਤਨਾ ਦਰਿਆ ਦੁਆਰਾ ਘਿਰੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਉਸਦੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀਆਂ 
ਨੇ ਵੀ ਕਈ ਸਦੀਆਂ ਤੱਕ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਅਖ਼ੀਰਲੀ 
ਤਿਮਾਹੀ ਵਿਚ ਰਾਜਾ ਜਗਨ ਨਾਥ ਰਾਓ, ਜਿਸ ਦਾ ਕੋਈ ਆਪਣਾ ਪੁੱਤਰ 
ਨਹੀਂ ਸੀ, ਨੇ ਪਾਖਾਲ ਦੇ ਰਾਓ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਦੇ ਲਛਮ ਰਾਓ ਨਾਂ ਦੇ ਇਕ 
ਕੰਵਰ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਮੁਤਬੰਨਾ ਬਣਾ ਲਿਆ। ਸੰਨ 1831 ਵਿਚ ਲਛਮ 
ਰਾਓ ਨੇ ਜਤਪੇਲ ਪਰਗਨਾ 70,000ਰੁਪਏ ਦੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਠੇਕੇ ਤੇ ਨਿਜ਼ਾਮ 
ਕੋਲੋਂ ਲੈ ਲਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਿਛੋਂ ਲਛਮ ਰਾਓ ਨੇ ਵੈਕਟਾਗਿਰੀ ਦੇ ਰਾਜੇ 


ਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਵੈਕਟਾ ਲਛਮ ਰਾਓ ਨੂੰ ਗੋਦ ਲੈ ਲਿਆ ਅਤੇ ਲਛਮ 


ਰਾਓ ਦੀ ਮੌਤ ਉਪਰੰਤ ਉਹੀ ਇਸ ਜਾਗੀਰ ਦਾ ਮਾਲਕ ਬਣਿਆ। 
ਪਹਿਲਾਂ ਰਾਜੇ ਦਾ ਸਦਰ-ਖ਼ੁਕਾਮ ਜਤਧੋਲ ਵਿਖੇ ਰੁੰਦਾ ਸੀ ਪਰ ਮਗਰੋ 
ਰਾਜਾ ਕੋਲ੍ਹਾਪੁਰ ਵਿਖੇ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਸੀ। 
ਵੱ ਹ. ਪੁ. -ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ. 14: 72 
__ ਜੰਤਰ-ਮੰਤਰ : ਜੰਤਰ-ਮੰਤਰ ਇਕ ਪੁਰਾਤਨ ਖਗੋਲੀ 
ਪ੍ਰੇਖਣਸ਼ਾਲਾ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਦਿੱਲੀ ਵਿਖੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। 
ਇਸ ਨੂੰ ਜੈਪੁਰ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਵਾਇ ਜੈ ਸਿੰਘ ਦੂਜੇ (1699-1743) 
ਨੇ ਬਣਵਾਇਆ ਸੀ। ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿਚ ਜੈ ਸਿੰਘ 
ਦੀ ਇਹ ਇਕ ਮੁੱਖ ਦੇਣ ਹੈ। ਜੈ ਸਿੰਘ ਇਕ ਚੰਗਾ ਖਗੋਲ-ਵਿਗਿਆਨੀ 
ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਦਿੱਲੀ, ਉਜੈਨ, ਵਾਰਾਨਸੀ, ਜੈਪੁਰ ਅਤੇ ਮਥੁਰਾ ਵਿਚ ਪੰਜ 
ਖਗੋਲੀ ਪ੍ਰਖਣਸ਼ਾਲਾਵਾਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀਆਂ। 
ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਇਸ ਪ੍ਰੇਖਣਸ਼ਾਲਾ 'ਜੰਤਰ-ਮੰਤਰ' ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਕਦੋਂ 
ਇਸ ਦੀ ਉਸਾਰੀ 1710 ਈ. ਵਿਚ ਹੋਈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਸੱਯਦ ਅਹਿਮਦ 
ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਸਮਾਂ 1724 ਈ.: ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਸਵਾਇ ਜੈ ਸਿੰਘ ਨੇ 
ਮੁਹੰਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ 'ਜਿਜ ਮੁਹੰਮਦ ਸ਼ਾਹੀ' ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 


ਉਸ ਨੇ ਇਕ ਨਵੀਂ ਰਾਜਧਾਨੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਂ ਜੈ ਨਗਰ _ 


ਜਾਂ ਜੈਪੁਰ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ, ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ 
- ਕਰਨ ਦਾ ਇਕ ਚੰਗਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। 

ਜੰਤਰ ਮੰਤਰ ਵਿਚ ਪੱਥਰ ਦੇ ਬਣੇ ਹੋਏ ਛੇ ਯੰਤਰ ਹਨ। ਜੈ 
ਸਿੰਘ ਨੇ ਪਿੱਤਲ ਦੇ ਬਣੇ ਹੋਏ ਯੰਤਰਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਇੱਟਾਂ ਪੱਥਰਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ 
ਵੱਡੇ ਯੰਤਰ ਬਣਵਾਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਖਗੋਲੀ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾ 


ਸਕਦਾ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਯੰਤਰਾਂ ਦਾ ਆਕਾਰ ਵੱਖੇ ਵਖਰਾ ਹੈ। ਕਈ ਤਾਂ ਕੁਝ _ 


ਮੀ. ਉੱਚੇ ਹੀ ਹਨ ਅਤੇ ਕਈਆਂ ਦੀ ਉਚਾਈ ਲਗਭਗ 27.5 ਮੀ. 
(90ਫੁਟ) ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ 'ਸਮਰਾਟ ਯੰਤਰ' ਹੈ। ਸਿਧਾਂਤੱਕ 
ਪਖੋਂ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਸਰਲ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਧੁੱਪ-ਘੜੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਹੈ। 
ਦੂਜਾ ਯੰਤਰ 'ਜੈ ਪ੍ਰਕਾਸ਼' ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਦੇ ਅਵਤਲ ਅਰਧ ਗੋਲਿਆਂ ਦਾ 
ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮਰਾਟ ਯੰਤਰ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਸਥਿਤ ਹੈ। 
'ਜੈ ਪ੍ਰਕਾਸ਼' ਦੇ ਦੱਖਣ ਵਿਚ 'ਰਾਮ ਯੰਤਰ' ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਦੋ ਵੱਡੀਆਂ 
ਵੱਡੀਆਂ ਗੋਲਾਕਾਰ ਇਮਾਰਤਾਂ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਇਮਾਰਤਾਂ 
ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੀਆਂ ਪੂਰਕ ਹਨ। ਸਮਾਰਾਟ ਯੰਤਰ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ 
- ਭਾਗ ਵਿਚ 'ਮਿਸਰ ਯੰਤਰ' ਹੈ। ਇਸਨੂੰ 'ਮਿਸ਼ਰ ਯੰਤਰ' ਵੀ ਆਖਿਆ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਦੀ ਇਕੋ ਇਮਾਰਤ ਵਿਚ ਚਾਰ ਵੱਖੇ ਵੱਖਰੇ 
ਯੰਤਰ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਨਿਯਤ ਚੱਕਰ ਯੰਤਰ' ਵੀ 'ਸਮਰਾਟ ਯੰਤਰ' 
ਵਾਂਗ ਇਕ ਧੁੱਪ-ਘੜੀ ਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੇ ਦੋ ਦਰਜਿਆਂ 
ਵਿਚ ਵੰਡੇ. ਹੋਏ ਅਰਧ-ਚੱਕਰ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੈਰੀਡੀਅਨ ਉਚਾਈ 
ਮਾਪਣ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਿਸ਼ਰ ਯੰਤਰ ਦੇ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮੀ 


222 


ਪਾਸੇ ਵੱਲ ਸਥਿਤ ਦੇ ਥੰਮ੍ਹ ਸਾਲ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ 
ਦਿਨ ਪਤਾ ਕਰਨ ਵਿਚ ਮਦਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਦਸੰਬਰ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿਜ਼ 
ਇਕ ਥੰਮ੍ਹ ਦਾ ਪਰਛਾਵਾਂ ਦੂਜੇ ਉਤੇ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਜੂਨ ਵਿਚ ਇਹ 
ਪਰਛਾਵਾਂ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ। 


ਜੰਤਰ-ਮੰਤਰ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਨਵੰਬਰ, 1982 
ਮੰਤਰ ਨੂੰ ਹੀ ਇਕ ਸਮਾਰਕ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਜੋਂ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। 

ਹ. ਪੁ. -ਦਿੱਲੀ-ਹਿਸਟਰੀ ਐਂਡ ਪਲੇਸਿਜ਼ ਆਫ਼ ਇੰਟਰੈਸਟ : 151 

ਜਤੋਈ : ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਮੁਲਾਤਨ ਮੰਡਲ ਵਿਚ ਮੁਜ਼ਫ਼ਰਗੜ੍ਹ 
ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਅਲੀਪੁਰ ਨਾਂ ਦੀ ਤਹਿਸੀਲ ਵਿਚ ਪੈਂਦਾ ਇਹ ਇਕ ਪਿੰਡ ਹੈ 
ਜਿਹੜਾ ਅਲੀਪੁਰ ਕਸਬੇ ਦੇ 18 ਕਿ. ਮੀ. (11 ਮੀਲ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ 
ਵੱਲ ਵੱਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸਥਾਨਕ ਰਵਾਇਤ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਪਿੰਡ 
ਦੀ ਨੀਹ, ਸ਼ਹਿਨਸ਼ਾਹ ਅਕਬਰ ਦੇ ਰਾਜ-ਕਾਲ ਵੇਲੇ ਮੀਰ ਬਜਾਰ ਖ਼ਾਨ 
ਨੇ ਰੱਖੀ ਸੀ। 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖ਼ੀਰ ਵਿਚ ਸਿੰਧ ਦਰਿਆ ਅਸਲੀ 
ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਰੁੜ੍ਹਾ ਕੇ ਲੈ ਗਿਆ ਪਰ ਮੌਜੂਦਾ ਟਿਕਾਣੇ ਉਤੇ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ 
ਛੇਤੀ ਹੀ ਮੁੜ ਉਸਾਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਜਤੇਈ 
ਬਹਾਵਲਪੁਰ ਦੇ ਅਧੀਨ ਵੀ ਰਿਹਾ ਪਰ ਦੀਵਾਨ ਸਾਵਣ ਮੱਲ ਨੇ ਇਸ 
ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ ਲਿਆ। ਮੂਲ ਰਾਜ ਵਿਰੁੱਧ ਹੋਈ ਲੜਾਈ 
ਵੇਲੇ ਜਤੋਈ ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਹਕੂਮਤ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਂਦ ਹੈ ਕੇ 
ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। 

29531" ਉ. ਵਿਥ; 70516 ਪੂ. ਲੰਬ. 

ਹ. ਪੁ. -ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ 14:72 

ਜਤੌਲੀ : ਭਾਰਤ ਦੇ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰੇਦਸ਼ ਰਾਜ ਦੇ ਉਠਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ 
ਦਾ ਇਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਇਥੇ ਦਸਵੀਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਦਾ 'ਦਮਦਮਾ 
ਸਾਹਿਬ' ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਹੈ। ਇਥੇ ਹੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ .ਦੀ ਤਾਜਪੋਸ਼ੀ ਹੋਈ 
ਸੀ। ਇਸੇ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ` ਹੋਲੇ ਮਹੱਲੇ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਉਪਦੇਸ਼ 

ਹ. ਪੁ. -ਮ. ਕੋ, : 502 

ਜਥ : ਭਾਰਤ ਦੇ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਰਾਜ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਜਿਹੜਾ 
ਸਤਾਰਾ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ 147 ਕਿ. ਮੀ. ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵੱਲ, ਬੈਲਗਾਓ' ਤੋਂ 
152 ਕਿ. ਮੀ. ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵੱਲ, ਅਤੇ ਪੂਨੇ ਤੋਂ 240 ਕਿ. ਮੀ. 
ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਮਿਉਂਸਪਲਟੀ ਸਥਾਪਿਤ 
ਹੈ। 


17”3" ਉ. ਵਿਥ.; 75216 ਪੂ. ਲੰਬ 

ਹ. ਪੁ. -ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ. 14: 71 

ਜੰਦਰਾ : ਇਹ ਇਕ ਉਹ ਮਸ਼ੀਨੀ ਯੰਤਰ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਕਿਸੇ 
ਵਸਤੂ ਜਾਂ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਆਦਿ ਨੂੰ ਲਗਾਉਣ 
ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਚਾਬੀ ਜਾਂ ਕੋਡ ਨੰਬਰ 
ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 

ਇਤਿਹਾਸ--ਜੰਦਰੇ ਦੀ ਕਾਢ ਪੂਰਬੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ 
ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਈ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਜੰਦਰੇ ਦੀ ਕਿਸਮ - 
'ਇਜਿਪਸ਼ੀਅਨ ਲਾਕ' ਹੈ ਜੇ ਲਗਭਗ 4,000 ਸਾਲ ਪੁਰਾਣਾ ਮੰਨਿਆ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਹੋਂਦ ਦੇ ਸਬੂਤ ਨਿਨਵੇ ਨੇੜੇ ਖੋਰਸਾਬਾਦ ਦੇ 
ਮਹਿਲ ਦੇ ਖੰਡਰਾਂ ਵਿਚ ਮਿਲੇ ਹਨ। ਇਸ ਜੰਦਰੇ ਵਿਚ ਇਕ ਵੱਡਾ 
ਲਕੜੀ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਟੁਕੜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਉਪਰਲੇ ਪਾਸੇ 
ਵੱਲ ਮੋਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉਪਰ ਇਕ ਹੋਰ ਢਿੱਲੀਆਂ 
ਕੇ ਕਬਜ਼ੇ ਨਾਲ ਪਕੜ ਬਣਾ-ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਜੰਦਰੇ ਦੀ ਚਾਬੀ 


223 


_ ਜੰਦਰਾ 


ਇਕ ਲੱਕੜ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਦੀ ਬਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਉਪਰ ਬਰਸ਼ ਵਾਂਗ _ ਸੁਰੱਖਿਆ ਪਖੋਂ ਵਰਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਰਹੀ ਅਤੇ ਇਹ ਜੰਦਰੇ ਦੇ ਡਿਜ਼ਾਈਨ 


ਰਿ ੫ = ਕੇਲ -ਦ 





ਚਿੱਤਰ 1. ਪੁਰਾਤਨ ਜੰਦਰੇ ਰ੍ 
(ਓ) ਪੁਰਾਤਨ ਮਿਸਰੀ ਲਾੱਕ; (ਅ) ਵਾਰਡਿਡ ਜੰਦਰਾ ਅਤੇ ਚਾਬੀ ; . 
(ਏਈ ਬੈਰਨ ਟੰਬਲਰ ਲਾੱਕ; (ਸ) ਬ੍ਰਾਮਾ ਲਾੱਕ ` 


ਵਿਚ ਫਸੇ ਪਿੰਨ ਉਪਰ ਚੁੱਕੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਨਾਲ ਜੰਦਰਾ ਖੁਲ੍ਹ ਜਾਂਦਾ 
ਹੈ ਅਤੇ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਵੀ ਖੋਲ੍ਹ ਸਕਦੇ ਹਾਂ (ਚਿੱਤਰ 1 6)। ਅਜਿਹੇ ਜੰਦਰੇ 
ਜਾਪਾਨ, ਨਾਰਵੇ, ਮਿਸਰ, ਜੰਜੀਬਾਰ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਅਜੇ ਤੀਕ ਵੀ 
ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੇ ਜੰਦਰੇ ਵਿਚ ਪਿੰਨਾਂ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਡਿਗਣ 
ਨਾਲ ਜੰਦਰਾ ਬੰਦ ਹੋਣ ਦੇ ਸਿੱਧਾਂਤ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਅਜੋਕੇ 'ਯੋਲ 
ਲਾਕ' ਬਣਾਏ ਗਏ ਹਨ। 

ਯੂਨਾਨੀ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਇਕ ਪੁਰਾਣਾ ਯੰਤਰ 
ਇਸ ਕਿਸਮ ਦਾ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿਚ ਦਾਤੀਨਮਾ ਲੋਹੇ ਦੀ ਚਾਬੀ ਨਾਲ 
ਚਿਟਕਣੀ ਖੋਲ੍ਹੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਚਾਬੀ ਦਾ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਲਕੜੀ ਦਾ 


ਹੱਥਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਚਾਬੀ ਨੂੰ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਵਿਚ ਬਣੀ ਇਕ ਮੇਰੀ ਵਿਚ 


ਫਸਾ ਕੇ ਜ਼ਰਾ ਕੁ ਘੰਮਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਦਾਤੀਨੂਮਾ ਚਾਬੀ ਦੀ 
ਨੋਕ ਨਾਲ ਚਿਟਕਣੀ ਨੂੰ ਪਿਛਾਂਹ ਵੱਲ ਖਿੱਚ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਹ 
ਜੰਦਰੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਪੱਖੋਂ ਕਾਮਯਾਬ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਰੇਮਨ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਜੰਦਰੇ 
ਅਤੇ ਚਾਬੀ ਦੋਹਾਂ ਲਈ ਧਾਤ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ। ਜੰਦਰੇ ਲਈ ਲੋਹਾ 
ਮਤੇ ਚਾਬੀ ਲਈ ਕਾਂਸੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਰੋਮਨ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਜੰਦਰੇ 
ਵਿਚ ਅਜਿਹੇ ਵਾਧਰਿਆਂ ਦੀ ਖੋਜ ਕੀਤੀ ਜੋ ਚਾਬੀ ਵਿਚ ਉਸੇ ਡਿਜ਼ਾਈਨ 
ਲਾਲ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਇਕ ਚਾਬੀ ਨਾਲ ਹੀ ਜੰਦਰਾ 
ਖੁਲ੍ਹਦਾ ਸੀ। ਸਦੀਆਂ ਤੱਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਾਧਰਿਆ ਦੀ ਜੰਦਰਿਆਂ ਵਿਚ 


ਵਾਲੀ ਚਾਬੀ ਨਾਲ ਹੀ ਖੁਲ੍ਹਦੇ ਸਨ। ਚਿੱਤਰ 1 ਅ) ਰੋਮਨ ਲੋਕਾਂ ਨੇ 





ਚਾਬੀਆਂ ਦੇ ਆਕਾਰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਛੋਟੇ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਆਸਾਨੀ. 
ਨਾਲ ਸੰਭਾਲੀਆਂ ਜਾ ਸਕਣ। ਕੁਝ ਇਕ ਚਾਬੀਆਂ ਤਾਂ ਇਤਨੀਆਂ 
ਛੋਟੀਆਂ ਮਿਲੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਹੱਥ ਵਿਚ ਮੁੰਦਰੀ ਵਾਂਗ ਪਹਿਨੀਆਂ 
ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਰੋਮਨ ਅਤੇ ਚੀਨੀ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਦੂਰ ਪੂਰਬ ਤੱਕ ਵਰਤੇ 
ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਪੈਡ ਲਾਕ ਦੀ ਖੋਜ ਕੀਤੀ। 

ਮੱਧ ਯੁਗ ਵਿਚ ਜੰਦਰੇ ਅਤੇ ਚਾਬੀਆਂ ਬਹੁਤ-ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ 
ਬਣਾਏ ਜਾਣ ਲਗੇ। ਜਰਮਨ ਕਾਰੀਗਰਾਂ ਨੇ ਬੜੀ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਨਾਲ ਧਾਤ 
ਦੇ ਜੰਦਰੇ ਬਣਾਏ। ਜੰਦਰੇ ਦੇ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲੇ ਹਿੱਸੇ ਬਹੁਤ ਯੋਗਤਾ ਅਤੇ 
ਬਰੀਕੀ ਨਾਲ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਚਾਬੀਆਂ ਤਾਂ ਕਲਾ ਦਾ ਇਕ 
ਨਮੂਨਾ ਹੀ ਸਨ। ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਜੰਦਰੇ ਵਿਚ ਬਣੀ ਚਾਬੀ ਲਈ ਮੋਰੀ 
ਨੂੰ ਪਤਲੇ ਸ਼ਟਰ ਨਾਲ ਢਕ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਜਾਂ ਲੁਕਵੀਂ ਥਾਂ ਬਣਾਇਆ 
ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੇ ਜੰਦਰੇ ਅਤੇ ਚਾਬੀਆਂ 
ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਏ। : 

ਵਿਕਾਸ--ਸੰਨ 1778 ਵਿਚ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ ਰਾਬਰਟ ਬੈਰਟ ਨੇ 
ਜੰਦਰੇ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਪੱਖੋਂ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਦੇਣ ਲਈ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਗੰਭੀਰਤਾ 
ਨਾਲ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 'ਟੰਬਲਰ ਲਾਕ' ਦੀ ਕਾਢ ਕੱਢੀ। ਟੰਬਲਰ 
ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਲੀਵਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ. ਜੋ ਚਿਟਕਣੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਬਣੀ ਥਾਂ _ 
ਵਿਚ ਫਸ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਹਿਲਣ ਤੋਂ ਰੋਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਤੀਕ ਇਸਦੇ 
ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਦੀ ਚਾਬੀ ਨਾਲ ਲੀਵਰ ਉਪਰ ਨਾ ਚੁਕਿਆ ਜਾਵੇ, ਕੁੰਡੀ 
ਨਹੀਂ ਖੁਲ੍ਹਦੀ। ਬੈਰਨ ਜੰਦਰੇ ਵਿਚ ਦੇ ਲੀਵਰ ਹੁੰਦੇ ਸਨ (ਚਿੱਤਰ 1 ਏ), 
ਜੋ ਚਾਬੀ ਨਾਲ ਚੁਕੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਚਿਟਕਣੀ ਖੁਲ੍ਹਦੀ ਸੀ। ਇਸ 
ਜੰਦਰੇ ਦੇ ਲੀਵਰ ਸਿੱਧਾਂਤ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਹੀ ਅਜੋਕੇ ਲੀਵਰ ਜੰਦਰੇ 
ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੰਨ 1818ਵਿਚ ਪੋਰਸ ਮਾਊਥ, ਇੰਗਲੈਂਡ ਨਿਵਾਸੀ 
ਜੇਰੇਮ ਚਥ ਨੇ ਇਸ ਕਿਸਮ ਵਿਚ ਕੁਝ ਹੋਰ ਸੁਧਾਰ ਕੀਤੇ। 


ਸੰਨ 1784 ਵਿਚ ਬੈਰਨ ਅਤੇ ਚਬ ਦੇ ਜੰਦਰਿਆਂ ਵਿੰਚਕਾਰ 
ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ ਜੇਜ਼ਫ਼ ਬ੍ਰਾਮਾ ਨੇ ਇਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਫ਼ਲ ਜੰਦਰੇ ਦੀ ਖੋਜ 
ਕੀਤੀ। ਇਕ ਵੱਖਰੇ ਸਿੱਧਾਂਤ ਨਾਲ, ਹਲਕੀ ਜਿਹੀ ਚਾਬੀ ਵਾਲਾ ਇਕ 


ਜੰਦਵੜੀ 
ਸਫਲ ਜੰਦਰਾ ਬਣਾਇਆ। ਇਹ ਸੁਰੱਖਿਆ ਪੱਖੋਂ ਵੀ ਸਫ਼ਲ ਸੀ। ਬ੍ਰਾਮਾ 
` ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਸਹਾਇਕ ਹੈਨਰੀ ਮੇਡਸਲੀ ਨੇ ਕਈ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਨਾਲ ਪਹਿਲੀ 
ਵਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਜੰਦਰਿਆਂ ਦੇ ਪੁਰਜ਼ੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ। ਇਸ ਜੰਦਰੇ ਦੀ ਚਾਬੀ 
ਧਾਤ ਦੀ ਇਕ ਲੰਬੀ ਨਲੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਜਿਸ ਦੇ ਸਿਰੇ ਉੱਤੇ ਲੰਬੇ ਦਾਅ 
ਟੱਕ ਲਗੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਜਦ ਤੱਕ ਸਹੀ ਟੱਕ ਵਾਲੀ ਚਾਬੀ ਜੰਦਰੇ ਵਿਚ 
ਨਾ ਪਵੇ, ਇਹ ਖੁਲ੍ਹ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਕਦਾ। (ਚਿੱਤਰ 1 ਸ)। ਇਨ੍ਹਾਂ ਜੰਦਰਿਆਂ 
ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਸਬੰਧੀ ਬ੍ਰਾਮਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਇਤਨਾ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਸੀ ਕਿ 
ਵਾਲੇ ਲਈ 200ਪਾਉਡ ਦੇ ਇਨਾਮ ਦੀ ਸ਼ਰਤ ਰੱਖੀ। ਲਗਭਗ ਪੰਜਾਹ 
ਵਰ੍ਹੇ ਤੀਕ ਇਸਨੂੰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਖੋਲ੍ਹ ਸਕਿਆ ਪਰ 1851 ਈ. ਵਿਚ ਇਕ 
ਸੁੱਰਜੇ ਅਮਰੀਕਨ ਜੰਦਰੇ' ਸਾਜ ਲੇ ਇਸਨ ਰੁਸ਼ਲਤਾ ਨਾਲ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਇਹ 
ਇਨਾਮ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ। 


ਉੱਠੀਵੀ ਸਦੀ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿਚ ਉਦਯੋਗਾਂ ਵਿ ਤਰੱਗੀ ਰੋਣ 
ਨਾਲ ਹੀ ਜੰਦਰਿਆਂ ਦੀ ਮੰਗ ਵੀ ਇਕਦਮ ਵੱਧ ਗਈ। ਬ੍ਰਾਮਾ ਜਾਂ 
ਲੀਵਰ ਦੇ ਸਿੱਧਾਤਾਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਹੀ ਜੰਦਰਿਆਂ ਦੇ ਉਦਯੋਗ ਨੇ 
ਬਹੁਤ ਤਰੱਕੀ ਕੀਤੀ। ਰਾਬਰਟ ਨੇਫੈਲ ਦਾ ਪੈਰੋਟਾਪਟਿਕ ਲਾਕ, ਨਿਊ 
ਯਾਰਕ ਦੀ ਡੇ ਐਂਡ ਨੇਵੈਲ ਕੰਪਨੀ ਨੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜੋ ਲੰਡਨ ਵਿਚ 
1851 ਈ. ਦੀ 'ਗ੍ਰੇਟ ਐਗਜ਼ੀਬਿਸ਼ਨ' ਵਿਚ ਵਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ 
ਹੁਣ ਤੀਕ ਇਸਨੂੰ ਕੋਈ ਖੋਲ੍ਹ ਨਹੀਂ ਸਕਿਆ। 

ਸੰਨ 1848 ਵਿਚ ਇਕ ਅਮਰੀਕਨ ਲੀਨਸ ਯੇਲ ਨੇ ਇਸ ਖੇਤਰ 
ਟੰਬਲਰ ਲਾਕ ਦੀ ਕਾਢ ਕੱਢੀ। ਅਗੇ ਚਲ ਕੇ 1860 ਈ. ਵਿਚ ਇਸ 
ਦੇ ਲੜਕੇ ਨੇ 'ਯੇਲ ਸਿਲਿੰਡਰ ਲਾਕ' ਦੀ ਕਾਢ ਕੱਢੀ ਜੇ ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ 
ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਜੰਦਰਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 

ਸੰਨ 1870 ਵਿਚ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਚੇਰੀ ਬਹੁਤ ਵੱਧ ਜਾਣ ਕਾਰਨ 
ਸੁਰੱਖਿਆ ਵਜੋਂ ਤਿਜੋਰੀਆਂ ਅਤੇ ਤਹਿਖ਼ਾਨਿਆਂ ਵਿਚ ਅਜਿਹੇ ਜੰਦਰੇ 
ਲਗਾਏ ਗਏ, ਜੇ ਨਾਲ ਲੱਗੀ ਘੜੀ ਉਪਰ ਸੈੱਟ ਕੀਤੇ ਟਾਈਮ ਤੇ ਹੀ 
ਖੁਲ੍ਹਦੇ ਸਨ। ਅਜਿਹਾ ਜੰਦਰਾ 1873 ਈ. ਵਿਚ ਜੇਮਜ਼ ਸਾਰਜੈਂਟ ਨੇ 
ਰਾਜੈਸਟਰ, ਨਿਊਯਾਰਕ ਵਿਖੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ। ਸਤਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ 
ਆਰੰਭ ਵਿਚ ਇਕ ਨਵੀਂ ਕਿਸਮ ਦਾ ਜੰਦਰਾ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿਚ ਤਿਆਰ 
ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਜਿਸ ਵਿਚ ਅੱਖਰਾਂ ਜਾਂ ਨੰਬਰਾਂ ਨਾਲ ਕੋਈ ਸ਼ਬਦ ਨਿਸ਼ਚਿਤ 
ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਕ ਧੁਰੇ ਦੁਆਲੇ ਕੁਝ ਅਜਿਹੇ ਰਿੰਗ ਹੁੰਦੇ ਸਨ 
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਘੁਮਾਉਣ ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸ਼ਬਦ ਬਣਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਜੰਦਰਾ 
ਖੁਲ੍ਹ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਜੰਦਰੇ ਉਨ੍ਹੀਵੀਂ' ਸਦੀ ਦੇ ਅਖ਼ੀਰ ਵਿਚ ਸੇਫ਼ ਜਾਂ 
ਬੈਂਕ ਆਦਿ ਦੇ ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਸੁਰੱਖਿਆ ਪੱਖੋਂ ਇਹ 
ਜੰਦਰੇ ਬਹੁਤ ਸਫ਼ਲ ਸਿੱਧ ਹੋਏ। ਅਜਿਹੇ ਜੰਦਰੇ ਵਿਚ ਜੇਕਰ ਚਾਰ ਰਿੰਗ 
ਹੋਣ ਅਤੇ ਹਰ ਇਕ ਉਪਰ 100ਨੰਬਰ ਹੋਣ ਤਾਂ ਲਗਭਗ 100,000,000 
ਨੰਬਰ ਬਣ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੇ ਜੰਦਰੇ ਵਿਚ ਰਿੰਗ ਘੁਮਾਉਣ 
ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕੁੰਡੀ ਖੁਲ੍ਹ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 

ਕਿਸੇ ਵੀ ਵੱਡੀ ਇਮਾਰਤ ਜਾਂ ਹੋਟਲ ਆਦਿ ਦੇ ਮੈਨੇਜਰ ਲਈ 
ਇਕ 'ਮਾਸਟਰ ਕੀ' ਰੱਖਣੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਹਰ 
ਕਮਰਾ ਖੋਲ੍ਹ ਸਕੇ। ਇਸ ਕੰਮ ਨੂੰ ਸੁਖਾਲਾ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਜੰਦਰੇ ਵਿਚ 
ਦੋ ਮੇਰੀਆਂ ਰੱਖੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਕ ਉਸੇ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਦੀ ਚਾਬੀ 
ਲਈ ਅਤੇ “ਦੂਜੈ ਮਾਸਟਰ ਕੀ ਲਈ। ਇਹ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ 
ਮਾਸਟਰ ਕੀ. ਜੰਦਰੇ ਦੀ ਖ਼ਾਸ ਚਾਬੀ ਵਾਲੀ ਮੋਰੀ ਵਿਚੋਂ ਵੀ ਲੱਗ ਜਾਵੇ। 


224 


ਅਜੋਕੇ ਜੰਦਰੇ ਅਤੇ ਸੇਫ---ਸੁਹੱਖਿਆ ਪੱਖੋਂ ਹੀ ਜੰਦਰਿਆਂ ਦੇ 
ਬਣਾਉਣ ਵਿਚ ਪਿਛਲੇ ਬਹੁਤ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੋਂ ਲਗਾਤਾਰ ਤਬਦੀਲੀਆਂ 
ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਬ੍ਰਾਮਾ, 
ਯੇਲ, ਲੀਵਰ ਅਤੇ ਕੰਬੀਨੇਸ਼ਨ ਜੰਦਰੇ ਹੀ ਬਹੁਤੇ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਹਨ। 
ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ.ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ 'ਕਾਬਾ ਜੰਦਰਾ' ਵੀ ਯੇਲ ਸਿੱਧਾਂਤ ਉਪਰ 
ਹੀ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਵਿਚ ਇਸਦੀ ਜ਼ਾਬੀ ਇਕ ਪੱਧਰੀਆਂ 
ਪਰਤਾਂ ਵਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਨਾਲ ਡੂੰਘ ਬਣੇ 
ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਜੰਦਰੇ ਅੰਦਰ ਪਿੰਨਾਂ ਉਪਰ ਦਬਾਉ ਪਾ ਕੇ ਜੰਦਰਾ ਖੋਲ੍ਹ 
ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਫ਼ਿਨਲੈਂਡ ਦਾ ਐਬਲੌਏ ਜੰਦਰਾ ਵੀ ਇਕ ਕੰਬੀਨੇਸ਼ਨ ਜੰਦਰਾ 
ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਰਿੰਗਾਂ ਨੂੰ ਬਾਰੀ ਬਾਰੀ ਘੁਮਾਉਣ ਦੀ ਬਜਾਇ, ਚਾਬੀ 
ਨਾਲ ਇਕੋ ਵਾਰੀ ਘੁਮਾ ਕੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸ਼ਬਦ ਜਾਂ ਨੰਬਰ ਬਣਾ ਲਿਆ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਜੰਦਰਾ ਖੁੱਲ੍ਹ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 

ਇਕ ਹੋਰ ਕਿਸਮ ਚੁੰਬਕੀ ਜੰਦਰਿਆਂ ਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਚਾਬੀ 
ਵਿਚ ਕੋਈ ਵੀ ਟੱਕ ਜਾਂ ਡੂੰਘ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਸਗੋਂ ਚਾਬੀ ਵਿਚ ਛੋਟੇ ਛੋਟੇ 
ਚੁੰਬਕ ਲੱਗੇ ਹੁੰਦੇ। ਹਨ। ਜਦੋਂ ਜੰਦਰੇ ਦੇ ਪਿੰਨਾਂ ਨੂੰ ਚੁੰਬਕੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ 
ਧੱਕ ਕੇ ਉਪਰ ਚੁੱਕ ਦਿਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੰਦਰੇ ਦਾ ਸਿਲਿੰਡਰ ਘੁਮਣ 
ਲਈ ਸੁਤੰਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 


ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ-ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਚੇਰਾਂ ਦੇ ਜੰਦਰੇ ਖੋਲ੍ਹਣ ਦਾ ਡਰ 
ਘੱਟ ਗਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਵਿਸਫੋਟਕ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨਾਲ 
ਜੰਦਰੇ ਤੋੜਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਇਸ ਡਰ ਦੇ ਘਟਣ 
ਨਾਲ ਜੰਦਰੇ ਦੇ ਉਦਯੋਗ ਵਿਚ ਕਾਫ਼ੀ ਗਿਰਾਵਟ ਆਈ। ਸੇਫ਼ ਅਤੇ 
ਖ਼ਜਾਨੇ ਦੇ ਜੰਦਰੇ ਖੋਲ੍ਹਣ ਦੀ ਬਜਾਇ ਧਮਾਕੇ ਨਾਲ ਤੇੜ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ 
ਸਨ। ਇਕ ਹੋਰ ਤਰੀਕਾ ਜੋ ਚੇਰਾਂ ਨੇ ਅਪਣਾਇਆ ਉਹ ਇਹ ਸੀ ਕਿ 
ਬਿਜਲੀ ਦੇ ਸੇਕ ਜਾਂ ਆਕਸੀਐਸੀਟਿਲੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਤਿਜੋਰੀ ਦੀ 
ਪਲੇਟਿੰਗ ਜਾਂ ਜੋੜ ਪਿਘਲਾ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਸ 
ਵਿਧੀ ਵਿਚ ਸਮਾਂ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਜੰਦਰੇ ਬਣਾਉਣ 
ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਤੋਂ ਬਚਾਉ ਵਜੋਂ ਠੋਸ ਧਾਤਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ 
ਦਿੱਤੀ। ਰ 

ਹ. ਪੁ. -ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 7433 

ਜੰਦਵੜੀ : ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਵਿਚ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ 
ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਇਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕਸਬਾ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਗੜ੍ਹਸ਼ੰਕਰ ਰੇਲਵੇ 
ਸਟੇਸ਼ਨ ਤੋਂ 32 ਕਿ. ਮੀ. ਦੂਰ ਹੈ। ਇਥੇ ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤਾ ਜੀ ਦਾ 
ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਸਥਾਨ ਉਤੇ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ ਇਕ ਮਰੀ ਹੋਈ ਗਾਂ 
ਜਿਦ ਵਿ ਪਿ 
ਵਿਰਾਜੇ ਸਨ। 

ਹ. ਪੂ. -ਮ. ਕੋ. : 421 

ਜਨਕ : ਇਹ ਮਿਥਲਾ ਦਾ ਰਾਜਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲੇ 
ਰਾਜੇ ਨਿਮੀ ਦੀ ਜਾਨਸ਼ੀਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਤਾਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ 
ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਰਗੜ ਕੇ ਉਸ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ, 
ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਨਕ ਰੱਖਿਆ। ਇਹ ਸੀਤਾ ਦੇ ਪਿਤਾ ਰਾਜਾ 
ਜਨਕ ਤੋਂ ਵੀਹ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਰ 

ਜਨਕ : ਇਹ ਵਿਦੇਹ ਦਾ ਰਾਜਾ ਤੇ ਸੀਤਾ ਦਾ ਪਿਤਾ ਸੀ, 
ਜੋ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਗਿਆਨ, ਸ਼ੁਭ ਕਾਰਜਾਂ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਕਾਰਨ ਬਹੁਤ 
ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ। ਇਸ ਨੂੰ ਸ਼ੀਰ ਧਵਜ 'ਹਲ ਦੇ ਝੰਡੇ ਵਾਲਾ' ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ 
ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਦੀ ਪੁੱਤਰੀ ਸੀਤਾ, ਇਸ ਦੇ ਹੱਲ ਚਲਾਉਣ ਸਮੇਂ 
ਸਿਆੜ ਦੇ ਹੇਠੋਂ ਉਦੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਸੰਤਾਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ 
ਲਈ ਯੱਗ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਧਰਤੀ ਵਾਂਹ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਯਗਵਾਲਕਯ ਰਿਸ਼ੀ 
ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰੋਹਿਤ ਤੇ ਸਲਾਹਕਾਰ ਸੀ। ਇਸ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਵਿਖਾਵਿਆਂ 


225 ` 


ਗੇ ਝੁਕਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਪ੍ਰੋਹਿਤਾਂ ਦੇ ਦਖ਼ਲ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ 


'ਗ ਕਰਨ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜਾਇਆ। ਅਖ਼ੀਰ ਇਹ ਇਸ ਮਿਸ਼ਨ 


ਭਰ ਸਫ਼ਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਹ ਆਪਣੇ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਨੇਕ ਜੀਵਨ ਕਾਰਨ 


“ਹਮਣ ਬਣ ਗਿਆ ਤੇ ਇਸ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਰਾਜ-ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿਚ ਕੀਤੀ 


'ਦੀ ਸੀ। ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਨੈ ਤੇ ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰੋਹਿਤ 
[ਗਵਾਲਕਯ ਨੇ ਹੀ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਲਈ ਰਾਹ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਸੀ। 


ਜਨਕ ਪਾਸ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਭਾਰੀ ਧਨੁੱਸ਼ ਸੀ। ਰਾਮ ਚੰਦਰ ਜੀ ਨੇ 
ਹਸ ਧਨੁੱਸ਼ ਨੂੰ ਤੋੜਨ ਦੀ ਸ਼ਰਤ ਪੂਰੀ ਕਰਕੇ ਸਵੰਬਰ ਵਿਚ ਸੀਤਾ ਜੀ 
: ਵਰਿਆ ਸੀ। 


ਜਨਕ ਦੀ ਵਧੇਰੇ ਕਰਕੇ ਨੇਪਾਲੀ ਰਿਆਸਤ, ਵਿਦੇਹ ਅੱਜ ਦੇ 
7ੱਤਰੀ ਬਿਹਾਰ ਦੀ ਤਿਰਹਟ ਡਵੀਜ਼ਨ ਵਿਚ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ 
-ਥਲਾ ਦਾ ਨਾਂ ਹੁਣ ਜਨਕਪੁਰਾ ਹੈ ਜੋ 12ਵੀ ਤੋਂ 16ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੱਕ 
ਟੱਦਿਆ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕੇਂਦਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। 

ਹ. ਪੁ. -ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ; ਹਿੰ. ਮਿ. ਕੋ. 

ਜਨਜੇਰੋ : ਰਿ 


ਵਚ ਇਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਆਜ਼ਾਦ ਬਾਦਸ਼ਾਹਤ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਹਕੂਮਤ 


ਜਦਾਮਾ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਦੇ ਹੱਥ ਸੀ। ਇਹ ਬਾਦਸ਼ਾਹਤ ਦੇ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ 


ਵਚ ਓਮੋਂ ਅਤੇ ਗਿਬੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸਥਿਤ ਸੀ। ਸੰਨ 1894 - 


ਵਚ ਇਸ ਨੂੰ ਇਥੇਪੀਅਨਾਂ ਨੇ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਅਤੇ ਸਿਦਾਮਾ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦ 
ਸੀਅਤ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਈ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 1613 ਈ. ਵਿਚ ਸਿਰਫ਼ 
ਇਕੋ ਹੀ 'ਫ਼ਾਦਰ ਫ਼ਰਨੈਂਡੀਜ਼' ਨਾਮੀ ਯੂਰਪੀ ਇਸ ਬਾਦਸ਼ਾਹਤ ਵਿਚ 
ਗੋਆ ਸੀ। 
(ਹਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਨਜੇਰੋ ਨਾਂ ਐਮਹਾਰਿਕ '2&0੫੦' ਸ਼ਬਦ ਤੋਂ ਪਿਆ 
ਜਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਲੰਗੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੈਨੋਐਲ ਦਾ ਆਲਮੀਦਾ (ਅ੩੩੦੬1 
1£.41016103) ਫ਼ਰਨੈਂਡੀਜ਼ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਿਆਂ ਦੱਸਦਾ 
ਹ ਕਿ ਇਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਉਜੱਡ ਕਿਸਮ ਅਤੇ ਅਜੀਬ 
ਜਹੇ ਰਸਮੇ-ਰਿਵਾਜ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਸਨ। ਇਥੋਂ ਦਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜਾਦੂਗਰ ਅਤੇ 
ਮਾਪ ਹੁਦਰਾ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਅਧਿਕਾਰੀ ਨਿਯੁਕਤ 
ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਸਨ। 

ਹ. ਪੁ. -ਐਨ. ਬ੍ਰਿ 12: 873 

ਜਨ-ਨਾਸ਼ : ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹਿਕ 
ਧਾਸ਼ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰੂਪ 
(3€006106”ਨੂੰ ਘੜਨ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਪੋਲੈਂਡ ਮੂਲ ਦੇ ਅਮਰੀਕੀ ਵਿਦਵਾਨ 
ਹੈਫੇਲ ਲੈਮਕਿਨ ਦੇ ਸਿਰ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ-ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਹੋਏ ਜਨ ਨਾਸ਼ 
ਮਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਪਿਛੋ 'ਨੁਰਨਬਰਗ ਮੁਕੱਦਮੇ' ਦੇ ਸਿੱਟਿਆਂ ਨੇ ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਵ 
ਟੇ ਰਾਸ਼ਟਰਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਸਬੰਧੀ ਅੰਤਰ-ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ਤੇ ਕਾਨੂੰਨ 
ਕਣਾਉਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। 


ਸੰਨ 1946 ਵਿਚ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ ਜਨਰਲ ਅਸੈਂਬਲੀ ਨੇ 
ਏਸ ਗੱਲ ਦੀ ਪ੍ਰੋੜ੍ਹਤਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਜਨ-ਨਾਸ਼ ਅੰਤਰ-ਰਾਸ਼ਟਰੀ 
ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਦਿਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਇਕ ਜੁਰਮ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਨਿਖੇਧੀ 
ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਕਸੂਰਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦਿਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। 


ਇਸ ਤੋਂ ਦੇ ਸਾਲ ਪਿਛੋਂ 9 ਦਸੰਬਰ, 1948ਨੂੰ ਜਨਰਲ ਅਸੈਂਬਲੀ 
ਨੇ ਜਨ-ਨਾਸ਼ ਦੇ ਜੁੱਚਮ ਦੀ ਰੇਕ-ਥਾਮ ਅਤੇ ਸਜ਼ਾ ਸਬੰਧੀ ਕਨਵੈਨਸ਼ਨ 
ਦੀ ਪ੍ਰੋੜ੍ਹਤਾ ਕਰ ਦਿਤੀ, ਜੋ 12 ਜਨਵਰੀ, 1951 ਤੋਂ ਲਾਗੂ ਹੋ ਗਈ। 
ਇਸ ਕਨਵੈਨਸ਼ਨ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਰਾਜਾਂ ਨੇ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ 
ਕਿ ਅਮਨ ਜਾਂ ਜੰਗ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਵੀ ਜਨ-ਨਾਸ਼ ਅੰਤਰ-ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਨੂੰਨ 


ਜਨਮ ਸਾਖੀ 
ਵਿਚ ਜੁਰਮ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਰੋਕਣ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਸਜ਼ਾ ਫੇਣ ਦਾ ਜ਼ਿੰਮਾ 
ਉਹ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। 


ਰਹਿ ਤਰਜ ਰੰਗ ਹੀ ਜਿ 
ਕਿ ਇਨਸਾਨੀਅਤ ਵਿਰੁੱਧ ਜੁਰਮ, ਜੇ ਕਰ ਇਹ ਅਮਨ ਭੰਗ ਕਰਨ ਜਾਂ 


ਜੰਗ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿਚ ਹੋਣ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਤਰ-ਰਾਸ਼ਟਰੀ 


ਜੁਰਮ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇਗਾ। ਜਨ-ਨਾਸ਼ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਅਧੀਨ ਕਿਜੇ ਜੁਰਮ 
ਨੂੰ ਜੰਗ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਲਈ ਜਾਂ ਜੰਗ ਦੌਰਾਨ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਦੀ ਕੋਈ 


_ਸ਼ਰਤ ਨਹੀਂ। ਜਨ-ਨਾਸ਼ ਸਬੰਧੀ ਕਨਵੈਸ਼ਨ ਵਿਚ ਜਨ-ਨਾਸ਼ ਦੇ ਘੇਰੇ 


ਵਿਚ ਨਿਮਨ ਸਾਰੇ ਕਾਰਜ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 


1.ਕਿਸੇ ਗਰੁੱਪ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਨੂੰ ਮਾਰਨਾ, 2.ਕਿਸੇ ਗਰੁੱਪ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ 
ਨੂੰ ਗੰਭੀਰ ਸਰੀਰਕ ਜਾਂ ਮਾਨਸਿਕ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਂਉਣਾ, 3. ਕਿਸੇ 
ਗਰੁੱਪ ਨੂੰ ਪੂਰੇ ਤੌਰ ਤੇ ਜਾਂ ਅੰਸ਼ਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਸਮਾਪਤ ਕਰਨਾ, 4. ਕਿਸੇ 
ਗਰੁੱਪ ਵਿਚ ਪੈਦਾਇਸ਼ ਰੋਕਣ ਲਈ ਉਪਾਅ ਨੋਸਣੇ, ਅਤੇ 5 ਕਿਸੇ 
ਗਰੁੱਪ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਦੂਜੇ ਗਰੁੱਪ ਵਿਚ ਬਦਲਣਾ। 
ਵਿਚ ਜੁਰਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਵੇਗਾ। 

ਹ. ਪੁ -ਐਨ. ਬਿ 10: 108; ਐਨ. ਅਮੈ. 12: 404 


ਜੀਵਨ ਚਰਿਤਰ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਆਖਿਆ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਇਹ ਸਾਹਿਤ ਰੂਪ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇ ਆਗਮਨ 
ਨਾਲ ਆਇਆ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੀ 
ਜੀਵਨ-ਕਥਾ ਦਾ ਪ੍ਰਯਾਇ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਸਤਿਗੁਰੂ ਦੇ 
ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਤੇ ਬਚਨਾਂ ਨੂੰ ਅਜਿਹੇ ਹੌਚਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ 
ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਜਗਿਆਸੂ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਦੱਸੇ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ 
ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਤਮਕ ਤੇ ਨੈਤਿਕ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਹਲ 
ਲੱਭ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਚੇਰਾ ਧਾਰਮਿਕ ਜੀਵੁਨ ਬਤੀਤ ਕਰਨ ਲਈ 
ਯਤਨਸ਼ੀਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਧਾਰਣ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਾਖੀਆਂ ਜਾਂ ਗੋਸ਼ਟਾਂ 
ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਕਰਮ ਵਿਚ ਪਰੇਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕਈ ਵਾਰ 
ਰਮ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਹੋਈ ਵੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਕਈ ਸਾਖੀਆਂ.ਵਿਚ 
ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ 
ਬਾਣੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਗਈ ਹੈ। 

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ 15ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਯੁਗ-ਪੁਰਸ਼ ਹੋਏ 
ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੁਰਾਹੇ ਪਏ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੱਚਾ ਮਾਰਗ ਵਿਖਾਇਆ। ਦੇਸ਼ 
ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ, ਸਦਾਚਾਰਕ, ਰਾਜਨੀਤਕ ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸਭ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ 
ਹਾਲਤ ਬੜੀ ਨਿਰਾਸ਼ਾਜਨਕ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਭਲੀ ਭਾਂਤ ਸਮਝਣ ਮਗਰੋਂ 
ਸਤਿਗੁਰੂ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਦਾਚਾਰਕ ਪੱਧਰ ਨੂੰ ਉੱਚਾ ਚੁੱਕਿਆ ਤੇ ਆਪਣੇ 
ਸਰਲ ਤੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਕਾਰਨ ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨਾ ਤੇ ਰਾਜ ਕਰਨ 
ਲੱਗੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ' ਯਾਦਾਂ, ਬਚਨ ਤੇ 
ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ। 

ਪੁਰਾਤਨ ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਦਾ ਸੰਪਾਦਨ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕੀਤਾ। 
ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਇਹ 1923ਈ. ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈ। ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ 
ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਇਸ ਨਾਲ ਪੁਰਾਤਨ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਲਗਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ 
ਦੀਆਂ ਦੋ ਆਧਾਰ ਪੋਥੀਆ ਸਨ। ਪਹਿਲੀ ਵਲਾਇਤ ਵਾਲੀ ਜਨਮ 
ਸਾਖੀ ਜੋ ਐੱਚ. ਟੀ.ਕੋਲ ਬੁਰਕ ਨੇ ਲੱਭੀ ਸੀ ਤੇ ਹੁਣ ਇਹ ਇੰਡੀਆਂ 
ਆਫਿਸ ਲਾਇਬਰੇਰੀ ਵਿਚ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੈ। ਦੂਸਰੀ ਪੋਥੀ ਪ੍ਰੋ. ਗੁਰਮੁਖ 
ਸਿੰਘ ਨੂੰ 1884 ਈ. ਵਿਚ ਹਾਫ਼ਜ਼ਾਬਾਦ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਪਾਠਾਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਕਰ ਕੇ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪੁਰਾਤਨ 


ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਰ ਰ 226 


ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਦਾ ਸੰਪਾਦਨ ਕੀਤਾ। ਜੁਗਾਵਲੀ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਭਾਈ ਬਾਲਾ, ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ 
ਸਮਾਂ 1635ਈ. ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਅਜੋਕੀ ਖੋਜ ਅਨੁਸਾਰ _ਪ੍ਰਚੇਕਤ `ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੱਥ ਲਿਖਤਾਂ 
ਇਹ ਇਸ ਪੇਥੀ ਦੇ ਉਤਾਰੇ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਸਹਿਜੇ ਅਨੁਮਾਨ ਮਿਠਭਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵੀ ਕਈ ਐਡੀਸ਼ਨਾਂ ਦੇਖਣ 
ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕਾਫ਼ੀ ਪਹਿਲਾਂ ਠ8ਖੀ ਗਈ ਹੋਵੇਗੀ। _ਨੂੰ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕਾਂ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ 

ਇਸ ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਕਈ ਜ5ਮ ਸਾਖੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕਈ ਵਾਧੇ ਕਰ ਦੱਤ ਹਨ। ਇਸ ਜਨਮ 
_ ਸ਼ਬਦ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ-ਨਾਲ ਜੋੜੇ ਗਏ ਹਨ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਇਹ ਸਾਖੀ ਦਾ ਸ਼ੁੱਧ ਸਰੂਪ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਹੰਦਾਲੀਆਂ ਨੇ ਕਈ 
ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਗੱਦੀ _?'ਜਿਹੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ/ਸਾਖੀਆਂ ਪਾ ਦਿਤੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਗੁਰੂ 
ਤੇ ਬਿਰਾਜਣ ਭਾਵ 1588 ਈ. ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਲਿਖੀ ਗਈ ਹੋਵੇਗੀ। ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਚਰਿਤਰ ਦੂਸ਼ਿਤ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ ਤੇ ਨਾਲ ਹੀ 

` ਇਸ ਦਾ ਕਰਤਾ ਕੋਣ-ਹੈ? ਇਸ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਪ੍ਰਮਾਣ ਉਪਲੱਬਧ ਸੀ ਤਾ 
ਨਹੀਂ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਅਨੁਮਾਲ ਹੀ ਲਗਾਏ ਹਨ ਜਿਵੇਂ 


6ਡੈਥਾਨਕਾ ਵਿਚ ਇਹ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ 
ਕੋਈ ਤੁਲੰਬਾ ਨਿਵਾਸੀ ਉੱਪਲ ਖਤਰੀ ਨੂੰ ਤੇ ਕੋਈ ਨਾਥ ਯੋਗੀ ਨੂੰ ਇਸ ਵਜਾਈ ਬਾਲੇ ਪਾਸੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੀਆਂ ਜੀਵਨ 


ਦਾ ਕਰਤਾ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਭਾਸ਼ਾ ਤੋਂ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦਾ ਲੇਖਕ 
ਪੋਠੋਹਾਰ ਦਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਸਰ ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਭਦੌੜੀਏ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਜਰ ਰਿ 
ਸੇਵਾਦਾਸ ਦੱਸ਼ਿਆ ਹੈ। ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨ ਇਸ ਨੂੰ ਠੀਕ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਦਿ ਜਿ 
ਰ ਤੇ = 1ਤਾਖੀ ਦੀ'ਬੜੀ ਕਾਟਵੀਂ ਆਲੋਚਨਾ ਕਰਦਿਆ ਇਸ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ 
ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ 57 ਸਾਖੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸਤਿਗੁਰੂ ਦੇ _੧੩ਦਨਾਮ ਕਰਨ ਲਈ ਹੰਦਾਲੀਆਂ ਦੀ ਸਾਜ਼ਸ਼ ਮੰਨਿਆ ਹੈ। ਆਪ 
` ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਲੀਨ ਹੋਣ ਤੱਕ ਦੀਆਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਘਟਨਾਵਾਂ _:ਮਨੁਸਾਰ 'ਬਾਲਾ' ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਹੋਇਆ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਕੇਵਲ 
ਨੂੰ ਬੜੀ ਸੰਕੋਚਵੀ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਰਚਨਾ ਉਤੇ ਟਕਲਪਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਅੰਦਰਲੀਆਂ ਗਵਾਹੀਆਂ ਤੋਂ ਇਹ 1640ਈ. 
ਪੌਰਾਣਿਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਬੜਾ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਆਲੌਕਿਕਤਾ ਦੀ ਦੇ ਆਸ ਪਾਸ ਦੀ ਰਚਨਾ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ 
ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। . ਜੀ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੈ। _ 
ਦੂਸਰੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਹੈ 'ਆਦਿ ਸਾਖੀਆਂ' ਜਾਂ ਇਸ ਵਿਚ 75 ਤੋਂ 100 ਤੱਕ ਸਾਖੀਆਂ ਉਪਲੱਬਧ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ 
'ਜਨਮ ਪੱਤਰੀ ਬਾਬੇ ਨਾਨਕ ਦੀ।' ਇਸ ਦਾ' ਸੰਪਾਦਨ ਡਾ. ਪਿਆਰ _ ਤੇ ਪੁਰਾਤਨ ਜਨਮ ਸਾਖੀ, ਮਿਹਰਬਾਨ ਵਾਲੀ ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਆਦਿ ਦਾ 
ਸਿੰਘ ਨੇ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਤਕਰੀਬਨ 51 ਸਾਖੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ। ਇਸ ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਵਿਚ ਅਲੌਕਿਕਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਾਨਤਾ 
ਤੇ ਪੁਰਾਤਨ ਜਨਮ ਸਾਪੀ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਬੜਾ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ। ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਇਤਿਹਾਸ ਪੱਖੋਂ ਇਹ ਬੜੀ ਕਮਜ਼ੋਰ 
ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਸ੍ਰੀ ਸਿਰਿ ਦਿ ਰਚਨਾ ਹੈ। _ 
ਵਿਚ ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ, ਮਸੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਗਈ ੈ। 
ਇਸ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਸੋਦੀ ਮਿਹਰਬਾਨ ਵਾਲੀ 'ਸਚਖੰਡ ਥੀ ਅਨ ਵਲ ਜਮ ਨਾ, ਲਹ ਸਦ 


ਸੰਪਾਦਿਤ ਹੋਈ ਹੈ ਤੇ ਦੂਜੇ' ਭਾਗ ਵਿਚ ਚਤੁਰਭੁਜ ਦੀ ਪੋਥੀ ਸੰਕਿਲਤ ਹੀ 
ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਪਹਿਲੀ ਗਧਨਾ ਮਿਹਰਬਾਨ ਦੀ ਹੈ, ਜੋ 1639 ਈ. ਤੁ ਟਕਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਉਥਾਨਕਾ ਵਿਚ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ ਕਿ 
ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਈ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਸਾਲ ਵਿਚ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ 'ਹੋਈ ਸੀ ਕੁਝ ਮਨਮਤੀਆਂ ਨੇ ਕੁਝ ਅਸ਼ੋਭਨੀਕ ਗੱਲਾਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ 
ਤੇ ਦੂਜੀ ਪੋਥੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਐਦਰਲੀ ਗਵਾਹੀ ਅਨੁਸਾਰ 165/ਈ. ਅਤੇ ਜੋੜ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ ਵਿਚ ਰਲਾ ਪੈ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ 
1651 ਈ. ਵਿਚ ਹੋਈ। ਇਹ ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਚੰਦ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਘਟਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ 
ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹਨ ਤੇ 17ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੱਧ ਤੱਕ ਸੰਪੂਰਨ; ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ _ਲਈਂ ਭਾਈਂ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਸਪਸ਼ਟ 


ਸਨ। ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਲਿਖੇ ਜਾਣ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ 
_'ਸਚ਼ਖੰਡ' .ਪੋਥੀ ਦੀ ੪#ਤਮ ਟੂਕ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਵਿਚ 167 ਜੀ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧ ਜੀਵਨੀ ਲਿਖਣਾ ਹੈ। ਰ 
ਗੋਸ਼ਟਾਂ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ 14੫ ਪਤ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਹਰ ਜੀ ਪੋਥੀ ਵਿਚ ਆਧੁਨਿਕ ਖੋਜ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ 


61 ਅਤੇ ਚਤੁਰਭੁਜ ਪੋਥੀ ਵਿਚ 74ਗੋਸ਼ਟਾਂ ਹਨ। ਸੱਚ ਖੰਡ ਪੋਥੀ ਵਿਚ _ਦੀ ਲਿਖੀ ਹੋਈ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਪਾਸੋਂ ਭਾਈ ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ 
0 ਤਮ ਇਤਰ ਸਿੰਘ ਤੇ ਉਸ ਪਾਸੋਂ ਭਾਈ ਸੂਰਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸੁਣ ਕੇ ਲਿਖੀ ਹੈ। ਇਹ 
ਜਾਖੀਆਂ ਨੂੰ ਗਜਟੀਆਂ ਕਹਿਣਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਉਚਿਤ ਹ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਹੂਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਸਾਖੀਆਂ ਵਧਾ ਲਈਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਵਿਚ ਕੁੱਲ 
ਜੀਵਨੀ ਦੀ ਖਾਂ ਬਾਣੀ ਦੇ ਅਰਥ ਲਿਖਣ ਵੱਲ ਜ਼ਿਆਦਾ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ 225 ਸਾਖੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 


ਸਿਰਿ ਹੋਏ ਸੱਤ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਾਖੀਆਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। 
ਰੱ ਤਤ ਪੁਰਾਤਨ ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਨਾਲ _ ਬਸ ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਤੋਂ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲੇਖਕ ਨੇ ਬਾਲੇ 

ਰਿ ਸਿ ਵਾਲੀ ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਤੇ ਮਿਹਰਬਾਨ ਵਾਲੀ ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਤੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਲਾਭ 
ਮਪ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਜੋ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਹੋਵੇ। ਇਸ 
ਜਿਸ ਉਪਰ ਸਰਗੁਣਵਾਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ, ਜਿਸ _ ਵਿੱਚੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਉੱਤਰ, ਹੋਰ ਮਤਾਂ ਮਤਾਂਤਰਾਂ ਬਾਰੇ 
ਕਾਰਨ ਕਈ ਗੱਲਾਂ ਗੁਰਮਤਿ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕੂਲ ਵੀ ਲ੍ਰਿਸਟੀਗੋਚਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਜਾਣਕਾਰੀ ਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਟੀਕੇ ਵੀ ਦਰਜ ਹਨ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇਸ 
ਹਨ। ਰ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਬਹੁਤ ਵੱਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 


227 


ਇਕ ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਨਕਲ 
ਟਰਲ ਪਬਲਿਕ ਲਾਇਬਰੇਰੀ, ਪਟਿਆਲਾ ਵਿਚ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੈ। ਇਸ 
7ਜ਼ 25 ਸਾਖੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਦਾ ਉੱਤਾਰਾ 1683 ਈ. (ਸੰਮਤ 1740) 
ਹਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਸਤਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਰਚਨਾ 
ਨੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਲੇਖਕ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਭਾਸ਼ਾ-ਸ਼ੈਲੀ 
` ਇਹ ਮਿਹਰਬਾਨ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇ ਨਾਲ ਜੁੜ ਸਕਦੀ ਹੈ। 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਹੱਤਵ ਬਾਰੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ 
ਟਚ ਮੱਡ-ਭੇਦ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ 
: ਚਮਤਕਾਰੀ, ਰਿਧੀਆਂ-ਸਿਧੀਆਂ ਦਾ ਸੁਆਮੀ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਸਰੂਪ 
ਦਿ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਚਿਤਰਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇਸ ਵਿਚ ਬਹੁਤ 
ਰੇ ਅਣਇਤਿਹਾਸਕ, ਅਲੌਕਿਕ ਤੇ ਕਰਾਮਾਤੀ ਅੰਸ਼ ਪਾਏ ਗਏ ਹਨ। 
ਹਨ੍ਹਾਂ ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ ਉਤੇ_ਪੌਰਾਣਿਕ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਬੜਾ ਹੀ 
ਪਸ਼ਟ ਹੈ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਜਦੋਂ ਵਿਦਵਾਨ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੀ 
ਮਵਨੀ ਜਾਂ ਵਿਅਕਤਿਤਵ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ 
ਹੋਤ ਤੋਂ ਹੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲੈਣੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਹਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਬਾਰੇ ਕਾਫ਼ੀ 
ਹਾਮੱਗਰੀ ਮਿਲ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੀਵਨੀ 
ਲ਼ਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। 


ਸਾਹਿਤਕ ਪੱਖੋਂ ਇਹ ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ 


ਕਉਂਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬੀ ਵਾਰਤਕ ਦਾ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਵਿਤਾ 
ਤੇ ਨਾਲ ਵਾਰਤਕ ਵਿਚ .ਵੀ ਸਾਹਿਤ ਲਿਖੇ ਜਾਣ ਦੀ ਪਿਰਤ ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਕਲਮ ਸਾਖੀਆਂ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਪੈ ਗਈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ ਦੀ ਬੋਲੀ 
ਹਾਧ-ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ ਜੋ ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਾਧੂ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਵਰਤੀ, 
ੋਲੀ ਤੇ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਾਰ ਹੋਰ ਸੂਬਿਆਂ 
ਵਚ ਵੀ ਹੋਇਆ। 

ਇਨ੍ਹਾਂ ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬੀ ਜੀਵਨੀ-ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਮੁੱਢ 
ਬੱਝਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਅਜੋਕੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਅਨੁਸਾਰ 
ਤੇ ਟੀਕਾ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਬੀਜ ਵੇਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਬੋਹੜ 
ਬ੍ਰਿਛ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ_ਗਏ। 


ਸਮੁੱਚੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਆਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ 
ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਪੂਰਨ ਸਾਹਿਤ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਅਨੇਕ ਸਾਹਿਤ 
ਰੂਪਾਂ ਤੇ ਧਾਰਾਵਾਂ ਦਾ ਵੀ ਸਫ਼ਲ ਵਿਕਾਸ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜਿਥੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ 
ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀਆਂ ਜੀਵਨ ਕਥਾਵਾਂ ਦਰਜ ਹਨ, ਉਥੇ 
ਗੁਰਮਤਿ, ਵੇਦਾਂਤ, ਸੂਫ਼ੀ ਸਿਧਾਂਤ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ 
ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਬਾਣੀ ਦੇ ਪਰਮਾਰਥ ਅਤੇ ਸਾਧਨਾ ਮਾਰਗ ਦਾ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ 
ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਪੱਖੋਂ ਵਾਰਤਕ ਤੇ ਕਵਿਤਾ, ਗੋਸ਼ਟ, ਜੀਵਨ, 
ਟੀਕਾਕਾਰੀ ਆਦਿ ਕਈ ਸੁੰਦਰ ਸਾਹਿਤ ਰੂਪਾਂ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੋਇਆ ਹੈ। 

ਹ. ਪੁ. -ਸਾਹਿਤ ਸੌਰਭ--ਡਾਕਟਰ ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਜੱਗੀ; ਪੰਜਾਬੀ ਵਾਰਤਕ ਦਾ 
ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਅਧਿਐਨ-ਡਾ: ਤਰਲੋਚਨ ਸਿੰਘ ਬੇਦੀ। 

ਜਨਮਤ : ਆਧੁਨਿਕ ਰਾਜਨੀਤਕ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਇਸ ਸ਼ਬਦ 
ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਫ਼ਰਾਂਸ ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਲਾਤੀਨੀ ਭਾਸ਼ਾ 
ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਪਲੇਬਿਸ (21608) ਅਤੇ ਸਿਟਮ (6000ਗ) ਦੇ ਮੇਲ ਤੋਂ 
ਬਣਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਜਨਤਾ ਅਤੇ ਆਦੇਸ਼ ਹੈ। ਇਸ 
ਦਾ ਸਬੰਧ ਕੇਵਲ ਰਾਜਨੀਤਕ ਮਹੱਤਵ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਹੈ। 
ਇਹ ਉਹ ਸਾਧ੍ਹਨ ਹੈ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਕਿਸੇ ਮਹੱਤਵ ਪੂਰਨ ਰਾਜਨੀਤਕ 
ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਹੱਲ ਸਥਾਈ ਰਾਜਨੀਤਕ ਸਥਿਤੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦੇ 
ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਜਨਤਾ ਦੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਵੋਟ ਰਾਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਰਾਜ 


ਜਨਮੇਜਾ 


ਜਾਂ ਇਸ ਦੇ ਕਿਸੇ ਭਾਗ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਲਪ ਸੰਖਿਅਕ ਵਰਗ 
ਦੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਭਫਿੱਖ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਮਹੱਤਵ 
ਪੂਰਨ ਰਾਜਨੀਤਕ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਜਨਮਤ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ 
ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰ 

ਸੰਨ 1804 ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਨਮਤ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ 
ਨੈਪੋਲੀਅਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਫ਼ਰਾਂਸ ਦਾ. ਸਮਰਾਟ ਐਲਾਨ ਕਰਨ' 
ਲਈ ਕੀਤਾ। ਸੰਨ 1935 ਵਿਚ ਜ਼ਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਜਨਮਤ ਦੇ ਆਧਾਰ 
ਤੇ ਹੀ ਜਰਮਨੀ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਚਲਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਹਿਟਲਰ ਨੇ ਵੀ 
ਜਨਮਤ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੀ ਨਿਰੰਕੁਸ਼ਤਾ ਨੂੰ ਸਹੀ ਰੂਪ ਦੇਣ ਦਾ ਯਤਨ 
ਕੀਤਾ ਸੀ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ ਸਮੇਂ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਸੀਮਾ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦੇ ਭਾਗ 
ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਵੀ ਜਨਮਤ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 

ਜਨਮਤ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਸਫ਼ਲਤਾਪੂਰਬਕ ਲੋਕਤੰਤਰ ਦਾ ਅੰਤ ਕਰਨ 
ਲਈ ਵੀ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। 

ਹ. ਪੁ. -ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 4 366 ੍ 

ਜਨਮੈਜਾ : ਵੇਦ ਤੇ ਪੁਰਾਣ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਅਨੇਕ ਜਨਮੇਜਿਆਂ 
ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਸ ਨਾਮ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਿਅਕਤੀ 
ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਜਨਮੇਜਾ ਨਾਮੀ ਨਾਗ ਵੀ ਹੈ। 

ਇਕ ਜਨਮੇਜਾ ਪੁਰੂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਦੂਸਰਾ ਨਾਮ 
ਪ੍ਰਵੀਰ ਹੈ। ਦੂਸਰਾ ਜਨਮੇਜਾ ਅਸ਼ਵਵਾਨ ਕੁਮਾਰ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ ਦੇ ਬੰਸ 
ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਨਾਂ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਸੀ। ਉਸ 
ਨੇ ਇੰਦੋਤ ਮੁਨੀ ਤੋਂ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਰ 

ਤੀਸਰਾ ਜਨਮੇਜਾ ਭਰਤਬੰਸੀ ਮਹਾਰਾਜ ਕੁਰੂ ਦੁਆਰਾ ਵਾਹਿਨੀ 
ਦੇ ਗਰਭ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਜਨਮੇਜਿਆਂ 
ਦਾ ਵੀ ਉਲੇਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। 

ਪਰੀਕਜ਼ਿਤ ਤੇ ਭਦਰਾਵਤੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਪਾਂਡਵ ਜਨਮੇਜਾ ਪੁਰਾਣ 
ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ 
ਤੱਕ ਯੱਗ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਰਪ ਯੱਗ ਉਸ ਨੇ ਹੀ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਸ 
ਰਿ 
ਦੇ ਯੁੱਧ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਈ ਸੀ। 


ਇਤ ਨੀਰ ਵਿਚ ਹਵਨ ਦਰ 
ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾ ਜਨਮੇਜਾ ਭਲਾਟ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਦੱਸਿਆ 
ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਨੀਪਾਂ ਨੂੰ ਜਮ ਤੋਂ ਬਚਾਇਆ ਸੀ। ਦੂਜਾ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ 
ਸੋਮਦੱਤ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਇਨਸੈਂਟ ਇੰਡੀਅਨ ਹਿਸਟਾਰੀਕਲ ਟ੍ਰੈਡੀਸ਼ਨ 
ਵਿਚ ਤਿੰਨ ਜਨਮੇਜਿਆਂ ਬਾਰੇ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਵਿਵੇਚਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ-ਪੁਰੂ 
ਪੁੱਤਰ ਜਨਮੇਜਾ ਅਤੇ ਦੇ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮੇਜੇ। ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ . 
ਜਨਮੇਜੇ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਪੁਰਾਣੇ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ ਜਨਮੇਜੇ ਵੀ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਦਾ ਮਹਾਂਭਾਰਤ ਵਿਚ ਸੰਕੇਤ ਹੈ। 

ਜਨਮੇਜੇ _ਵੈਦਿਕ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਨ। ਸ਼ਤਪਥ 
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵਿਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇੰਦਰੋਤ ਨੇ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ ਜਨਮੇਜੇ 
ਲਈ ਯੱਗ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਐਤਰੇਯ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵਿਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ- 
ਹੈ ਕਿ ਭਾਵਸੂਯ ਨੇ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ ਜਨਮੇਜੇ ਲਈ ਯੱਗ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਅਥਰਵ 
ਵੇਦ ਗੋਪਥ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵਿਚ ਵੀ ਜਨਮੇਜਾ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। 

ਕੁਰੂ ਬੰਸੀ, ਰਾਜਾਂ ਜਨਮੇਜਾ ਸੱਪਾਂ ਦਾ ਵੈਰੀ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ 
ਦੇ ਪਿਤਾ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ ਨੂੰ ਤਕਸ਼ਕ ਨੇ ਡਸ ਲਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ 
ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣ 
ਲਈ ਸਰਪ ਮੇਧ ਯੱਗ ਰਚਿਆ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਅਨੰਤ ਸਰਪ ਭਸਮ ਹੋ 


ਜਨਰਲ ਸਟਾਫ਼ 


.ਗਏ। ਅਖ਼ੀਰ ਇਸ ਨੇ ਆਸਤੀਕ ਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਗੱਲ ਮੰਨ ਕੇ ਸਰਪ ਯੱਗ 
ਬੰਦ ਕੀਤਾ ਤੇ ਤਕਸ਼ਕ ਦੀ ਜਾਨ ਬਖਸ਼ੀ। 

ਹ. ਪੁ. -ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 4: 361; ਮ. ਕੋ : 504 

ਜਨਰਲ ਸਟਾਫ਼ : ਫ਼ੌਜ ਵਿਚ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਦਾ ਇਕ ਸਮੂਹ 
ਜਿਹੜਾ ਕਿਸੇ ਡਵੀਜਨ ਜਾਂ ਵੱਡੀ ਯੂਨਿਟ ਦੇ ਕਮਾਂਡ ਨੂੰ ਫ਼ੌਜ ਸਬੰਧੀ 
ਨੀਤੀਆਂ ਬਣਾਉਣ, ਹਟਾਉਣ ਜਾਂ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਵਿਚ ਉਸਦੀ ਮਦਦ 
ਕਰਦਾ ਹੈ, ਨੂੰ ਜਨਰਲ ਸਟਾਫ਼ ਦੇ ਨਾਉ' ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਇਸ ਦੇ ਸਥਾਪਨਾ ਕਾਰਜਾਤਮਕ ਵਿਧੀ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ 
ਅਤੇ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਆਦਿ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।'ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ 
ਲਗਭਗ ਇਹੇ ਜਿਹਾ ਪਰ ਵਧੇਰੇ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਸੰਗਠਤ ਸਟਾਫ਼ ਪ੍ਰਮੁੱਖ 
ਕਮਾਂਡਰ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਨਰਲ ਸਟਾਫ਼ ਵਿਚ ਮਾਹਿਰ ਅਤੇ 
ਵਧੇਰੇ ਯੋਗ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਦੀ ਨਿਯਿਕਤੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਤਕਨੀਕੀ ਮਾਹਰ 
_ ਫ਼ੌਜੀ ਅਫ਼ਜਰਾਂ ਨਾਲੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਭਿੰਨਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 
ਹ. ਪੁ, -ਐਨ..ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 5: 12 


ਜਨਰਲ ਸਟੋਰ _: ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਸਥਿੱਤ ਬਸਤੀਆਂ ਜਾਂ 


ਦਿਹਾਤੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਰੋਜ਼ਾਨਾ` ਲੋੜਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਨ ਲਈ ਬਣਾਏ, 


ਪਰਜੂਨ ਦੇ ਭੰਡਾਰ ਜਾਂ ਸਟੋਰ ਨੂੰ ਆਮ ਬੋਲੀ ਵਿਚ ਜਨਰਲ ਸਟੋਰ 
ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਵਿਚ 
ਦਿਹਾਤੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਲਈ ਜਨਰਲ ਸਟੋਰ ਖੁਲ੍ਹੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਸਟੋਰਾਂ ਵਿਚ ਖਾਧ-ਖੁਰਾਕ 'ਦੀ ਸਾਮਗੱਰੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਕਪੜਾ, ਲੀੜਾ, 
ਹਨ। ਕਿਸਾਨਾਂ ਕੋਲ ਨਕਦ. ਪੈਸੇ ਦੀ ਘਾਟ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਕਈ ਵਾਰੀ 
ਵਸਤੂ-ਵਟਾਂਦਰੇ ਦਾ ਢੰਗ ਵੀ ਅਪਣਾ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ 
ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਵਧਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਜਨਰਲ ਸਟੋਰ ਦੀ 
ਸਮੱਗਰੀ ਵਿਚ ਖੇਤੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸੰਦ ਅਤੇ ਛੇਟੀਆਂ-ਮੋਟੀਆਂ 
ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਵੀ ਆਉਣ ਲੱਗੀਆ। ਜਿਉਂ ਜਿਉਂ ਸਮਾਂ ਤਰੱਕੀ ਕਰਦਾ 
ਹੁੰਦਾਂ ਗਿਆ ਅਤੇ ਫ਼ਲਸਰੂਪ ਜਨਰਲ ਸਟੋਰਾਂ ਦੀ ਵਸਤੂ ਸਮਰੱਥਾ ਵੀ 
ਵਧਦੀ ਗਈ ਇਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਦਾ ਕੰਮ ਤੇ ਵੱਡੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ 
ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਵੀ ਮੁਹੱਈਆ ਹੋਣ ਲੱਗੀਆਂ। 

ਇਥੇ ਹੀ ਬੱਸ ਨਹੀਂ ਜਨਰਲ ਸਟੋਰ ਆਪਣੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ 
ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਸਮਾਜਕ ਭਾਈਚਾਰੇ ਲਈ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਕਰਨ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਵੀ 
ਬਣਿਆ। ਸੌਦਾ ਲੈਣ ਆਏ ਲੋਕੀ ਆਪੋ ਵਿਚ ਅਨੇਕਾਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ 
ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਉੱਪਰ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਸਟੋਰ ਦਾ ਇੰਚਾਰਜ 
ਵੀ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸਾਰ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਭੂਮਿਕਾ 


_ ਅਦਾ ਕਰਨ 'ਲੱਗਾ। 


ਨਿਤ 
ਸਟੋਰ ਕੁਝ ਅਰਸੇ ਬਾਅਦ ਵਪਾਰਕ ਕੇਂਦਰ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਗਏ। 
20ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੱਕ ਵੱਖਰੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਜਨਰਲ ਸਟੋਰ ਵੀ 
ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆ ਗਏ। ਫਿਰ ਵਿਭਾਗੀ ਪੱਧਰ ਤੇ ਵੱਖਰੇ ਵੱਖਰੇ ਜਨਰਲ 
ਸਟੋਰ ਖੁਲ੍ਹਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਏ ਅਤੇ ਅੰਤ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਸੁਪਰ ਮਾਰਕਿਟਾਂ 
ਨੇ ਲੈ ਲਈ, ਜਿਸ ਦੇ ਨਾਲ ਮੁਢਲੇ ਜਨਰਲ ਸਟੋਰਾਂ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਘੱਟ 
ਗਈ। 

ਹ. ਪੁ. -ਐਨ. ਬ੍ਰਿ ਮਾ. 4: 462 

ਜਨਵਰੀ : ਇਹ ਗ੍ਰੈਗੋਰੀਅਨ ਕਲੰਡਰ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਲ ਦਾ 
ਪਹਿਲਾ ਮਹੀਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ 31 ਦਿਨ ਹੁੰਦੇ ਸੰਨ। ਜਨਵਰੀ ਦਾ 
ਸਬੰਧ ਰੇਮਨ ਦੇਵਤਾ, ਜੈਨਸ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਨਾਉਂ 


225 


ਦਾ ਅਰਥ 'ਦਰਵਾਜ਼ਾ' ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸਨੂੰ 'ਸ਼ੁਰੂਆਤ' ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਮੰਨਿਆ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਇਸ ਕਾਰਨ ਧਾਰਮਿਕ ਮਹੱਤਤਾ ਵੀ ਹੈ। 
ਆਦਿ ਕਾਲ ਵਿਚ ਇਹ ਸਾਲ ਦਾ ਗਿਆਰ੍ਹਵਾਂ ਮਹੀਨਾ ਸੀ ਜਿਸਨੂੰ 700 
ਈ. ਪੂ. ਮੁਢਲੇ 10 ਮਾਸੀ ਰੇਮਨ ਕਲੰਡਰ, ਜਿਹੜਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੀ ਮਾਰਚ ਦੇ 
ਮਹੀਨੇ ਤੋਂ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਵਿਚ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ। 


153 ਈ. ਪੂ. ਪਹਿਲੀ ਜਨਵਰੀ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਨਵੇਂ ਰੇਮਨ ਕਾਂਸਲਾਂ ਨੇ 
ਆਪਣਾ ਕੰਮਕਾਜ ਸੰਭਾਲਿਆ ਤਾਂ ਇਸਨੂੰ ਰੋਮਨ ਸਿਵਲ ਸਾਲ ਦੀ 
ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤਸਲੀਮ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 

ਮੱਧ ਕਾਲੀ ਯੂਰਪ ਵਿਚ ਗ਼ੈਰ-ਈਸਾਈ ਰੀਤਾਂ ਨੂੰ ਮਨਸੂਖ਼ ਕਰਨ 
ਹਿਤ ਈਸਾਈ ਪੁਰਬ ਤੋਂ ਹੀ ਨਵਾਂ ਸਾਲ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। 18ਵੀਂ 
ਸਦੀ ਦੇ ਮੱਧ ਤੀਕ ਇੰਗਲੈਂਡ ਅਤੇ ਸਵੀਡਨ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਜਨਵਰੀ ਨੂੰ 
ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ ਤਾਂ ਪਹਿਲੀ ਜਨਵਰੀ ਨਵੇਂ ਸਾਲ ਦਾਂ ਪਹਿਲਾ ਮਹੀਨਾ 
ਮੰਨ ਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਦਿਨ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਮਨਾਇਆ 
ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਉੱਤਰੀ ਗੋਲਾਰਧ ਵਿਚ ਜਨਵਰੀ ਸਰਦੀਆਂ ਦਾ ਮਹੀਨਾ 
ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਐਂਗਲੋ-ਸੈਕਸਨੀ ਲੋਕ ਵੁਲਫ਼ ਮੌਥ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। 
ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਕਲੰਡਰ ਵਿਚ ਇਸਨੂੰ ਨੀਵੋਜ਼ ਅਰਥਾਤ 
'ਬਰਫ਼ਬਾਰੀ ਦਾ ਮਹੀਨਾ' ਅਤੇ ਪਲੂਵੀਓਜ਼ ਅਰਥਾਤ 'ਬਰਸਾਤ ਦਾ 
ਮਹੀਨਾ' ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਮਹੀਨੇ ਵਿਚ ਜਨਮੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ 
ਲਈ ਗਾਰਟ/ਯਾਕੂਤ ਪੱਥਰ ਪਾਉਣਾ ਸ਼ੁਭ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਲ 


` ਚਾਂਦਨੀ ਇਸ ਮਹੀਨੇ ਦਾ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਫ਼ੁੱਲ ਹੈ। 


ਹ. ਪੁ. -ਐਨ. ਅਮੈ. 15: 693 

ਜਨੀਵਾ-ਕਾਨਫ਼ਰੰਸਾਂ : ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵ ਪ੍ਰਸਿੱਧ 
ਸ਼ਹਿਰ, ਜਨੀਵਾ ਵਿਖੇ ਅੰਤਰ-ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸੁਲਝਾਉਣ ਲਈ 
1932-34 ਅਤੇ 1954 ਵਿਚ ਹੋਈਆਂ ਦੋ ਵੱਡੀਆਂ ਕਾਨਫ਼ਰੰਸਾਂ ਹਨਂ। 
ਹੋਈ। 

ਨਿਸ਼ਸਤ੍ਰੀਕਰਨ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿਚ ਇਸ ਪਹਿਲੀ ਕਾਨਫ਼ਰੰਸ ਦੀ 
ਆਰੰਭਕ ਮੀਟਿੰਗ 2 ਫ਼ਰਵਰੀ, 1932ਨੂੰ ਬਰਤਾਨੀਆ ਦੇ ਬਦੇਸ਼ ਸਕੱਤਰ, 
ਆਰਥਰ ਹੈਂਡਰਸਨ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਹੇਠਾਂ ਹੋਈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚ ਦੁਨੀਆ 
ਦੇ 59 ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧੀਆਂ ਨੇ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਬਰਤਾਨੀਆ ਅਤੇ 
ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਨੇ ਆਕਰਮਣਕਾਰੀ ਹਥਿਆਰਾਂ ਤੇ ਰੋਕ ਲਾਉਣ ਜਾਂ 
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਟੌਤੀ ਕਰਨ ਦੀ ਹਿਮਾਇਤ ਤਾਂ ਕੀਤੀ ਪਰ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਦੇਸ਼ 
ਇਸ ਗੱਲ ਤੇ ਸਹਿਮਤ ਨਾ ਹੋ ਸਕੇ ਕਿ ਕਿਹੜੇ ਕਿਹੜੇ ਹਥਿਆਰ _ 
ਆਕਰਮਣਕਾਰੀ ਹਥਿਆਰਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੇ ਜਾਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। 
ਜਰਮਨ ਦੀ ਬਰਾਬਰੀ ਸਬੰਧੀ ਕੀਤੀ ਮੰਗ ਅਤੇ ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੁਆਰਾ ਇਕ 
ਸਮੂਹਿਕ ਸੰਗਠਨ ਰਾਹੀਂ ਅੰਤਰ-ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ਤੇ ਗਾਰੰਟੀਸ਼ੁਦਾ 
ਸਲਾਮਤੀ ਸਬੰਧੀ ਕੀਤੀ ਅੜੀ ਨੇ ਇਸ ਕਾਨਫ਼ਰੰਸ ਵਿਚ ਅੜਿੱਕਾ ਹੀ 
ਡਾਹ ਦਿਤਾ। ਸਾਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ-ਬਾਤਾਂ ਉਥੇ ਦੀਆਂ ਉਥੇ ਹੀ ਰਹਿ ਗਈਆਂ। 
14 ਅਕਤੂਬਰ, 1933 ਨੂੰ ਐਡਾਲਫ਼ ਹਿਟਲਰ (30 ਜਨਵਰੀ, 1930 ਤੋਂ 
ਜਰਮਨੀ ਦਾ ਚਾਂਸਲਰ) ਨਾ ਕੇਵਲ ਕਾਨਫ਼ਰੰਸ ਵਿਚ ਭਾਗ ਲੈਣ ਤੋਂ ਹੀ 
ਪਿਛੇ ਹਟਿਆ ਸਗੋਂ ਉਸ ਨੇ ਲੀਗ ਆਫ਼ ਨੇਸ਼ਨਜ਼ ਤੋਂ ਵੀ ਪਾਸਾ ਵੱਟ 


_ਲਿਆ। 29 ਮਈ, 1934 ਨੂੰ ਜਰਮਨ ਦੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਫਿਰ 


ਇਹ ਕਾਨਫ਼ਰੰਸ ਇਕ ਓਪਰੇ ਜਿਹੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ। 11 ਜੂਨ 
1934ਨੂੰ ਇਹ ਕਾਨਫ਼ਰੰਸ ਅਣਮਿਥੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਅੱਗੇ ਪਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। 

ਜਨੀਵਾ-ਕਾਨਫ਼ਰੰਸ (1954) ਕੋਰੀਆਈ ਯੁੱਧ ਦੇ ਟਿਕ-ਟਿਕਾਅ 
ਲਈ ਅਤੇ ਹਿੰਦ-ਚੀਨੀ ਖੇਤਰ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ 


229 


ਬੁਲਾਈ ਗਈ ਸੀ ਜਿਥੇ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਫ਼ੌਜਾਂ ਵੀਅਤ ਮਿੰਨ੍ਹ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਇਕ 
ਘਾਟੇ ਵਾਲੀ ਲੜਾਈ ਲੜ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। 
ਇਹ ਕਾਨਫ਼ਰੰਸ 26 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1954 ਨੂੰ ਆਰੰਭ ਹੋਈ ਸੀ ਜਿਸ 


ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਬਾਕੀ ਦੇ ਉਹਨਾਂ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ 
ਦੇ ਕੋਰੀਆ ਵਿਚ ਕੀਤੇ ਉਪਰਾਲਿਆਂ ਵਿਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ ਸੀ, 
ਦੇ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧੀਆਂ ਨੇ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। 

ਕੋਰੀਆ ਦੇ ਏਕੀਕਰਨ ਬਾਰੇ ਦੱਖਣੀ ਕੋਰੀਆ ਦੇ ਬਦੇਸ਼ ਮੰਤਰੀ 


ਦੂਜੇ ਵੱਲੋਂ 27 ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ ਕਾਨਫ਼ਰੰਸ ਅੱਗੇ ਕਈ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਰੱਖੀਆਂ 


ਗਈਆਂ। ਉੱਤਰੀ ਕੋਰੀਆਈ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸਰਬ ਕੋਰੀਆਈ ਚੋਣਾਂ 
ਕਰਵਾਉਣ ਅਤੇ ਬਦੇਸ਼ੀ ਦਖ਼ਲ-ਅੰਦਾਜ਼ੀ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦਾ ਮਤਾ ਪੇਸ਼ 
ਕੀਤਾ। ਦੱਖਣੀ ਕੋਰੀਆ ਨੇ ਸਾਰੇ ਕੋਰੀਆ ਵਿਚ ਚੋਣਾਂ ਕਰਵਾਉਣ ਦੀ 


ਬਜਾਇ ਕੇਵਲ ਉੱਤਰ ਵਿਚ ਹੀ ਚੋਣਾਂ ਕਰਵਾਉਣ ਦੀ ਤਜਵੀਜ਼ ਪੇਸ਼. 


ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਨੇ ਇਸ ਤਜਵੀਜ਼ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ। 
ਇਸ ਵਿਚ ਕੁਝ ਇਤਿਹਾਦੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੇ ਤਾਂ ਚੁੱਪ ਹੀ ਵੱਟੀ ਰੱਖੀ ਪਰ 
ਹੋਰਨਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕਾਮਨਵੈਲਥ, ਨੇ ਤਾਂ ਸਰਬ 
ਕੋਰੀਆਈ ਦੀਆਂ ਆਜ਼ਾਦ ਚੋਣਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ। ਬਰਤਾਨੀਆ ਅਤੇ 
ਸੋਵੀਅਤ ਬਦੇਸ਼ ਮੰਤਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਕਈ ਹੋਰ ਤਜਵੀਜ਼ਾਂ ਰੱਖਣ ਦੇ 
ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਇਹ ਸਾਰੀ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਕਿਸੇ ਸਿੱਟੇ ਤੇ ਪੁੱਜਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 
ਹੀ 15 ਜੂਨ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਹੇ ਗਈ। 

ਹਿੰਦ-ਚੀਨੀ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਵਿਚ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਵੱਡੇ ਚਾਰ ਦੇਸ਼ਾਂ- 
ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ, ਰੂਸ, ਬਰਤਾਨੀਆ ਅਤੇ ਫ਼ਰਾਂਸ-ਦੇ ਨੁਮਾਇੰਦਿਆਂ ਤੋਂ 
ਕੰਬੋਡੀਆ ਅਤੇ ਲਾਓਸ ਅਤੇ ਵੀਅਤ ਮਿੰਨ੍ਹ ਦੇ ਨੁਮਾਇੰਦਿਆਂ ਨੇ ਹਿੱਸਾ 
ਲਿਆ। 8 ਮਈ, 1954 ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਡੂੰਘੀ ਗੱਲਬਾਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 21 
ਪ੍ਰਤਿਨਿਧੀਆਂ ਵਿਚ ਅਖ਼ੀਰ ਨੂੰ ਸਮਝੌਤਾ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਸਮਝੌਤੇ 
ਅਧੀਨ ਮੁੱਖ ਤਹਿ ਕੀਤੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਇਹ ਸਨ :-- 

1. 17ਵੀਂ ਉੱਤਰੀ ਸਮਾਂਤਰ ਜੋ ਵੀਅਤਨਾਮ ਨੂੰ ਪੂਰਨ ਰੂਪ 
ਵਿਚ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡਦੀ ਹੈ) ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਯੁੱਧ-ਬੰਦੀ ਲਕੀਰ 
ਖਿੱਚੀ ਜਾਵੇ। 


ਗਤ ਇਤ 
ਅੰਦਰ-ਅੰਦਰ ਆਪਣੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੂੰ ਪਿਛਾਂਚ ਹਟਾਇਆ ਜਾਵੇ। 


3.ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਇਕ ਮੁੱਠ ਕਰਨ ਲਈ 20ਜੁਲਾਈ, 1956ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 
ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਰੇ ਵੀਅਤਨਾਮ ਵਿਚ ਚੋਣਾਂ ਕਰਵਾਈਆਂ ਜਾਣ। 

4. ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਅਤੇ ਗੁਰੀਲੇ ਲਾਓਸ ਅਤੇ ਕੰਬੋਡੀਆ ਨੂੰ 
ਖਾਲੀ ਕਰ ਦੇਣ ਜਿਥੇ ਕਿ 1955ਈ. ਵਿਚ ਆਜ਼ਾਦ ਚੋਣਾਂ ਕਰਵਾਈਆਂ 
ਜਾਣੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਜਿਥੇ ਲਾਓਸ ਅਤੇ ਕੰਬੋਡੀਆ ਦੀਆਂ ਸਰਕਾਰਾਂ 
ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਨ ਤੇ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਫ਼ੌਜਾਂ ਤਾਇਨਾਤ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾ ਸਕਣ। 

5. ਵੰਡ-ਲਕੀਰ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸੂਰਤ ਵਿਚ ਇਕ ਰਾਜਨੀਤਕ ਜਾਂ 
ਇਲਾਕਾਈ ਸਰਹੱਦ,ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਨਾ ਸਮਝਿਆ ਜਾਵੇ। ਅੰਤਰ-ਰਾਸ਼ਟਰੀ 
ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੇਠ ਹੋਈਆਂ ਚੋਣਾਂ ਵਾਲੀ ਸ਼ਰਤ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਹੱਤਤਾ 
ਵਾਲੀ ਸੀ। ਇਸ ਨੇ ਵੀਅਤ ਮਿੰਨ੍ਹ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਅੱਧ ਵਿਚ 
ਸਹਿਮਤੀ ਵਿਖਾਉਣ ਲਈ ਪ੍ਰੋਰਿਆ। ਕਾਨਫ਼ਰੰਸ ਦੇ ਮੌਕੇ ਤੇ ਵੀਅਤ 


ਜਨੀਵਾਂ 


ਿਨਹ ਦਾ ਵੀਅਤਨਾਮ ਦੇ 34ਿੱਸੇ ਤੇ ਕੰਨ੍ੇਲ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਫ਼ੌਜ 
ਦੀ ਵੀ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਫ਼ੌਜ ਉੱਪਰ ਪੂਰੀ ਚੜ੍ਹਤ ਸੀ। ਰ 


____ਇਸ ਕਾਨਫ਼ਰੰਸ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਵਾਲੇ 9ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚੋਂ 8ਦੇਸ਼ਾਂ 
ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਨੇ ਇਹ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ ਤੇ ਕਹਿ ਦਿਤਾ ਕਿ ਇਹ ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਸਮਝੌਤਿਆਂ ਨਾਲ ਕੋਈ ਬੱਝਿਆ ਹੋਇਆ ਨਹੀਂ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ 
ਸਾਰੇ ਮੁਲਕਾਂ ਵਿਚ ਜਿਹੜੇ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਦੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੇ 
ਨਾਲ ਵੰਡੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੇਠ ਆਜ਼ਾਦ 
ਚੋਣਾਂ ਰਾਹੀਂ ਏਕਤਾ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਉਪਰਾਲੇ ਕਰਦਾ ਰਹੇਗਾ। ਸੰਯੁਕਤ 
ਰਾਜ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਦੱਖਣੀ ਵੀਅਤਨਾਮ ਵਿਚ ਇਕ ਵਖਰਾ 
ਕਮਿਉਨਿਸਟ ਵਿਰੋਧੀ ਰਾਜ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਲੈ ਲਈ 
ਅਤੇ 1956 ਈ. ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਦੱਖਣੀ ਵੀਅਤਨਾਮ ਦੇ ਪ੍ਰੈਜੀਡੈਂਟ ਨਗੋ 
ਡਿਨ੍ਹ ਡੀਮ (042੦ 00011063)) ਨੇ ਸਮੁੱਚੇ ਵੀਅਤਨਾਮ ਵਿਚ ਚੋਣਾਂ 
ਕਰਵਾਉਣ ਤੋਂ ਨਾਂਹ ਕਰ ਦਿਤੀ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਕਿ ਉਸਨੇ ਉੱਤਰੀ 
ਵੀਅਤਨਾਮੀ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਸਲਾਹ ਨਾਲ ਕਰਵਾਉਣੀਆਂ ਸਨ, ਤਾਂ 
ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਨੇ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ ਨਗੋ ਡਿਨ ਡੀਮ ਦਾ ਪੂਰਾ ਸਾਥ ਦਿੱਤਾ। 

ਹ. ਪੁ. -ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 4:465 

ਜਨੀਵਾ : ਕੈਨਟਨ--ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮੀ ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ ਦੀ 
ਕੈਨਟਨ ਹੈ. ਜਿਸ ਦਾ ਖੇਤਰਫ਼ਲ 282 ਵ. ਕਿ. ਮੀ. ਅਤੇ ਆਬਾਦੀ 
378,849 (1991) ਹੈ। ਕੈਨਟਨ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਜਨੀਵਾ ਨਾਂ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ 
ਹੈ। ਇਹ ਜੁਰਾ ਅਤੇ ਐਲਪਸ ਪਰਬਤਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਸਥਿੱਤ ਹੈ। ਦੋਵੇਂ 
ਪਾਸੇ ਪਰਬਤ ਅਤੇ ਵਿਚਕਾਰ ਜਨੀਵਾ ਝੀਲ ਇਸ ਦੀ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤੀ ਵਿਚ 
ਵਾਧਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਝੀਲ ਨੇ ਕੋਈ 30 ਵ. ਕਿ. ਮੀ. ਖੇਤਰ ਮੱਲਿਆ 
ਹੋਇਆ ਹੈ। ਪਰਬਤੀ ਖੇਤਰ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਇਥੋਂ ਦੀ ਜਲਵਾਯੂ ਸਿਹਤ 
ਲਈ ਬਹੁਤ ਚੰਗੀ ਹੈ। ਬਾਗ, ਬਗੀਚਿਆਂ ਦੀ ਵੀ ਭਰਮਾਰ ਹੈ। ਭੇਡਾਂ, . 
ਬੱਕਰੀਆਂ, ਗਉਆਂ, ਘੋੜੇ ਆਦਿ ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣਾ ਇਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ 
ਧੰਦਾ ਹੈ। ਇਥੇ ਇਮਾਰਤੀ ਪੱਥਰ, ਰੇਤ ਪੱਥਰ ਅਤੇ ਸਲੇਟ ਪੱਥਰ ਵੀ 
ਮਿਲਦੇ ਹਨ। 

ਕੈਨਟਨ ਦਾ ਜਲ-ਨਿਕਾਸ ਰੇਨ੍ਹ ਦਰਿਆ ਰਾਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ 
ਪਰ ਨਗਦ ਹੋ ਇਆ ਬਲ ਚੀ 
ਅਖ਼ਤਿਆਰ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਮੋਨ ਬਲਾਂਕ ਪਰਬਤਾਂ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲੀ 


ਆਰਨ ਨਦੀ ਜਨੀਵਾ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਰੋਨ੍ਹ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 


ਜਨੀਵਾ ਕੈਨਟਨ ਨੂੰ 1815 ਈ. ਵਿਚ ਸਵਿਸ ਕਨਫੈਡਰੇਸ਼ਨ 
ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਤੇ ਪਿਛੋਂ 1815-16 ਈ. ਵਿਚ 
ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਦੇ ਖੇਤਰ ਇਸ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ ਦਿੱਤੇ 
ਸਨ। ਇਥੋਂ ਦੀ ਵਸੋਂ ਵਿਚ ਲਗਾਤਾਰ ਵਾਧਾ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਕੈਨਟਨ , 
ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਬੜੀ ਸੰਘਣੀ ਹੈ। ਇਥੇ ਪ੍ਰਤੀ ਵ. ਕਿ. ਮੀ- ਵਿਚ 1, 175 
ਵਿਅਕਤੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। 

ਹ. ਪੁ. -ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 10: 96 

ਜਨੀਵਾ : ਝੀਲ-ਯੂਰਪ ਵਿਚ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ, 
ਐਲਪਾਈਨ ਝੀਲ ਹੈ ਜਿਹੜੀ' ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮੀ ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ ਅਤੇ 


ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੇ ਓਤ ਸਵਾਇ ਡਿਪਾਰਟਮੈਂਟ ਵਿਚਕਾਰ ਸਥਿਤ _ 


ਹੈ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਲੇਕਸ ਲੀਮਾਨਸ ਦਾ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ ਹੈ 
ਪਰ ਸੋਲ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਤੋਂ ਅਨਾਰ੍ਹਵੀ ਸਦੀ ਤੱਕ ਇਹ 'ਲੇਕ ਡੀ ਜਨੀਵ' 
ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਰਹੀ ਅਤੇ ਇਸ ਉਪਰੰਤ ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ਲੈਕ 
ਲੀਮਾਨ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਹੋਇਆ। ਸਮੁੰਦਰੀ ਸੜ੍ਹਾ ਤੋਂ ਇਹ ਝੀਲ 372ਮੀ. ਦੀ 
ਉਚਾਈ ਤੇ ਅਤੇ 581 ਵ. ਕਿ. ਮੀ. ਦੇ ਰਕਬੇ ਵਿਚ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਹੈ, 


ਜਨੀਵਾ 


ਬਾਕੀ ਦਾ ਫ਼ਰਾਂਸ ਵਿਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਫ਼ਰਾਂਸ ਵਾਲਾ ਹਿੱਸਾ ਇਸ ਝੀਲ 
ਰਤ 
ਲਗਦਾ ਹੈ। 
(ਹੀਰਿਆਂ 
ਰੋਨ੍ਹ ਇਸ ਝੀਲ ਵਿਚ ਪੂਰਬੀ ਸਿਰੇ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦਾਖ਼ਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ 
ਪੱਛਮੀ ਸਿਰੇ ਤੋਂ ਸ਼ਹਿਰ ਜਨੀਵਾ ਰਾਹੀਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਝੀਲ 


`ਦੀ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਚੌੜਾਈ 12,5 ਕਿ. ਮੀ. ਹੈ ਅਤੇ ਔਸਤ ਚੌੜਾਈ 8 . 
ਕਿ. ਮੀ. ਹੈ। ਪੂਰਬੀ ਸਿਰੇ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਜਨੀਵਾ ਸਹਿਰ ਤਕ 


ਝੀਲ ਦੀ ਲੰਬਾਈ 72ਕਿ. ਮੀ. (45 ਮੀਲ) ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਵੱਧ ਤੋਂ 
ਵੱਧ ਗਹਿਰਾਈ 1,017ਫੁੱਟ ਹੈ, ਜਦ ਕਿ ਔਸਤਨ ਗਹਿਰਾਈ 500ਫੁੱਟ 
ਹੈ। ਪਰੋਮੈਂਥ ਜਲ ਡਮਰੂ ਝੀਲ ਨੂੰ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡਦਾ ਹੈ। ਝੀਲ 
ਦਾ ਪਾਣੀ ਅਸਾਧਾਰਣ ਤੌਰ ਤੇ ਨੀਲਾ ਹੈ। ਗਰਮੀਆਂ ਵਿਚ ਝੀਲ ਦੇ 
ਪਾਣੀ ਦਾ ਚੜ੍ਹਾਅ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਸਮੇਂ ਪਾਣੀ ਦੀ 
ਸਤਹ ਤੇ ਲਹਿਰਾਂ ਉਠਦੀਆਂ ਹੱਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੇਸ਼ਸ (6੦05) ਕਹਿੰਦੇ 
'ਹਨ।.ਇਹ ਲਹਿਰਾਂ ਲੰਬਕਾਰੀ ਅਤੇ ਲੇਟਵੇਂ ਰੁੱਖ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ 
ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੌਰਾਨ ਝੀਲ ਦਾ ਸਾਰੇ ਦਾ ਸਾਰਾ ਪਾਣੀ ਇਕ ਲੈਅ ਵਿਚ 
ਇਕ ਕਿਨਾਰੇ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਤੱਕ ਝੋਲੇ ਖਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਫ਼ਲਸਰੂਪ ਕੁਝ 
ਮਿੰਟਾਂ ਲਈ ਜਨੀਵਾ ਵਿਖੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਪੱਧਰ 2ਤੋਂ 5ਫੁੱਟ ਤੱਕ ਉਚਾ ਹੋ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਝੀਲ ਉੱਪਰੋਂ ਕਈ ਤੇਜ਼ ਹਵਾਵਾਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਵੱਖਰੀਆਂ 
ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਗੁਜ਼ਰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖਰੇ ਵੱਖਰੇ ਹੀ ਨਾਂ ਦਿਤੇ 
ਹੋਏ ਹਨ। ਹਨ੍ਹੇਰੀ ਵਾਲੀਆਂ ਹਵਾਵਾਂ ਆਰਵ ਅਤੇ ਡਰਾਂਸ ਵਾਦੀਆਂ ਤੋਂ 
ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਝੀਲ ਜਨੀਵਾ ਵਿਚ ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ ਦੀਆਂ ਹੋਰਾਂ 
ਝੀਲਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿਚ ਮੱਛੀਆਂ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਮਿਲਦੀਆਂ 
ਹਨ। ਮੱਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸਿਰਫ਼ 20 ਕੁ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਫੈਰਾ 
ਜਾਂ ਕੋਰਾਗੋਨਸ ਫੈਰਾ ਮੁੱਖ ਹਨ। ਸੰਨ 1823ਤੋਂ ਇਸ ਝੀਲ ਵਿਚ ਸਟੀਮਰ 
'ਚੱਲਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਏ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਝੀਲ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਰੇਲ-ਮਾਰਗ 
ਬਣੇ ਜਿਹੜੇ ਇਸ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਸਿਹਤਅਫ਼ਜ਼ਾ ਸਥਾਨਾਂ ਨੂੰ 
ਮਿਲਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਨੀਵਾ ਦੀ ਬੰਦਰਗਾਹ ਵਿਚ ਗ੍ਰੈਨਾਈਟ ਦੀਆਂ ਦੋ 
ਚਟਾਨਾਂ ਝੀਲ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਅੱਗੇ ਵਧੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ 
੬99੬5 ਹਧ ੧੧90੩ (ਜਿਸਨੂੰ ਨੈਂਪਚ਼ੂਨ ਦਾ ਪੂਜਾ-ਸਥਾਨ ਸਮਝਿਆ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਰਖਿਆ ਗਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਨੀਵੇਂ ਪੱਥਰ ਨੂੰ ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ 


ਦੇ ਤਿਕੋਣ ਆਕਾਰ ਦਾ ਆਧਾਰ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਤੱਟ - 


ਤੇ ਪੂਰਵ-ਇਤਿਹਾਸਕ ਕਾਲ ਦੇ ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਸਥਾਨ ਪਾਏ ਗਏ ਹਨ। 
ਇਸਦੇ ਉੱਤਰੀ ਕੰਢੇ ਦਾ ਪਿਛਵਾੜਾ ਸ਼ਰਾਬ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਲਈ 
ਦਿਰ 
ਹਨ। 

` 4625. ਉ. ਵਿਥ; 6530 ਪੂ. ਲੰਬ. 

ਹ.ਪੁ. -ਐਨ. ਬਿ. 10:19; ਕੋਲ. ਐਨ. & 325 
___ ਜਲੀਵਾ : ਸ਼ਹਿਰ : ਇਹ ਅੰਤਰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਵਾਲਾ 
ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ ਦਾ ਇਕ ਇਤਿਹਾਂਸਕ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਅਤੇ ਯੂਰਪ ਦੀਆਂ 
ਮਿਉੱਸਪਲਟੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਆਕਰਸ਼ਕ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਮਨੁੱਖਤਾ 
`ਦੀ ਭਲਾਈ ਸਬੰਧੀ ਕਾਰ ਈੀਆਂ ਦਾਂ ਇਕ ਅਹਿੰਮ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਇਹ 
__ ਇਸੇ ਨਾਂ ਦੇ ਕੈਨਟਨ ਦੀ ਜ਼ਾਂਜੇਧਾਨੀਂ ਹੈ।,ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਜਨੀਵਾ ਝੀਲ 
ਦੇ ਧੁਰ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮੀ ਸਿਰੇ ਉੱਪਰ ਰੋਨ੍ਹ ਦਰਿਆ ਦੀ ਵਾਦੀ ਵਿਚ 
ਵਸਿਆਂ ਹੋਇਆ _ਹੈ। ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਨਫਰੰਸਾਂ ਅਤੇ 
ਸਾਲਸੀਆਂ ਇਸੇਂ_ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਹੁੰਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ- ਛੁੱਟ 
ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਲੰਬੇਅਰਸੈ ਤੋਂ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀਆਂ, ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਨ 
ਵਿ 





230 
ਜਿਸ ਵਿਚੋਂ 348.ਵ. ਕਿ. ਮੀ. ਦਾ ਰਕਬਾ ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ ਵਿਚ ਅਤੇ 


ਪੂਰਵ-ਇਤਿਹਾਸਕ ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਪੱਥਰਾਂ ਨਾਲ ਇਸ ਨੂੰ ਕਾਫੀ 
ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਉਸਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਕੁਝ 
ਇਮਾਰਤਾਂ ਝੀਲ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਸਿਰੇ ਵੱਲ ਰੋਨ੍ਹ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਕੋਲ 
ਦੇਖਣ ਵਿਚ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਿਛੋਂ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਜਨੀਵਾ 
ਝੀਲ ਦੇ ਖੱਬੇ ਕੰਢੇ ਦੇ ਪਹਾੜਾਂ ਉੱਪਰ ਜਾ ਵਸੇ। 

ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਕੋਈ 2,000 ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੋਂ. ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਇਕ ਘੁੱਗ 
ਵੱਸਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਸੀ। ਜੂਲੀਅਸ ਸੀਜ਼ਰ ਨੇ ਆਪਣੇ 'ਡੀ ਬੈਲੋ ਗੈਲੀਕੋ' 
ਵਿਚ 58 ਈ. ਪੂ. ਦੌਰਾਨ ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ ਵਾਸੀਆਂ ਦਾ ਰਸਤਾ ਬੰਦ 
ਕਰਨ ਲਈ ਦਰਿਆ ਰੋਨ੍ਹ ਦੇ ਇਕ ਪੁਲ ਦੀ ਤਬਾਹੀ ਦਾ ਵਰਣਨ 
ਕਰਦਿਆਂ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਵੀ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਪਿਛੋਂ ਇਸ 
ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਮੈਕਸਿਮਾ ਸਿਕੁਐੱਨਰਮ (ਅ੨੪॥੧੩ $€੧ਧ3॥੦॥॥॥॥) ਨਾਂ 
ਦੇ ਰੋਮਨ ਸੂਬੇ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ 534 ਈ. ਵਿਚ ਇਹ 
ਸ਼ਹਿਰ ਫ਼ਰੈਂਕਾਂ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਅਧੀਨ ਆਇਆ। ਸੰਨ 888 ਵਿਚ ਜੁਰਾ 
ਪਰਬਤਾਂ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵਿਚ ਕੋਰੋਲਿਨੀਅਨ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਖੰਡਰਾਤਾਂ ਉੱਪਰ 
ਦੂਜੀ ਵਾਰੀ ਬਰਗੰਡੀ ਰਾਜ਼ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਣ ਸਮੇਂ ਜਨੀਵਾ ਇਸ ਦੇ ਮੁੱਖ 
ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸੀ। ਸੰਨ 1032 ਵਿਚ ਜਰਮਨੀ ਦੇ ਕੋਨਾਰਟ ਦੂਜੇ ਨੇ 
ਇਸ ਉੱਪਰ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਕੇ ਬਿਸ਼ਪ ਨੂੰ ਇਥੋਂ ਦਾ ਕਰਤਾਂ-ਧਰਤਾ 
ਥਾਪਿਆ। ਸੰਨ 1162 ਵਿਚ ਇਥੋਂ ਦੇ ਬਿਸ਼ਪ ਨੂੰ ਰੋਮ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ 
ਸ਼ਹਿਨਸ਼ਾਹੀਅਤ ਦੇ ਪ੍ਰਿੰਸ ਦਾ ਰੁਤਬਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਜਿਸ ਦੇ ਸਿੱਟੇ 
ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਵੀ ਹੇਰਨਾ ਬਿਸ਼ਪ ਪ੍ਰਿੰਸਾਂ ਦੀ ਬਰਾਬਰੀ ਮਿਲੀ। 


ਤੇਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤ ਤੀਕ ਜਨੀਵਾ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਇਥੇ 
ਇਕ ਮਿਉੱਸਪਲ ਸੰਸਥਾ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀ ਤੇ ਇਸੇ ਦੌਰਾਨ ਹੀ ਕਾਊਂਟ 


ਆਫ਼ ਸੋਵਾਇ ਨੇ ਜਨੀਵਾ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਖੇਤਰ 


ਉੱਪਰ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇਥੋਂ ਦੇ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨੇ 
ਵੀ ਬਿਸ਼ਪ ਨਾਲ ਝਗੜਾ ਹੋ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਸੇਵਾਇ ਦੇ ਕਾਉਂਟ ਦਾ ਪੱਖ 
ਪੂਰਿਆ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਬਿਸ਼ਪ ਦਾ ਕਿਲਾ ਅਤੇ ਸਾਰੀ 
ਦੀ ਸਾਰੀ ਅਦਾਲਤ ਸੇਵਾਇ ਕਾਉਂਟ 'ਐਮਾਡੀਅਸ' ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਹੇਠ 
ਆ ਗਈ। ਸੰਨ 1401 ਵਿਚ ਐਮਾਡੀਅਸ ਅੱਠਵੇਂ (ਸੇਵਾਇ) ਨੇ ਜਨੀਵਾ 
ਦੀ ਕਾਉੱਟੀ ਹੀ ਖਰੀਦ ਲਈ ਜਿਸ ਨੇ ਇਥੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਚਲੇ ਆ ਰਹੇ 
ਹਾਕਮਾਂ ਦਾ ਬੰਸ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸੰਨ 1522 ਤੱਕ ਇਹ ਖੇਤਰ 
ਸੇਵਾਇ ਦੀ ਹਕੂਮਤ ਹੇਠ ਰਿਹਾ। ਲਗਾਤਾਰ ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ 
ਜਨੀਵਾ ਵਾਸੀ ਅੰਤ ਨੂੰ ਸੇਵਾਇ ਦੇ ਡਿਊਕ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਤੋਂ ਕਾਹਲੇ 
ਪੈ ਗਏ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਤੋਂ ਖਹਿੜਾ ਛੁਡਵਾਉਣ ਲਈ ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ 
ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਕੋਲੋਂ ਮਦਦ ਮੰਗੀ। ਸੰਨ 1530 ਵਿਚ ਸਵਿਸ ਸਰਕਾਰ ਨੇ 
ਡਿਊਕ ਤੋਂ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਸੈਂਟ ਜੂਲੀਅਸ ਸੰਧੀ (1603) ਉੱਪਰ 
ਹਸਤਾਖ਼ਰ ਕਰਵਾ ਲਏ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਇਹ ਸ਼ਰਤ ਰੱਖੀ ਕਿ ਉਹ ਜਨੀਵਾ 


` ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਤੰਗ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਨੀਵਾ ਵਿਚ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦਾ 


ਦੌਰ ਆਰੰਭ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਜਨੀਵਾ ਦੀਆਂ ਕੈਨਟਨਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਕਾਨੂੰਨੀ 
ਸਬੰਧ ਕਾਇਮ ਹੋਇਆ। 


ਸੰਨ 1735 ਵਿਚ ਜਨੀਵਾ ਵਿਖੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸੁਧਾਰ ਆਰੰਭ 


ਹੋਇਆ। ਸੰਨ 1794 ਵਿਚ ਸਰਕਾਰ ਤੋੜ ਕੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਨਵੈਨਸ਼ਨ 
ਨਿਸਚਿਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇਕ ਭੈਦਾਇਕ ਹਕੂਮਤ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਈ। ਇਸ 
'ਤੋਂ ਚਾਰ ਸਾਲ ਪਿਛੋਂ ਜਨੀਵਾਂ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਡੂ ਲੀਮਾਨ ਦੇ ਡਿਪਾਰਟਮੈਂਟ 
`ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਫ਼ਰਾਂਸ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ 1814 ਈ. ਵਿਚ 


ਵੀਆਨਾ ਦੇ ਸੰਮੇਲਨ ਉਪਰੰਤ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋਣ ਤਕ ਇਹ ਖੇਤਰ ਫ਼ਰਾਂਸ 


-ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੀ ਰਿਹਾ। ਸੰਨ 1815 ਵਿਚ ਜਨੀਵਾ ਸ਼ਹਿਰ ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ 


ਦੀ ਕਨਫ਼ਰੈਡਰੇਸ਼ਨ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਅੰਤੇ ਪਹਿਲੇ 


` ਸੰਸਾਰ ਜੰਗ ਉਪਰੰਤ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ 'ਲੀਗ ਆਫ਼ ਨੇਸ਼ਨਜ਼' ਦੇ ਕਾਰਜ 
ਖੇਤਰ ਦਾ ਮੁਕਾਮ ਨਿਯਤ ਕੀਤਾ ਤੇ 1814, ਦੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ 


231! 
` ਪੌੜਸਾਂਗ ਦੀ ਥਾਂ ਸੁਕੋਅਰ ਟਾਵਰ ਦੇ ਸਿਖਰ ਤੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 8ਵੀਂ ਤੇ 


ਜਨੀਵਾ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਕੈਨਟਨ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਸਰਕਾਰ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਈ ਪਰ 
ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਮਿਉੱਸਪਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਅਜ਼ਾਦੀ ਨਾ ਮਿਲੀ। ਜੇਮਜ਼ ਜੀਨ ਜੈਕ 
ਫੇਜ਼ੀ ਦੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਉਪਰੰਤ 21 ਮਈ, 1847 ਨੂੰ ਜਨਤਕ ਵੋਟਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ 
ਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਉਦਾਰ ਸੰਵਿਧਾਨ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਇਆ। 


ਰ ਸੰਨ 1934ਦੌਰਾਨ ਲੇਬਰ ਆਫਿਸ ਅਤੇ ਲੀਗ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ 
ਦੇ ਇਥੋਂ ਚਲੇ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਅਮੀਰੀ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਧੱਕਾ ਲੱਗਿਆ । 
ਸੰਨ 1942 ਤੱਕ ਜਨੀਵਾਂ ਦੇ 11% ਮਕਾਨ ਖਾਲੀ ਪਏ ਦਿਖਾਈ ਦੇ: 5 
ਲੱਗੇ। 

ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ-ਯੁੱਧ ਪਿੱਛੋਂ ਜਨੀਵਾ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਵਿਚ ਕਾਫ਼ੀ ਸੁਟਰ 
ਆਇਆ। ਆਬਾਦੀ ਕਾਫ਼ੀ ਵਧੀ ਅਤੇ ਬੇਰੋਜ਼ਗਾਰੀ ਵੀ ਖ਼ਤਮ'ਹੋ ਈ। 
ਸੰਨ 1947 ਦੌਰਾਨ ਅੰਤਰ-ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਜ਼ਦੂਰ ਸੰਗਠਨ ਦਾ ਸਕੱਟਤਰੇਤ 
ਮੁੜ ਜਨੀਵਾ ਵਿਖੇ ਲੈ ਆਂਦਾ ਗਿਆ। 'ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਗਠਟ5' ਵੀ 
ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਥੇ ਹੋਰ 


ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਅੰਤਰ-ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਸਥਾਪਤ ਹੋਈਆਂ। 


ਇਤੋਂ ਤੱਕ ਕਿ 1955 ਈਂ. ਵਿਚ ਵੀਅਤਨਾਮ ਸਬੰਧੀ ਹੋਣ ਵਾਲੀ 
ਏਸ਼ੀਆਈ ਕਾਨਫ਼ਰੰਸ ਤੇ ਜਨੀਵਾ ਸਿਖ਼ਰ ਸੰਮੇਲਨ (1955) ਲਈ ਵੀ 
ਇਸੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ। ਸੰਨ 1958 ਵਿਚ ਨਿਊਕਲੀਅਰ 
ਹਥਿਆਰ ਟੈਸਟਬੰਦੀ ਸਬੰਧੀ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ 


ਬਰਤਾਨੀਆ ਵਿਚਕਾਰ ਗੱਲਬਾਤ ਲਈ ਵੀ ਇਹੋ ਸਥਾਨ ਠੀਕ ਸਮਝਿਆ _ 


ਗਿਆ। 





ਜਲਵਾ ਝੀਲ ਦੇ ਕਢੇ ਵਸਿਆ ਜਨੀਵਾ ਸਹਿਰ ਜਿ ਰਹ ਦਰਿਆ ਦੇ 
ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡਦਾ ਹੈ। 


ਦਰਿਆ ਰੋਨ੍ਹ ਅੱਠਾਂ ਪੁਲਾਂ ਦੇ ਹੇਨਾਂ ਦੀ ਵਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਸ਼ਹਿਰ 
ਨੂੰ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡਦਾ ਹੈ। ਦਰਿਆ ਦੇ ਖੱਬੇ ਕੰਢੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ 
ਦੱਖਣੀ ਹਿੱਸਾ ਹੈ ਜਿਥੇ ਜਨੀਵਾ ਪਹਿਲਾਂ ਵੱਸਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ 
ਦੀਆਂ ਸਿਵਲੀਅਨ ਇਮਾਰਤਾਂ ਹਨ। 12ਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਸੇਂਟ ਪੀਅਰਜ਼ 
ਦਾ ਮੁੱਖ ਗਿਰਜਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਥਾਂ ਤੇ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ 
ਹੈ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਮੋੜ-ਘੋੜ ਜਿਹੇ ਵਾਲੇ ਰਸਤੇ ਉੱਪਰ 17ਵੀਂ 
ਅਤੇ 18ਵੀਂ ਸਦੀਦਦੇ ਬਣੇ ਕਈ ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਮਕਾਨ ਅਜੇ ਵੀ ਮੌਜੂਦ 
ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਹੀ 'ਜੀਨ ਜੈਕ ਰੂਸੋ' ਦਾ ਜਨਮ ਅਸਥਾਨ ਹੈ। 'ਸਿਟੀ 
ਹਾਲ', ਜਿਸਨੂੰ ਹੋਟੇਲ ਡੀ ਵਿਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪੁਨਰ ਜਾਗਰਤੀ ਸਮੇਂ 
ਦੀ ਇਕ ਇਮਾਰਤ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ 16ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਪਟੜੀ ਹੈ ਜਿਹੜੀ 


_ਅਨੈਮਲ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ 


ਜਨੀਵਾ 


;12ਵੀ' ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਵੀ ਕੇਖਣਯੋਗ ਹਨ। ਚੋਧਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ 
' ਨਾਟਰ ਡੇਮ ਲਾ ਨੇਵ (146੧0 128;82-1.4-13੦੧੦) ਦਾ ਗਿਰਜਾ 
ਜਾਨ ਨਾਕਸ (8੦8) ਦੇ ਧਰਮ ਪ੍ਰਜ਼ਾਰ` ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ। ਇਥੇ ਹੀ 
ਜਾਨ ਕਲੇਵਿਲ ਅਤੇ ਥੀਓਡੇਰ ਬੈਜ਼ਾ ਵੀ ;ਹਾਇਆ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇਥੋਂ 
ਦੀ ਕਾਨੂੰਨੀ ਅਦਾਲਤਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਇ,ਮਾਰਤ 1707 ਈ. ਵਿਚ 
ਹ/ਤਪਤਾਲ ਦੇ ਮੰਤਵ ਲਈ ਉਸਾਰੀ ਗਈ ਸੀ! ਇਥੋਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ` 


ਪੇਂਟਿਗ'ਜ਼ ਤੇ ਹੋਰ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨੀਆਂ ਕਲਾ-ਕਿਰਤਾਂ ਸੰਭਾਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ 
ਹਨ। 

ਪਹ”ੜ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਆ ਕੇ ਝੀਲ ਦੇ ਕੰਢੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ 'ਪਲੇਸ ਡੀ 
ਮੋਲਾਰਡ' (213੦੦-66-81019) ਨਾਂ ਦੀ ਬੰਦਰਗਾਹ ਦਾ ਮੱਧ ਕਾਲੀਨ 
ਟਾਵਰ ਹਾਲੇ ਵੀ ਪੁਰਾਣੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। 

ਦਰਿਆ (ਦੇ ਦੂਜੇ ਕੰਢੇ 28ਵੀਂ ਤੇ 35੧ ਸਦੀਆਂ ਦੌਰਾਨ 

ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ' ਉਦਯੋਗਾਂ ਦਾ ਕੇਂਦਰ, ਪਲੇਸ ਵੀ ਕਾਟੇਂਸ (£1੩੦% 
66 €608030੦5) ਹੈ। ਇਹ ਅਨੈਮਲ, ਜੇਵਰ, ਘੜੀ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ 
ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।_ :, . ੧ 

ਰ ਦਰਿਆ ਰੋ੍ਹ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਕੰਢੇ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਲੀਗ ਆਫ਼ 
ਨੇਸ਼ਨਜ ਦਾ ਸਭ ਤੋ ਪਹਿਲਾਂ ਸਥਾਨ 'ਨੈਸ਼ਨਲ ਹੋਟਲ' ਹੈ! 'ਐਂਨਿਯੂ 
ਡੀ ਲਾ ਪੇਇਕਸ'-ਦੇ' ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਥਾਨ ਤੇ 1925 ਈ. ਦੀ ` ਬਣੀ ਹੋਈ 


ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਬਿਲਡਿੰਗ ਦੇਖਣ-ਯੋਗ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਬਹੁ. ਚੁ ਸੋਹਣੇ 
ਸੋਹਣੇ ਕਈ ਪਾਰਕ ਹੱਨ। ਬਨਸਪਤੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਬਾਗ 3ਵ£ "& 
` ਪਾਸੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਿਟਤਕੁਲ ਸਾਹਮਣੇ ਪਾਸੇ ਝੀਲ ਦੇ ਪਾਰ 1194-69 
_ਈ. ਦੌਰਾਨ ਬਣਾਇਆ ।ਗ਼ਿਆ ਇਕ ਯਾਦਗਾਰੀ ਥੰਮ੍ਹ ਹੈ। ਇਹ ਥੀ 


(ਇਸੇ ਰ 


ਜਨੀਵਾ ਕੈਨਟਨ ਦੇ ਸਵਿਸ ਕਨਫ਼ੈਡਰੇਸ਼ਨ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦੀ-ਯਾਦ 


_ਤਾਜ਼ਾ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਗੈੱਠਨ ਕੀ ਜਨੀਵਾ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਅਤੇ ਨਵੀਨ 


ਯੁਗ ਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਤੇ ! ਇਮਾਰਤਾਂ ਆਦਿ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਇਕ 
ਰਹੱਸ ਹਨ। ਜਨੀਵਾ ਸ਼ਹਿਰ ਕਾਵੇਂ ਸਵਿਸ ਦੇ ਸਭਿਆਚਾਰਕ 'ਜੀਵਨ 
ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ 2ਵੰਹਰਾਂ ਦਾ ਸਦਰ-ਮੁਕਾਮ ਹੀ ਜ਼ਿਆਦਾ 
ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ.ਹੈ ਪਰ ਉਦਯੋਗ 'ਦੇ ਪੱਖੋਂ ਵੀ ਇਹ ਕਿਸੇ ਗੱਲੋਂ ਘੱਟ 
ਨਹੀਂ। ਘੜੀਆਂ ਇਥੋਂ ਦਾਂ!ਮੁੱਖ ਉਦਜੋਗਕ ਉਤਾਪਦਨ ਹੈ। ਜੋਵਰ ਤੇ 
ਬਿਜਲੀ ਮਸ਼ੀਨਾਂ, ` `_ਟਰਬਾਈਨਾਂ, ਡਾਕਟਰੀ 
ਔਜ਼ਾਰ ਆਦਿ ਵੀ ਇੌਂ ਵੋ ਵਿਕਸਿਤ ਉਦਯੋਗ ਹਨ। ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ 
ਰਸਾਇਣਕ ਤੇ ਪ੍ਰਿੰਟਿੰਗ ਉਦਯੋਗ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹੂਕਾਰ ਦਾ ਧੰਦਾ ਵੀ ਇਥੇ 
ਪ੍ਰਫੁੱਲਤ ਹੈ। ਇਥੋਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਅਤੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋਟਲ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ 
ਆਰਥਿਕਤਾ ਦਾ ਇ਼ਿਕ ਚੰਗਾ ਸਾਧਨ ਹਨ। 


ਜਨੀਵਾ ਹਿਰਸ 
ਰੇਲ-ਮਾਰਗ ਜਾਂ ਹਨ। ਇਥੇ ਹਵਾਈ ਸੇਵਾਵਾਂ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ 
ਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ। ਇਥੋਂ ਦਾ ਹਵਾਈ ਅੱਡਾ ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ 
ਵੱਡੇ ਅੱਡਿਆਂ ਵਿਜ਼ੋਂ ਹੈ। ਇਥੋਂ ਝੀਲ ਦੇ ਸਵਿਸ ਤੇ ਫ਼ਰਾਂਸ ਵਾਲੇ ਪਾਸਿਆਂ 
ਨੂੰ ਸਟੀਮਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਨੀਵਾ ਵਿਖੇ 150 ਤੋਂ ਵੱਧ ਅੰਤਰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ 
ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਸਵਰ-ਮੁਕਾਮ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ 
ਅੰਤਰ-ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਬੰਧਾਂ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। 

ਇਥੋਂ ਦੀਂ ਜਨੀਵਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵੀ ਵਿਸ਼ਵ-ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਦੀ ਸੰਸਥਾ 
ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ;ਤਗਭਗ 8,000 ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਵਿਚੋਂ ਅੱਧ ਤੋ ਜ਼ਿਆਦਾ ਫਿਦਿਆਰਥੀ ਬਦੇਸੀ ਹਨ। 


ਆਬਾਦੀ-167,200 (1990) 

_ 46212" ਉ. ਵਿਥ.; 6?09' ਪੂ. ਲੰਬ. 

ਹੋਂ ਪੂ. -ੈਨ. ਬ੍ਰਿ 10:112 
___ਜਨੇਉ : ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਜਨੇਉ ਪਾਉਣਾ ਉੱਠ ਹੀ 
ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ, ਜਿੰਨਾ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਧਾਰੀ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਕਿਰਪਾਨ 
ਧਾਰਨ ਕਰਨੀ। ਹਿੰਦੂ ਮੱਤ ਦੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿਚ ਜਨੋਊ ਬਣਾਉਣ ਦੀ 
ਵਿਧੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ-ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੇਦ ਮੰਤਰ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਖੇਤ ਵਿਚੋਂ 
ਕਪਾਹ ਲੈਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਫਿਰ ਉਸ ਦੀ ਰੂੰ ਨੂੰ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਕੱਢ ਕੰ, ਖੂਹ 
ਦੀ ਮਣ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਲਾਟੂ ਫੇਰ ਕੇ ਸੂਤ ਕੱਤਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੁੰਹ ਵਿਚ 
` ਲਟਕਾਇਆ ਹੋਇਆ ਲਾਟੂ ਆਪਣੇ ਚੱਕਰ ਨਾਲ ਧਾਗੇ ਨੂੰ'ਵਟਦਾ ਹੈ 
ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਸੂਤ ਜਨੇਊ ਦੀ ਮਿਣਤੀ ਜਿੰਨਾ ਲੰਬਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾਹੈ ਤਾਂ ਧਾਗੇ 
ਨੂੰ ਤੀਹਰਾ ਕਰਕੇ ਡੋਰ ਵਟਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੀਆਂ.ੰਰਾਂ ਦਾ ਇਕ 
ਅਗਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਦੋ ਅਗਰਾਂ ਦਾ ਇਕ ਜਨੇਊ ਬਣਦਾ ਹੈ ਜੋ ਦ੍ਰਿਜਾਂ 
ਦੇ ਪਹਿਨਣ ਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਖੱਬੇ ਮੋਢੇ ਤੇ ਪਰਿੰਨ ਕੇ ਸੱਜੀ ਵਖੀ 
ਵੱਲ ਲਟਕਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਿਤਰੀ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵੇਲੇ ਸੱਜੇ ਮਢੇ ਤੇ 
ਪਹਿੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 


ਮੰਨੂ ਦੇ ਮੱਤ ਅਨੁਸਾਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਜਨੇਊ ਕਪਾਹ ਦਾ, ਖਤਰੀ 
ਦਾ ਸੌਣ ਦਾ ਅਤੇ ਵੈਸ਼ ਦਾ ਮੀਢੇ ਦੀ ਉੱਨ ਦਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। 
ਜਨੇਊ ਦੋ ਸੰਸਕਾਰ ਸਮੇਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਕਾਲੇ ਹਿਰਨ ਦੀ, ਖਤਰੀ ਨੂੰ 
ਲਾਲ ਖਿਰਗ ਦੀ ਅਤੇ ਵੈਸ਼ ਨੂੰ ਬੱਕਰੇ ਦੀ ਖੱਲਪਹਿਨਣੀ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। 
ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਬਿਲ ਜਾਂ ਪਲਾਰ ਦਾ, ਖਤਰੀ ਨੂੰ ਬੋਹੜ 
`ਦਾਅਤੇ ਵੈਸ਼ ਨੂੰ ਪੀਲੂ ਦਾ ਡੰਡਾ ਧਾਰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਗਰਭ 
ਤੋਂਲੈ ਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਅੱਠਵੇ, ਖੱਤਰੀ ਦਾ ਗਿਆਰ੍ਹਵੇਂ ਅਤੇ ਵੈਸ਼ ਦਾ 
ਥਾਰਹੰਵੇਂ ਵਰ੍ਹੇ ਜਨੇਊ-ਸੰਸਕਾਰ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਟਾ ਹੈ। 
ਨਾਰਦ ਦੇ ਮੱਤ ਅਨੁਸਾਰ, ਬ੍ਰਾਣ ਦਾ ਬਸੰਤ ਰੁਤ ਵਿਚ, 
ਖੱਤਰੀ ਦਾ ਹੁਨਾਲ ਅਤੇ ਵੈਸ਼ ਦਾ ਪਤਭੜ ਦੀ ਰੁੱਤੇ ਜਨੇਊ ਸੰਸਕਾਰ 
ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। 

ਹ. ਪੁ. -ਗੁਰਮਤਿ ਮਾਰਤੰਡ : 109;ਮ. ਕੋ. : 505 

ਜਨੋਆ : ਇਹ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਇਟਲੀ ਦੇ ਲਗਿਉਰੀਆ 
ਖੇਤਰ ਦੇ ਜਨੋਆ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਅੰਤੇ ਇਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਬੰਦਰਗਾਹ 
ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਇਕ ਵੱਡੀ ਖਾੜੀ ਦੇ ਸਾਹਿਲਉੱਪਰ ਲੰਬਾਰਡ ਮੈਦਾਨ ਦੇ 
ਨਜ਼ਦੀਕ 238ਵ. ਕਿ. ਮੀ. ਦੇ ਰਕਬੇ ਤੇ ਆਬਾਦ ਹੈ। ਇਸ ਬੰਦਰਗਾਹ 


ਦਾ ਜਾਨੂਆ ਗੇਟ ਰੋਮਨ ਦੇਵਤਾ ਜੇਨਸਦਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ . 


ਹੈ ਤੇ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਾਇਦ ਇਸੇ ਕਰ੍ਕੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਨਾਂ ਵੀ ਜਨੋਆ 
ਪਿਆ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਹੱਤਤਾ ਮੱਧ ਕਾਲ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਰੂਮ 
ਸਾਗਰੀ ਖੰਡ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਪਾਰਕ ਕੇਂਦਰ ਵਜੋਂ ਹੈ। 


ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਸਥਾਨ ਉੱਪਰ ਇਸੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ _ 


ਵਸਦੇ ਲਗਿਊਰੀਅਨ ਜਾਤੀ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ 
ਕਿਲਾ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਪੰਜਵੀਂ ਤੇ ਜ਼ੈਥੀ ਈ. ਪੂ. ਦੌਰਾਨ ਢੁਕਵੀਂ 
ਕੁਦਰਤੀ ਸਥਿਤੀ ਸਦਕਾ ਇਸ ਨੂੰ ਵਪਾਰਕ ਕੇਂਦਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ 
ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਬੰਦਰਗਾਹ ਰਾਹੀਂ ਇਤਰੂਰੀਆਈ 
(੧05੮8) ਫੋਨੀਸੀਆਈ ਅਤੇ ਯੂਨਾਨੀ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਵਪਾਰਕ ਸਬੰਧ 
ਕਾਇਮ ਹੋ ਗਏ। ਤੀਜੀ ਸਦੀ ਈ. ਪੂ. ਵਿਚ ਇਹ ਪ੍ਰਾਵੇਨਸ 
(10੧੦) ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸਾਹਿਲੀ ਮਾਰਗ ਉੱਪਰ ਰੇਮਨਾਂ 
ਦਾ ਮੁੱਖ ਸਟੇਸ਼ਨ ਸੀ। ਰੋਮਨ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਖਤਮ।ਹੋਣ ਉਪਰੰਤ ਛੇਵੀਂ 


ਸਦੀ ਦੇ ਮੱਧ ਦੌਰਾਨ ਜਨੋਆ ਵਿਖੇਂ ਲੁਟ-ਮਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਬਾਰਬਰੀਆਂ 


ਕਰ ਲਿਆ। ਸੰਨ 643ਵਿਚ ਲੰਬਾਰਡੀ ਅਤੇ ਬਿਜ਼ੰਤੀਨਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਹੋਈ 


232 


ਲੜਾਈ ਦੌਰਾਨ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਦੀਵਾਰ ਢਾਹ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਤੇ ਇਥੇ ਦਾ 
ਵਪਾਰ ਬਿਲਕੁਲ ਹੀ ਠੱਪ ਹੋ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਵੀ ਦਸਵੀਂ ਸਦੀ ਦੌਰਾਨ 
ਬਾਰਬਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਬਾਰਬਾਰ ਜਨੋਆ ਤੇ ਹਮਲੇ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ 
ਅਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਇਥੇ ਥੋੜ੍ਹੀ ਬਹੁਤ ਸ਼ਹਿਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ 
ਕਾਇਮ ਰਹੀ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰ ਵਪਾਰ ਵੀ ਬੰਦ ਨਾ ਹੋਇਆ। 
ਕਾਰਸਿਕਾ ਸਾਰਡੀਨੀਆ ਸਿਸਲੀ ਅਤੇ ਬੈਲੀਐਰਿਕ (ਸ8੩੧੬8੧੦) ਦੇ 
ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੇ ਵਾਰ ਵਾਰ ਹੱਲੇ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਜਨੋਆ ਦੇ ਸਥਾਨਕ 
ਨੋਬਲ (ਅਮੀਰ ਘਰਾਣੇ) ਪੀਸਾ ਨਾਲ ਮਿਲ ਗਏ ਤੇ ਜਨੋਆ ਦੇ ਮਛੇਰਿਆਂ 
ਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਆਗੂ ਬਣ ਕੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। 


'ਗਿਆਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਪਿਛੋਂ ਜਨੋਆ ਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਲੁਟ ਖਸੁਟ ਦਾ ਧਨ 


ਤੇ ਲਗਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸੰਨ 1097ਤੋਂ ਪਿਛੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਧਰਮ ਯੁੱਧਾਂ _. 
ਵਿਚ ਕਾਫ਼ੀ ਹਿੱਸਾ ਪਾਇਆ ਜਿਸ ਦੇ ਫ਼ਲਸਰੂਪ ਜਨੋਆ ਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ 
ਲਾਹੇਵੰਦ ਸਮੁੰਦਰੀ ਵਪਾਰ ਸਬੰਧੀ ਬੇਸ਼ੁਮਾਰ ਮੌਕੇ ਮਿਲਣ ਲੱਗੇ ਤੇ 
ਸੀਰੀਆਈ ਤੇ ਬਿੰਜ਼ਤੀਨੀ ਬੰਦਰਗਾਹਾਂ ਉੱਪਰ ਜਨੋਆ ਨੂੰ ਵਪਾਰਕ 
ਸਹੂਲਤਾਂ ਵੀ ਮੁਹੱਈਆ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਜਨੋਆ ਵਾਸੀਆਂ ਨੇ 
ਸਾਹਿਲ ਦੇ ਪੂਰਬ ਤੇ ਪਛਮੀ ਪਾਸਿਆਂ ਵੱਲ ਆਪਣਾ ਵਪਾਰਕ ਘੇਰਾ 
ਵਧਾ ਲਿਆ। ਅੰਤਰ-ਭੂਮੀ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਕਾਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ 
ਅਤੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਥਾਨਕ ਉਤਪਾਦਨ ਨੂੰ ਭੇਜਨ ਸਾਮੱਗਰੀ ਤੇ ਕੱਚੇ ਮਾਲ ਦੀ 
ਦਰਾਮਦ ਨਾਲ ਹੋਰ ਵਧਾਇਆ। ਆਪਣੀ ਲਗਨ ਸਦਕਾ ਜਨੋਆ ਵਾਸੀ 


ਤਕਨੀਕਾਂ ਵਿਚ ਨਵੀਆਂ ਕਾਢਾਂ ਕਢਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਮਾਹਿਰ ਬਣ ਗਏ। 


ਸੰਨ 1860 ਤੱਕ ਜਨੋਆ ਨੇ ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੀ ਬੰਦਰਗਾਹ ਮਾਰਸੇਲਜ਼ 
ਦੇ ਟਾਕਰੇ ਤੇ ਸੰਗਠਤ ਨਵੀਨ ਇਟਲੀ ਦੀ ਮੁੱਖ ਬੰਦਰਗਾਹ ਦਾ ਰੂਪ 
ਧਾਰ ਲਿਆ। ਉੱਤਰੀ ਇਟਲੀ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਹਾਜ਼ ਨਿਰਮਾਣ, ਰੇਲਵੇ 
ਨਿਰਮਾਣ ਵਰਗੇ ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਉਦਯੋਗਾਂ, ਕਾਰਨ ਜਨੋਆ ਇਕ ਭਾਰੀ 
ਉਦਯੋਗਿਕ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਗਿਆ। ਉੱਤਰੀ ਇਟਲੀ ਦਾ ਮੁੱਖ ਉਦਯੋਗਿਕ 
ਸ਼ਹਿਰ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਇਥੋਂ ਦੀ ਵਸੋਂ ਇੰਨੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧੀ ਕਿ 1871 
ਵਿਚ 130,000 ਤੋਂ 1960ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿਚ 800,000 ਹੇ ਗਈ। 
___ ਇਥੋਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਥੇ ਹੋਰ ਵੀ 
ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। 

ਮੰਨ 1945 ਵਿਚ ਇਥੈ ਜਰਮਨਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਬਗਾਵਤ ਹੋਈ! ਦੂਜੇ 
ਸੰਸਾਰ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਹੋਇਆ ਭਾਰੀ ਨੁਕਸਾਨ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ 
ਜਨੋਆ ਫਿਰ ਇਟਲੀ ਦਾ ਇਕ ਸ਼ਹਿਰ ਬਣ ਗਿਆ। 


ਟੈਕਸਟਾਈਲ ਨਿਰਮਾਣ ਅਜੋਕੇ ਉਦਯੋਗ ਹਨ। 

ਸੇਨ ਲੋਰੈਂਜੋ ਦਾ ਮੁੱਖ ਗਿਰਜਾ (16ਵੀਂ ਸਦੀ), ਪਾਲਾਟਟਸੋ 
ਡੋਰੀਆ (2813220 19098) ਦੀ ਡਾਰਜ਼ ਅਕਾਦਮੀ ਆਫ਼ ਫ਼ਾਈਨ 
ਆਰਟਸ ਆਦਿ ਵੇਖਣ ਵਾਲੀਆਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਥਾਵਾਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ 
ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਖੋਜੀ, ਕ੍ਰਿਸਟਾਫ਼ਰ ਕੋਲੰਬਸ ਦਾ 
ਜਨਮ ਸਥਾਨ ਹੋਣ ਦਾ ਮਾਣ ਵੀ.ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ। 

ਆਬਾਦੀ-7,01,032 (1991) 

4425' ਉ. ਵਿਥ.; 857 ਪੂ. ਲੰਬ. 

ਹ. ਪੁ. -ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮੈ. 1016 ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 5: 182 


233 


ਜਪੁ ਜੀ : ਜਪੁ ਜੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟ 
ਰਚਨਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਵਿਸ਼ੇ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਤੇ ਉਪਦੇਸ਼ਾਤਮਕ 
ਸਵਰ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਰੱਖਦਿਆਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਆਰੰਭ 
ਵਿਚ ਸਥਾਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਤੇ ਸਿੱਖ ਰਹਿਤਨਾਮਿਆਂ ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ 


ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਨਿੱਤਨੇਮ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਣੀ ਵਿਚ 


ਜਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਮੁਲ ਸਿਧਾਂਤ ਤੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਮਾਨਤਾਵਾਂ ਸਪਸ਼ਟ ਰੂਪ 
ਵਿਚ ਆ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਇਸ਼ ਨੂੰ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਸਾਰ ਆਖਣਾ 
ਅਣਉ ਚਿਤ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਸ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਸਾਰਾ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ 
ਹੈ। 


ਇਮ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਤੋਂ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ 
ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅੰਤਲੇ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਵਿਚ ਇਸ ਬਾਣੀ ਦੀ 


ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ-ਅਨੁਭਵਾਂ ਨੂੰ ਬੜੇ 


ਸਪਸ਼ਟ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਿਅਕਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ 
ਜਦੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਚਾਰੇ ਉਦਾਸੀਆਂ ਮਗਰੋਂ ਕਰਤਾਰਪੁਰ 
ਰਹਿ ਕੈ ਗ੍ਰਹਿਸਥ ਜੀਵਨ ਬਤੀਤ ਕਰਨ ਲੱਗੇ ਤਾਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਇਹ 
ਬਾਣੀ ਰਚੀ ਗਈ। _ 


ਇਸ ਬਾਣੀ ਦੇ ਕਈ ਨਾਮ ਪੁਰਾਤਨ ਹੱਥ ਲਿਖਤ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥੇ 
ਦੀਆਂ ਬੀੜਾਂ ਵਿਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਜਪੁ, ਜਪੁ ਜੀ, ਜਪ ਨੀਸਾਣੁ 
ਆਦਿ, ਪਰ ਜਪੁ ਇਸ ਦਾ ਮੂਲ ਨਾਮ ਹੈ। 


ਨਗਰੀ 
ਗੁਰਮਤਿ ਅਨੁਸਾਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਸਰੂਪ ਨਿਸਚਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ 
ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਇਕ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਹੋਂਦ ਸਤਿ ਹੈ। ਉਹ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ 
ਕਰਤਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਸਮਰੱਥ ਤੇ ਚੇਤੰਨ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿਚ 
ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਉਹ ਨਿਰਭੈ ਤੇ ਨਿਰਵੈਰ ਹੈ। ਕਾਲ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਜਨਮ 
ਮਰਨ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ 
ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਗੁਰੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਕਈ ਵਿਦਵਾਨਾਂ 
ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸੁਤੰਤਰ ਰਚਨਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਜਪੁ ਜੀ ਨਾਲ 
ਸਬੰਧ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਚ ਕਈ ਥਾਂ ਤੇ ਆਉਦਾ 
ਹੈ। ਜਪੁ ਜੀ ਇਸ ਮੂਲ ਮੰਤਰ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਹੈ। 

ਇਸ ਦੀਆਂ 38ਪਉੜੀਆਂ ਤੇ ਦੋ ਸਲੋਕ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਲੀਆਂ 
ਦੇ ਚਾਰ-ਚਾਰ ਦੇ 10 ਗੁੱਟ ਹਨ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਵਿਸ਼ੇ ਦੀ 
ਉਸਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਪਹਿਲਾ ਗੁੱਟ ਇਕ ਸਲੋਕ ਤੇ ਤਿੰਨ ਪੌੜੀਆਂ 
` ਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਸਤਿ ਸਰੂਪ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਹਰ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ 
ਅਮਰਤਾ ਦੱਸ ਕੇ ਸਾਧਕ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ 
ਉਤਸੁਕਤਾ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਜਗਾਈ ਗਈ ਹੈ ਤੇ ਸਾਧਕ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ 
ਹੈ ਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ'ਹੁਕਮ ਤੇ ਰਜ਼ਾ ਵਿਚ ਚੱਲਣਾ ਹੀ ਉੱਚਿਤ ਹੈ। 
ਤੀਸਰੀ ਪਉੜੀ ਵਿਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਗੁਣ ਗਾਉਣ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਦਸਿਆਂ 
ਹੈ। __ 


ਦੂਸਰੇ ਗੁੱਟ (4-7) ਵਿਚ ਪਰਮ ਸਤਿ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਸਬੰਧ 


ਗੁਰਮਤਿ ਸਿਧਾਂਤ ਦਾ ਮੂਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲਾ ਸਚ ਨਾਉ . 


ਵਡਿਆਈ ਵੀਚਾਰੁ।। ਕਰਮੀ ਆਵੇ ਕਪੜਾ ਨਦਰੀ ਮੋਖੁ ਦੁਆਰ।।' 
ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਮੂਰਤੀ-ਪੂਜਾ, ਤੀਰਥ-ਇਸ਼ਨਾਨ, ਕਰਮ-ਕਾਂਡ ਤੇ 
ਯੋਗ ਮੱਤ ਦੁਆਰਾ ਉਮਰ ਵਧਾਉਣ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦਾ ਖੰਡਨ ਕਰਕੇ 
ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਗੁਣ ਗਾਉਣ ਲਈ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਤੀਸਰੇ 
ਗੁੱਟ (8-11) ਵਿਚ ਸ੍ਰ ਵਣ ਸਾਧਨਾ ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣ ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ 


ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਚੌਥੇ ਗੁੱਟ (12-15) ਵਿਚ ਮੌਨਣ ਸਾਧਨਾ ਪੱਧਤੀ ਦੇ ` 


ਮਹੱਤਵ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਸਾਧਨਾਂ ਦੁਆਰਾ 
ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਵੇਂ ਗੁੱਟ (16-19) ਵਿਚ 
ਸਰਵਣ ਤੇ ਮੰਨਣ ਉਪਰੰਤ ਮਨੁੱਖ 'ਪੰਚ' ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਧਿਆਤਮਕ 


ਜਪੁ ਜੀ 
ਅਵੱਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਅਨੰਤਤਾ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ 


ਵਿਸਮਾਦ ਵਿਚ ਆ ਕੇ 'ਪੰਚ' ਵਿਅਕਤੀ ਵੀ ਸਚਾਈ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾਂ 
ਹੋਇਆ ਆਤਮ ਸਮਰਪਣ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। 


ਛੇਵੇਂ ਗੁੱਟ (20-23) ਵਿਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਨਾਮ ਨੂੰ ਹੀ ਸਰਬ 
ਪਾਪ ਨਾਸ਼ਕ ਮੰਨਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਮਗਰੋਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਅਤੇ 
ਵਿਕਾਸ ਸਬੰਧੀ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਮੱਤਾਂ ਦਾ ਖੰਡਨ ਕਰਕੇ ਇਹ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ 
ਇਸ ਬਾਰੇ ਸਿਵਾਏ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ। ਸੱਤਵੇਂ 
ਗੁੱਟ (24-27) ਵਿਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਤੇ ਅਨੰਤਤਾ ਅਤੇ ਉਸ 
ਦੇ ਹੁਕਮ ਤੇ ਇੱਛਾ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪਾਉਂਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਰਵ- 
ਸ਼ਕਤੀ ਮਾਨ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੱਠਵੇਂ ਗੁੱਟ (28-31) ਵਿਚ ਸੰਸਾਰ 
ਦੇ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਪਖੰਡਾਂ ਤੇ ਕਰਮ-ਕਾਡਾਂ ਦਾ 
ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਿਖੇਧੀ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ 
ਮੁਕਾਬਲੇ ਸਤਿ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਸੰਤੋਖ, ਸਾਧਨਾ ਤੇ ਧਿਆਨ ਦੁਆਰਾ 
ਮਨ ਵੱਸ ਕਰਨ ਦਾ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਨੌਵੇਂ ਗੁੱਟ (32-35) ਵਿਚ 
ਜਗਿਆਸੂ ਦੀ ਨੂੰ ਅੰਤਰ-ਮੁਖੀ ਬਣਾ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਧਨਾਂ 
ਦੀਆਂ ਅਸਲੀ ਧੌੜੀਆਂ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਇਕ-ਮਿਕ ਹੋਣ 
ਲਈ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਥੇ ਪੰਜ ਖੰਡਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਆਇਆ ਹੈ। 
ਇਹ ਪੰਜ ਖੰਡ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਮੌਲਿਕ ਦੇਣ ਹਨ। ਸੂਫ਼ੀਆਂ 
ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਅਵੱਸਥਾਵਾਂ ਸ਼ਰੀਅਤ, ਤਰੀਕਤ, ਮਾਰਫ਼ਤ ਤੇ ਹਕੀਕਤ 


_ਅਤੇ ਪੰਜ ਲੋਕਾਂ ਨਾਸੁਤ, ਮਲਕੁਤ, ਜਬਰੂਤ, ਲਾਹੂਤ ਤੇ ਹਾਰੂਤ ਤੋਂ ਇਹ 


ਖੰਡ ਵੱਖ ਹਨ। ਭਾਰਤੀ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਅਵੱਸਥਾਵਾਂ ਜਾਗ੍ਰਿਤ, 


`ਸਵਪਨ, ਸੁਖੋਪਤੀ ਤੇ ਤੁਰੀਆ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਸਾਂਝ ਨਹੀਂ ਹੈ। 


ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ 'ਧਰਮ ਖੰਡ' ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਧਰਮਸਾਲ 
ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਥੇ ਕਰਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਪਾਪੀਆਂ ਤੇ ਪੁੰਨੀਆਂ ਦੀ 
ਜਾਂਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਗਿਆਨ ਖੰਡ' ਦੂਸਰੀ ਅਵੱਸਥਾ ਹੈ, ਇਸ ਵਿਚ ਗਿਆਨ 
ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਤੀਸਰੀ ਅਵੱਸਥਾ ਹੈ 'ਸਰਮ ਖੰਡ'। ਇਸ 
ਵਿਚ ਉਦਮ, ਤਪੱਸਿਆ ਤੇ ਸਾਧਨਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਮਿਲੀ ਹੈ। ਇਸ ਖੰਡ 
ਵਿਚ ਸਾਧਕ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਸਾਧ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ 
ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਖੰਡ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। 
ਚੌਥੀ ਅਵੱਸਥਾ 'ਕਰਮ ਖੰਡ' ਹੈ। ਇਥੇ ਕਰਮ ਦਾ ਅਰਥ ਪਰਮਾਤਮਾ 


ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ 


ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਖੰਡ ਵਿਚ ਅਧਿਆਤਮਕ ਜੋਧੇ ਤੇ ਸੂਰਬੀਰ ਨਿਵਾਸ 
ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿਆਪਕ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਲੋਕ ਮੌਤ 
ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਵਾਂ ਖੰਡ 'ਸੱਚ ਖੰਡ' ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਨਿਰੰਕਾਰ 
ਵਸਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਅਨੰਤ ਖੰਡ, ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ 
ਹੁਕਮ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਕੰਮ-ਕਾਜਾਂ ਵਿਚ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਥੇ 
ਬੈਠ ਕੇ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਤੇ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 
ਦਸਵੇਂ ਗੁੱਟ (36 - 38 --ਸਲੋਕ) ਵਿਚ ਧਰਮ, ਕਰਮ ਤੇ ਸੱਚ ਨਾਮੀ 
ਖੰਡਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਦਿੰਦਿਆ ਹੋਇਆ ਸੁਨਿਆਰੇ ਦੀ ਦੁਕਾਨ ਦੇ ਰੂਪਕ 
ਦੁਆਰਾ ਸੱਚੀ ਟਕਸਾਲ ਦਾ ਚਿਤਰਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਤੇ ਅੰਤਿਮ 
ਸਲੋਕ ਵਿਚ ਨਾਮ ਜਪਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਸੁੱਖਾਂ ਦਾ 
ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ। 


ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਜਪੁ ਜੀ ਵਿਚ ਇਹ ਮੂਲ ਵਿਸ਼ਾ 
ਲਿਆ ਹੈ 'ਕਿਵ ਸਚਿਆਰਾ ਹੋਈਐ ਕਿਵ ਕੂੜੇ ਤੁਟੈ ਪਾਲਿ' ਅਤੇ ਇਸ 
ਦਾ ਬੜਾ ਸੰਖੇਪ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ-'ਹੁਕਮਿ ਰਜਾਈ ਚਲਣਾ ਨਾਨਕ 
ਲਿਖਿਆ ਨਾਲਿ' ਅਤੇ 'ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲਾ ਸਚੁ ਨਾਉ ਵਡਿਆਈ ਵੀਚਾਰੁ! 
ਸੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਅੰਕਿਤ ਕਰਦਿਆਂ ਨਾਮ ਸਾਧਨਾ ਦੁਆਰਾ ਹੋਣ 
ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਇਉ' ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ- __ 

'ਜਿਨੀ ਨਾਮ ਧਿਆਇਆ ਗਏ ਮਸਕਤਿ ਘਾਲਿ।। 

ਨਾਨਕ ਤੇ ਮੁਖ ਉਜਲੇ ਕੇਤੀ ਛੁਟੀ ਨਾਲਿ।। 


_`ਹੈ। 


ਜਪੁ ਜੀ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਬਾਣੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਸਮੁੱਚੇ ਭਾਰਤੀ 
ਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਤੇ ਗੀਤਾ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਲਗਭਗ 
ਸਾਰੇ ਮੁੱਖ ਪੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਸੰਖਿਪਤ ਰਚਨਾ ਵਿਚ ਸਮੋਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। 
ਜੇਕਰ ਇਹ ਆਖ ਲਿਆ ਜਾਵੇ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਕੁੱਜੇ ਵਿਚ 
ਸਮੁੰਦਰ ਬੰਦ ਕਰ ਵਿਖਾਇਆ ਹੈ ਤਾਂ ਅਤਿਕਥਨੀ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ। ਗੁਰੂ 
ਵੀ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਆਪਣੇ ਸੂਖ਼ਮ ਤੋਂ ਸੂਖ਼ਮ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਸਹਿਜੇ ਹੀ 
ਪਰਗਟ ਕਰ ਵਿਖਾਇਆ ਹੈ। ਜਪੁ ਜੀ ਇਕ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਰਚਨਾ ਹੋਣ 
ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਇਕ ਉੱਚ ਪਧਰ ਦੀ ਸਾਹਿਤਕ ਰਚਨਾ ਵੀ ਹੈ। 


ਜਪੁ ਜੀ ਦੀ ਸਾਰੀ ਰਚਨਾ ਛੰਦਾਂ ਵਿਚ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ 
ਨੇ ਛੰਦਾਂ-ਬੰਦੀ ਦੇ ਜੋ ਤਜਰਬੇ ਇਸ ਰਚਨਾ ਵਿਚ ਕੀਤੇ ਹਨ, ਉਹ ਹੋਰ 
ਕਿਸੇ ਰਚਨਾ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਕੀਤੇ। ਜਪੁ ਜੀ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤੀਆਂ ਪਉੜੀਆਂ 
ਛੋਟੇ ਬਹਿਰ ਵਿੰਚ ਹਨ। ਜਪੁ ਜੀ ਵਿਚ ਭਾਵੇਂ ਪ੍ਰਧਾਨ ਛੰਦ ਦੋਹਿਰਾ, 
ਚੌਪਈ ਤੇ ਤਾਟੌਕ ਹਨ ਪਰ ਜੇਕਰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਵੇਖੀਏ ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਨਾਲ ਲਗਭਗ ਇੰਨੀ ਵਾਰ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਤੋਲ ਛੋਟਾ ਕਰਕੇ, ਲੰਬਾ 
ਰਿ 
ਹੋਰ ਛੰਦ ਵੀ ਜਪੁ ਜੀ ਵਿਚ ਵਰਤੇ ਗਏ ਹਨ। 


ਜਪੁ ਜੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਕਾਲ ਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਵਿਚ ਹੈ। ਮਹਾਤਮਾ 
`ਬੁੱਧ ਵਾਂਗ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਵੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਬੋਲੀ ਵਿਚ ਆਪਣਾ 
ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ ਕਿ ਜਨ-ਸਾਧਾਰਨ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ_ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਦੇ 


ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਸਮਝ ਕੇ ਉਚੇਰਾਂ ਜੀਵਨ ਬਤੀਤ ਕਰਨ ਲਈ ਯਤਨਸ਼ੀਲ 
੧ ਹੋ ਸਕਣ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਜਪੁ ਜੀ ਵਿਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਪੰਜਾਬੀ 


ਬੋਲੀ ਤੋਂ ਇੰਨਾ ਔਖਾ ਕੌਮ ਲੈ ਕੇ ਇਸ ਦੀ ਸਮਰੱਥ ਨੰ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤਾ 


ਚਿਤ ਜੀ 


_ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਬ੍ਰਿਜਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਮਿੱਸ ਹੈ ਪਰ ਸਮੁੱਚੇ ਰੂਪ ਵਿਚ 
ਵੇਖਿਆਂ ਇਹ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੰਹ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੈ। 
ਇਸ ਨੂੰ ਸਫ਼ਲ ਨਿਬੰਧ ਕਾਵਿ ਆਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। 2 


ਰ੍ ਹ.ਪੁ.-ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ, _ ਵਿਅਕਤੀਤਵ ਕ੍ਰਿਤਤਵ ਔਰ ਚਿੰਤਨ-ਡਾ. ਰਝਨ ਸਿੰਘ 
ਜੱਗੀ; ਜਪੁ ਜੀ ਇਕ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਅਧਿਐਨ-ਡਾ: ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਦੀਪ ___ 


ਜ਼ਫ਼ਰ ਖ਼ਾਂ : ਇਹ ਉਰਦੂ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਾਵਲਕਾਰ 


ਹਤਰ ਵਦੀ ਹਿਰ ਹਿਹ ਦੀ ਮੂੰਹ ਬੋਲਦੀ ਮਿਸਾਲ ਹੈ। 


ਜਿਹੜੀ ਗੱਲ ਕਹਿਣੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸੁਹਣੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਅਤੇ _ 


ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਹਰਮਨ ਪਿਆਰਾਂ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਸੀ। ਇਸ ਨੇ 


ਬੜੇ ਚੰਗੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਮਝਾ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਨੂੰ ਮਾਲੀ, ਸਿਆਸੀ 
ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਗੱਲਾਂ ਦੇ ਹਰ ਪਹਿਲੂ ਬਾਰੇ ਪੂਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸੀ। 
ਐਡੀਟਰ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ ਇਹ ਆਪਣੇ ਅਖ਼ਬਾਰ ਵਿਚ ਸਾਇੰਸ, ਧਰਮ 
ਅਤੇ ਕਵਿਤਾ ਨੂੰ ਵੀ ਥਾਂ ਦਿੰਦਾ ਸੀ। ਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਕੌਮ ਦੇ ਲਾਭ ਲਈ 
ਇਸ ਨੇ ਕਿੰਨੇ ਹੀ ਸੁਧਾਰਵਾਦੀ ਲੇਖ ਲਿਖੇ ਆਰਥਿਕ ਮਸਲਿਆਂ ਬਾਰੇ 
'ਇਸ ਨੇ ਪੱਛਮੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੇ ਲੇਖਾਂ ਨੂੰ ਉਰਦੂ ਵਿਚ ਉਲਥਾ ਕੇ 
ਛਾਪਿਆ। 


ਆਪਣੇ ਨਾਵਲਾਂ ਵਿਚ ਜ਼ਫ਼ਰ ਖ਼ਾਂ ਨੇ ਘਰੇਲੂ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਅਸਲੀ 

ਅਤੇ ਸਹੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜਿੰਦਗੀ ਅਤੇ 
ਸ਼ਰੀਫ਼ ਘਰਾਂ ਦੀ ਰਹਿਣੀ-ਬਹਿਣੀ ਬੜੇ ਸੁੰਦਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬਿਆਨ 
ਕੀਤੀ ਹੈ। ਮਨੁੱਖੀ ਅਨੁਭਵਾਂ ਦੀ ਇਸ ਨੇ ਸਹੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਤਰਜਮਾਨੀ 
ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਨੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਤਰਕੀਬਾਂ, ਅਰਬੀ ਫ਼ਾਰਸੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ 


ਅਤੇ ਢੁਕਵੇਂ ਮੁਹਾਵਰਿਆਂ ਨੂੰ ਬੜੀ ਸਿਆਣਪ ਨਾਲ ਵਰਤਿਆ ਹੈ ਪਰ 


` ਕਦੇ ਕਦੇ ਜੋਸ਼ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਇਸ ਕੋਲੋਂ ਅਜਿਹੇ ਸ਼ਬਦ ਜਾਂ ਵਾਕ ਵੀ 


234 


ਲਿਖੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਜਿਹੜੇ ਬੋਲੀ ਤੇ ਵੀ ਭਾਰੂ ਹੁੰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ 
ਵੀ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ ਸਨ। 

ਜ਼ਫ਼ਰ ਅਲੀ ਖ਼ਾਂ ਨੇ ਕੁਝ ਕਵਿਤਾ ਵੀ ਲਿਖੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀਆਂ 
ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ 'ਬਹਾਰਿਸਤਾਨ' ਹੈ। ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਧੇਰੇ ਕਰਕੇ 
ਰਾਜਨੀਤਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਹਨ। ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਸਪਸ਼ਟਤਾ. 
ਬਿਆਨ ਵਿਚ ਤੇਜ਼ੀ ਅਤੇ ਢੁਕਵੀਆਂ ਤਸ਼ਬੀਹਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਬੜੀ ਖ਼ੂਬੀ 
ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। 

ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ 1956 ਵਿਚ ਹੋਈ। 

ਹ. ਪੁ. -ਤਾਰੀਖ਼ ਅਦਬ ਉਰਦੂ-ਸੱਯਦ ਇਅਜਾਜ਼ ਹੁਸੈਨ 
ਸਿੰਘ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ 1705 ਈ: ਵਿਚ 
ਲਿਖੀ ਹੋਈ ਜਿੱਤ-ਚਿੱਠੀ ਹੈ। ਫ਼ਾਰਸੀ ਉਸ ਸਮੇਂ ਸਰਕਾਰੀ ਜ਼ਬਾਨ ਸੀ 
ਅਤੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਚਿੱਠੀ-ਪੱਤਰ ਇਸੇ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। 


ਗੁਰੂ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਲਿਖੇ ਪੱਤਰ ਦਾ ਇਕ ਇਕ ਸ਼ੇਅਰ ਅਣਖ, 


ਸਵੈਮਾਨ ਤੇ ਪ੍ਰਚੂ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨੂੰ ਜਗਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਲਾਮਈ ਬਾਣੀ 


ਰਗ , ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ _ 
ਵਿਚ ਸਫਲ ਹੋਏ। ਹ (' 


` ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮੇ ਦੇ ਬੈਂਤਾਂ ਵਿਚ ਰਿ 
ਹਨ-ਮੰਗਲ ਅਤੇ ਦਾਸਤਾਂਨੀ। ਇਹ ਚਿੱਠੀ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਸ਼ਹਿਨਸ਼ਾਹ ਨੂੰ 


ਇਕ ਕਰੜੀ ਵੰਗਾਰ ਵਜੋਂ ਲਿਖੀ ਗਈ ਸੀ। ਸੰਨ 1705ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਇਹ ਰ 


ਚਿੱਠੀ ਲਿਖੀ ਗਈ ਸੀ, ਉਦੋਂ ਅਨੰਦਪੁਰ ਦੀ ਸ਼ਾਨ-ਸ਼ੌਕਤ ਖ਼ਤਮ ਹੋ 
ਜ਼ੁੱਕੀ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਖੇਰੂੰ ਖੇਰੂੰ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਖਾਲਸਾਈ 


ਫ਼ੌਜਾਂ ਤਿੱਤਰ ਬਿੱਤਰ ਹੋ ਗਈਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਦਸਮੇਸ਼ ਜੀ ਬੇ-ਸਰੋ 
_ਸਾਖ਼ਾਨੀ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਸਨ। ਅਜਿਹੇ ਸਮੇਂ ਮਾਲਵੇਂ ਦੇ ਰੇਤ੍ਲੇ ਪਿੰਡ _! 
_ਦੀਨਾ-ਕਾਂਗੜ ਤੋਂ ਆਂਪੰ ਜੀ ਦਾ ਫ਼ਤਹਿ ਦੇ ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਪੱਤਰ ਲਿਖਣਾ, __ 


ਮਾਨਸਿਕ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਮੁਗ਼ਲ 


ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਸਮਰਾਟ ਨੂੰ ਖਰੀਆਂ ਖਰੀਆਂ ਸੁਣਾਉਣਾ, ਉਸ` ਦੇ . 


ਅਤਿਆਚਾਰੀ ਕਾਰਨਾਮਿਆਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਅਹਿਲਕਾਰਾਂ 
ਨਰ 


`ਚਿੱਠੀ . ਦਾ ਆਰੰਭ ਮਰਿਆਂਦਾ ਮੁਤਾਬਕ ਅਕਾਲਪੁਰਖ ਦੀ 
ਵਿ ਰਿ ਰ 
ਗਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਅਹਿਲਕਾਰਾਂ ਦੀ ਦਗ਼ੇਬਾਜ਼ੀ, ਫ਼ਰੇਬ 
ਅਤੇ ਬੇਜ਼ੁਬਾਨੀ ਨੂੰ ਨੰਗਿਆਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਜੰਗ ਬਾਰੇ 
ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਿਆਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ, ਇਹ ਕੋਈ ਜੰਗ ਹੈ 
ਕਿ ਚਾਲ੍ਹੀ ਭੁੱਖੇ ਸਿੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਲੱਖਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਮੁਲਖਈਆ ਟੁੱਟ 
ਕੇ ਪੈ ਜਾਏ : 

ਗੁਰਸਨਾ : ਚਿ: ਕਾਰੇ ਕੁਨਦ ਚਿਹਲ ਠਰ। 

ਕਿ ਦਹ ਲਕ ਬਰਾਯਦ ਬਰੂ ਬੇਖ਼ਬਰ! ੧੯ (ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ) 

ਤਲਵਾਰ ਫੜਨ ਦੀ ਮਜਬੂਰੀ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਿਆਂ ਦਸਮ 
ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਫ਼ਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਦੋਂ ਕਸਮਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜ ਕੇ ਤੇ ਬਚਨਾਂ ਨੂੰ 
ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੇਰ ਕੋਈ ਚਾਰਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। - 


235 


`ਚੁ ਕਾਰ ਅਜ਼ ਹਮ : ਹੀਲਤੇ ਦਰਗੁਜ਼ਸ਼ਤ। ਰ 

ਹਲਾਲ ਅਸਤ ਬੁਰਦਨ ਬਸ਼ਮਸ਼ੀਰ ਦਸਤ। ੨੨ ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ) 

ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਿਆਂ ਕਹਿੰਦੇ 
ਹਨ ਕਿ 'ਮਾਸੂਮ ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਕਤਲ ਕੀ ਕੋਈ ਮਰਦਾਨਗੀ ਹੈ? ਆਪਣੇ 
ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਕੇ ਫ਼ੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਅਸੀਂ 
ਅੱਗ ਦੀ ਭੁੱਠੀ ਵਾਂਗ ਦਹਿਕ ਰਹੇ ਹਾਂ ਜਿਸ ਵਿਚ ਜ਼ੁਲਮ ਸੜ ਕੇ ਸਵਾਹ 
ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। _ 

ਚਿ ਮਰਦੀ ਕਿ ਅਖ਼ਗਰ ਖ਼ਮੇਸ਼ਾਂ ਕੁਨੀ। 

ਕਿ ਆਤਿਸ਼ ਦਮਾਂ ਰਾ ਫ਼ਰੋਜ਼ਾਂ ਕੁਲੀ। ੧੬ (ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ) 
ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ' ਸਾਂ ਕਿ ਤੁਜੀਂ ਇਕਰਾਰ ਤੋੜਨ ਵਾਲੇ ਹੋ, ਈਮਾਨ ਤੋਂ 
ਖਾਲੀ ਹੋ, ਰੱਬ ਤੇ ਰਸੂਲ ਉਤੇ ਯਕੀਨ ਨਹੀਂ ਰਖਦੇ' ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ 
ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਵਜੋਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੇ ਆਦਮੀ ਈਮਾਨ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਉਹ 
_ਕਦੇ ਕੀਤੇ ਵਾਅਦੇ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਫਿਰਦਾਂ। _ 

ਨਦਾਨਮ ਕਿ ਈਂ ਮਰਦਿ ਪੈਮਾਂ ਸ਼ਿਕਨ। 

ਕਿ ਦੌਲਤ ਪ੍ਰਸਤਸਤੇ ਈਮਾਂ ਫ਼ਿਗਨ। ੪੫ 

ਅੱਗੇ ਚੱਲ ਕੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇਕ ਮਰਦ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਦੱਸਦਿਆਂ 
ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਜੋ ਕੁਝ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜ਼ਬਾਨ 
ਉੱਤੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿਚ ਕਦੇ ਕਾਹਲਾ ਨਹੀਂ 
ਪੈਂਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਉਤਾਵਲਾਪਨ ਤੇ ਤੇਜ਼ੀ ਸ਼ੈਤਾਨੀਅਤ ਦਾ ਦੂਜਾ ਨਾਂ ਹੈ। 
ਆਪਣੇ ਬਾਰੇ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਿਆਂ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ. ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਤੈਨੂੰ ਤਾਂ 


ਹਕੂਮਤ ਤੇ ਫ਼ੌਜਾਂ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ `ਹੈ ਪਰ ਸਾਡਾ 'ਤਕੀਆ ਕੇਵਲ 


ਰ ਅਕਾਲਪੁਰਖ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸੇ ਸਦਕਾ ਸਾਡਾ ਕੋਈ ਵਾਲ ਵਿੰਗਾ ਨਹੀਂ 


ਦਿ ਰੀ 
__ਕਿ ਬਖ਼ਸ਼ਿੰਦਗੀ ਕਾਰਿ ਬਖਸ਼ਿੰਦ : ਓਸਤ। 
`.- __ ` _ `_ ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ) 
`.` ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮੇ ਦੀ ਜ਼ੁਬਾਨ ਫ਼ਾਰਸੀ ਹੈ। ਬੋਲੀ ਬਹੁਤ ਠੇਠ, ਸਰਲ 


ਤੇ ਜੋਰਦਾਰ ਹੈ। ਚਿੱਠੀ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਇਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ` 
ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਭਾਈ ਦਇਆ ਸਿੰਘ ਤੇ ਭਾਈ ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਹ 


ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਤਾਂ ਉਹ ਪਸ਼ੇਮਾਨੀ ਤੇ ਪਛਤਾਵੇ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ 
ਗਿਆ। ਅਨੁਮਾਨ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਥੋੜ੍ਹੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਕਾਲਵਸ 
ਹਿਰ 
ਜ਼ਰੂਰ ਹੀ ਤਬਦੀਲੀ ਲਿਆ ਦੇਣੀ ਸੀ। 


ਰਿ ਸਾਇਤ ਵਿਸਰ ਗਿਹ ਬਚ ਰਨ 
ਸਿੰਘ ; ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ -ਭਾ. ਵਿ. ਪੰ. 


ਜ਼ਫ਼ਰ, ਬਹਾਦੁਰ ਸ਼ਾਹ : ਵਤਨ 
ਅਖ਼ਰੀਲਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਉਰਦੂ ਦਾ ਇਕ_ਆਲ੍ਹਾ ਸ਼ਾਇਰ ਸੀ। ਇਸ 
ਦਾ ਮੁਢਲਾ ਨਾਉ' ਸੁਰਾਜ-ਉੱਦ-ਦੀਨ ਸੀ ਪਰ ਇਹ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ 
ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਜ਼ਫ਼ਰ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ 24. 
_ ਅਕਤੂਬੇਰ, 1775ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਵਿਖੇ ਲਾਲ ਕਿਲੇ ਵਿਚ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਅਕਬਰ 
ਸਾਹ ਦੂਜੇ ਦੇ ਘਰ ਉਸਦੀ ਹਿੰਦੂ ਮਲਕਾ, ਲਾਲ ਬਾਈ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਹੋਇਆ। 


(ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ). 


ਜ਼ਫ਼ਰ, ਬਹਾਦੁਰ ਸ਼ਾਹ 


ਨਿੱਕੀ ਉਮਰੇ ਹੀ ਇਸਨੂੰ ਕਵਿਤਾ ਲਿਖਣ ਵਿਚ ਬੜੀ ਰੁਚੀ ਸੀ। 
ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੀਰ 
&੦੦੪ _ਇਜ਼ਤੇ ਅੱਲਾ ਇਸ਼ਕ ਨੇ 
ਇਸ ਦੀਆਂ _ ਕਾਵਿ 
ਰਚਨਾਵਾਂ ਜੋਧੀਆਂ। ਫਿਰ 
ਸਲਾਹ ਲੈਣ ਲੱਗਾ। ਮੀਰ 
ਕਾਜ਼ਮ ਹੁਸੈਨ ਬੇਕਰਾਰ ਤੋਂ 
ਬਾਅਦ ਇਸ ਕਵੀ 
ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦਾ ਉਸਤਾਦ 
ਬਣਨ ਦਾ ਮਾਣ ਸ਼ੇਖ 
ਮੁਹੰਮਦ ਇਬਰਾਹੀਮ 
'ਜ਼ੌਕ' ਨੂੰ ਹਾਸਲ ਹੋਇਆ। 
ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ 
ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਵਿਦਿਆ 
ਲਈ ਵੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੁਚੀ . 
ਵਿਖਾਈ। ਇਸਤੋਂ ਇਲਾਵਾ _ 
ਤੀਰ ਅਤੇ _ ਤਲਵਾਰ 
ਚਲਾਉਣ, ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਲਾਉਣ, ਬਾਂਕ ਬਿਨੌਟ, ਗਤਕਾਬਾਜ਼ੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹ 
ਸਵਾਰੀ ਵਿਚ ਵੀ ਇਸ ਨੇ .ਚੜ੍ਹਦੀ ਉਮਰੇ ਨਿਪੁੰਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਈ 
ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ-ਸਮੇਂ ਦੀ ਰੁਚੀ ਅਨੁਸਾਰ ਜ਼ਫ਼ਰ ਨੂੰ ਬਟੇਰਬਾਜ਼ੀ, 
ਮੁਰਗਬਾਜ਼ੀ ਅਤੇ_ਕਬੂਤਰਬਾਜ਼ੀ ਦਾ ਵੀ ਸ਼ੌਕ ਸੀ। 





ਕਸ ਨੇ ਇਸ ਗੱਲ 


ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਅਕਬਰ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਆਖਿਆ ਕਿ ਜ਼ਫ਼ਰ 


_ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। 'ਜ਼ਫ਼ਰ' ਦੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਨਾਲ _' 


ਭਾਰੀ ਧੱਕਾ ਪੁੱਜਾ ਪਰ ਇਹ ਰੱਬ ਤੋਂ ਡਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਉਸ ਉੱਪਰ 


. ਪੂਰਾ ਸਿਦਕ, ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਸੰਨ 1821 ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ 
ਸ਼ਰਾਬ ਪੀਣ ਕਾਰਨ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਤਾਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ _ 
`ਇਕ ਦਮ ਬਹਾਦੁਰ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਯੁਵਰਾਜ ਕਰਾਰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। 28 ਸਤੰਬਰ, 
1837 ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਮਗਰੋਂ ਇਹ ਦਿੱਈੀ ਦੇ ਤਖ਼ਤ ਤੇ 
ਬੈਠਿਆ ਪਰ ਇਹ ਬਾਦਸ਼ਾਹੀ ਸਿਰਫ਼ ਨਾਂਮਾਤਰ ਦੀ ਹੀ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ 
_- ਉਸ ਸਮੇਂ ਮੁਗ਼ਲ ਹਕੂਮਤ ਸਿਰਫ਼ ਲਾਲ ਕਿਲੇ ਦੇ ਵਾਗਲੇ ਅੰਦਰ ਹੀ 
ਸੀਮਿਤ ਹੋ ਕੇ ਰਹਿ ਗਈ ਸੀ। ਲਾਲ'ਕਿਲੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹਕੂਮਤ ਈਸਟ 


ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਦੀ ਸੀ।_ 


ਵੀ ਹਕ ਬਾਲ ਹੀ ਰਿ ਨੈ ਲੜ 
ਆਰਾਮ ਦੇ ਸਾਮਾਨ ਅਤੇ ਸੁਖਾਂ ਦੇ ਸਾਧਨ ਵੇਖੇ ਸਨ ਪਰ ਪਿਉ ਦੇ 
ਨਿੱਘ-ਵਿਹੂਣੇ ਸਲੂਕ, ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿਚ ਮੁਗ਼ਲ ਸਲਤਨਤ ਦੀ ਗਿਰਾਵਟ 
ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪੱਛਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਦੀਨਦਾਰ ਅਤੇ ਖ਼ੁਦਾ-ਤਰਸ ਬਣਾ 
ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਹ ਫ਼ਕੀਰ-ਤਬੀਅਤ ਵਿਰਦ ਦਾ ਹਾਮੀ ਅਤੇ ਸੂਫ਼ੀ ਸੁਭਾਅ 
ਵਾਲਾ ਸੀ। 

ਸੰਨ 1857 ਵਿਚ ਮੇਰਠ ਦੀ ਦੇਸੀ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਹਕੂਮਤ 
ਵਿਰੁੱਧ ਬਗ਼ਾਵਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਉਥੋਂ ਕੁਝ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਨੇ ਆ ਕੇ ਮਈ ਦੇ 
ਦੂਜੇ ਹਫ਼ਤੇ ਵਿਚ ਦਿੱਲੀ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਬਹਾਦੁਰ ਸ਼ਾਹ 
ਨੂੰ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਪਰ ਇਹ ਕਠਪੁਤਲੀ 
ਬਾਦਸ਼ਾਹਤ ਸਿਰਫ਼ 4 ਮਹੀਨੇ ਹੀ ਰਹੀ। ਸਤੰਥਰ ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ 
ਦੇਸੀ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਹਾਰ ਦੇ ਕੇ ਮੁੜ ਦਿੱਲੀ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਨਾਲ ਲਾਲ ਕਿਲੇ 
ਉਪਰ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਬਹਾਦੁਰ ਸ਼ਾਹ ਭੱਜ ਕੇ ਹੁਮਾਂਯੂੰ ਦੇ ਮਕਬਰੇ 


_ਵਿਚ ਜ਼ਾ ਲੁਕਿਆ। ਮੁਖ਼ਬਰ ਦੇ ਖ਼ਬਰ ਦੇਣ ਉੱਤੇ ਅਤੇ ਮਿਰਜ਼ਾ ਇਲਾਹੀ 


ਜ਼ਫ਼ਰਵਾਲ 


ਬਖ਼ਸ਼ ਦੇ ਸਮਝਾਉਣ ਤੇ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਜਾਨ ਨੂੰ ਕੋਈ ਖ਼ਤਰਾ ਨਹੀਂ 
ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹਡਸਨ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਬਹਾਦੁਰ 
ਸ਼ਾਹ- ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਜ਼ੀਨਤਬਾੜੀ ਵਿਚ ਨਜ਼ਰਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 
ਸਨ। 

ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਮੁਲਕ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਪੈਰ ਜਮਾ ਕੇ ਸਰ ਜਾਨ 
ਲਾਰੰਸ ਦੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਨਾਲ ਬਹਾਦੁਰ ਸ਼ਾਹ ਵਿਰੁੱਧ ਮੁਕੱਦਮਾ ਦਾਇਰ 
ਕਰ ਦਿੱਤਾ। 21 ਜਨਵਰੀ, 1858 ਨੂੰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਇਕ ਫ਼ੌਜੀ ਕਮਿਸ਼ਨ 
ਅੱਗੇ ਪੇਸ਼ ਹੋਇਆ। ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਉਪਰ ਫ਼ੌਜੀ ਬਾਗ਼ੀਆਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ 
ਕਰਨ; ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਮਿਰਜ਼ਾ ਮੁਗ਼ਲ ਅਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ 
ਹਕੂਮਤ ਵਿਰੁੱਧ ਭੜਕਾਉਣ ਅਤੇ ਜੰਗ ਲਈ ਹੱਲਾਸ਼ੇਰੀ ਦੇਣ; ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ 
ਹਕੂਮਤ ਦੀ ਪਰਜਾ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਆਪਣੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹਤ ਦਾ ਐਲਾਨ 
ਕਰਨ ਤੇ ਹਕੂਮਤ ਵਿਰੁੱਧ ਜੰਗ ਕਰਨ; 49 ਈਸਾਈਆਂ ਨੂੰ ਕਤਲ 
ਕਰਵਾਉਣ ਅਤੇ ਕਾਤਲਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਆਦਿ ਕਰਨ ਦੇ ਦੇਸ਼ ਲਾਏ 
ਗਏ। 


ਅੰਤ ਵਿਚ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਇਹ ਬਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਹ ਅਜਿਹਾ 
ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਸੀ ਅਤੇ ਬਾਗ਼ੀਆਂ ਦਾ ਬੰਦੀ ਸੀ। 9 ਮਾਰਚ, 
1858 ਨੂੰ ਮੁਕੱਦਮੇ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਅਨੁਸਾਰ ਜ਼ਫ਼ਰ ਉਪਰ 
ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਨਾਲ ਗਦਾਰੀ ਕਰਨ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਾ ਕੇ ਇਸਨੂੰ 
ਮੌਤ ਦਾ ਭਾਗੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ। ਕਮਿਸ਼ਨ ਨੇ ਇਹ ਫ਼ੈਸਲਾ ਸਰ ਜਾਨ 
ਲਾਰੰਸ ਨੂੰ ਭੇਜਿਆ ਜਿਸਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ਾਂ ਸਹਿਤ ਇਸਨੂੰ ਅੱਗੇ 
ਕੇਂਦਰੀ ਸਰਕਾਰ ਕੋਲ ਕਲਕੱਤੇ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ। ਅੰਤਮ ਹੁਕਮ ਇਹ ਹੋਇਆ 
ਕਿ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਜਲਾਵਤਨ ਕਰਕੇ ਰੰਗੂਨ ਭੇਜਿਆ ਜਾਵੇ। ਬਾਦਸ਼ਾਹ 
ਦੀ ਮਲਕਾ ਜ਼ੀਨਤ ਮਹਲ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਜਵਾਂ ਬਖ਼ਤ ਨੂੰ ਨਾਲ ਜਾਣ 
ਦੀ ਇਜਾਜਤ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। 

7 ਅਕਤੂਬਰ, ਰਿ 
ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਲੈ ਜਾਇਆ ਗਿਆ। ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਭਾਰੀ ਮਨ ਨਾਲ ਆਪਣੇ 
ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਵਿਦਾਇਗੀ ਦਿੱਤੀ। ਸੰਨ 1858 ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਬਹਾਦੁਰ 
ਸ਼ਾਹ ਰੰਗੂਨ (ਬਰਮਾ) ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਜਹਾਜ਼ ਤੋਂ ਉਤਰਦੇ ਨੂੰ ਹੀ ਬੰਦੀ 


ਬਣਾਂ ਕੇ ਵਾਈਲਡ ਰੋਡ ਤੇ ਲੱਕੜੀ ਦੇ ਇਕ ਦੁਮੰਜ਼ਲੇ ਬੰਗਲੇ ਵਿਚ 


ਠਹਿਰਾਇਆ ਗਿਆ ਜਿਸ ਦੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਸਖ਼ਤ ਪਹਿਰਾ ਲਾਇਆ 
ਹੋਇਆ ਸੀ ਜੋ ਇਸ ਦੇ ਅੰਤਲੇ ਸਾਹਾਂ ਤੱਕ ਕਾਇਮ ਰਿਹਾ। 


ਇਥੇ ਜ਼ਫ਼ਰ ਨੇ ਬੜੇ ਤੰਗੀ ਭਰੇ ਦਿਨ ਕੱਟੇ। ਇਸਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ 600 
ਰੁਪਏ ਮਹੀਨ੍ਹੇ ਭੱਤੇ ਵਜੋਂ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਅਤਿਅੰਤ ਤੰਗੀ ਦੇ ਦਿਨ 
ਇਸ ਨੇ ਮਲਕਾ ਦੇ ਗਹਿਣੇ ਵੇਂਚ ਕੇ ਕੱਟੇ। ਜਲਾਵਤਨੀ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ 
ਇਹ ਕਦੀ ਵੀ ਆਪਣੇ ਬੰਗਲੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਾ ਨਿਕਲਿਆ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ 
ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ। 

ਇਕ ਅਮੁਕ ਅਜ਼ਾਬ ਅਤੇ ਹੱਡਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜਨ ਵਾਲਾ ਗ਼ਮ ਇਸ 
ਦੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਦਾ ਪ੍ਰੇਰਕ ਬਣਿਆ। ਇਸ ਅੱਗ ਵਿਚ ਭੁਜਦਿਆਂ ਇਸਨੇ 
ਜੋ ਸ਼ੇਅਰ ਕਹੇ ਉਹ ਇਸਨੂੰ ਇਕ ਮਹਾਨ ਕਰੁਣਾਮਈ ਪਾਤਰ ਦੇ ਰੂਪ 
ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। 


ਬੰਦੀਖ਼ਾਨਾ ਅਤੇ ਉਸਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਬਹਾਦੁਰ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਸ਼ਾਇਰੀ 
ਸਿ ਦਿ 
ਪਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ :- _ 


ਜ਼ਫ਼ਰ ਕਿਸ ਤਰਹ ਕੂਇ ਯਾਰ ਮੇਂ ਜਾਊ” ਕੀ ਪਾਓ' ਮੇ 
ਮਿਰੇ ਹਰ ਏਕ ਮੌਜੇ ਅਸ਼ਕ ਨੇ ਜ਼ੰਜੀਰ ਡਾਲੀ ਹੈ।'' 





236 


ਅੰਦਲੀਬ ਆਦਿ ਬਿੰਬਾਂ ਦਾ ਕਾਫ਼ੀ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਹੋਰਨਾਂ ਉਰਦੂ 
ਸ਼ਾਇਰਾਂ ਵਾਂਗ ਰਵਾਇਤੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਦੇ ਇਸ ਹਿੱਸੇ 
ਨੂੰ ਮਰਸੀਆ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾ. ਸਕਦਾ ਹੈ। 


ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਸ ਦੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਵਿਚ ਦਰਵੇਸ਼ੀ ਦਾ ਅੰਸ਼ 
ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ ਹੈ। ਸ਼ਾਇਰੀ ਦਾ ਇਹ ਹਿੱਸਾ ਬੜਾ ਸੁੰਦਰ ਅਤੇ ਉੱਚੇ ਭਾਵਾਂ 
ਵਾਲਾ ਹੈ। 'ਜ਼ਫ਼ਰ' ਨੇ ਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਵੀ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਲਿਖੀਆਂ। 
ਕੋਈ ਕਿਸੇ ਦਾ ਮੀਤ ਨਹੀਂ, 
ਸਬ ਅਪਣੀ ਗਰਜ਼ ਦੇ ਮੀਤ। 
'ਸ਼ੰਕ-ਰੰਗ' ਅੱਛਾ ਕੀਨਾ ਹਮ ਨੇ, 
ਕੀ ਨਾ ਕਿਸੀ ਸੇ ਪੀਤ। 
ਅੰਤਲੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਅਧਰੰਗ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਸੇ 
ਬੀਮਾਰੀ ਦੇ ਕਾਰਨ 7 ਨਵੰਬਰ 1862 ਨੂੰ 82 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ 
ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬਹਾਦੁਰ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਇਸ ਦੀ ਦੇਹ ਨੂੰ ਬੰਗਲੇ 
ਦੇ ਇਹਾਤੇ ਵਿਚ ਦਫ਼ਨ ਕਰਕੇ ਉਸ ਉਪਰ ਕੱਚੀ ਕਬਰ ਬਣਾਈ ਗਈ। 
ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਇਹ ਇਹਾਤਾ ਇਕ ਯੂਰਪੀਨ ਨੂੰ ਪੱਟੇ ਤੇ ਦੇ ਦਿੱਤਾ 
ਗਿਆ। ਕਬਰ ਦੇ ਲਾਗੇ ਉਸ ਨੇ ਘੋੜੇ ਸਿਧਾਉਣ ਦੀ ਥਾਂ ਬਣਾਈ ਜਿਸ 
ਨਾਲ਼ ਛੇਤੀ ਹੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਮਗਰੋਂ ਜ਼ੀਨਤ ਮਹਲ ਦੀਆਂ ਬਣੀਆਂ 
ਕਬਰਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਮਿਟ ਗਏ। ਜ਼ਫ਼ਰ ਦਾ ਆਪਣਾ ਕਿਹਾ ਕਲਾਮ ਇਕ 
ਵੇਰਾਂ ਤਾਂ ਭਵਿੱਖ ਬਾਣੀ ਬਣ ਗਿਆ। 
_"ਪਸਿ ਮਰਗ ਕਬਰ ਪਰ ਐ 'ਜ਼ਫ਼ਰ' 
ਕੋਈ ਫ਼ਾਤਿਹ ਭੀ ਕਹਾਂ ਪੜ੍ਹੇ 
ਵੁਹ ਜੋ ਟੂਟੀ ਕਬਰ ਕਾ ਥਾ ਨਿਸ਼ਾਂ 
ਉਸੇ ਠੋਕਹੋਂ ਸੇ ਉੜਾ ਦਿਯਾ।'' 
_ਵਰਤਮਾਨ ਸੰਦੀ ਦੇ ਮੁੱਢ ਵਿਚ ਕਬਰ ਦੀ ਥਾਂ ਦਾ ਪਤਾ ਲਾਇਆ 
ਗਿਆ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਸਿਰਿਓ' ਕਬਰ ਬਣਾ ਕੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਲੋਹ ਲਾਈ 


ਗ਼ਈ। ਇਸ ਦੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਹੀ ਮਲਕਾ ਜ਼ੀਨਤ ਮਹਲ ਦੀ ਕਬਰ ਵੀ 


ਦੁਬਾਰਾ ਬਣਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। . 

ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦਾ ਆਪਣੀ ਜਲਾਵਤਨੀ ਅਤੇ ਵਤਨ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿਣ 
ਦਾ ਗ਼ਮ ਬੜਾ ਡੂੰਘਾ ਸੀ। ਮੌਤ ਮਗਰੋਂ ਵਤਨ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਵੀ ਨਸੀਬ 
ਵਿਚ ਨਾ ਹੋਣ ਦੇ ਅਹਿਸਾਸ ਨੇ ਇਸ ਗ਼ਮ ਵਿਚ ਹੋਰ ਵੀ ਵਾਧਾ ਕਰ 
ਦਿੱਤਾ। 

“ਹੈ ਕਿਤਨਾ ਬਦਨਸੀਬ 'ਜ਼ਫ਼ਰ' ਦਫ਼ਨ ਕੇ ਲਿਯੇ 

ਦੋ ਗ਼ਜ਼ ਜ਼ਮੀਂ ਭੀ ਮਿਲ ਨ ਸਕੀ ਕੂਏ ਯਾਰ ਮੇਂ। 


ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦਾ ਇਹ ਜ਼ੇਅਰ ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਦੀ ਅਵੱਸਥਾ ਨੂੰ 


_ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। 


ਹ. ਪੁ. -ਕਲਾਮਿ ਜ਼ਫ਼ਰ -ਭਾ. ਵਿ. ਪੰ. ੍ 
ਜ਼ਫ਼ਰਵਾਲ : ਸਰ ਰਤ 
ਇਸੇ ਨਾਂ ਦੀ ਤਹਿਸੀਲ ਦਾ ਸਦਰਮੁਕਾਮ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਦੇਗ ਦਰਿਆ ਦੇ 
ਪੂਰਬੀ ਕੰਢੇ ਤੇ ਵਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਨਾਂ ਜ਼ਫ਼ਰ ਖ਼ਾਂ ਨਾਮੀ 
ਇਕ. ਬਾਜਵਾ ਜੱਟ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਪਿਆ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਅੱਜ 
ਤੋਂ ਕੋਈ 500 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ। ਵਣਜ ਪੱਖੋਂ ਇਸ 


__ਸਥਾਨ ਦੀ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਖ਼ਾਸ ਮਹੱਤਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਰ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ 


ਸੰਘ ਦਾ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਪੜਾਅ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋਇਆ। 
ਸੰਨ 1867 ਵਿਚ ਇਥੇ ਮਿਉਂਸਧਲਟੀ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਈ! ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵੇਲੇ 


237 


ਇਥੈ ਇਕ ਐਂਗਲੇ ਵਰਨੈਕੂਲਰ ਮਿਲ ਸਕੂਲ ਨਗਰ ਪਾਲਿਕਾ ਵੱਲੋ 
ਚਲਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਕ ਸਰਕਾਰੀ ਡਿਸਪੈਂਸਰੀ ਵੀ ਖੋਲ੍ਹੀ ਗਈ। 


__ 32520" ਉ. ਵਿਥ.; 74 55" ਪੂ. ਲੰਬ, 
ਹ. ਪੁੰ. -ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ. 24: 427 
ਜ਼ਫ਼ਰਾਬਾਦ : ਭਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਰਾਜ ਵਿਚ ਜੋਨਪੁਰ 
ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਜੌਨਪੁਰ ਤਹਿਸੀਲ ਦਾ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ 
ਗੋਮਤੀ ਨਦੀ ਦੇ ਸੱਜੇ ਕੰਢੇ ਜੌਨਪੁਰ ਤੋਂ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵੱਲ 8 ਕਿ. ਮੀ. 


ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਜਿਸ 


ਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਨਾਂ ਮਨੈਚ ਹੋਇਆ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਇਥੇ ਅਸਨੀ ਅਤੇ 
ਰਾਤਾਗੜ੍ਹ ਨਾਂ ਦੇ ਕਿਲੇ ਕਾਇਮ ਸਨ। ਸੰਨ 1019ਵਿਚ ਮਹਿਮੂਦ ਗਜ਼ਨੀ 
ਦੇ ਹੱਲੇ ਪਿੱਛੋਂ ਲਗਭਗ 170 ਸਾਲਾਂ ਤੀਕ ਇਹ ਕਨੌਜ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ 
ਹਿੱਜਾ ਰਿਹਾ। ਸੰਨ 1194 ਵਿਚ ਇਹ ਮੁਹੰਮਦ ਬਿਨ ਕਾਸਿਮ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ 
ਹੈਠ ਆ ਗਿਆ। ਸੰਨ 1321 ਵਿਚ ਗਿਆਸੁਦੀਨ ਤੁਗ਼ਲਕ ਨੇ ਆਪਣੇ 
ਲੜਕੇ ਜਫ਼ਰ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਕੇ ਰਾਜਪੂਤਾਂ ਨੂੰ ਕੁਰਲਣ ਲਈ ਭੇਜਿਆ 


ਪਰ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲੜਾਈ ਲੜਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਹਿੰਦੁ ਅਤੇ 


ਇਸਲਾਮ ਧਰਮ ਦੇ ਗੁਣ ਅਤੇ ਅੰਗਣਾਂ ਤੇ ਬਹਿਸ ਹੋਈ ਜਿਸ ਵਿਚ 
ਰਾਜਪੂਤ ਮੁਖੀ ਹਾਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਣ 
ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜ਼ਫ਼ਰ ਇਥੋ ਦਾ ਗਵਰਨਰ ਬਣ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ 
ਦਾ ਨਾਂ ਬਦਲ ਕੇ ਜ਼ਫ਼ਰਾਬਾਦ ਹੀ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਆਸ 
ਪਾਸ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਮਸਜਿਦਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਇਮਾਰਤਾਂ ਦੇ ਥੇਹ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ 
ਹਨ। ਅਸਨੀ ਅਤੇ ਰਾਤਾਗੜ੍ਹ ਦੇ ਕਿਲੇ ਵੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਥੇਹਾਂ ਵਿਚ ਵੇਖਣ 
ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਮਜਾਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ 'ਸ਼ਹੀਦਾਂ 
ਦਾ ਮੈਦਾਨ' ਹੈ ਜਿਥੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਿਲਿਆਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਦੇ ਇਹ ਲੋਕ ਮਾਰੇ 
ਗਏ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸੇਖ ਬਚਨ ਦੀ ਮਸਜਿਦ, ਜਿਹੜੀ 1371 ਜਾਂ 
1321 ਈ: ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਬੋਧੀ ਮੰਦਰ ਨੂੰ ਢਾਹ ਕੇ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ, 
ਵਰਣਨਯੋਗ ਹੈ। 

ਆਬਾਦੀ-7,982(1991) . 

255 42' ਉ. ਵਿਥ.; 82544/ ਪੂ. ਲੰਬ. 

ਹ. ਪੁ. -ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ. 24: 426 

_ਜਫੂ : ਇਹ ਚੀਨ ਦੇ ਸ਼ਾਨਡੁੰਗ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਤਟ ਦਾ 
ਇਕ ਬੰਦਰਗਾਹੀ ਸ਼ਹਿਰ, ਕਾਉਂਟੀ ਪੱਧਰ ਦੀ ਮਿਉਂਸਪਲਟੀ ਅਤੇ 
ਯੈਨਤਾਈ ੧0੧੩੧ (0-੦0੮) ਖੇਤਰ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਲਗਭਗ 
ਤੀਜੀ ਈ. ਪੂ. ਵਿਚ ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ਯੈਨਤਾਈ ਸੀ। ਇਹ ਇਸ ਸਾਹਿਲ 
ਦੀਆਂ ਡੂੰਘੀਆਂ ਬੰਦਰਗਾਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਹੈ। ਜਫੂ ਬੇਸ਼ਕ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਸੰਧੀ 


ਅਨੁਸਾਰ, ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਵਪਾਰ ਲਈ ਖੁਲ੍ਹੇ ਤੌਰ ਤੇ ਬੰਦਰਗਾਹ ਹੈ ਪਰ ਇਥੇ 


ਕੋਈ ਬਿਦੇਸ਼ੀ ਬਸਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹਨ। 


ਸੰਨ 1863 ਵਿਚ ਇਹ ਬੰਦਰਗਾਹ ਬਦੇਸ਼ੀ ਵਪਾਰ ਲਈ ਖੋਲ੍ਹੀ . 


ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਤੇ ਬਰਤਾਨਵੀ 


ਜਮੁੰਦਰੀ ਸੈਨਾ ਦੀਆਂ ਟੁਕੜੀਆਂ ਵੀ ਇਥੇ ਵਪਾਰ ਕਰਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ. 


ਹਨ। ਪੱਛਮੀ ਵਪਾਰੀਆਂ ਨੇ ਤਾਂ ਜਲਦੀ ਹੀ ਹੈਟਾਂ ਵਾਸਤੇ ਵੱਟੀਆਂ 
ਹੋਈਆਂ ਰੱਸੀਆਂ, ਪੂੰਗੀਦਾ ਰੇਸ਼ਮੀ) ਕੱਪੜਾ, ਟਸਰ ਦੇ ਰੇਸ਼ਮੀ ਧਾਗੇ 
ਮਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਵਾਲਾਂ ਤੇ ਲਗਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਜਾਲੀਆਂ ਦੀ ਬਰਾਮਦ 
ਰੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਯੂਰਪੀ ਪ੍ਰਚਾਰਕਾਂ ਨੇ ਬਰਾਮਦ ਦੇ ਮੌਤਵ 
ਨ ਮੁੱਖ ਰੱਖਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਲੇਸਾਂ ਬਣਾਉਣ ਤੇ ਸੂਈ ਦੇ ਕੰਮ ਦੀ 
ਸਖਲਾਈ ਦੇਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। 


ਜਫ਼ੂ ਬੰਦਰਗਾਹ ਦਾ ਇਹ ਖੇਤਰ ਸੇਬ, ਨਾਸ਼ਪਤੀ ਤੇ ਅੰਗੂਰਾਂ 


ਤੀ ਫ਼ਸਲ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ। ਪੱਛਮੀ ਮਿਸ਼ਨਰੀਆਂ ਨੇ ਇਥੋਂ ਦੀਆਂ 


(ਜਬਤ) 


ਖੇਤਰੀ ਫ਼ਸਲਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਕਾਫੀ ਬਿਹਤਰੀ ਲਿਆਂਦੀ ਹੈ। ਅੰਗੂਰਾਂ ਦੀ 
ਸ਼ਰਾਬ ਦੇ ਉਦਯੋਗ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਵਿਚ ਵੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਹੈ। 
ਹੁਣ ਵੀ ਇਹ ਉਦਯੋਗ ਪ੍ਰਫੁੱਲਤ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਕਈ ਸਾਲ ਤੱਕ ਤਾਂ 
ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਸੈਨਿਕ ਅਤੇ ਬਾਹਰਲੇ ਯਾਤਰੀਆਂ ਲਈ 
'ਜਫ਼ੂ' ਇਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸੈਰਗਾਹ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਮਸ਼ਹੂਰ ਰਹੀ। 
ਇਥੋਂ ਖਾੜੀ ਚੀਲੀ ਦੇ ਪਾਰ ਆਨਦੁੰਸ ਅਤੇ ਜਾਪਾਨ ਨਾਲ ਵੀ ਕਾਫੀਂ _ 
ਵਪਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਸੰਨ 1956 ਤੱਕ ਜਫੂ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਅੰਦਰਲੇ 
ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਢੋਆ-ਢੁਆਈ ਲਈ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਖੱਚਰਾਂ ਤੇ ਛਕੜੇ 
ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਕਦੇ ਕਦਾਈ, ਮਾਲ ਮੋਟਰ-ਟਰੱਕਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਇਕ 
ਜਗ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਜਗ੍ਹਾ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਪਿੱਛੋਂ 
ਚਿੰਗਦੇਉ-ਜੀਨਾੱਨ ਨਾਮੀ ਇਕ ਰੇਲ ਮਾਰਗ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 
ਰਾਹੀਂ ਜਾਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨ੍ਹਾਂ ਸਮੁੰਦਰੀ ਸੈਨਾ ਦੀ ਸਪਲਾਈ 
ਵੀ ਇਸੇ ਰਾਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾਣ ਲੱਗੀ। 

. ਹੱ. ਪੁ. “ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 5.367; ਕੋਲ ਐਨ ; ਐਨ. ਬ੍ਰਿ ਮਾ. 2: 789 

ਜ਼ਬਤੀ (ਜ਼ਬਤ) : ਇਹ ਰੂਮੀ ਤੇ ਕਰ ਲਗਾਉਣ ਦੀ ਇਕ _ 
ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਪੈਮਾਇਸ਼ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਵਿਚ 
ਇਹ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਅਤੇ ਸੂਰ ਬਾਦਸ਼ਾਹਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਈ। 
ਇਸ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਜ਼ਬਤੀ ਪਰ ਕਦੀ ਕਦੀ 'ਜਰੀਬ' ਜਾਂ 
'ਅਮਲ-ਇ-ਜਰੀਬ' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਬੁਲ ਫ਼ਜ਼ਲ ਅਨੁਸਾਰ 
ਸ਼ੇਰਸ਼ਾਹ ਸੂਰੀ (1540-45) ਅਤੇ ਇਸਲਾਮ ਸ਼ਾਹ (1545-54) ਨੇ ਇਸ 
ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਮੁੱਢ 
ਵਿਚ ਹੀ ਖੜ੍ਹੀ ਫ਼ਸਲ ਦੇ ਅੰਦਾਜ਼ੇ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿੱਘਾ, ਦਰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ 
ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਨਾ ਕਿ ਫ਼ਸਲ ਦੀ ਕਟਾਈ ਵੇਲੇ। ਮਾਪੀ ਹੋਈ 
ਭੂਮੀ ਤੇ ਲਗਾਨ ਦੀ ਦਰ ਇਕ-ਤਿਹਾਈ ਸੀ। ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਕਰ ਜਿਨਸ 
ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਵਿਚ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਪਰ ਮਗਰੋਂ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਕੀਮਤਾਂ ਦੇ 
ਆਧਾਰ ਤੇ ਬਣਦੀ ਜਿਨਸ ਦੀ ਕੀਮਤ ਨਕਦ ਲੈ ਲਈ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। 
ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਦੀ ਕਿਉਂਕਿ ਗੁੰਜਾਇਸ਼ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ ਇਸ ਲਈ ਅਕਬਰ 
(1556-1605) ਨੇ ਇਹ ਨਕਦੀ ਵਿਚ ਹੀ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ। ਉਪਜ ਅਤੇ 
ਉਪਰੰਤ ਅਲੱਗ-ਅਲੱਗ ਫ਼ਸਲਾਂ ਲਈ ਹਰ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿੱਘਾ 
ਨਕਦ ਲਗਾਨ ਦਸਤੂਰ) ਲਾਗੂ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਜ਼ਬਤੀ ਵਿਚ ਲਗਾਨ, ਬੀਜੀ 
ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਲਗਾਨ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਧਰਤੀ ਦੀ ਮਿਣਤੀ ਹਰ 
ਸਾਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਪਿਛਲੇ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਮਿਣਤੀ ਨੂੰ ਹੀ 
ਆਧਾਰ ਮੰਨ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। 
ਕੇ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਰਾਜ ਵਿਚ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ। ਅਕਬਰ ਦੇ ਸਮੇਂ ਇਸ 
ਪੱਧਤੀ ਦਾ ਹੋਰ ਵਿਕਾਸ ਹੋਇਆ। ਮੁਰਸ਼ਿਦ ਕੁਲੀ ਖ਼ਾਂ (1652-58) ਦੇ 
ਸਮੇਂ ਦੱਖਣ ਦੇ ਮੁਗ਼ਲ ਪ੍ਰਾਂਤਾਂ ਅਤੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ (0656-1707) ਸਮੇਂ 
ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਇਸ ਪੱਧਤੀ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੋਇਆ। ਮੁਗ਼ਲ 
ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਪਤਨ ਸਮੇਂ ਇਸ ਪੱਧਤੀ ਵਿਚ ਜਾਂ ਤਾਂ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਕਰ 
ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਜਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਪਰ ਕੁਝ ਸਮਾਂ 
ਪਹਿਲਾਂ ਤੱਕ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿਚ 'ਜ਼ਬਤੀ ਲਗਾਨ' ਦਾ 
ਰਿਵਾਜ ਸੀ। ਇਹ ਲਗਾਨ ਕੁਝ ਫ਼ਸਲਾਂ ਤੇ ਬੀਜੀ ਹੇਈ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ 
ਆਧਾਰ ਤੇ ਨਕਦ ਵਸੂਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। 

ਹ. ਪੁ.ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 4: 387 


੬ 


ਜਬਰ 


ਜੰਬਰ : ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਸੂਬੇ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲਾਹੌਰ ਦੀ 
ਤਹਿਸੀਲ ਚੂਣੀਆਂ ਅਤੇ ਥਾਣਾ ਛਾਂਗਾਮਾਂਗਾ ਦਾ ਇਕ ਇਤਿਹਾਸਕ 
ਪਿੰਡ ਹੈ ਜੋ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਛਾਂਗਾਮਾਂਗਾ ਤੋਂ 8 ਕਿ. ਮੀ. 5 ਮੀਲ) ਦੀ 
ਦੂਰੀ ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਥਾਂ ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਪੰਜਵੇਂ ਗੁਰੂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ 
ਦੇਵ ਜੀ ਪ੍ਰੇਮੇ ਨਾਂ ਦੇ ਇਕ ਸਿੱਖ ਦਾ ਪ੍ਰੇਮ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਵੇਖ ਕੇ ਆਏ 


ਸਨ। ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਇਥੇ ਬਿਰਾਜੇ ਸਨ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ 


ਨੇ ਕਿਦਾਰ ਸਾਮਦੂ, ਮੁਕੰਦਾ ਤੁਲਸਾ, ਲਾਲੂ ਅਤੇ ਕਈ ਹੋਰਨਾਂ ਦਾ 
ਜੀਵਨ ਹੀ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਪੱਕੇ ਪੈਰੋਕਾਰ 
ਬਣ ਗਏ ਸਨ। ਇਸ ਥਾਂ ਤੇ ਦੋ ਥੰਮ੍ਹ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 'ਦੁਖਨਿਵਾਰਨ' 
ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ ਕਿ ਦਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛੂਹਣ 
ਨਾਲ ਦੁੱਖ ਦਰਦ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਯਾਦ 
ਵਿਚ ਇਥੇ ਇਕ ਆਲੀਸ਼ਾਨ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆਂ ਹੈ। ਇਸ 
ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨਾਂ 165 ਘੁਮਾਉਂ (ਇਕ ਹੋਰ ਲੇਖਕ ਅਨੁਸਾਰ 
ਲਗਭਗ 150 ਏਕੜ) ਜ਼ਮੀਨ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਹੈ। 

ਹ. ਪੁ.-ਮ. ਕੋ. : 540;ਸਿ. ਸ੍ਰ ਵੈ. ਪਾਕਿ_ -ਖ਼ਾਨ ਮੁਹੰਮਦ ਵਲੀਉੱਲਾਖ਼ਾਨ 

ਜਬਰ-ਜਨਾਹ : ਕਿਸੇ ਔਰਤ ਦੇ ਜਬਰੀ ਸਤ-ਭੰਗ ਕਰਨ 
ਜਾਂ ਉਸ ਦੇ ਅਪਹਰਣ ਨੂੰ ਜਬਰ-ਜਨਾਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਔਰਤ 
ਨਾਬਾਲਗ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸਹਿਮਤੀ ਵੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਜਬਰ-ਜਨਾਹ 
ਨੂੰ ਅਪਰਾਧ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 


ਮੁੱਢ ਕਦਮ ਤੋਂ ਹੀ ਜਬਰ-ਜਨਾਹ ਸਾਰੇ ਸਮਾਜਾਂ ਵਿਚ ਘਿ੍‌ਣਾਯੋਗ 
ਅਪਰਾਧ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ! ਹਜ਼ਰਤ ਮੂਸਾ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨ ਵਿਚ 
ਕਿਸੇ ਮੰਗੀ ਹੋਈ ਕੁੜੀ ਨਾਲ ਜਬਰ-ਜਨਾਹ ਕਰਨ ਲਈ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ 
ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਸੀ। ਜੇਕਰ ਕੁੜੀ ਕੁਆਰੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨ 
ਅਨੁਸਾਰ ਜਬਰ-ਜਨਾਹ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਜੁਰਮਾਨਾ ਉਸ ਕੁੜੀ 
ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਦੇਣਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸੇ ਕੁੜੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਵੀ ਕਰਨਾ 
_ ਪੈਂਦਾ ਸੀ। ਰੇਮਨ ਕਾਨੂੰਨ ਵਿਚ ਇਸੇ ਅਪਰਾਧ ਲਈ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ 
ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸੀ। ਪੁਰਾਤਨ ਹਿੰਦੂ ਕਾਨੂੰਨ ਵਿਚ ਲਿੰਗਕ ਅਪਰਾਧਾਂ ਲਈ 
ਰ ਮੁਢਲੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਕਾਨੂੰਨ ਵਿਜ਼ ਜਬਰ-ਜਨਾਹ ਨੂੰ ਘੇਰ ਅਪਰਾਧ 
ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਜਿਸ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਮੌਤ ਸੀ। ਅੰਗੇਰਜ਼ੀ ਕਾਨੂੰਨ ਅਨੁਸਾਰ 
` ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਇਸ ਅਪਰਾਧ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਉਮਰ-ਕੈਦ ਹੈ। 


ਸਖ਼ਤ ਸੀ। ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਕੁਝ ਰਾਜਾਂ ਵਿਚ ਇਸ ਅਪਰਾਧ ਦੀ ਸਜ਼ਾ 
ਮੌਤ ਅਤੇ ਕੁਝ ਰਾਜਾਂ ਵਿਚ ਉਮਰ-ਕੈਦ ਸੀ। ਹੁਣ ਵੀ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ 
ਕਾਨੂੰਨ ਵਿਚ ਇਸ ਅਪਰਾਧ ਲਈ 40 ਸਾਲ, 60 ਸਾਲ ਜਾਂ 90 ਸਾਲ 
`ਦੀ ਕੈਦ ਅਤੇ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਵੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। 


___ ਭਾਰਤੀ ਦੰਡ-ਸੰਘਤਾ ਦੀ ਧਾਰਾ 375 ਜਬਰ-ਜਨਾਹ ਨੂੰ 
ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ' ਅਤੇ ਧਾਰਾ 376 ਇਸ ਅਪਰਾਧ ਲਈ ਸਜ਼ਾ 
ਦਸਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਦੇ ਅਪਰਾਧੀ ਨੂੰ ਉਮਰ ਕੈਦ ਤੱਕ ਹੋ 
ਸਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਜੁਰਮਾਨਾ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਪਰ ਆਮ 
ਤੌਰ ਤੇ ਸਜ਼ਾ ਸੱਤ ਸਾਲ ਤੱਕ ਹੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 

ਹ. ਪੁ--ਦੀ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ, ਜੁਲਾਈ 30, 1981 

ਜਬਲ ਸਮਰ : ਇਹ ਉੱਤਰੀ ਸਊਦੀ ਅਰਬ ਦਾ ਇਕ 
ਪਹਾੜੀ ਖੰਡ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਅਲ ਕਾਸਿਮ ਪ੍ਰਾਂਤ, ਪੱਛਮ ਵੱਲ 
ਵੱਖ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਥੇ ਬਹੁਤ ਦੇਰ ਤੱਕ ਸਾਮਰ ਕਬੀਲਾ ਰਹਿੰਦਾ ਰਿਹਾ 
ਹੈ। ਸੰਨ 1834 ਤੋਂ 1921 ਤੱਕ ਇਥੇ ਇਬਨ ਰਾਸਹਿਦ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਦਾ 


2368 


ਰਾਜ ਰਿਹਾ। ਸੰਨ 1932 ਵਿਚ ਸਊਉਦੀ ਅਰਬ ਦੇ ਰਾਜ ਬਣਨ ਤਕ 
ਇਥੇ ਪੂਰਬੀ ਸਾਉਦ-ਖ਼ਾਨਦਾਨ, ਰਾਸਹਿਦ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਅਤੇ ਮੱਕੇ ਦੇ 
ਸ਼ਰੀਫਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਝਗੜਾ ਹੁੰਦਾ ਰਿਹਾ। ਇਥੋਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸ਼ਹਿਰ ਹੀਲ ਦੇ 
ਨਖ਼ਲਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਫੇਦ ਹਨ। 
ਹ. ਪੁ-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 6: 451 

ਜੱਬਲਪੁਰ : ਮੰਡਲ--ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਰਾਜ ਭਾਰਤ) ਦਾ ਇਕ _ 
ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ! ਖੇਤਰਫਲ 75,927ਵ. ਕਿ. ਮੀ. ਅਤੇ ਵਸੋਂ 73,49,779 
(1971) ਹੈ। 


ਇਹ ਪਹਾੜੀ ਖੇਤਰ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿਚ ਵਿੰਧਿਆਚਲ 
ਅਤੇ ਸਤਪੁੜਾ ਪਨਾਰ ਹਨ। 
ਹ,ਪੁ-ਐਨ. ਬਿ ਮਾ.5:46;ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. :386 
ਜੱਬਲਪੁਰ : ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ--ਭਾਰਤ ਦੇ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਰਾਜ ਦਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ 
ਤਰ ਕਿ. ਮੀ. ਅਤੇ ਆਬਾਦੀ 26,49,962 
(1991) ਹੈ। 


ਹੀ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਨਰਬਦਾ ਦਰਿਆ ਪੱਛਮ ਵੱਲੋਂ ਦੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ 
ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਨਰਬਦਾ ਦਰਿਆ ਦੇ ਨੇੜੇ ਮਾਰਬਲ ਚਟਾਨਾਂ 
ਹਨ। ਨਰਬਦਾ ਵਾਦੀ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਹਵੇਲੀ ਦਾ ਮੇਦਾਨ ਕਹਿੰਦੇ 
ਹਨ। ਇਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਬਹੁਤ ਉਪਜਾਊ ਮੈਦਾਨ ਹੈ। ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਉੱਤਰੀ 
ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਸੇਨ ਬੇਸਿਨ ਹੈ। ਸੋਨ ਅਤੇ ਨਰਬਦਾ ਬੇਸਿਨਾਂ ਨੂੰ ਸੋਨ-ਕੇਨ 
ਜਲ-ਨਿਖੇੜ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖ ਕਰਦਾ,ਹੈ। ਭਾਨਡੇਰ ਪਰਬਤ ਲੜੀ 
ਇਸ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਦਮੋਹ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਰ 

ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਜਲਵਾਯੂ ਸੁਹਾਵਣੀ ਹੈ। ਇਸ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀਆਂ ਮਿੱਟੀਆਂ 
ਉਪਜਾਊ ਹਨ। ਇਥੇ ਕਾਲੀ ਮਿੱਟੀ, ਰੇਤਲੀ ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਰੇਤਲੀ-ਕਾਲੀ 
ਮਿੱਟੀ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਥੋਂ ਦੀਆਂ ਉਪਜਾਊ ਮਿੱਟੀਆਂ ਵਿਚ ਕਣਕ, 
ਝੋਨਾ, ਛੋਲੇ, ਤਿਲਹਨ, ਜਵਾਰ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ 
ਖਣਿਜ ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਥੋ ਦੇ ਮਾਰਬਲ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿਚ 
ਸੰਗਮਰਮਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਸਿਹੋਰਾ ਤਹਿਸੀਲ ਵਿਚ ਲੋਹਾ, ਗੋਸਲਪੁਰ 
ਤਹਿਸੀਲ ਵਿਚ ਜੂਨੇ ਦਾ ਪੱਥਰ ਅਤੇ ਬਾਕਸਾਈਟ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ 
ਸੱਨਅਤਾਂ ਪੱਖੋ ਵੀ ਉੱਨਤ ਹੈ। ਇਥੋ ਦੀਆਂ ਸੱਨਅਤਾਂ ਵਿਚ ਸੀਮਿੰਟ, 


ਰਸਾਇਣ, ਕੱਚ, ਚੀਨੀ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਭਾਂਡੇ, ਸ਼ਸਤਰ ਗੋਲਾ-ਬਰੂਦ, 


ਰੰਗ-ਰਬੜ ਆਦਿ ਬਣਾਉਣਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਇਥੇ ਸੰਗਮਰਮਰ ਦੀਆਂ 
ਰਿ ਗਰ 
ਰਾਜਧਾਨੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਸਿਖਿਅਕ ਕੇਂਦਰ ਵੀ ਹੈ। ਇਥੇ 

ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਤਕਨੀਕੀ, ਕਲਾ, ਜ਼ਰਾਇਤ, ਵਿਗਿਆਨ, ਚਿਕਿਤਸਾ, 
ਪਸ਼ੂ-ਚਕਿਤਸਾ, ਧਰਮ ਆਦਿ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਉਚੇਰੀ ਵਿਦਿਆ ਲਈ 
ਸੰਸਥਾਂਵਾਂ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ। ਮੁੜਵਾਰਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਵਪਾਰਕ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। 


ਜੱਬਲਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ। ਜੱਬਲਪੁਰ 
ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਪੁਰਾਣੇ ਥੇਹ ਦਿਲਚਸਪੀ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਹਨ। ਜੱਬਲਪੁਰ ਸ਼ਹਿਰ 
ਨੇੜੇ ਤੇਵਾੜ ਕਸਬਾ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਤ੍ਰਿਪੂਰਾ ਜਾਂ ਕਰਨਬੇਲ ਨਾਂ ਦਾ ਰਾਜਧਾਨੀ 
ਸ਼ਹਿਰ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਚੇਦੀ ਬੰਸੀ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਈਸਵੀ ਸੰਮਤ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਇਥੇ ਰਾਜ 
ਕੀਤਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਾਜ ਦੀਆਂ ਪਹਿਲੀਆਂ ਪੰਜ-ਛੇ ਸਦੀਆਂ ਬਾਰੇ ਭਾਵੇਂ 
ਪੂਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ ਪਰ ਚੌਧ੍ਹਵੀਂ ਤੋਂ ਬਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਤੱਕ 


239 


ਦੇ ਸਾਰੇ ਵੇਰਵੇ ਤੱਥ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਕਈਆਂ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਕਈ 
ਕੁਝ ਉੱਕਰਿਆ ਹੋਇਆ ਮਿਲਿਆ ਹੈ। ਨੌਵੀਂ ਤੋਂ ਬਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ 
ਚੇਦੀ ਬੰਸ ਦੇ ਕੋਈ 18 ਰਾਜੇ ਹੋਏ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਰਬਦਾ ਦੀ ਉਪਰਲੀ 
ਵਾਦੀ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। 12ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਘੇਲਖੰਡ ਜਾ 
ਰੀਵਾ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਉੱਨਤੀ ਹੋਣ ਨਾਲ ਚੇਦੀਆਂ ਦਾ ਗਿਰਾਵਟ ਦਾ 
ਸਮਾਂ ਆ ਗਿਆਂ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਜ਼ਿਕਰ 
ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। 15ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਇਹ ਇਲਾਕਾ ਗੋਂਡਾ ਦੀ ਸਲਤਨਤ 
ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ 
'ਗੜ੍ਹਾ' ਸੀ। ਸੰਨ 1781 ਵਿਚ ਮਰਾਠਿਆਂ ਨੇ ਗੋਂਡ ਰਾਂਜ ਨੂੰ ਆਪਣੇ 
ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਲਿਆ। ਫਿਰ 1798 ਈ. ਵਿਜ਼ ਇਹ ਭੇਂਸਲਾ ਰਾਜਿਆਂ 
ਅਧੀਨ ਆ ਗਿਆ। ਸੰਨ 1818ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਖੋਤਰਾਂ ਉੱਤੇ ਬਰਤਾਨੀਆ 
ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੱਕ ਇਹ 
ਬਰਤਾਨੀਆ ਹੇਠ ਰਹੇ। ਪਿੱਛੋਂ ਇਹ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਬਣ ਗਿਆ। 


ਇਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਰੇਲਾਂ ਅਤੇ ਸੜਕਾਂ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਵੀ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੇ 


ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਬੰਬਈ-ਕਲੱਕਤਾ ਰੇਲਵੇ ਲਾਈਨ ਜੱਬਲਪੁਰ 
ਜ਼ਹਿਰ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘਦੀ ਹੈ। 


$: 485 

ਜੱਬਲਪੁਰ : ਸ਼ਹਿਰ-ਭਾਰਤ ਦੇ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਰਾਜ. ਵਿਚ 
ਇਸੇ ਨਾਂ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਸਦਰਮੁਕਾਮ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਜ ਦਾ ਇਕ ਬਹੁਤ 
ਵੱਡਾ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਕਾਫ਼ੀ ਵੱਡੀ ਫ਼ੌਜੀ ਛਾਉਣੀ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਰੇਲਾਂ 
ਦਾ ਜੰਕਸ਼ਨ ਹੈ ਅਤੇ ਬੰਬਈ-ਕਲੱਕਤਾ.ਰੇਲ-ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। 

ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਨੀਵੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਨਰਬਦਾ 
ਦਰਿਆ ਇਸ ਤੋਂ ਕੋਈ 96ਕਿ. ਮੀ. ਦੂਰ ਵਗਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਹਾੜੀਆਂ 
ਉੱਤੇ ਕਈ ਬਾਗ ਇਸ ਦੀ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤੀ ਵਿਚ ਵਾਧਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਥੋਂ 
ਦੀ ਜਲਵਾਯੂ ਬੜੀ ਮੁਅਤਦਿਲ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਪਹਾੜੀ 
ਉੱਤੇ 1100 ਈ. ਦਾ ਬਣਿਆ 'ਮਦਨ ਮਹਿਲ' ਨਾਂ ਦਾ ਕਿਲਾ ਹੈ। ਇਸੇ 
ਕਿਲੇ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਤੇ ਗੋਂਡ ਬੰਸੀ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਂ ਗੜ੍ਹਾ 
ਜੀ, ਗੋਡਾਂ ਦੇ ਰਾਜ-ਕਾਲ ਵਿਚ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ। 16ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ 
ਰਾਜਧਾਨੀ ਗੜ੍ਹਾ ਦੀ ਬਜਾਇ ਮਾਂਡਲਾ ਵਿਖੇ ਬਣਾ ਲਈ ਗਈ ਜਿਸ ਤੋਂ 
ਰਹਿਰ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਪਹਿਲੋਂ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਗਈ ਪਰ 1781 ਵਿਚ ਮਰਾਠਿਆਂ 
ਟਾ ਰਾਜ ਕਾਇਮ ਹੋਣ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਫਿਰ ਜੱਬਲਪੁਰ 
ਹਿਰ ਨੂੰ ਬਣਾ ਲਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਰਤਾਨੀਆ ਦੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ 
ਪੱਛੋਂ ਇਹ ਨਰਬਦਾ ਅਤੇ ਖੇਤਰਾਂ ਦੀ ਵੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣਿਆ। ਸੰਨ 1864 
ਤੋਂ ਇਥੇ. ਮਿਉਂਸਪਲਟੀ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ। ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਸਿਰਫ 
ਹਰੰਸਾਸ਼ਕੀ ਕੇਂਦਰ ਹੀ ਨਹੀਂ; ਸਗੋਂ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ. ਸੱਨਅਤੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਅਕ 
ਕੇਂਦਰ ਵੀ ਹੈ। ਇਥੇ ਫ਼ੌਜੀ ਛਾਉਣੀ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਫ਼ੌਜ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਦਾ 
ਜਾਮਾਨ,'ਗੋਲਾ-ਬਾਰੂਦ, ਅਸਲਾ, ਬੰਦੂਕਾਂ ਆਦਿ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਥੇ 
ਪਸ਼ੂ-ਚਿਕਿਤਸਾ, ਵਿਗਿਆਨ, ਵਣਜ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਵਿਦਿਅਕ 
ਹੰਸਥਾਵਾਂ ਕਾਇਮ ਹਨ। ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਸਹੂਲਤਾਂ 
ਤੇਪਲੱਬਧ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ___ 

ਆਬਾਦੀ-7,64,586 (1991) 

23510'ਉ. ਵਿਥ.; 7957" ਪੂ. ਲੰਬ _. 

ਹ. ਪੁ--ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ14:217; ਐਨ. ਬ੍ਰਿ_ ਮਾ. 546; ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ.4387 


ਹ. ਪੁ.-ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 4: 386; ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ. 14: 206; ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 


ਜੰਬੁਸਰ 

ਜਬਾੜਾ : ਇਹ ਚਿਹਰੇ ਦਾ ਇਕ ਹਿੱਸਾ ਹੈ ਜੋ ਮੂੰਹ ਦੇ ਆਲੇ 
ਦੁਆਲੇ ਹੱਡੀਆਂ, ਪੇਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਤੰਤੂਆਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 
ਉਪਰਲੇ ਅਤੇ ਹੇਠਲੇ ਜਬਾੜ੍ਹੇ ਨੂੰ ਰਲਾ ਕੇ ਜਬਾੜ੍ਹਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ 
ਇਹ ਦੇਵੇਂ ਸਿਰ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਪਾਸੇ ਵੱਲ ਆਪਸ ਵਿਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। 
ਉਪਰਲਾ ਜਬਾੜ੍ਹਾ ਦੋ ਵੱਖ ਵੱਖ ਹੱਡੀਆਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ 
ਨੂੰ ਸੱਜਾ ਅਤੇ ਖੱਬਾ ਮੈਕਸਿਲਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਵਿਚਕਾਰਲੀ 
ਰੇਖਾ ਉਪਰ ਆਪਸ ਵਿਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਹੇਠਲਾ ਜਬਾੜ੍ਹਾ ਜਾਂ ਮੈਂਡੀਬਲ, 
ਇਕ ਹੱਡੀ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਐਲਵੀਓਲਰ ਜਾਂ ਖੇੜਾਂ ਹਰ ਜਬਾੜ੍ਹੇ 
ਦਾ ਉਹ ਹਿੱਸਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਦੰਦੁ ਲੱਗੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਖੋੜਾਂ ਤੋਂ ਛੁੱਟ, 
ਮੈਕਸਿਲਾ ਬਣਤਰ ਵਿਚ ਮੈਂਡੀਬਲ ਨਾਲੋਂ ਹਲਕਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 

ਜਬਾੜ੍ਹੇ ਦੀ ਹੱਡੀ ਟੁੱਟਣ ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਇਲਾਜ ਬਹੁਤ ਸੀਮਿਤ 
ਹੈ ਅਤੇ ਡਾਕੰਟਰੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਠੀਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਹੇਠਲੇ 
ਜਬਾੜ੍ਹੇ ਦੀ ਹੱਡੀ ਜੇਕਰ ਟੁੱਟ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਉਪਰ 
ਚੁੱਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਦਰਦ ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਹੇਠਲੇ ਦੰਦ 
ਉਪਰਲੇ ਦੰਦਾਂ ਦੀ ਸੇਧ ਵਿਚ ਆ ਜਾਣ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਬਾੜ੍ਹੋ ਨੂੰ 
ਪੱਟੀ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਸਿਰ ਨਾਲ ਕਸ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੱਟੀ ਬੰਨ੍ਹਣ ਦੌਰਾਨ 
ਜਾਂ ਮਗਰੋਂ ਜੇਕਰ ਉਲਟੀ ਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਪੱਟੀ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਜਬਾੜ੍ਹੇ ਨੂੰ ਉਸੇ 
ਥਾਂ ਫੜ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਲਟੀ ਹੋ ਜਾਣ ਉਪਰੰਤ ਦੁਬਾਰਾ ਪੱਟੀ 
ਬੰਨ੍ਹੇ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 

ਮੈਂਡੀਬਲ ਅਤੇ ਖੋਪੜੀ ਦੇ ਟੈਂਪੋਰਲ ਜਾਂ ਪੁੜਪੁੜੀ ਭਾਗ ਦੇ ਜੋੜ 
ਵਿਚ ਟਾਂਸਿਲ ਸੁੱਜਣ ਨਾਲ ਕਾਫ਼ੀ ਸੋਜ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸੋਜ ਮੂੰਹ 
ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਸੋਜ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ 
ਖੋਲ੍ਹਣ ਵਿਚ ਕਾਫ਼ੀ ਤਕਲੀਫ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਜੋੜ ਵਿਚ 
ਅਸਥੀ-ਗਠੀਏ (0੬6&00॥%) ਕਾਰਨ ਵੀ ਸੋਜ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 

ਟੈਟਨਸ ਦੀ ਬੀਮਾਰੀ ਵਿਚ ਅਚਾਨਕ ਹੀ ਜਬਾੜ੍ਹਾ ਹਿੱਲਣ ਤੋਂ 
ਅਸਮਰੱਥ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਟ੍ਰਿਸਮਸ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ _ 
ਹੈ। ਕਦੀ ਕਦਾਈ' ਦੌਰੇ ਵਾਂਗ ਇਹ ਜਬਾੜ੍ਹਾ ਹਿੱਲਣੋਂ ਅਸਮਰੱਥ ਹੋਣ 
ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਦੰਦਾਂ ਵਿਚ ਖਰਾਬੀ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਾਰਨਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਹੋ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਐਕ੍ਰੋਮਿਗੇਲੀ ਅਸਾਧਾਰਣਤਾ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਜਬਾੜ੍ਹਾ ਬਹੁਤ 
ਵੱਡਾ ਅਤੇ ਉੱਭਰਵਾਂ ਰੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਹੋਰ ਅਸਾਧਾਰਣਤਾ ਜਿਸ ਨੂੰ 
'ਪੈਰਟ ਜਾਅ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵਿਚ ਉਪਰਲਾ ਜਬਾੜ੍ਹਾ ਬਾਹਰ ਵੱਲ 
ਵੱਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 

ਹ. ਪੁ.-ਸੈ. ਐਂਡ ਹੈ. ਐਨ. 3: 817 

ਜੰਬੁਸਰ : ਭਾਰਤ ਦੇ ਗੁਜਰਾਤ ਰਾਜ ਦੇ ਭੜੌਚ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ _ 
ਇਸੇ ਹੀ ਨਾਂ ਦੇ ਤਅੱਲੁਕੇ ਦਾ ਸਦਰ-ਮੁਕਾਮ ਹੈ ਜੋ ਧਾਧਰ ਦਰਿਆ 
ਤੋਂ 9ਕਿ. ਮੀ: (5 ਮੀਲ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਅਤੇ ਭੜੌਚ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ 45 ਕਿ. 
ਮੀ. (27 ਮੀਲ) ਦੇ ਫਾਸਲੇ ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 1775 ਈ. 
ਵਿਚ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ 
1783 ਈ. ਵਿਚ ਮਰਹੱਟਿਆਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ 
ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਚ ਹੀ. ਰਿਹਾ। ਪੂਨਾ ਸੰਧੀ (1817 ਈ) ਅਧੀਨ 
ਇਹ ਆਖ਼ਿਰ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਸਪੁਰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ 
ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਨੂੰ ਨਾਗੇਸ਼ਵਰ (ਨਾਗ-ਦੇਵਤਾ) ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਇਕ ਬਹੁਤ 
ਵੱਡੀ ਝੀਲ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਕੰਢਿਆਂ ਉਪਰ ਸੰਘਣੇ ਦਰੱਖਤ ਹਨ। ਮੁੱਖ 
ਤੌਰ ਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਇਸੇ ਤਲਾਂਬ ਤੋਂ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸੰਨ 1775 
ਤੋਂ 1783 ਤੱਕ ਜਦੋਂ ਇਸ ਉੱਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਤਾਂ 


ਜੰਬੁਦੀਪ 
ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਮਿਸਟਰ ਸ਼ੈਲੰਡਰ ਨੇ ਇਕ ਬਹੁਤ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਿਲਾ 
ਬਣਾਇਆ ਸੀ। ਇਜ ਕਿਲੇ ਵਿਚ ਸਰਕਾਰੀ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ, ਸਿਵਲ ਅਦਾਲਤਾਂ 


ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਸਰਕਾਰੀ ਦਫ਼ਤਰ ਹਨ। 


` ਸੰਨ 1856 ਵਿਚ ਇਥੇ ਮਿਉਂਸਪਲ ਕਮੇਟੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ 
ਗਈ। ਪਿਛਲੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਇਹ ਵਪਾਰ ਦਾ ਇਕ ਚੰਗਾ ਕੇਂਦਰ 
ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਨੀਲ ਨਿਰਯਾਤ ਦੀ ਮੁੱਖ ਵਸਤੂ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਸੰਨ 
1861 ਵਿਚ ਰੇਲਵੇ ਦੇ` ਚਾਲੂ ਹੋ ਜਾਣ ਨਾਲ ਟੰਕਾਰੀ ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੇ 
ਪਾਸੇ ਜੰਬੁਸਰ ਬੰਬਈ, ਬੜੌਦਾ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਭਾਤਤੀ ਰੇਲਵੇ ਤੇ ਪੈਂਦੇ 
ਪਾਲੇਜ ਨਾਂ ਦੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਤੋਂ ਲ. 30ਕਿ. ਮੀ. ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ 
ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਸਮੁੰਦਰੀ ਰਸਤਿਓ' ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਵਪਾਰ ਦੀ ਥਾਂ ਥਲੀ ਵਪਾਰ 
ਨੇ ਲੈ ਲਈ। 

ਇਥੇ ਕਪਾਹ ਵੇਲਣ ਦੇ ਕਈ ਕਾਰਖਾਨੇ ਹਨ। ਇਥੇ ਚਮੜਾ 
ਰੰਗਣ ਅਤੇ ਸੂਤੀ ਕਪੜੇ ਦੀ ਠਪਾਈ ਦਾ ਚੰਗਾ ਕੰਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ 
ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਥੇ ਹਾਥੀ ਦੰਦ ਦੇ ਬਾਜ਼ੂਬੰਦ ਅਤੇ ਖਿਡੌਣੇ ਵੀ ਤਿਆਰ 
ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 

ਆਬਾਦੀ-31,561 (1991) 

2253. ਉ. ਵਿਥ.; 72”48' ਪੂ. ਲੰਬ. 

ਹ. ਪ.-ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ. 14:44 

ਜੰਬੁਦੀਪ : ਭਾਗਵਤ ਅਨੁਸਾਰ ਧਰਤੀ ਦੇ ਸਤ ਦੀਪਾਂ ਵਿਚੋਂ 
ਇਕ ਦੀਪ ਹੈ ਜੋ ਖਾਰੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ 
`ਨਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਵਿਚ ਇਕ ਬਹੁਤ 
ਵੱਡਾ ਜਾਮਣ ਜੰਬੁ) ਬ੍ਰਿਛ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਹਾਥੀ ਜਿਡੀ ਜਾਮਣ ਲਗਦੀ 
ਹੈ। ਜਦ ਜਾਮਣਾਂ ਪੱਕ ਕੇ ਡਿਗਦੀਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਸ ਤੋਂ ਜੰਬੁ 
ਨਦੀ ਵਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀਪ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਇਕ ਲੱਖ ਯੋਜਨ ਹੈ। 
ਇਸ ਦੇ ਨੇ ਖੰਡ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਦੇ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਨੌ ਖੰਡ ਇਹ 
ਹਨ :-ਇਲਾਵ੍ਰਿਤ, ਰਸਯਕ, ਹਿਰਣਮਯ, ਕੁਰੁਵਰਸ, ਹਰਿਵਰਸ਼, 
ਕਿੰਪੁਰੁਸ਼, ਭਾਰਤ ਭਦ੍ਰਾਸ਼ਵ ਅਤੇ ਕੇਤੁਮਾਲ। ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਕਲਪਨਾ 
ਅਨੁਸਾਰ ਏਸ਼ੀਆ ਮਹਾਂਦੀਪ ਹੀ ਜੰਬੁਦੀਪ ਹੈ। 

ਹ. ਪੁ.-ਮ. ਕੋ. : 540 

ਜਬੁਟੀ 06006): : ਇਹ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਮਹਾਂਦੀਪ ਵਿਚ ਜਬੂਟੀ 
ਰਿਪਬਲਿਕ ਦੀ ਇਕ ਬੰਦਰਗਾਹ ਅਤੇ ਰਾਜਧਾਨੀ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਖਾੜੀ 


ਤਜੂਰਾ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਸਾਹਿਲ ਉਪਰ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਅਦਨ ਤੋਂ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮੀ 


ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ ਇਹ ਕੋਈ 240 ਕੁ. ਕਿ. ਮੀ. (150 ਮੀਲ) ਦੇ ਫ਼ਾਸਲੇ ਤੇ 
ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਤਜੂਰਾ, ਸਪੈਂਟ ਅਤੇ ਮੈਰਾਬਾਊਟ ਤਿੰਨ ਪਠਾਰਾਂ ਉਪਰ 
ਵਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜਿਹੜੀਆਂ ਘਾਟਾਂ ਰਾਹੀਂ ਆਪਸ ਵਿਚ ਜੁੜੀਆਂ 
ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਜਬੂਟੀ ਪਠਾਰ ਵਿਚ ਮੈਨਿਲਿਕ ਸੁਕੇਅਰ ਵਿਖੇ ਸਰਕਾਰੀ 
ਮਹਿਲ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਸਫ਼ੈਦ ਰੰਗ ਦੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਪ੍ਰਤੱਖ ਰੂਪ 
ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੁਰਾਣੇ ਅਤੇ 
ਨਵੀਨ ਯੁੱਗ ਦੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਅਤੇ ਇਥੋਂ ਦੀਆਂ ਛਾਂਦਾਰ ਸੜਕਾਂ ਦੇ 
_ਸਦਾਬਹਾਰ ਦਰਖ਼ਤ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਵਿਚ ਹੋਰ ਵੀ ਵਾਧਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। 
ਮੁੱਖ ਭੂਮੀ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਕ ਖੇਤਰ ਉਪਰ ਕੈਮਲ ਮਾਰਕਿਟ ਹੋਰ ਵੀ 


ਦ੍ਰਿਸ਼ਮਈ ਨਜ਼ਾਰਾ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੌਰਾਨ ਹੀ . 


_ਨਵੀਨੀਕਰਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜ਼ਮੀਨ ਦੋਜ਼ ਐਂਬੁਲੀ ਨਾਂ ਦਾ ਪਾਣੀ 
ਦਾ ਚਸ਼ਮਾ, ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਦਾ ਹੈ। 


240 


ਨਸਲ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਪੱਖੋਂ ਜਬੂਟੀ ਵਿਚ ਭਿੰਨ ਭਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ 
ਲੋਕ ਵਸਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਡਾਨਾਕਿਲ ਦੇ ਆਰ, ਸੋਮਾਲੀਆਂ ਦੇ 
ਟੀਸਾ, ਗਾਡਾਬੁਰਸੀ ਤੇ ਇਸਾਕ, ਅਰਬੀ ਯਹੂਦੀ ਅਤੇ ਏਸ਼ੀਆਈ ਲੋਕ 
ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿਚ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ, ਯੂਨਾਨੀ ਤੇ ਯੂਰਪੀ 
ਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਹੋਰ ਵੀ ਲੋਕ ਕੋਈ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਹਨ। 


ਜਬੂਟੀ ਬੰਦਰਗਾਹ ਖੁਲ੍ਹੀ ਡੁਲ੍ਹੀ ਤੇ ਧਰਤੀ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ 
ਹੈ। ਦੂਜੇਂ ਸੰਸਾਰ-ਜੰਗ ਉਪਰੰਤ ਇਸ ਬੰਦਰਗਾਹ ਨੂੰ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤਾ 
ਗਿਆ। ਇਥੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਘਾਟ ਹਨ ਅਤੇ ਕੋਈ ਡੇਢ ਕਿ. ਮੀ. ਦੀ 
ਹਨ। ਇਥੇ ਮਾਡਰਨ ਯੁੱਗ ਦੀਆਂ _ਸਾਰੀਆਂ ਬੰਦਰਗਾਹੀ ਸਹੂਲਤਾਂ 
ਮੁਹੱਈਆ ਹਨ-ਜਿਵੇਂ ਕੋਲੇ ਦਾ ਡਿਪੂ ਜਿਥੇ 30,000ਟਨ ਕੋਲਾ ਰੱਖਿਆ 
ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤੇ ਤੇਲ ਜਮ੍ਹਾਂ ਕਰਨ ਲਈ ਵੱਡੇ ਸਟੋਰ ਆਦਿ। ਜਬੂਟੀ 
ਵਿਚ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਲੂਣ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦਾ ਉਦਯੋਗ ਹੀ ਮੁੱਖ 
ਰੂਪ ਵਿਚ ਵਿਕਸਿਤ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਖੇਤਰ 
ਦੀ ਅਰਥ-ਵਿਵਸਥਾ ਬੰਦਰਗਾਹ ਦੇ ਕਾਰਜ-ਜ਼ਰਮ ਉਪਰ ਨਿਰਭਰ ਹੈ। 
ਸਪਲਾਈ ਕਰਨ ਦਾ ਅੱਡਾ ਵੀ ਹੈ। ਸੰਨ 1949 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਇਕ 
ਸੁਤੰਤਰ ਬੰਦਰਗਾਹ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਹੀ ਇਥੋਂ ਦੀ 
ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਡਾਲਰਾ ਵਿਚ ਬਦਲੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਸੰਨ 1919 
ਵਿਚ ਜਬੂਟੀ ਤੋਂ ਅਦੀਸ ਅਬਾਬਾ ਤਕ 780 ਕਿ. ਮੀ. ਲੰਬੀ ਸੜਕ 
ਕੱਢੀ ਗਈ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਇਥੋਪੀਆ ਦਾ ਲਗਭਗ ਸਾਰਾ ਤਜਾਰਤੀ ਸਮਾਨ 
ਬੰਦਰਗਾਹ ਤੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 

ਆਬਾਦੀ-7,000 (1991) 

11536' ਉ. ਵਿਥ.; 43?09' ਪੂ. ਲੰਬ, 

ਹ. ਪੁ.-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 7 523; ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 3: 5%0 

'ਜੰਬੂਨਾਥਨ, ਐੱਮ. ਆਰ. : ਤਾਮਿਲ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ 
ਇਸ ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਸੁਧਾਰਕ ਦਾ ਜਨਮ 1896 ਈ. ਵਿਚ 
ਹੋਇਆ। ਇਸ ਨੇ ਯਜੁਰ ਵੇਦ, ਸਾਮ ਵੇਦ ਅਤੇ ਅਥਰਵ ਵੇਦ ਦਾ 
ਤਾਮਿਲ ਵਿਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਸਮੇਂ ਰਿਗਵੇਦ ਦਾ 
ਅਨੁਵਾਦਿਤ ਖਰੜਾ ਤਿਆਰ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਸ ਨੇ 19 
ਪੁਸਤਕਾਂ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਤੇ ਤਾਮਿਲ ਵਿਚ ਕਿੰਨੇ ਹੀ ਲੇਖ ਵੀ ਲਿਖੇ 
ਸਨ। 


ਸਮਾਜ ਸੁਧਾਰਕ ਵਜੋਂ ਇਸ ਨੇ 50 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ, ਉੱਤਰੀ 
ਬੰਬਈ ਦੇ- ਧਾਰਵੀ ਖੇਤਰ ਦੇ ਚੰਗੜ੍ਹ-ਮਹੱਲੇ ਵਿਚ ਗਰੀਬ ਲੋਕਾਂ ਲਈ 
ਇਕ ਤਾਮਿਲ ਸਕੂਲ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। 19 ਦਸੰਬਰ, 1974 ਨੂੰ 
ਬੰਬਈ ਵਿਖੇ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। 

ਹ: ਪੁ-ਐਨ. ਇੰ. 1: 525 

ਜੰਭਰ : ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਸੂਬਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲਾਹੌਰ, 
ਤਹਿਸੀਲ -ਚੂਹਣੀਆਂ, ਥਾਣਾ ਸਰਾਇ ਮੁਗ਼ਲ ਦਾ ਇਹ ਇਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ 
ਪਿੰਡ ਹੈ ਜੋ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਛਾਂਗਾਮਾਂਗਾ ਤੋਂ 8ਕਿ. ਮੀ. (5ਮੀਲ) ਉੱਤਰ 
ਵੱਲ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਪੰਜਵੇਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ 
ਸਾਹਿਬ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੰਭਰ ਅਤੇ ਜਾੜ੍ਰੀ ਨਾਂ 
ਦੇ ਦੋ ਭਰਾ ਸਨ। ਦੇਵੇਂ ਹੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ 


_ਸਨ। ਆਪਣੀ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਹੱਢ-ਕਾਇਮ ਕਰਨ ਸਬੰਧੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ 


241 


ਝਗੜਾ ਫ਼ਿੜ ਪਿਆ। ਜਾਤ੍ਰੀ ਦਾ ਧੜਾ ਜੰਭਰ ਦੇ ਧੜੇ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਤੇ 
ਕਾਫੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਸੀ। ਝਗੜੇ ਵਿਚ ਜਾਤ੍ਰੀ ਦੇ ਦੇ ਆਦਮੀ ਵੀ ਮਰ ਗਏ। 
ਆਖਰ ਨੂੰ ਦੋਵੇਂ ਧਿਰਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਪਾਸ ਪੁੱਜੀਆਂ ਅਤੇ ਝਗੜਾ ਨਿਪਟਾਉਣ 
ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਗੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਦੋਹਾਂ ਧਿਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ 
ਆਪਣੇ ਹੱਕ ਤੇ ਕਾਇਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਭਰਾਵਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ 
ਨਾਂ ਪਿਛੇ ਜੰਭਰ ਅਤੇ ਜਾੜ੍ਹੀ ਨਾਂ ਦੇ ਦੋ ਪਿੰਡ ਆਬਾਦ ਕੀਤੇ। 

ਇਥੋਂ ਦਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਹੈ। 

ਹ. ਪੁ-ਮ. ਕੋ. : 540 

ਜਮਸ਼ੇਦ ਜੀ ਜੀਜੀ ਭਾਈ (ਸਰ) : ਭਾਰਤ ਦੇ ਇਸ 
ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮਾਨਵ-ਪ੍ਰਮੀ ਅਤੇ ਵਪਾਰੀ ਦਾ ਜਨਮ 15 ਜੁਲਾਈ, 1783ਈ. 
ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਪ੍ਰਾਂਤ ਵਿਚ ਇਕ ਸਾਧਾਰਣ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਚ ਹੋਇਆ। 
ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਕੋਈ ਠੀਕ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ 
ਵਿਚ ਇਹ ਆਪਣੇ ਮਾਮੇ ਦੇ ਖਾਲੀ ਬੋਤਲਾਂ ਵੇਚਣ ਦੇ ਕਾਰੋਬਾਰ ਵਿਚ 
ਲਗ ਗਿਆ। ਜੱਦੋ-ਜਹਿਦ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਸੂਝ ਸਦਕਾ ਇਹ 
ਬਹੁਤ ਖ਼ੁਸ਼ਹਾਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਨੇ ਨਾ ਕੇਵਲ ਆਪਣੇ ਕਾਰੋਬਾਰ ਵਿਚ 
ਹੀ ਸਗੋਂ ਆਪਣੇ ਨਿਜੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜਕ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਬੜਾ ਨਾਂਮਣਾ 
ਖੱਟਿਆ। ਪਿਤਾ ਕੋਲੋਂ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਲੋੜਵੰਦਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨ 
ਦੀ ਹਦਾਇਤ ਇਸ ਨੇ ਸਦਾ ਆਪਣੇ ਪੱਲੇ ਬੰਨ੍ਹੀ ਰੱਖੀ। 

ਕਾਰੋਬਾਰ ਲਈ ਨਵੀਆਂ ਲੀਹਾਂ ਅਪਣਾਈਆਂ ਅਤੇ 30 ਸਾਲ 
ਦੀ ਉਮਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਚੀਨ ਵੱਲ ਪੰਜ ਸਮੁੰਦਰੀ ਸਫ਼ਰ ਕੀਤੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਸਫਰਾਂ ਨੇ ਇਸ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵ ਗਿਆਨ ਵਿਚ ਕਾਫ਼ੀ ਵਾਧਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 
ਨਾਲ ਹੀ ਵਪਾਰਕ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦਾ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਤਜਰਬਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ 
ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰੇਖਣ, ਸੂਝ ਅਤੇ ਵਪਾਰਕ ਸੂਖਮ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੋਰ 
ਤੇਜ਼ ਹੋ ਗਈ। ਛੇਤੀ ਹੀ ਇਹ ਮਾਲੋਮਾਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ 
ਸਮੁੰਦਰੀ ਸਫ਼ਰ ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਚੌਥਾ ਸਫ਼ਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਮਾੜਾ 
ਸਾਬਤ ਹੋਇਆ। ਜਿਸ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜ਼ਹਾਜ਼ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਸਫ਼ਰ ਕਰ ਰਿਹਾ 
ਸੀ, ਫਰਾਂਸੀਸੀਆਂ ਨੇ ਕਬਜ਼ੇ 'ਚ ਲੈ ਲਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਸਾਰਾ ਸਾਜ਼ੋ 
ਸਾਮਾਨ ਖੋਹ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਕੇਪ ਆਫ਼ ਗੁਡ ਹੋਪ ਵਿਖੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਕੁਝ 
“ਪਰਉਪਕਾਰੀ ਇਸ ਨੂੰ ਕਲਕੱਤੇ ਲੈ ਆਏ ਅਤੇ ਛੇਤੀ ਹੀ ਇਹ ਆਪਣੇ 
ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਬੰਬਈ ਜਾ ਮਿਲਿਆ। ਸੰਨ 1807 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਮੁੜ 
ਚੀਨ ਵੱਲ ਸਮੁੰਦਰੀ ਸਫ਼ਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜੋ ਬਹੁਤ ਲਾਹੇਵੰਦ ਰਿਹਾ 
ਅਤੇ ਇਸ ਨੇ ਕਾਫ਼ੀ ਧਨ ਕਮਾਇਆ। ਅਸੂਲਾਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ-ਵਿਆਪੀ 
ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਮਿਲਿਆ। ਸੰਨ 1857ਵਿਚ ਮਹਾਰਾਣੀ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਬੈਰੋਨੇਟ 
ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। 
ਵਿਅਕਤੀ ਸੀ। ਇਸ ਨੇ ਪਾਦਰੀ ਵਰਗ ਦੇ ਗਲਬੇ ਦੀ ਵਿਰੋਧਤਾ ਕੀਤੀ 
ਅਤੇ ਪਾਰਸੀ ਪੰਚਾਇਤਾਂ ਲੋਕ ਰਾਜੀ ਲੀਹਾਂ ਉੱਤੇ ਚਲਾਉਣ ਦਾ 
ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਨੇ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ 
ਸਿਰਤੋੜ ਯਤਨ ਕੀਤੇ। ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਸੁਧਾਰ ਕਰਨ, ਸਰਕਾਰੀ ਨੌਕਰੀਆਂ 
ਵਿਚ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀਆਂ ਨੂੰ ਉਚਿਤ ਹਿੱਸਾ ਦੁਆਉਣ ਅਤੇ ਨਾਵਾਜਬ ਕਰ 
ਹਟਾਉਣ ਸਬੰਧੀ ਆਵਾਜ਼ ਵੀ ਇਸ ਨੇ ਉਠਾਈ। ਬੰਬਈ ਦੇ ਕੁਝ 
ਪਤਵੰਤਿਆਂ ਦੀ `ਜਿਊਰੀ ਵਿਚ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀਆਂ ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਬਾਰੇ 
1829 ਵਿਚ ਭੇਜੀ ਅਰਜ਼ੀ ਕਾਰਨ ਹੀ ਇਸ ਨੂੰ ਜਿਊਰੀ ਦਾ ਮੈਂਬਰ 


ਜਮਸ਼ੇਦਪੁਰ 


ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਸੰਨ 1814 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਮੁੰਦਰੀ 


ਜਹਾਜ਼ ਖਰੀਦ ਲਿਆ ਅਤੇ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਬੇੜੇ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਕਰ ਲਿਆ। 


ਵਪਾਰਕ ਤੀਖਣਤਾ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਜਮਸ਼ੇਦ ਜੀ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿਚ 
ਹੋਰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਬਹੁਤ ਹਮਦਰਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਨੇ ਹੜ੍ਹ-ਰਾਹਤ, ਖੂਹਾਂ 
ਅਤੇ ਬੰਨ੍ਹਾਂ, ਸੜਕਾਂ ਤੇ ਸੜਕਾਂ ਦੀਆਂ ਪਟੜੀਆਂ ਅਤੇ ਪੁਲਾਂ ਦੀ ਉਸਾਰੀ 
ਲਈ ਬੜਾ ਦਾਨ ਦਿੱਤਾ! ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਸ ਨੇ ਹਸਪਤਾਲ, 
ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਘਰ ਬਣਵਾਏ ਅਤੇ ਮੁਥਾਜਾਂ ਤੇ ਅਪਾਹਜਾਂ ਲਈ ਕੇਂਦਰ 
ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ। ਇਸ ਦੇ ਲੋਕ-ਹਿਤੈਸ਼ੀ ਕੰਮਾਂ ਕਾਰਨ ਹੀ 1842 ਈ. ਵਿਚ 
ਇਸ ਨੂੰ ਨਾ ਸਿਰਫ 'ਸਰ' ਦੇ ਖਿਤਾਬ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਆ ਗਿਆ ਸਗੋਂ 
ਮਹਾਰਾਣੀ ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਵੱਲੋਂ ਹੀਰੇ ਜੜਿਆ ਸੋਨੇ ਦਾ ਤਮਗ਼ਾ ਵੀ ਦਿੱਤਾ 
ਗਿਆ। ਅਜਿਹਾ ਸਨਮਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਇਹ_ਪਹਿਲਾ 
ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸੀ। ਸੰਨ 1834ਵਿਚ ਇਹ 'ਜਸਟਿਸ ਆਫ਼ ਪੀਸ' ਬਣਿਆ। 
ਸੰਨ 1842 ਵਿਚ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਲੂਣ ਕਰ ਵਧਾਏ ਜਾਣ ਦੀ ਵਿਰੋਧਤਾ 
ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਵੱਧ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਆਰਾਮ ਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ 
ਤੇ ਕਰ ਲਾਉਣ ਦੀ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ। ਅਗਸਤ 1852 ਵਿਚ ਬੰਬਈ 
ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਨਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਸਿਆਸੀ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਦਾ ਇਸਂ ਨੂੰ 
ਪਹਿਲਾ ਆਨਰੇਰੀ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ ਜ਼ੁਣਿਆ ਗਿਆ। 


ਇਹ 1827 ਵਿਚ 'ਨੇਟਿਵ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ ਸੁਸਾਇਟੀ' ਦੀ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ 
ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਮੈਂਬਰ, 1842 ਵਿਚ ਬੋਰਡ ਆਫ਼ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ ਦਾ ਮੈਂਬਰ 
ਅਤੇ 1857 ਵਿਚ ਬੰਬਈ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ. ਸੈਨੇਟ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਬਣਿਆ। 
ਜਮਸ਼ੇਦ ਜੀ ਕਈ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਤੇ ਰਸਾਲਿਆਂ ਦੀ ਵੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਦਾ 
ਰਿਹਾ। 


_ ਸੰਨ 859ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ 

ਹ. ਪ.-ਡਿਕ. ਨੈ. ਬਾਇ. 2:231 

ਜਮਸ਼ੇਦਪੁਰ : ਇਹ ਟਾਟਾਨਗਰ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਂਣਿਆ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਭਾਰਤ ਦੇ ਬਿਹਾਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਿੰਘਭੂਮ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਇਸਪਾਤ 
ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਇਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਜ ਦਾ ਦੂਜਾ ਵੱਡਾ 
ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਕਲਕੱਤੇ ਦੇ ਪੱਛਮ-ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ 200ਕਿ. 
ਮੀ. ਦੀ ਵਿਥ ਤੇ ਬੰਬਈ-ਨਾਗਪੁਰ-ਕਲਕੱਤੇ ਰੇਲ ਮਾਰਗ ਤੇ ਵਸਿਆ 
ਹੋਇਆ ਹੈ। ਖਾਣਾਂ ਦੇ ਭੰਡਾਰ, ਛੋਟੇ ਨਾਗਪੁਰ ਦੇ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਸਿਰੇ ਦੇ 
ਹੈ! ਜਮਸ਼ੇਦਪੁਰ ਆਧੁਨਿਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਉਸਾਰਿਆ ਵਿਉੱਤਬੱਧ ਅਤੇ 
ਖੁਲ੍ਹਾ-ਡੁਲ੍ਹਾ ਇਕ ਉਦਯੋਗਿਕ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ. ਇਸ ਨੇ ਸੁਬਰਨਰੇਖਾ ਅਤੇ 
ਖਰਕਾਈ ਨਦੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰਲੀ ਦੁਆਬ ਦਾ 63.81 ਵ. ਕਿ. ਮੀ. ਦਾ 
ਰਕਬਾ ਮੱਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਥਾਂ ਤੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਧੀਆ ਪਾਰਕ ਹੈ। 
ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ 1907 ਈ. ਵਿਚ ਇਕ ਭਾਰਤੀ ਉਦਯੋਗ਼ਪਤੀ ਦੋਰਾਬਜੀ , 
ਜਮਸ਼ੈਦ ਜੀ ਟਾਟਾ ਨੇ ਇਕ ਦਿਹਾਤੀ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਵਧਾਇਆ ਸੀ. 
ਪਰ 'ਟਾਟਾ ਆਇਰਨ ਐਂਡ ਸਟੀਲ ਵਰਕਸ' ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਨਾਲ ਸ਼ਹਿਰ 
ਨੇ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਤਰੱਕੀ ਕੀਤੀ। ਇਥੇ ਆਇਰਨ ਤੇ ਸਟੀਲ ਦਾ - 
ਕੰਮ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਕਈ ਹੋਰ ਉਦਯੋਗ ਜਿਵੇਂ ਲੋਕੋਮੋਟਿਵ, 
ਟਿਨ ਪਲੇਟ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਸੰਦ, ਕੇਬਲ ਅਤੇ ਸਟੀਲ ਵਾਇਰ ਅਤੇ 
ਲੋਹੇ ਦੇ ਐਨਮਲਿਤ ਬਰਤਨ ਆਦਿ ਉਦਯੋਗ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਗਏ। 
ਹੋਰਨਾਂ ਵਿਦਿਅਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਥੇ ਇਕ ਮੈਡੀਕਲ ਕਾਲਜ 
ਵੀ ਹੈ। 


ਜਮਖੰਡੀ 


ਦਾ ਮੁੱਖ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਥੇ ਗੱਡੀਆਂ ਨੂੰ ਜੋੜਨ, 
ਰੇਲ-ਇੰਜਣ ਦਾ ਸਾਮਾਨ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਅੰਜ਼ਾਰ ਅਤੇ ਝਾਲ ਫ਼ੇਰਨ 
ਆਦਿ ਕੰਮਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਕਾਰਖ਼ਾਨੇ ਹਨ। 

ਇਹ ਨੈਸ਼ਨਲ ਮੈਟਾਲਰਜੀਕਲ ਲੈਬਾਰਟਰੀ ਦਾ ਵੀ ਸਥਾਨ ਹੈ। 

ਆਬਾਦੀ-7,51,368 (1991) 

_ 22548" ਉ. ਵਿਥ.; 86211 ਪੂ. ਲੰਬ. 

ਹ. ਪੁ -ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 5: 513 

'ਜਮਖੰਡੀ : ਰਿਆਸਤ--ਇਹ ਕੋਲ੍ਹਾਪੁਰ ਦੇ ਪੁਲੀਟੀਕਲ 
ਏਜੰਟ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਮਰਹੱਟਾਂ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਇਕ ਸਾਬਕਾ ਰਿਆਸਤ 
ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਰਿਆਸਤ ਦਾ ਕੁੱਲ ਰਕਬਾ 1,342 ਵ. ਕਿ. ਮੀ. (524ਵ. 
ਮੀਲ) ਸੀ। ਪੇਸ਼ਵਾ ਨੇ ਇਹ ਰਿਆਸਤ ਪਤਵਰਧਨ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਦੇ ਇਕ 
ਮੈਂਬਰ ਨੂੰ ਬਖਸ਼ੀ ਸੀ। ਸੰਨ 1808 ਵਿਚ ਇਹ ਰਿਆਸਤ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ 
ਵਿਚ ਵੰਡ `ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਹਿੱਸਾ ਤਸਗਾਓ' 
_(188£800), ਵਾਰਸ ਨਾ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ 1848 ਈ. ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ 
ਅਧੀਨ ਚਲਾ ਗਿਆ ਜਦੋਂ ਕਿ ਦੂਜਾ ਹਿੱਸਾ ਜਮਖੰਡੀ ਰਿਆਸਤ ਬਣ 
ਗਿਆ। ਇਸ ਰਿਆਸਤ ਦੀ 87 ਪ੍ਰਤਿਜ਼ਤ ਵਸੋਂ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੀ ਅਤੇ 10 
ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਤ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਰਿਆਸਤ ਵਿਚ 8 ਕਸਬੇ ਮਿੱਖ 
ਕਸਬਾ ਜਮਖੰਡੀ) ਅਤੇ 79 ਪਿੰਡ ਸਨ। ਮਰੀਗੁੜੀ ਨਾਂ ਦੇ ਪਿੰਡ ਕੋਲ 


ਇਕ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਕਿਸਮ ਦਾ ਨਰਮ ਪੱਥਰ ਮਿਲਿਆ ਸੀ। ਕਪਾਹ, 


ਮੁੱਖ ਫ਼ਸਲਾਂ ਸਨ। ਮੋਟਾ ਸੂਤੀ ਕੱਪੜਾ ਅਤੇ ਦੇਸੀ ਕੰਬਲ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ 
ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਰਿਆਸਤ ਦਾ ਮੁਖੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜਾਤ ਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ 
ਦੱਖਣੀ ਮਰਹੱਟਾ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚੋਂ ਪਹਿਲੇ ਦਰਜੇ ਦਾ ਸਰਦਾਰ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। 
ਉਸ ਕੋਲ ਮੁਤਬੰਨਾ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਸਨਦ (58030 01 90609) 
ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰ ਜੇਠਾ-ਅਧਿਕਾਰ ਦੇ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ 
ਚਲਦਾ ਸੀ। 

ਹ. ਪੁ--ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ. 14:46 _ ਰੋਡ 

ਜਮਖੰਡੀ : ਸ਼ਹਿਰ--ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਰਨਾਟਕ ਰਾਜ ਦੇ 
ਬੀਜਾਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਇਹ ਇਕ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਜੋ ਬੈਲਗਾਓ' ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ 
113 ਕਿ. ਮੀ. (70 ਮੀਲ) ਉੱਤਰ-ਪੁਰਬ ਵੱਲ ਅਤੇ ਕੋਲ੍ਹਾਪੁਰ ਸ਼ਹਿਰ 
ਤੋਂ 110 ਕਿ. ਮੀ. (68 ਮੀਲ) ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਵਾਕਿਆ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ' 
ਸ਼ਹਿਰ ਇਸੇ ਹੀ ਨਾਂ ਦੀ ਇਕ ਸਾਬਕਾ ਰਿਆਸਤ ਦਾ ਰਾਜਧਾਨੀ ਸ਼ਹਿਰ 
ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਸੌਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਖੱਡੀਆਂ ਲੱਗੀਆਂ 
ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਰੇਸ਼ਮ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਦਾ ਕਾਫ਼ੀ ਵਪਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਮਾ 
ਰਾਮੇਸ਼ਵਰ ਦੇਵਤੇ ਦੇ ਸਨਮਾਨ_ਵਿਚ ਇਥੇ ਹਰ ਸਾਲ 6 ਦਿਨ ਮੇਲਾ 
ਲਗਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਲੋਕ ਪੁੱਜਦੇ ਹਨ। 

ਆਬਾਦੀ-48,143 (1991) 


16530 ਉ. ਵਿਥ_; 75522 ਪੂ. ਲੰਬ. 
ਹ. ਪੁ-ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ. 14:47 


ਜ਼ਮਜ਼ਮ : ਮੱਕੇ ਵਿਚ ਕਾਬੇ ਦੇ ਪਾਸ ਇਕ ਖੂਹ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ 
ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਮ ਦਾ ਕਾਰਨ ਇਹ ਦੱਸਿਆ 
ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਇਬਰਾਹੀਮ ਦੀ ਵਹੁਟੀ, ਹਾਜਰਹ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ 
ਇਸਮਾਈਲ ਸਮੇਤ ਪਿਆਸੀ ਇਸ ਖੂਹ ਦੇ ਪਾਸ ਆਈ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ 
ਪਾਣੀ ਦੇਖ ਕੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਪੁਕਾਰਿਆ 'ਠਹਿਰ, ਠਹਿਰ' ਮਿਸਰ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ 
ਵਿਚ 'ਜ਼ਮ' ਦਾ ਅਰਥ ਨਹਿਰਨਾਂ ਹੈ। ਕਈ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ 'ਜ਼ਮ' ਦਾ 
ਅਰਥ ਭਰਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਖੂਹ ਦੀ ਥਾਂ ਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਅਗਨੀ ਪੂਜਕਾਂ ਦਾ 


242 
ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਇਹ ਲੋਹੇ ਅਤੇ ਇਸਪਾਤ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿਚ ਭਾਰਤ. 


ਰੰਡ ਸੀ ਪਰ ਹਾਜਰਹ ਤੇ ਇਸਮਾਈਲ ਪਿਆਸ ਨਾਲ ਬਿਹਬਲ ਹੋ ਕੇ 
ਜਦੋਂ ਇਸ ਪਾਸ ਆਏ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਨਾਂ ਦੇਖ ਕੇ ਨਿਰਾਸ ਹੋਏ ਤੇ ਖ਼ੁਦਾ 
ਅਗੇ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ ਕਿ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਜਲ ਨਾਲ ਭਰ 
ਦਿਉ। ਇਉਂ ਇਸ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਭਰ ਗਿਆ ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਾਂ-ਪੁੱਤਰ ਨੇ 
ਆਪਣੀ ਪਿਆਸ ਬੁਝਾਈ। 


ਹਿਰ ਰਕਤ 
ਹਨ। ਕਈ ਇਸ ਖੂਹ ਦੇ ਜਲ ਨਾਲ ਰੋਜ਼ੇ ਖੇਲ੍ਹਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਖੂਹ ਦਾ 
ਪਾਣੀ ਸ਼ੀਸ਼ੀਆਂ ਵਿਚ ਦੇਸ਼ ਦੇਸ਼ਾਂਤਰਾਂ ਵਿਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਾਣੀ 
ਖਾਰਾ ਤੇ ਬਹੁਤ ਭਾਰਾ ਹੈ। ਮਰਨ ਸਮੇਂ ਪ੍ਰਾਣੀ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਜ਼ਮਜ਼ਮ 
ਦਾ ਪਾਣੀ ਪਾਉਣਾ ਵੀ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਵਿਚ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਮ ਹੈ। 

ਹ. ਪੁ.--ਮ. ਕੋ. : 507 


ਜ਼ਮਜ਼ਮਾ ਤੋਪ (ਭੰਗੀਆਂ ਦੀ ਤੋਪ) : ਸੰਨ 1761 ਦੀ 


_ਬਣੀ ਇਕ ਤੋਪ ਹੈ ਜੋ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਸਮੇਂ ਲਾਹੌਰ ਵਿਚ ਢਾਲੀ ਗਈ। 


ਇਸ ਨੂੰ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਸ਼ਾਹ ਵਲੀ ਖ਼ਾਂ 
ਦੀਆਂ ਹਦਾਇਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਾਹ ਨਜ਼ੀਰ ਨੇ 1761ਈ. ਵਿਚ ਢਾਲਿਆ। 
ਇਸ ਦੇ ਢਾਲਣ ਦੀ ਤਾਰੀਖ ਇਸ ਦੇ ਉਪਰ ਲਿਖੇ ਨਾਮ ਪੀਕਰੇ 
ਅਜ਼ਦਹਾਏ ਆਤਿਸ਼ ਬਾਰ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਅਬਜ਼ਦ ਦੇ ਹਿਸਾਬ 
ਨਾਲ ਇਸ ਦਾ 1174 ਹਿਜਰੀ ਅਰਥਾਤ 1761 ਈ. ਬਣਦਾ ਹੈ। 


ਹਰਾਉਣ ਮਗਰੋਂ ਕਾਂਬਲ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਸਮੇਂ ਇਹ ਤੋਪ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਸੂਬੇਦਾਰ 
ਖਵਾਜਾ ਉਬੈਦ ਖ਼ਾਂ ਕੋਲ ਛੱਡ ਗਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਇੰਨੀ ਭਾਰੀ ਤੋਪ ਨੂੰ 
ਨਾਲ ਲਿਜਾਣਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਸੀ! ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਇਕ ਹੋਰ ਢਾਲੀ ਤੋਪ 
ਉਹ ਨਾਲ ਲੈ ਗਿਆ ਜੋ ਚਨਾਬ ਦੇ ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਹੀ ਕਿਧਰੇ ਗੁੰਮ ਗਈ। 
ਗਿਆ ਸੀ, ਬਾਰੇ ਇਹ ਮੱਤ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ ਕਿ ਇਜ ਸਾਮਾਨ ਨੂੰ ਹਿੰਦੂਆਂ 
ਉਪਰ ਲਾਏ ਜਜ਼ੀਏ ਤੋਂ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ ਖਰੀਦਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। 


ਭੰਗੀ ਮਿਸਲ ਦੇ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜਦੋਂ ਉਬੈਦ ਖ਼ਾਂ ਦੇ 
ਅਸਲੇਖ਼ਾਨੇ ਨੂੰ ਲੁੱਟਿਆ ਤਾਂ ਇਹ ਤੋਪ ਉਸਦੇ ਹੱਥ ਲੱਗੀ। ਹਰੀ ਸਿੰਘ 
ਭੰਗੀ ਇਹ ਤੋਪ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਲੈ ਆਇਆ ਪਰ ਕੁਝ _ 
ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਇਸ ਮੱਤ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸਾਰ 
1764ਈ. ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਲਹਿਣਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਗੁੱਜਰ ਸਿੰਘ ਭੰਗੀ ਨੇ ਲਾਹੌਰ 
ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਇਹ ਤੋਪ ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਲੱਗੀ। ਦੇ 
ਕੁ ਦਿਨਾਂ ਮਗਰੋਂ ਜਦੋਂ ਚੜ੍ਹਤ ਸਿੰਘ ਸ਼ੁਕਰਚੱਕੀਆ ਭੰਗੀਆਂ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ 
ਜਿੱਤਣ ਦੀ ਵਧਾਈ ਦੇਣ ਆਇਆ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਇਜ਼ਾਰੇ ਵਿਚ ਕਿਹਾ 
ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਲੁੱਟ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਮਿਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਭੰਗੀ ਸਰਦਾਰ 
ਇਸ ਇਸ਼ਾਰੇ ਨੂੰ ਭਾਂਪ ਗਏ ਕਿ ਸ਼ੁਕਰਚੱਕੀਏ ਸਰਦਾਰ ਦਾ ਇਸ਼ਾਰਾ 
ਜਮਜ਼ਮਾ ਤੋਪ ਵੱਲ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਤੇਪ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲੇ ਪੁਚਾਈ ਗਈ। 
ਇਥੋਂ ਇਹ ਤੋਪ ਅਹਿਮਦ ਖ਼ਾਂ ਡੱਲੇ ਦੇ ਹੱਥ ਲੱਗੀ ਅਤੇ ਇਹ ਇਸ ਨੂੰ _ 
ਆਪਣੇ ਨਵੇਂ ਬਣਾਏ ਕਿਲੇ ਅਹਿਮਦਨਗਰ ਨੂੰ ਲੈ ਗਿਆ। ਇਥੇ ਇਸ 
ਤੋਪ ਪਿੱਛੇ ਇਸ ਦੀ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਪੀਰ ਮੁਹੰਮਦ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਹੋਈ। 
ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਇਕ ਪੁੱਤਰ ਪੀਰ ਮੁਹੰਮਦ ਦਾ ਅਤੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ 
ਅਹਿਮਦ ਖ਼ਾਂ ਦੇ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਪੀਰ ਮੁਹੰਮਦ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਦਦ ਲਈ 
ਗੁੱਜਰ ਸਿੰਘ ਭੰਗੀ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ। ਗੁੱਜਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅਹਿਮਦ ਖ਼ਾਂ ਨੂੰ 
ਘੇਰਾ ਪਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇਕ ਦਿਨ ਅਤੇ ਇਕ ਰਾਤ ਵਿਚ ਹੀ 
ਬੜਾ ਔਖਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਅਖ਼ੀਰ ਅਹਿਮਦ ਖ਼ਾਂ ਨੇ ਭੰਗੀ ਸਰਦਾਰ ਨੂੰ 


243 


ਤੋਪ ਦੇਣੀ ਮੰਨ ਲਈ। ਗੁੱਜਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਹ ਤੋਪ ਪੀਰ ਮੁਹੰਮਦ ਨੂੰ 
ਦੇਣ ਦੀ ਥਾਂ ਤੇ ਗੁਜਰਾਤ ਪੁਚਾ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਮੁੜ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ ਹੇਠ 
ਕਰ ਲਈ। ਇਥੇ ਇਹ ਤੇਪ ਦੋ ਸਾਲ ਤੱਕ ਰਹੀ ਅਤੇ ਇਕ ਮੁਹਿੰਮ 
ਵੇਲੇ ਭੰਗੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਤੋਪ ਨੂੰ ਸ਼ੁਕਰਚੱਕੀਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਵੀ ਇਸਤੇਮਾਲ 
ਕੀਤਾ। ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਭੰਗੀਆਂ ਦੀ ਹਾਰ ਹੋਈ ਅਤੇ ਤੋਪ 
ਸ਼ੁਕਰਚੱਕੀਆਂ ਦੇ -ਹੱਥ ਆ ਗਈ। 


ਸੰਨ 1772 ਵਿਚ ਚੜ੍ਹਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਇਕ ਹੋਰ ਵਿਰੋਧੀ ਚੱਠੇ 


ਸਰਦਾਰ ਨੇ ਸ਼ੁਕਰਚੱਕੀਆਂ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਕਰਨ ਮਗਰੋਂ ਇਸ ਤੋਪ ਤੈ 


ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਰਾਮਨਗਰ ਲੈ ਗਿਆ। ਇਥੇ ਅਗਲੇ 
ਜਾਲ ਝੰਡਾ ਸਿੰਘ ਭੰਗੀ ਨੇ ਮੁਲਤਾਨ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦਿਆਂ ਇਸ ਤੋਪ 
ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਚ ਕਰਕੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੱਤਾ। 

ਸੰਨ 1802 ਵਿਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੇ 
ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਪ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਬੜੀ ਸ਼ਾਨ ਨਾਲ 
ਰੱਖਿਆ। ਇਸ ਨੂੰ ਡਸਕਾ, ਕਸੂਰ, ਸੁਜਾਨਪੁਰ, ਵਜ਼ੀਰਾਬਾਦ ਅਤੇ 
ਮੁਲਤਾਨ ਦੀਆਂ ਮੁਹਿੰਮਾ ਸਮੇਂ ਵਰਤਿਆ। ਸੰਨ 1818 ਵਿਚ ਮੁਲਤਾਨ 
ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ ਵੇਲੇ ਇਸ ਤੋਪ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ 
ਜ਼ਹਿਰ ਦੇ ਦਿੱਲੀ ਗੇਟ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਜਿਥੇ ਇਹ 1860 ਈ. ਤੱਕ 
ਰਹੀ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖਿਆ 
ਗਿਆ ਜਿਥੇ ਇਹ' ਅੱਜ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। 

ਹ. ਪੁ.-ਚੀ. ਫੈ. ਨੋ. ਪੰ. : 458; ਸਿ. ਮਿ : 41; ਪੰ. 298; ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ 
ਮਹਾਰਾਜਾ ਆਫ਼ ਦੀ ਪੰਜਾਬ-ਖੁਸ਼ਵੰਤ ਸਿੰਘ : 124 

_ ਜਮਦਗਨੀ : ਇਹ _ਭਾਰਗਵ ਰਿਸ਼ੀ ਰਿਚੀਕ ਅਤੇ 
ਸਤਿਆਵਤੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਜਮਦਗਨੀ ਦੀ ਮਾਤਾ ਸਤਿਆਵਤੀ ਖਤਰੀ 
ਬੰਸ ਦੇ ਗਾਧੀ ਨਾਂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਪੁੱਤਰੀ ਸੀ। ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਪੁਰਾਣ ਵਿਚ 
ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਕ ਸਮੇਂ ਰਿਚੀਕ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਆਪ ਤਪ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ 
_ ਨਾਲ ਇਕ ਦੈਵੀ ਭੋਜਨ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਦੇ ਖਾਣ ਤੋਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ 
ਦੀਆਂ ਸਿਫ਼ਤਾਂ ਵਾਲਾ ਪੁੱਤਰ ਹੋਵੇ। ਉਸ ਨੇ ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਇਕ ਹੋਰ 
ਆਹਾਰ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ ਸਤਿਆਵਤੀ ਦੀ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸ 
ਦੇ ਅਸਰ ਨਾਲ ਯੋਧਾ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਾਵਾਂ ਧੀਆਂ ਨੇ ਉਹ 
ਆਹਾਰ ਆਪਸ ਵਿਚ ਬਦਲ ਲਏ। ਇਸ ਲਈ ਰਿਚੀਕ ਦਾ ਪੁੱਤਰ 
ਜਮਦਗਨੀ ਤਾਂ ਯੋਧਾ ਹੋਇਆ ਤੇ ਗਾਧੀ ਖੱਤਰੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਵਿਸ਼ਵਾ 
ਮਿੱਤਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੋਇਆ ਪ੍ਰਾਣ ਕਥਾ ਹੈ ਕਿ ਜਮਦਗਨੀ ਦੇ ਪਿਤਾ 
ਦੇ ਫਰਦਾਨ ਕਰਕੇ ਯੋਧਾ ਦੇ ਗੁਣ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਥਾਂ ਪੋਤੇ ਪਰਸ਼ੂਰਾਮ ਨੂੰ 
ਮਿਲ ਗਏ) 

ਮਹਾਂਭਾਰਤ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਜਮਦਗਨੀ ਨੇ ਜਦ ਸਾਰੇ 
ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰ ਲਿਆ ਤਾਂ ਸੂਰਜਵੰਸ਼ੀ 'ਰੇਣੁ' ਜਾਂ 'ਪ੍ਰਸੇਨਜਿਤਾ' 
ਰਾਜੇ ਪਾਸ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਕੰਨਿਆ ਰੇਣੁਕਾ ਮੰਗੀ। ਰਾਜੇ ਨੇ ਉਸ 
ਨੂੰ ਕੰਨਿਆ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਜਿਸ ਦੇ ਉਦਰ ਤੋਂ ਜਮਦਗਨੀ ਦੇ ਪੰਜ ਪੁੱਤਰ 
ਹੋਏ-ਰੁਮਨਾਨ, ਸੁਸ਼ੇਣ, ਵਹੁ, ਵਿਸ਼ਾਵਹੁ ਅਤੇ ਪਰਸ਼ੂਰਾਮ। 


ਜਮਦਗਨੀ ਦੇ ਰਹਿਣ ਦਾ_ਥਾਂ ਗਾਜੀਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ 
'ਜਮਾਨੀਆ' ਨਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ ਜੋ ਜਮਦਗਨੀਯ ਤੋਂ ਵਿਗੜ ਕੇ 
ਬਣਿਆ ਹੈ। ਰ੍ 

_ਜਮਦਗਨੀ ਨੂੰ ਕਾਰਤਵੀਰਜ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਜੋ ਕਿ 
ਇਸ ਪਾਸੋਂ ਕਾਮਧੇਨ ਗਊ ਦਾ ਵੱਛਾ ਖੋਹਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਆਪਣੇ 


ਜਮਨੋਤਰੀ 
ਪਿਤਾ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਲਈ ਹੀ ਪਰਸ਼ੂਰਾਮ ਨੇ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਖਤਰੀਆਂ 
ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਸੰਹੁ ਖਾਧੀ ਸੀਂ। 

ਹ. ਪੁ.-ਮ. ਕੇ.; ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 4 

ਜਮਨਾ (ਬੰ. ਦੇਸ਼) : ਬ੍ਹਮਪੁੱਤਰ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਹਿੱਸੇ ਦਾ ਨਾਂ 
ਹੀ ਜਮਨਾ ਹੈ। ਬੰਗਲਾ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਜਿਥੋਂ ਬ੍ਰਹਮਪੁਤਰ ਦਾਖ਼ਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ 
ਉਥੋਂ ਲੈ ਕੇ ਇਸ ਦੇ ਗੰਗਾ ਨਾਲ ਸੰਗਮ ਤੱਕ ਦੇ ਹਿੱਸੇ. ਨੂੰ ਜਮਨਾ ਕਿਹਾ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤਕਰੀਬਨ ਤਕਰੀਬਨ ਇਹ ਦੱਖਣ ਦੇ ਰੁਖ ਹੀ ਵਗਦੀ 
ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਹੜ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਮਿੱਟੀ ਵੀ ਜ਼ਖ਼੍ਹਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ` 
ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਨਵੀਂ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਉਪਜਾਂਊਉ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਸਣ ਦੀ 
ਪੈਦਵਰ ਹੁੰਦ ਹੈ। ਬੰਗਲਾ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਇਹ ਹਿੱਸਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਉਪਜਾਊ 
ਹੈ। 


ਬ੍ਰਹਮਪੁੱਤਰ ਦੇ ਅਸਲੀ ਮਾਰਗ ਤੋਂ ਇਹ ਨਦੀ ਕਾਫ਼ੀ ਦੇਰ 
ਬਾਅਦ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਈ ਹੈ ਕਿਉਕਿ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖ਼ੀਰ ਵਿਚ 
ਮੇਜਰ ਰੈਨੈਲ ਨੇ ਬੰਗਾਲ ਦਾ ਜਿਹੜਾਂ ਨਕਸ਼ਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਉਸ 
ਵਿਚ ਬ੍ਰਹਮਪੁੱਤਰ ਇਸ ਦੇ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵਿਚ ਮੈਮਨ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਭੈਰੋਂ 
ਬਜ਼ਾਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿਚ ਵਗਦਾ ਵਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਪਰ ਉਸ ਤੋਂ 
ਕੁਝ ਚਿਰ ਬਾਅਦ ਦੇ ਨਕਜ਼ਿਆਂ ਵਿਚ ਇਹ ਮਾਰਗ ਨਾ-ਮਾਤਰ ਜਿਹਾ _ 
ਵਿਖਾਈ. ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਪੁੱਤਰ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮਾਰਗ, ਜਮਨਾ ਰਾਹੀਂ ` 


ਵੀ ਵਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। 


16ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਕੋਨਾਇ-ਜਨਾਇ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ। 
ਬ੍ਰਹਮਪੁੱਤਰ ਦਰਿਆ ਇਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਵਗਦਾ ਸੀ। ਹੌਲੀ ਰੌਲੀ ਹੜਾਂ ਦੀ 
ਲਪੇਟ ਕਾਰਨ ਬ੍ਰਹਮਪੁੱਤਰਾ, ਕੋਨਾਇ-ਜਨਾਇ ਨਾਲ ਹੀ ਮਿਲ ਗਿਆ। 
ਉਸ ਦਾ ਵਹਿਣ ਤੇ ਇਸ ਛੋਟੀ ਨਦੀ ਦਾ ਪੇਟਾ ਇਕੋ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ 
ਫਿਰ ਉਸ -ਦੀ ਥਾਂ ਇਹ ਨਦੀ ਲੈ ਗਈ। ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਇਹ ਜਮਨਾ 
ਅਖਵਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਕਈ ਹੋਰ ਛੋਟੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਵੀ ਡਿਗਦੀਆਂ 
ਨਾਲ ਰਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਪਿੱਛੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਪਦਮਾ ਨਾਂ ਨਾਲ ਸੱਦਿਆ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚਾਂਦਪੁਰ ਨੇੜੇ ਇਹ ਮੇਘਨਾ ਵਿਚ ਰਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮੇਘਨਾ 


_ਐਸਚੁਅਰੀ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਖਾੜੀ ਬੰਗਾਲ ਵਿਚ ਜਾ ਡਿਗਦੀ ਹੈ। 


ਹ. ਪੁ.-ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ. 14: 54; ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮੈ. 3: 105. 

ਜਮਨਾ (ਭਾ) : ਵੇਖੋ, ਯਮਨਾ ਰ 

ਜਮਨੋਤਰੀ : ਇਹ ਭਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਰਾਜ ਵਿਚ 
ਇਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮੰਦਰ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਬੰਦਰਪੂੰਛ ਨਾਂ ਦੀ ਚੋਟੀ ਦੇ ਪੱਛਮੀ 
ਹਿੱਸੇ ਉੱਤੇ, ਸਮੁੰਦਰੀ ਸਤ੍ਹਾ ਤੋਂ ਲ. 3,300ਮੀ_ ਲ. 10,800ਫੁੱਟ) ਦੀ 
ਉਚਾਈ ਤੇ ਵਾਕਿਆ ਹੈ। ਜਿਸ ਗਲੇਸ਼ੀਅਰ ਤੋਂ ਜਮਨਾ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ 


ਉਹ ਇਸ ਤੋਂ 6ਕੁ. ਕਿ. ਮੀ. ਹੀ ਉਤਾਂਹ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੰਦਰ ਲੱਕੜ _ . 


ਦੇ ਇਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਢਾਂਚੇ ਵਿਚ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚ 

ਜਮਨਾ ਦੇਵੀ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੀ ਗਰਮ ਪਾਣੀ 

ਦੇ ਚਸ਼ਮੇ ਹਨ ਜਿਥੋਂ ਪਾਣੀ 90 ਸੈਂ ਤਾਪਮਾਨ ਤੇ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ। ਹਰ 
ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। 

_ 3151" ਉ. ਵਿਥ.; 78228' ਪੂ. ਲੰਬ 
ਹ. ਪੁ.--ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ. 14: 51 


_ ਜਮਰੋਦ : ਇਹ ਦੋ ਸ਼ਬਦਾਂ ਜਮ ਅਤੇ ਰੌਦ ਦੇ ਜੋੜ ਤੋਂ 
ਬਣਿਆ ਹੈ। ਜਮ ਅਫ਼ਰੀਦੀਆਂ ਦੇ ਇਕ ਪਿੰਡ ਦਾ ਨਾਂ ਸੀ ਅਤੇ ਰੌਦ 
ਅਫ਼ਰੀਦੀ ਪਸ਼ਤੋ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਦੇ ਕੱਠੇ ਚਿਸ਼ਮੇ ਦੀ ਤੇਜ ਧਾਰਾ) ਨੂੰ 
ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਭਾਵ ਕੱਠੇ ਤੇ ਵੱਸਿਆ ਪਿੰਡ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਉੱਤਰ 
ਪੱਛਮੀ ਸਰਹੱਦੀ ਸੂਬੇ ਵਿਚ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਮੰਡਲ ਦੀ ਖੈਬਰ ਏਜੰਸੀ ਵਿਚ 
ਇਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਛਾਉਣੀ ਹੈ। ਖ਼ੈਬਰ ਦੱਰੇ ਦੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ 
ਦੁਆਰ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਤਲ ਤੋਂ 510 ਮੀ. (4670 ਫੁੱਟ) ਦੀ ਉਚਾਈ 
ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਸੜਕ ਅਤੇ ਰੇਲ ਦੁਆਰਾ ਪਿਸ਼ਾਵਰ 
ਕੋਤਲ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜਮਰੌਦ ਤੋਂ ਤੋਰਖਮ ਅਫ਼ਗਾਨ 
ਸਰਹੱਦ) ਤੱਕ ਪੱਕੀ ਸੜਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਖ਼ੈਬਰ ਟੋਲ-ਟੈਕਸ ਇਥੇ ਹੀ 
ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਥੇ ਇਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਸਰਾਂ ਵੀ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰ 
ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੀ ਸੰਗਮਰਮਰ ਪੱਥਰ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਖਾਣਾਂ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ ਇਕ 
ਸਾਬਕਾ ਖ਼ੈਬਰ ਰਾਈਫਲਜ਼ ਦਾ ਹੈੱਡਕੁਆਰਟਰ ਵੀ ਹੋਇਆ ਕਰਦਾ 
ਸੀ। ਰ 

ਜਮਰੰਦ ਦਾ ਨਾਂ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵੇ ਕਰਕੇ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ 
. ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਅਸਲ ਵਿਚ ਵਸਾਇਆ ਅਤੇ ਇਸੇ ਥਾਂ ਜੰਗ ਵਿਚ 
ਲੜਦੇ ਹੋਈ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਜਮਰੌਦ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਇਥੋ 
ਤਿਹ 
ਆਉਂਦਾ 'ਹੈ। 


ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਸੂਬੇ ਦੇ ਮਾਲੀਏ ਅਤੇ ਮੁਲਕੀ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਉਪਰੰਤ 
ਜਦੋਂ ਸ. ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵੇ ਨੂੰ 1836 ਈ. (ਸੰਮਤ 1893) ਵਿਚ ਕੁਝ 
ਵਿਹਲ ਮਿਲੀ ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਕੁਝ ਵਿਚਾਰਵਾਨ ਸਰਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਫ਼ੌਜਾਂ 
ਨਾਲ ਖ਼ੇਬਰ ਦੱਰੇ ਵੱਲ ਗਿਆ। ਪਹੁੰਚਣ ਉਪਰੰਤ ਉਸ ਨੇ ਕਾਬਲ ਤੋਂ 
ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਵੱਲ ਨੂੰ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਰਸਤਿਆਂ ਅਤੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦਾ 
ਦੂਰ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਮੁਆਇਨਾ ਕੀਤਾ। ਕਾਫ਼ੀ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ 
ਉਸ ਨੇ ਇਥੇ ਥੇਹ ਦੀ ਚੋਣ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਇਸ ਥੇਹ ਉੱਤੇ ਇਕ 
ਕੱਚੀ ਗੜ੍ਹੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਸੀ ਜਿਹੜੀ ਜਮਰੌਂਦ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸੀ। 
ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਸਥਾਨ ਤੇ ਇਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਿਲਾ ਬਣਾਉਣ 
ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਇਸੇ ਦਿਨ ਤੋਂ ਹੀ ਦੋ ਰਜਮੰਟਾਂ ਬੇਲਦਾਰਾਂ ਦੀਆਂ, 
ਕਈ ਹਜ਼ਾਰ ਮਜ਼ਦੂਰ, ਰਾਜ ਅਤੇ ਕਾਰੀਗਰ ਸੱਦੇ ਗਏ। ਇਸ ਤੋਂ 
ਇਲਾਵਾ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪੱਥਰ ਅਤੇ ਉਸਾਰੀ ਦੀ ਸਾਮੱਗਰੀ ਵੀ ਜਮ੍ਹਾ 
ਕੀਤੀ ਗਈ। 17 ਅਕਤੂਬਰ 1836 ਈ. (1 ਕਤਕ ਸੰਮਤ 1893) ਦੀ 
ਸਵੇਰ ਨੂੰ ਸ. ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵੇ ਨੇ ਇਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਫ਼ੌਜੀ ਇਕੱਠ ਦੀ 
ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿਚ ਅਰਦਾਸਾ ਸੇਧ ਕੇ ਇਸ ਕਿਲੇ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਰੱਖੀ। ਤੋਪਾਂ 
ਦੀ ਸਲਾਮੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਫ਼ੌਜੀ ਵਾਜਿਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਮਾਲ 
ਵਿਖਾਏ। ਇਸ ਉਪਰੰਤ ਕਿਲੇ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਦਾ ਕੰਮ ਬੜੇ ਜ਼ੋਰਾਂ ਸ਼ੋਰਾਂ 
ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ। ਦਿਨ ਰਾਤ ਦੀ ਘਾਲਣਾ ਸਦਕਾ 1 ਮਹੀਨਾ 25 
ਦਿਨਾਂ ਉਪਰੰਤ ਇਹ ਕਿਲਾ ਮੁਕੰਮਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਕਿਲੇ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ 
ਗਈਆਂ ਜਿਸ ਵਿਚ ਦੂਹਰੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਲਾਏ ਗਏ। ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਕਿਲੇ ਦੀ 
_ ਡੱਠਣੀ (ਚੱਠ) ਬੜੇ ਭਾਰੀ ਫ਼ੌਜੀ ਸਨਮਾਨਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ 
ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਦਾ ਭੋਗ ਪਾਇਆ ਗਿਆ। ਸਰਦਾਰ 


244 


ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵੇ ਨੇ ਇਸ ਕਿਲੇ ਦਾ ਨਾਂ 'ਫਤਹਿਗੜ੍ਹ' ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ 
ਇਸ ਵਿਚ 800ਪੈਦਲ ਜਵਾਨ, 200ਸਵਾਰ, 80ਤੋਪਖ਼ਾਨੇ ਦੇ ਗੋਲੰਦਾਜ਼, 
10 ਵੱਡੀਆਂ ਤੋਪਾਂ ਅਤੇ 12 ਹਲਕੀਆਂ ਤੋਪਾਂ ਰੱਖਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਜਾਰੀ 
ਕੀਤਾ। ਆਪਣੇ ਕਾਬਲ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸਪਾਤਰ ਨਾਇਬ ਸ. ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ 
ਮੀਰਪੁਰੀਏ ਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰੇ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਬੁਲਾ ਕੇ ਜਮਰੌਦ ਦੇ ਕਿਲੇ ਦਾ 
ਜਿ 
ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ। _ 

ਕਿਲੇ ਅੰਦਰ ਹਾਜ਼ਰ ਫ਼ੌਜ ਲਈ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਜਮਰੌਦ 
ਦੇ ਕੱਠੇ ਜਿਹੜਾ ਖੈਬਰ ਦੱਰੇ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲਕੇ ਜਮਰੌਦ ਦੇ ਕਿਲੇ ਦੇ 
ਨੇੜਿਓ' ਲੰਘਦਾ ਸੀ, ਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਕੱਠੇ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਜਾਰੀ 
ਰੱਖਣ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਦੱਰਾ ਖੈਬਰ ਦੇ ਅਫ਼ਰੀਦੀਆਂ ਦੇ ਜ਼ਿੰਮੇ ਲਾਈ _ 
ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਸੇਵਾ ਦੇ ਬਦਲੇ 1200 ਰੁਪਏ 
ਜਾਗੀਰ ਵਜੋਂ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਹੰਗਾਮੀ ਹਾਲਤਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿਚ 
ਰੱਖਦਿਆਂ ਕਿਲੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇਕ ਵੱਡਾ ਸਾਰਾ ਖੂਹ ਪੁਟਵਾਇਆ ਗਿਆ 
ਤਾਂ ਕਿ ਕਿਲੇ ਅੰਦਰਲੀ ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਪਾਣੀ ਦੀ ਲੋੜ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਹੀ ਪੂਰਾ 
ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਕਿਲੇ ਅੰਦਰ ਰਾਸ਼ਨ ਦਾ ਭਾਰੀ ਜ਼ਖੀਰਾ 
ਅਤੇ ਗੋਲੀ-ਸਿੱਕਾ ਵੀ ਰਖਵਾ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ ਕਿ ਸੰਕਟ ਵੇਲੇ ਅੰਦਰੋਂ ਹੀ 
ਫ਼ੌਜਾਂ ਦਾ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਹੋ ਸਕੇ। ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵੇ ਨੇ ਜਮਰੌਦ 
ਦੇ ਕਿਲੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੀ ਪਠਾਣਾਂ ਨਾਲ ਹੋਏ ਘਮਸਾਣ ਯੁੱਧ ਵਿਚ 13 
ਵੈਸਾਖ ਸੰਮਤ 1894ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪਾਈ ਸੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਮਾਧ ਵੀ 
ਇਸੇ ਕਿਲੇ ਅੰਦਰ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਅਫਗਾਨ ਯੁੱਧ (1878-79) ਵੇਲੇ ਇਹ 


_ਕਿਲਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਇਕ ਸਰਹੱਦੀ ਚੌਕੀ ਵਜੋਂ ਹੋਰ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ 


ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਤੀਰਾਹ ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ (1897-98 ਈ) ਦੌਰਾਨ ਜਦੋਂ _ 
ਅਫਰੀਦੀ ਕਬਾਇਲੀਆਂ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਧਰਮ-ਯੁੱਧ ਛੇੜ ਦਿੱਤਾ 
ਸੀ ਤਾਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਫ਼ੌਜੀ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਦਾ 
ਅੱਡਾ ਬਣਾਇਆ ਸੀ। 

3456. ਉ. ਵਿਥ.; 71523' ਪੂ. ਲੰਬ. 

ਹ. ਪੁ--ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ. 14:52; ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 5: 513; ਜੀਵਨ ਬ੍ਰਿਤਾਂਤ 
ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ-ਬਾਬਾ ਪ੍ਰੇਮ ਸਿੰਘ ਹੋਤੀ 

ਜਮਰੋਦ ਦੀ ਲੜਾਈ : ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਾਂ ਵਿਚਕਾਰ 
ਸੰਨ 1837 ਵਿਚ ਲੜੀ ਗਈ ਇਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ 
ਲੜਾਈ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਸ਼ੇਰੇ ਪੰਜਾਬ, ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ 
ਮੈਦਾਨੇ ਜੰਗ ਦਾ ਜੇਤੂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ-ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਜਰਨੈਲ, ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ 
ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲੋਂ ਸਦਾ ਲਈ ਖੁੱਸ ਗਿਆ`ਅਤੇ ਖਾਲਸਾ ਰਾਜ 
ਦੀਆਂ ਦੱਰਾ ਖੈਬਰ ਵਾਲੇ ਪਾਸਿਓ' ਜੜ੍ਹਾਂ ਵੀ ਖੇਖਲੀਆਂ ਹੋ ਗਈਆਂ। 

ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸੂਬਾ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਦੀ ਵਾਗ-ਡੋਰ ਸੰਭਾਲਣ 
ਉਪਰੰਤ 1836.ਈ. ਵਿਚ ਜਮਰੌਦ ਦਾ ਕਿਲਾ ਬਣਵਾਇਆ ਅਤੇ 
ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਤੋਂ ਜਮਰੌਦ ਦੇ ਕਿਲੇ ਨੂੰ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਸੜਕ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ 
ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਅਤੇ ਜਮਰੌਦ ਵਿਚਕਾਰ ਇਕ ਹੋਰ ਛੋਟਾ ਕਿਲਾ, ਬੁਰਜ ਹਰੀ 
ਸਿੰਘ ਬਣਵਾਇਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕਿਲਾ ਬਾੜਾ, ਕਿਲਾ ਮਿਚਨੀ 
(ਕਾਬਲ ਦੇ ਕੰਢੇ), ਸ਼ੰਕਰਗੜ੍ਹ, ਕੱਚੀ ਗੜ੍ਹੀ ਆਦਿ ਕਿਲੇ ਵੀ ਬਣਵਾਏ। 
ਉਪਰੰਤ ਆਪ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਪਰਤ ਆਇਆ। 


245 . 


` ਸ਼ੇਰੇ ਪੰਜਾਬ ਮਾਰਚ, 1837 ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਹਫਤੇ ਆਪਣੇ ਪੋਤਰੇ 
ਆਦਿ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰੋਂ ਵਿਦਾ ਕਰਨ ਵਿਚ ਰੁੱਝੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਇਧਰ ਸਰਦਾਰ 
ਸੂਬੇ ਦੀਆਂ ਨੀਹਾਂ ਹੋਰ ਪੱਕੀਆਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਧਰ ਕਾਬਲ ਵਿਚ 
ਘਬਰਾਹਟ ਦੇ ਬੱਦਲ ਮੰਡਰਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਕਿਲਿਆਂ ਦੇ ਬਣਨ ਅਤੇ 
ਫ਼ੌਜੀ ਤਿਆਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਹਾਕਮਾਂ ਨੂੰ ਇਹ 
ਡਰ ਖਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਜਲਾਲਾਬਾਦ ਅਤੇ ਕਾਬਲ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਵਿਚ 
ਰਲਾਉਣ ਦੇ ਮਨਸੂਬੇ ਬਣਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਅਮੀਰ ਦੋਸਤ ਮੁਹੰਮਦ 
ਖ਼ਾਨ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿਚ 
ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਹਾਰ ਖਾ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜਾਂ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਅਮੀਰ 
ਦੋਸਤ ਮੁਹੰਮਦ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਇਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਲੜਾਈ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰਨੀ 
ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਘਰ-ਘਰ ਜਾ ਕੇ ਇਸ 
ਲੜਾਈ ਲਈ ਲੋਕਾਂ ਅੰਦਰ ਨਵਾਂ ਜੋਸ਼ ਭਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਗਾਜ਼ੀਆਂ 
ਦੇ ਇਕ ਭਾਰੀ ਇਕੱਠ ਵਿਚ ਇਸਲਾਮ ਲਈ ਆਪਣੇ ਪੰਜਾਂ 
ਜ਼ਿੰਦਗੀਆਂ ਵੀ ਕੁਰਬਾਨ ਕਰ ਦੇਣ ਲਈ ਇਕ ਜਜ਼ਬਾਤੀ ਭਾਸ਼ਣ ਦਿੱਤਾ। 
ਅਫ਼ਗ਼ਾਨੀ ਮਾਵਾਂ ਨੇ ਇਸ ਭਾਸ਼ਣ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਨੌਜਵਾਨ 
ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਅਮੀਰ 'ਅੱਗੇ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਜਹਾਦ ਵਿਚ ਗਰੀਬ 
ਵੀ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਮੀਰ ਆਲਮ 
ਗਏ। ਰ 

ਅਮੀਰ ਦੋਸਤ ਮੁਹੰਮਦ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਇੰਨਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਨ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ 
ਵੀ ਆਪਣੇ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਆਪਣੇ ਇਕ ਪੁਰਾਣੇ 
ਅਹਿਲਕਾਰ, ਮਿਰਜ਼ਾ ਅਬਦੁਲ ਸੱਮੀ ਖ਼ਾਨ ਨੂੰ ਚੁਣਿਆ। 

ਕਾਬਲ ਤੋਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦਾ ਕਿਸੇ ਵੇਲੇ ਵੀ ਹਮਲਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਸੀ। 
ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨੇ ਫ਼ੌਜੀ ਇਮਦਾਦ ਲਈ 11 ਮਾਰਚ 1837ਤੋਂ 17 
ਅਪ੍ਰੈਲ 1837 ਤੱਕ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਕੋਲ ਲਾਹੌਰ ਕਈ 
ਅਰਜ਼ੀਆਂ ਭੇਜੀਆਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਰਜ਼ੀਆਂ ਉਪਰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲੋਂ 
ਹੁਕਮ ਵੀ ਜਾਰੀ ਹੋਏ ਪਰ ਰਾਜਾ ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਰੋਕ-ਟੋਕ ਕਾਰਨ 
ਇਹ ਹੁਕਮ ਲਾਗੂ ਨਾ ਹੋ ਸਕੇ। 
ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਤੋਂ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਆਦਿ ਡੋਗਰਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਅਤੇ ਡਾ. ਹਰਲਨ 
(ਜਿਸ ਕੋਲੋਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿੰਬ ਨੇ ਲਕਵੇ ਦਾ ਇਲਾਜ ਕਰਵਾਉਣਾ 
ਚਾਹਿਆ ਸੀ) ਰਾਹੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਜਾਣੂ ਸੀ। . 

15 ਅਪ੍ਰੈਲ 1837ਨੂੰ ਅਮੀਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਫ਼ੌਜ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ 
ਵੰਡ ਦਿੱਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਇਕ ਪਾਸੇ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਭਰਾ (ਸੁਲਤਾਨ ਮੁਹੰਮਦ 
ਖ਼ਾਨ) ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਆਪਣੇਂ ਅਧੀਨ ਕਰਨ ਲਈ, ਹਾਜੀ ਖ਼ਾਨ ਕਾਕੜ 
ਨੂੰ ਕੁਝ ਮੁਲਖਈ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦੇ ਕੇ ਹਸਤ ਨਗਰ ਵੱਲ ਨੂੰ ਤੇਰ ਦਿੱਤਾ ਪਰ 
ਅਗੋਂ ਸਰਦਾਰ ਲਹਿਦਾ ਸਿੰਘ ਸੰਧਾਵਲੀਏ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਟੱਕਰ ਹੋਣ 
ਕਾਰਨ ਉਹ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਪੈਰ ਜਮਾ ਨਾ ਸਕਿਆ। ਦੂਜੇ 


ਪਾਸੇ 30ਹਜ਼ਾਰ ਫ਼ੌਜ ਤੇ ਮੁਲਖਈਆਂ ਦੇ ਲਸ਼ਕਰ (ਜਿਹੜੇ ਵਧੇਰੇ ਕਰਕੇ 


ਜਮਰੌਦ ਦੀ ਲੜਾਈ 
ਸਵਾਰ ਸਨ), 40ਵੱਡੀਆਂ ਤੋਪਾਂ ਅਤੇ ਭਾਰੀ ਜੰਗੀ ਸਾਮਾਨ ਅਤੇ ਸਾਰੇ 
ਸ਼ਾਹੀ ਘਰਾਣਿਆਂ ਦੇ ਆਦਮੀ ਦੱਰਾ ਖ਼ੈਬਰ ਵੱਲ ਕੂਚ ਕਰ ਆਏ। ਦੱਰਾ 
ਖੈਬਰ ਉਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਜਮਰੌਦ ਦੇ ਕਿਲੇ ਨੂੰ ਹਥਿਆਉਣ ਲਈ ਅਮੀਰ 


_'ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੰਜਾਂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਕਮਾਨ ਸੰਭਾਲੀ। 


ਜਮਰੌਦ ਉੱਤੇ ਨਾ ਕੇਵਲ' ਅਮੀਰ ਦੋਸਤ ਮੁਹੰਮਦ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ 


ਨੇ ਹੀ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ਸਗੋਂ ਮਿਰਜ਼ਾ ਅਬਦੁਲ ਸੱਮੀ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਮਸ਼ਵਰੇ 


ਨਾਲ ਅਮੀਰ ਕਾਬਲ ਨੇ ਹੋਰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀ ਫ਼ੌਜ ਭੇਜੀ ਅਤੇ ਫਿਰ 
ਸੱਮੀ ਖ਼ਾਨ ਦੀਆਂ ਅਰਜ਼ੀਆਂ ਤੇ ਹੋਰ ਜਿੰਨੇ ਵੀ ਫ਼ੌਜੀ ਸਾਮਾਨ ਦੀ.ਲੋੜ 
ਹੁੰਦੀ, ਉਹ ਕਾਬਲੋਂ ਨਿਰੰਤਰ ਰੂਪ ਵਿਚ ਆਉ'ਦੀ ਰਹੀ ਪਰ ਇਧਰ 
ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਉਥੋਂ ਨਾ ਤਾਂ ਕੋਈ ਠੀਕ ਉੱਤਰ ਹੀ ਆਇਆ ਅਤੇ 
ਨਾ ਹੀ ਫ਼ੌਜਾਂ ਪਹੁੰਚੀਆਂ। ਵੱਡੇ ਰੁਝੇਵਿਆਂ ਕਾਰਨ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ 
ਸਿੰਘ ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਡੋਗਰੇ ਦੀ ਸਲਾਹ ਅਨੁਸਾਰ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ 
ਹੁਕਮ ਜਾਰੀ ਤਾਂ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਸਨ ਪਰ ਅਸਲੀਅਤ ਤੋਂ ਬੇਖ਼ਬਰ ਰਹੇ। 
ਸਗੋਂ ਆਪ ਦੀਵਾਨ ਮੂਲ ਰਾਜ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਾਗੀਰੀ 
ਝਗੜਾ ਨਿਪਟਾਉਣ ਝੰਗ ਚਲੇ ਗਏ ਅਤੇ ਫਿਰ 20ਵੈਸਾਖ ਨੂੰ ਗੁਜਰਾਤ 
ਜਾ ਪਹੁੰਚੇ। ਏਧਰ ਜਮਰੌਦ ਦੀ ਲੜਾਈ ਤੇਜ਼ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਸਰਦਾਰ 
ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਮੀਰਪੁਰੀਏ ਜਿਮਰੌਦ ਕਿਲੇ ਦਾ ਕਿਲੇਦਾਰ) ਦਾ ਨੱਕ ਵਿਚ 
ਦਮ ਆਉਣ ਲੱਗਾ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਇਸ ਸਰਕਾਰੀ ਦੌਰੇ ਦੌਰਾਨ 
ਹੀ ਰੁਲਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨੀ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦੱਰਾ ਖੈਬਰ ਤੇ 
ਪਹੁੰਚ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨਾਲ ਇਕਾ-ਦੁੱਕਾ ਝੜੱਪਾਂ ਵੀ ਸ਼ੁਰੂ 
ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਅਫ਼ਗਾਨ ਕਮਾਂਡਰ ਇਨ ਚੀਫ਼ ਸੱਮੀ ਨੇ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨੀ 
ਫ਼ੌਜਾਂ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਕਿਆਂ ਤੇ ਬਿਠਾ ਦਿੱਤੀਆਂ ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ 
ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਹੁਣ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਹਮਲੇ ਹੋਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਏ। ਭਾਵੇਂ ਖਾਲਸਾ 
ਫ਼ੌਜਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਘੱਟ ਸੀ ਫਿਰ ਵੀ ਅਫਗ਼ਾਨਾਂ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਹੀ ਹਟਣਾ 
ਪਿਆ। ਅਖ਼ੀਰੀ ਅਫ਼ਗਾਨ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੇ ਜਮਰੌਦ ਨੂੰ ਘੇਰਾ ਪਾ ਲਿਆ। ਦੂਜੇ 
ਪਾਸੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਤਾਂ ਸੀ ਹੀ 800 ਅਤੇ 
ਅਜੇ ਜਮਰੌਂਦ ਦਾ ਕਿਲਾ ਵੀ ਇੰਨਾ ਮਜ਼ਬੂਤ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਦੁਸ਼ਮਨ ਦੀ 
ਮਾਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੁੰਦਾ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਸਰਦਾਰ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਕਿਲੇ ਅੰਦਰੋਂ 
ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਾਂ ਨਾਲ ਟੱਕਰ ਲੈਣ ਲਈ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਿਆ। 
21 ਅਪ੍ਰੈਲ 1837ਨੂੰ ਸੱਮੀ ਖ਼ਾਨ ਦੀ ਤਜਵੀਜ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਜਮਰੌਦ 
ਉੱਤੇ ਬੜੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਪਹਿਲਾ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਆਪਣੀਆਂ 
ਤੋਪਾਂ ਅਤੇ ਬੰਦੂਕਾਂ ਦੇ ਗੋਲੇ-ਗੋਲੀਆਂ ਦਾ ਮੀਂਹ ਵਰ੍ਹਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਇਕ 
ਦਮ ਜਮਰੌਦ ਦੇ ਕਿਲੇ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਅੱਗੇ ਜਾ ਪਹੁੰਚੇ ਪਰ ਅਗੋਂ ਸਿੰਘਾਂ 
ਨੇ ਵੀ ਕਿਲੇ ਦੀਆਂ ਬੁਰਜੀਆਂ ਤੋਂ ਬੰਦੂਕਾਂ ਦੀਆਂ ਗੋਲੀਆਂ ਅਤੇ ਤੋਪਾਂ 
ਦੇ ਗੋਲਿਆਂ ਨਾਲ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦਾ ਮੂੰਹ ਮੋੜ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਆਖ਼ਰ ਨੂੰ 
ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਜਵਾਨ ਮਰਵਾ ਕੇ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਕਿਲੇ ਤੋਂ ਪਿਛਾਂਹ ਹਟ ਗਏ। 
ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ ਸਲਾਹ-ਮਸ਼ਵਰਾ ਕੀਤਾ। ਪਹਿਲਾਂ 'ਤਾਂ 
ਉਸ ਨੇ 21 ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਇੱਕਠੀਆਂ 
ਕਰਵਾ ਕੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਦਫ਼ਨਾਈਆਂ ਅਤੇ ਫਿਰ 28 ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ 
ਸੰਵੇਰੇ ਹੀ ਬੜੇ ਜ਼ੋਰਾਂ ਸ਼ੋਰਾਂ ਨਾਲ ਕਿਲਾ ਜਮਰੌਦ ਤੇ ਦੂਜਾ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। 
ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਾਂ ਨੇ ਇਹ ਹਮਲਾ ਪੂਰੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ 


ਜਮਰੌਦ ਦੀ ਲੜਾਈ 
ਆਪਣੀਆਂ ਤੋਪਾਂ ਵੀ ਥਾਉ ਥਾਈਂ ਸਿੱਧੀਆਂ ਹੀ ਕਿਲੇ ਵੱਲ ਬੀੜੀਆਂ 
ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਅੰਦਰੋਂ ਸਰਦਾਰ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਵੀ ਪੂਰੇ ਹੈਂਸਲੇ ਵਿਚ ਕਮਾਨ 
ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਤੇਪਾਂ ਨੇ ਕਿਲੇ ਦਾ ਬਾਹਰ ਵਾਲਾ 
ਇਕ ਪਾਸਾ ਤਾਂ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ ਪਰ 30 ਹਜ਼ਾਰ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਹੋਣ ਦੇ 
ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਫ਼ੌਜਾਂ ਕਿਲੇ ਅੰਦਰ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਣ ਦਾ ਹੌਂਸਲਾ 
ਨਾ ਕਰ ਸਕੀਆਂ। ਕੋਈ ਹੋਰ ਪੇਸ਼ ਨਾ ਚਲਦੀ ਵੇਖ ਕੇ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਾਂ ਨੇ 
_ਕਿਲੇ ਦਾ ਘੇਰਾ ਹੇਰ ਤਕੜਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਬਾਹਰੋਂ ਖ਼ੈਬਰ ਦੇ ਕੱਠੇ 
(ਨਾਲੇ) ਵਿਚੋਂ ਕਿਲੇ ਵੱਲ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ 
ਕੁਝ ਫ਼ੌਜ ਜਮਰੌਦ ਤੋਂ ਇਕ ਮੀਲ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਵੱਲ ਭੇਜ ਕੇ ਉਧਰੋਂ ਖਾਲਸਾ 
ਫ਼ੌਜਾਂ ਦਾ ਰਾਹ ਰੋਕਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਕਿ ਜਮਰੌਦ ਦੇ ਕਿਲੇ 
___ ਕਿਲਾ' ਜਮਰੌਦ ਦੇ ਘੇਰੇ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਬੀਬੀ ਹਰਸਰਨ ਕੌਰ ਨੇ 
ਸਰਦਾਰ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਅਗੇ ਆਪਣੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ। 
ਸਰਦਾਰ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਇਹ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ ਕਿ ਲਾਹੌਰ 


ਤੋਂ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਨੂੰ ਕੇਈ ਮੱਦਦ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦੀ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਰਸਤੇ 


`ਵੀ ਬੰਦ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਹਾਲਾਤ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਉਣ 
ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਬੀਬੀ ਹਰਸਰਨ ਕੌਰ ਨੂੰ ਇਕ ਚਿੱਠੀ ਦੇ ਕੇ ਸ. ਹਰੀ 
ਸਿੰਘ ਨਲਵੇ ਪਾਸ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਭੇਜਿਆ। ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਵੀ ਲਾਹੌਰ 
- ੜੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੂੰ ਬੜੀ ਤਾਂਘ ਨਾਲ ਉਡੀਕ ਰਿਹਾ ਸੀ ਪਰ 
ਲਾਹੌਰੋਂ ਕੋਈ ਸੁਰ-ਜੁਆਬ ਨਾ ਆਉਣ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਜਮਰੌਦ ਦੀ ਗੰਭੀਰ 
ਭੇਜਣ ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਕਿਲੇ ਦਾ ਪਾੜ ਬੰਦ ਕਰਨ ਲਈ 500 
ਮਾਸ਼ਕੀ ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਮਸ਼ਕਾਂ ਦੇ ਕੇ ਜ਼ਬਰਦਸਤ ਫ਼ੌਜੀ ਪਹਿਰੇ ਹੇਠ 
ਜਮਰੌਦ ਭੇਜੇ ਅਤੇ ਉਧਰ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਨੂੰ ਹਾਲਾਤ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ 
ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਦੇ ਖ਼ਤ ਘੱਲੇ। 

ਪਹਿਲਾ ਖ਼ਤ ਸ. ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵੇ ਨੇ 21 ਅਪ੍ਰੈਲ 1837 ਨੂੰ 
ਭੇਜਿਆ ਜਿਸ ਵਿਚ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਜਮਰੌਦ ਦੇ ਕਿਲੇ ਨੂੰ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੇ 
ਘੇਰਾ ਪਾ ਲਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇ ਗੋਲਿਆਂ ਨਾਲ ਕਿਲੇ ਦੇ ਬੁਰਜ 
ਢਹਿ ਰਹੇ ਹਨ। ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਜਮਰੌਦ ਤੋਂ ਅਗੇ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਵੱਲ 
ਵਧ ਆਈ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਕਿਲੇ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਦੀ ਆਵਾਜਾਈ ਰੋਕ 
ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਦਾਸ 29ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਵਾਸਤੇ 


ਜਮਰੌਦ ਪਹੁੰਚ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਦੂਜਾ ਖ਼ਤ ਉਨ੍ਹਾਂ 28 ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਵੱਲ 


ਭੇਜਿਆ। ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਾਂ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ 
ਗੋਲਾਬਾਰੀ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਕਿਲੇ ਦੀ ਇਕ ਪਾਸੇ ਦੀ ਕੰਧ ਢਹਿ ਗਈ ਹੈ 
ਪਰ ਸਰਦਾਰ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਮੀਰ ਪੁਰੀਆ ਕਿਲੇ ਵਿਚ ਹੌਂਸਲੇ ਨਾਲ 
ਡਟਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਤੋਪਾਂ ਦੇ ਕਈ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਸਰਦਾਰ 
ਵੀ ਸ਼ਿਕਾਰ `ਹੋ ਗਏ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਵੀ ਉਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 
ਨਹੀਂ ਚੁੱਕਣ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਇਸ ਪਿੱਛੋਂ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਂਪਣੇ 
ਮਾਤਹਿਤ ਸਾਰੇ ਅਹਿਲਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ 
ਅਤੇ ਅਗੋਂ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਬੋਲਾਂ ਤੇ ਹੱਸ ਕੇ ਫੁੱਲ ਚੜ੍ਹਾਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ 
ਕੌਮ ਖਾਂਤਰ ਜਾਨ ਵਾਰਨ ਦਾ ਪ੍ਰਣ ਠੀਤਾ। 

ਇਸ ਸਮੇਂ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨੇ ਹਸਤ ਨਗਰ ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੇ 
ਬੈਠੇ ਲਹਿਣਾ ਸਿੰਘ ਸੰਧਾਵਾਲੀਏ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸਹਾਇਤਾ ਭੇਜਣ ਦਾ 
ਸੁਨੇਹਾ ਭੇਜਿਆ ਪਰ ਲਹਿਣਾ ਸਿੰਘ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਮਜਬੂਰ ਸੀ 


ਰੋਕੀ ਬੈਠਾ ਸੀ ਅਤੇ ਲੜਾਈ ਝਗੜਾ ਬਹੁਤ ਵਧਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। 


246 


ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਦੇ ਇਹ ਖ਼ਤ ਅਤੇ ਸੂਬਾ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਦੀਆਂ ਖਬਰਾਂ 
ਜੋ ਅਪ੍ਰੈਲ ਦੇ ਅਖ਼ੀਰ ਵਿਚ ਸ਼ੇਰੇ ਪੰਜਾਬ ਕੋਲ ਚਨਿਓਟ ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੇ 
ਪੁੱਜੀਆਂ, ਬਾਰੇ ਸੁਣ ਕੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰਨ 
ਦਾ ਹੁਕਮ ਕੀਤਾ ਕਿ ਕੌਰ ਨੌਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਕਮਾਨ ਹੇਠ ਸਰਦਾਰ 
ਕੂਚ ਕਰਨ। ਇਸੇ ਹੁਕਮ ਵਿਚ ਹੀ ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਕਿ 
ਘੋੜ-ਸਵਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਹਰ ਰੋਜ਼ 28 ਕੋਂਹ ਅਤੇ ਪੈਦਲ ਫ਼ੌਜਾਂ ਹਰ 
ਰੋਜ਼ 15 ਕੋਹ ਵਾਟ ਤੈਅ ਕਰਨ ਪਰ ਇਸ ਮੁਹਿੰਮ ਦੇ ਪਛੜਕੇ ਦਿੱਤੇ 
ਗਏ ਹੁਕਮ ਸਾਰੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਅੰਵਾਈ ਹੀ ਗਏ। ਜੇ ਇਹ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦੋ ਹਫਤੇ 
ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਰੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਤਾਂ ਇਸ ਲੜਾਈ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਹੋਰ ਹੀ 
ਹੋਣਾ ਸੀ। 

ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਲਾਹੌਰੋਂ ਹੁਣ ਫ਼ੌਜੀ 
ਸਹਾਇਤਾ ਪੁੱਜਣ ਦੀ ਕੋਈ ਆਸ ਨਹੀਂ। ਉਸ ਨੇ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਦੇ ਸਥਾਨ 
ਤੇ ਬੈਠੀ ਆਪਣੀ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਫ਼ੌਜ ਇਕੱਠੀ ਕਰ ਲਈ। ਇਸ ਫ਼ੌਜ ਵਿਚ 
ਫ਼ੌਜਿ ਆਈਨ ਦੇ 1000 ਘੋੜ ਸਵਾਰ, 6000ਪੈਦਲ ਸਿਪਾਹੀ ਤੇ 6000 
ਫ਼ੌਜਿ ਗ਼ੈਰ ਆਈਨ ਦੇ ਸੂਰਬੀਰ ਸਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ 20 ਤੋਪਾਂ ਤੇ 


- ਹੋਰ ਕਾਫ਼ੀ ਜੰਗੀ ਸਾਮਾਨ (ਗੋਲਾ, ਬਾਰੂਦ ਤੇ ਰਾਸ਼ਨ ਆਦਿ) ਸੀ। ਇਹ 


ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਸਿਪਾਹੀ ਕੌਮ ਦੇ ਪਰਖੇ- ਹੇਏ ਯੋਧੇ ਸਨ। ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ 
ਸਿੰਘ ਨਲਵੇ ਨੇ ਇਹ ਸਾਰੀ ਫ਼ੌਜ ਆਪਣੀ ਕਮਾਨ ਹੇਠ ਲੈ ਕੇ 28ਅਪ੍ਰੈਲ 
ਨੂੰ ਜਮਰੌਦ ਵੱਲ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਇਹ ਸਾਰਾ 
ਲਸ਼ਕਰ ਜਮਰੌਂਦ ਪੁੱਜ ਗਿਆ। ਸ. ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜਮਰੌਦ ਪੁੱਜਣ ਦੀ 
ਖ਼ਬਰ ਨੇ ਲੋੜਾਈ ਦੀ ਹਵਾ ਹੀ ਬਦਲ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤੀ। ਇਕ ਪਾਸੇ ਤਾਂ 
ਕਿਲੇ ਅੰਦਰ ਘਿਰੇ ਸਿੱਖ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਹਰਮਨ ਪਿਆਰੇ 
ਜਰਨੈਲ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪੁੱਜਣ ਦੀ ਖਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਹੌਂਸਲੇ ਬੁਲੰਦ ਹੋ 
ਗਏ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਅਫ਼ਗਾਨ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵੇ ਦਾ ਨਾਂ ਸੁਣ ਕੇ 
ਦਿਲ ਛੱਡ ਗਏ। 
ਹੀ ਦਗ ਰਹੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਭਾਰੀ ਫ਼ੌਜਾਂ ਸਣੇ ਜੰਗੀ ਤੇਪਾਂ ਲੜਾਈ 
ਲਈ ਤਿਆਰ ਸਨ ਪਰ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਦਾ ਨਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਇਕ 
ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਹਉਆ ਸੀ। ਰਣਭੂਮੀ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚਦਿਆਂ ਸਾਰ ਹੀ ਸਰਦਾਰ 
ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅਜਿਹਾ ਤਕੜਾ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਸਾਰੀਆਂ ਦੀਆਂ 
ਸਾਰੀਆਂ ਹੀ 'ਮਫ਼ਗ਼ਾਨ ਫ਼ੌਜਾਂ ਰਣਤੱਤੇ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ 
ਗਈਆਂ। ਨਵਾਬ ਜਬਾਰ ਖ਼ਾਨ ਅਤੇ ਸਮਸੁੱਦੀਨ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਦਖ਼ਲ ਦੇਣ 
ਤੇ ਬੜੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਰੁਕੀਆਂ। ਕਵੀ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਬੰਗਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਂਰ 
ਇਕ ਜਵਾਨ ਪਠਾਣ ਨੇ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਲਲਕਾਰਨ ਦਾ ਹੱਸਲਾ 
ਕੀਤਾ ਜਿਸਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿਚ ਸਰਦਾਰ ਨੇ ਪਹਿਲੇ ਵਾਰ ਹੀ ਪਠਾਣ ਦਾ 
ਸਿਰ ਵੇਲ ਨਾਲੋਂ ਕੱਦੂ ਵਾਂਗੂੰ ਵੱਖ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਸਰਦਾਰ ਹੁਕਮ 
ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇ ਟਾਕਰੇ ਲਈ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। 
ਘਾਟ ਉਤਾਰ ਦਿੱਤੇ ਤੇ ਅੰਤ ਨੂੰ ਆਪ ਵੀ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਿਆ। 

30 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1837 ਨੂੰ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਵਲੋਂ ਜੰਗ ਦੇ ਮਾਰੂ ਵਜੇ 
ਅਤੇ ਜੰਗ ਬੜੇ ਜੋਸ਼ ਨਾਲ ਸੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ। ਆਰੰਭ ਵਿਚ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ, 


_ਗਏ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਦਿਨ ਦੇ ਲਗਭਗ ਦੋ ਵਜੇ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ 


ਨੇ ਪੂਰੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਨਾਲ ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਦਾ ਜੈਕਾਰਾ ਬੁਲੰਦ 


247 


ਤਾ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਤੇ ਬਾਜ ਵਾਗੂੰ ਜਾ ਝਪਟਿਆ। ਸਿੱਖ 
ਸਿਆਂ ਦੇ ਅਗੇ ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਦੁਸ਼ਮਣ ਆਇਆ ਜਮਪੁਰੀ ਸਿਧਾ ਦਿੱਤਾ 
[ਆ। ਮੁਹੰਮਦ ਅਕਬਰ ਖ਼ਾਨ ਇਸ ਹਮਲੇ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿਚ ਹੀ 
'ਪਣੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਸਮੇਤ ਤਿੱਤਰ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ 
ਫਗ਼ਾਨਾਂ ਨੂੰ ਭਾਜੜਾਂ ਪੈ ਗਈਆਂ। ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੂਰ ਤੱਕ ਪਿੱਛਾ 
ਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ 14 ਤੋਪਾਂ ਵੀ ਹਥਿਆ ਲਈਆਂ। ਦੱਰਾ ਖ਼ੈਬਰ ਦੀ 
ਤਾਈ ਵਿਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਇਹ ਪਹਿਲੀ ਜਿੱਤ ਸੀ। _ 

ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਜਮਰੌਦ ਦੀ ਜੰਗ ਦਾ ਮੇਢੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ 


ਖ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਸੀ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਇਸ ਸਮੇਂ ਫ਼ਤਹਿਯਾਬੀ ਤਾਂ 


ਗਈ ਅਤੇ ਦੂਰ ਤੱਕ ਦੱਰਾ ਖ਼ੈਬਰ ਦਾ ਮੈਦਾਨ ਵੀ ਦੁਸ਼ਮਣ ਤੋਂ ਸਾਫ 
ਗਿਆ ਸੀ ਪਰ ਇਸ ਜਿੱਤ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਦੀ ਥਾਂ ਕੁਝ ਕੁ ਸਿੱਖ 
ਪਾਹੀ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦਾ ਮਾਲ ਲੁੱਟਣ ਲੱਗ ਪਏ ਅਤੇ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ 
ਘ ਇਕ ਪਾਸੇ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਘੋੜੇ ਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋਇਆ ਇਹ ਸਭ-ਕੁਝ 
ਤ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਦੂਜੇ ਪਾਸਿਓ' ਅਮੀਰਜ਼ਾਦਾ ਮੁਹੰਮਦ ਅਫ਼ਜ਼ਲ ਖ਼ਾਨ 
ਤੇ ਨਵਾਬ ਸ਼ਮਸੁੱਦੀਨ ਖ਼ਾਨ ਬਰਕਜ਼ਈ ਦੇ ਕੁਝ ਲੁਕੇ ਹੋਏ ਸਿਪਾਹੀਆਂ 
ਅਚਾਨਕ ਹੀ ਗੋਲੀ ਚਲਾ ਦਿੱਤੀ। ਪਹਿਲੀ ਗੋਲੀ ਤਾਂ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ 
ਘ ਦੇ ਪੱਟ ਵਿਚ ਵਜੀ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਗੋਲੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਛਾਤੀ ਵਿਚ 
ਜਹੀ ਖੁਭੀ ਕਿ ਸਰੀਰ ਦੇ ਦੋ ਇੰਚ ਅੰਦਰ ਜਾ ਧਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ 


ਕੀ ਲੱਗਣ ਨਾਲ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਘੋੜੇ ਤੇ ਹੀ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ। . 


ਖ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਰਦਾਰ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਜਮਰੌਦ ਦੇ ਕਿਲੇ 
ਚ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਲ੍ਹਮ ਪੱਟੀ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਈ। 
ਪਣਾ ਅਖ਼ੀਰਲਾ ਸਮਾਂ ਨੇੜੇ ਆਉਣ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੁੰਦਿਆਂ ਇਸ 
ਗਨ ਜਰਨੈਲ ਨੇ ਸਰਦਾਰ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਹਦਾਇਤ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਸ 
ਮੰਤ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਫ਼ੌਜੀ ਇਮਦਾਦ ਪੁੱਜਣ ਤੱਕ ਗੁਪਤ ਰੱਖਿਆ 
ਵੇ। ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ। 

ਜਦੋਂ ਦੱਰਾ ਖ਼ਬਰ ਵਿਚੋਂ ਸਿੱਖ ਸਿਪਾਹੀ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ ਤਾਂ 
ਡੁਗਾਨਾਂ ਦੇ ਹੈਂਸਲੇ ਫਿਰ ਇਕ ਦਮ ਬੁਲੰਦ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 
(ਲਾ ਕਰਕੇ ਮੁੜ ਹਾਰਿਆ ਹੋਇਆ ਮੈਦਾਨ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਚ ਲੈ 
ਆ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਫਿਰ ਲੜਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਜਮਰੌਦ ਤੇ 
ਨਾਬਾਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਲੜਾਈ ਤਾਂ ਉਹ ਛੇੜ 
? ਪਰ ਅਗੈ ਵਧਣ ਦਾ ਹੌਂਸਲਾ ਨਾ ਕੀਤਾ। ਸਰਦਾਰ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ 
ਤਪੁਰੀਏ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਿਆਣਪ ਨਾਲ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ 
ਗੁਪਤ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਯੋਧੇ ਦਾਂ ਨਾਂ ਲੈ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਦੇਹ 
ਸਸਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। 


_ਇਧਰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਗੁਜਰਾਤ ਅੱਪੜ ਕੇ_4 
1, 1837ਨੂੰ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜਮਰੌਦ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋਣ 
ਖਬਰ ਮਿਲੀ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਰਾਜਾ ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਕੋਲ ਉਸੇ ਵੇਲੇ 
ਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਣ ਦੀ ਖਬਰ ਵੀ ਪੁੱਜ ਚੁੱਕੀ ਸੀ 
ਤ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬੜੀ ਹੁਸ਼ਿਆਰੀ ਨਾਲ ਗੁਪਤ ਰੱਖਿਆ 
ਹ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਅੱਗੇ ਸੱਚਾ ਬਣਨ ਲਈ ਫ਼ੌਜਾਂ ਲੈ ਕੇ ਤੁਰੰਤ 
ਰੌਦ ਵੱਲ ਕੂਚ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। 

ਇਜ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਗੁਜਰਾਤ ਤੋਂ ਕੂਚ 
ਕੇ ਜਦੋਂ ਦਰਿਆ ਜਿਹਲਮ ਲੰਘ ਕੇ ਤੀਜੇ ਦਿਨ 6 ਮਈ, 1837 ਨੂੰ 
ਤਾਸ ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਪੁੱਜੇ ਤਾਂ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦੀ 
ਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣਾਈ ਗਈ। ਸ਼ੇਰੇ ਪੰਜਾਬ ਆਪਣੇ ਪੁਰਾਣੇ ਅਹਿਲਕਾਰ 
। ਲਾਸਾਨੀ ਯੋਂਧੈ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਧਾਹਾਂ ਮਾਰ ਮਾਰ ਰੋਇਆ। ਕਈ 
ਤਹਾਸਕਾਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦੀ ਗੱਲ ਰਾਜਾ 
ਆਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਕਿਲੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਸੁਣਾਈ 


ਜਮਵਾਲ 


ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਵੇਰੇ ਦਾਤਣ ਕਰਕੇ ਮੂੰਹ ਹੱਥ ਧੋ ਰਹੇ ਸਨ ਇਹ ਖਬਰ 
ਸੁਣਨ ਸਾਰ ਹੀ ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੇ ਹਥਲਾ ਗੜਵਾ ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਮੂੰਹ 
ਤੇ ਮਾਰਿਆ। _ 

11 ਮਈ 1837 ਨੂੰ ਸਤਵੇਂ ਦਿਨ ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ 
ਹੋਰਨਾਂ ਸਰਦਾਰਾਂ ਸਮੇਤ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਅਪੜਿਆ ਤੇ ਰਾਜਾ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ 
(ਜੇ ਉਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਚਨਿਓਟ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਤੁਰਿਆ ਸੀ) ਆਪਣੇ ਸਰਦਾਰਾਂ 
ਨਾਲ ਬੜੀ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਨੌਵੇਂ ਦਿਨ ਅਟਕ ਦਰਿਆ ਕੋਲ ਆ ਪੁੱਜਾ, ਤੇ 
ਸ਼ੇਰੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦੀ ਚੜ੍ਹਾਈ ਦੀ ਖਬਰ ਸੁਣਦਿਆਂ ਸਾਰ 
ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਾਂ ਨੇ ਜਮਰੌਦ ਦਾ ਘੇਰਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਕਾਬਲ ਨੂੰ ਭੱਜ 
ਨਿਕਲੇ ਪਰ ਉਥੇ ਪਹੁੰਚਦਿਆਂ ਦਾ ਅਮੀਰ ਦੋਸਤ ਮੁਹੰਮਦ ਖ਼ਾਨ ਨੇ 
ਜੇਤੂਆਂ ਵਾਲਾ ਸੁਆਗਤ ਕੀਤਾ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਮਹਾਨ ਜਰਨੈਲ ਜਿਸ 
ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਕਾਲ ਨਜ਼ਰ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਇਸ ਜੰਗ 
ਵਿਚ ਇਸ ਦੁਨੀਆ ਤੋਂ ਸਦਾ ਲਈ ਉੱਠ ਗਿਆ ਸੀ। 

ਇਸ ਉਪਰੰਤ ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਜਮਰੌਦ ਪੁੱਜਾ ਤਾਂ 
ਉਥੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦਾ ਕੋਈ ਵੀ ਸਿਪਾਹੀ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਰਾਜਾ ਧਿਆਨ 
ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਪਾਸ ਇਕ ਅਰਜ਼ੀ ਭੇਜੀ ਕਿ ਪਿਸ਼ਾਵਰ 
ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ ਸਰ ਕਰ ਲਈ ਗਈ ਹੈ, ਇਥੋਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਚਲਾਉਣ ਲਈ 
ਨਵਾਂ ਗਵਰਨਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਅਰਜ਼ੀ ਪੁੱਜਣ ਤੇ 
ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਜਰਦਾਰ ਤੇਜ ਸਿੰਘ ਤੇ ਫਿਰ ਜਰਨਲ 
ਅਬੂਤੇਲਾ ਨੂੰ ਹਾਕਮ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ। 

ਹ. ਪੁ-ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ--ਸਮਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਅਸ਼ੋਕ; ਜੀਵਨ ਬ੍ਰਿਤਾਂਤ 
ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ-ਪ੍ਰੇਮ ਸਿੰਘ ਹੇਤੀ (ਬਾਬਾ) 

ਡੁਗੂ : ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਰਾਜ ਵਿਚ 
ਕੁੱਡਾਪਾ ਨਾਂ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ, ਇਸੇ ਹੀ ਨਾਂ ਦੇ ਉਪ-ਮੰਡਲ ਅਤੇ ਤਅੱਲੁਕੇ 
ਦਾ ਸਦਰ-ਮੁਕਾਮ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਪੈਨਰ ਦਰਿਆ ਦੇ ਖੱਬੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ 
ਸਥਿਤ ਹੈ। ਵਪਾਰਕ ਪਖੋਂ ਇਹ ਇਕ ਗਹਿਮਾ-ਗਹਿਮੀ ਵਾਲਾ ਕੇਂਦਰ 
ਹੈ। ਇਥੋਂ ਨੀਲ ਅਤੇ ਕਪਾਹ ਭਾਰੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿਚ ਬਾਹਰ ਭੇਜੀ ਜਾਂਦੀ 
ਹੈ। ਖੱਡੀਆਂ ਉੱਤੇ ਕਪੜਾ ਵੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਈ ਮਹੀਨੇ 
ਵਿਚ ਇਥੇ ਨਰਪੁਰਸਵਾਮੀ ਰੱਥ-ਤਿਉਹਾਰ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਹੜਾ 
ਕੋਈ 10 ਦਿਨ ਚਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਨੇੜੇ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਇਸ 
ਤਿਉਹਾਰ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਲੰਡਨ ਮਿਸ਼ਨਰੀ 
ਸੋਸਾਇਟੀ ਦਾ ਵੀ ਟਿਕਾਣਾ ਹੈ। 

ਆਬਾਦੀ--32,468 (1991) 

14” 51" ਉ. ਵਿਥ.; 78" 14' ਪੂ. ਲੰਬ 

ਹ. ਪੁ.--ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ. 14 : 49 

ਜਮਲਾਰਜਨ : ਇਸ ਤੋਂ ਭਾਵ ਅਰਜੁਨ ਕਿਊ) ਬਿਰਛ ਦੇ 
ਜੋੜੇ ਯਿਮਲ) ਤੋਂ ਹੈ। ਭਾਗਵਤ ਵਿਚ ਕਥਾ ਹੈ ਕਿ ਕੁਬੇਰ ਦਾ ਪੱਤਰ 
ਨਲਕੂਵਰ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਭਾਈ ਮਣਿਗਰੀਵ ਕੈਲਾਸ਼ ਪਾਸ ਗੰਗਾ ਦੇ 
ਕਿਨਾਰੇ ਨਿਰਲੱਜ ਹੋਏ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਕੀੜਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇਸ 
ਤੇ ਨਾਰਦ ਨੇ ਸਰਾਪ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਬਿਰਛ ਹੋ ਕੇਂ ਮਾਤ ਲੋਕ ਵਿਚ 
ਰਹੋ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਅਰਜ਼ਨ (ਕਉ) ਬਿਰਛ ਬਣ ਕੇ ਬ੍ਰਜ ਭੁਮੀ 
ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਨੇ ਬਾਲ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਿਰਛਾਂ 
ਦੇ ਜੋੜੇ ਨੂੰ ਉੱਖਲੀ ਫਸਾ ਕੇ ਤੋੜਿਆ ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਭਾਈ ਸਰਾਪ ਤੋਂ 
ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਕੇ ਦੇਵ ਲੋਕ ਨੂੰ ਗਏ। 

ਹ. ਪੁ--ਮ. ਕੋ. : 508 

ਜਮਵਾਲ `: ਇਹ ਪੁਰਾਤਨ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਿੰਟਗੁਮਰੀ ਅਤੇ 
ਸਿਆਲਕੋਟ ਵਿਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੀ ਹਿੰਦੂ ਰਾਜਪੂਤਾਂ ਦੀ ਇਕ ਜਾਤੀ ਹੈ। 
ਇਥੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੁੱਢ ਬਾਰੇ ਦੇ ਵੇਰਵੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਰਾਸੀਆਂ 


ਜਮਾਂਦਰੂ-ਨਿਸ਼ਾਨ 


ਮੁਤਾਬਕ ਇਹ ਸੂਰਜਬੰਸੀ ਰਾਜਪੂਤਾਂ ਵਿਚੋਂ ਹਨ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਡੇਰੇ 
ਅਗਨੀਗਰ ਨੇ ਅਯੁੱਧਿਆ ਤੋਂ ਰਚਨਾ ਦੁਆਬ ਵਿਚ ਪਰਵਾਸ ਕੀਤਾ ਤੇ 
ਇਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਜੰਮੂ ਨੇ ਚੰਦਾ ਰਿਹਾਸ ਨਾਮੀ ਇਕ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਹਰਾ ਕੇ 
ਜੰਮੂ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ ਜਿਸ ਤੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਉ' ਜਮਵਾਲ ਪ੍ਰਚੱਲਤ 


ਹੋਇਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਿਲਹਨ ਮਿਨਹਾਸ ਨਾਮੀ ਇਕ ਮੁਖੀ ਨੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ 


ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਮਿਨਹਾਸ ਗੋਤ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਬਾਰੇ ਮਿਲਦੇ ਦੂਜੇ ਵੇਰਵੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਡੇਰਾ ਭਾਗਦੱਤ 
ਅਯੁੱਧਿਆ ਤੋਂ ਕਸ਼ਮੀਰ ਹੁੰਦਾ ਹੋਇਆ, ਮੌਜੂਦਾ ਮਾਨਕੋਟ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਤੇ 
_ ਆ ਵਸਿਆ। ਇਸ ਦੇ ਜਾਂਨਸ਼ੀਨ, ਜੰਮੂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਾਂ ਦੀ ਇਕ ਆਜ਼ਾਦ 
ਰਿਆਸਤ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ। ਇਸਦੀ ਚੌਥੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੇ ਜੋਗਰਾਜ ਨੇ 
ਲਗਭਗ 474 ਸੰਮਤ ਵਿਚ ਰਾਜ਼ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਸੇ ਤੋਂ ਦਿਓ ਖ਼ਾਨਦਾਨ 
ਸੁਰੂ ਹੋਇਆ। 

ਰਿ 
ਐਂਡ ਨੌ. ਵੇ. ਫ. ਰਿ 

ਜਮਾਂਦਰੁ-ਨਿਸ਼ਾਨ : ਚਮੜੀ ਉਪਰ ਇਕ ਸੀਮਿਤ ਘੇਰੇ 

ਵਾਲਾ ਨਵਾਂ ਵਾਧਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਮੂਲ ਜਮਾਂਦਰੂ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ 
ਵਿਗਿਆਨਕ ਨਾਂ ਨੀਵਸ ਹੈ। ਇਹ ਜਨਮ ਸਮੇਂ ਹੀ ਜਾਂ ਬਾਅਦ ਵਿਚ 
ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਚਿਹਰੇ ਉਪਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਮਾਂਦਰੂ 
ਨਿਸ਼ਾਨ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤੰਤੂਆੰ ਜਾਂ ਤੰਤੂ ਮਿਸ਼ਰਨਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਆਮ 
ਤੌਰ ਤੇ ਮਿਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਵਾਸਕੁਲਰ ਤੰਤੂ ਅਤੇ ਪਿਰਮੈਂਟਡ 
ਨੀਵੀਂ (ਮੈਹਕਾ) ਹੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। 

ਰਗਦਾਰ ਜਮਾਂਦਰੂ ਨਿਸਾਨ ਜੋ ਛੋਟੀਆਂ ਖੂਨ-ਨਾੜੀਆਂ ਜਾਂ ਲਿੰਫ 
ਨਾੜੀਆਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਹੋਣ ਨਾਲ ਧੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪੱਧਰੇ ਅਤੇ ਲਾਲ 
ਰੰਗ ਦੀ ਪੁਰਤਗਾਲੀ ਸ਼ਰਾਬ ਦੇ ਰੰਗ ਵਾਲੇ ਵੀ ਹੋ-ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਹ 
ਅਕਸਰ ਚਿਹਰੇ ਤੇ ਹੀ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਜਿਥੋਂ ਇਹ ਵਿਚਕਾਰਲੀ 
ਜਗ੍ਹਾ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਇਹ ਕਿਸੇ ਸਿਰੇ ਜਾਂ ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੱਧੇ 
ਹਿੱਸੇ ਤੱਕ ਵੀ ਫੈਲ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਚਿਹਰੇ ਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ 
ਮਨਿੰਨਜ਼ ਦੇ ਰਗਦਾਰ ਨੀਵੀਂ ਨਾਲ ਜਾਂ ਇੰਟਰਾਕਰੇਨੀਅਲ ਨਾਲ ਜੁੜੇ 
ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੇ ਲਹੂ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਦਬਾਉ ਨਾਲ ਕੜਵਲਾਂ`ਜਾਂ ਅਧਰੰਗ 
ਆਦਿ ਹਾਲਤਾਂ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਕਿਸੇ ਸਿਰੇ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੇਣ ਵਾਲੇ 
ਜਮਾਂਦਰੂ-ਨਿਸ਼ਾਨ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਹੇਠਲੇ ਸਿਰੇ ਤੇ ਜਮਾਂਦਰੂ-ਨਿਸ਼ਾਨ, 
ਸਿਰੇ ਦੇ ਵਡੇ ਹੋਣ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਅਸਰ ਰਹਿਤ 
ਲਤ ਨਾਲੋਂ ਵੱਡੀ ਅਤੇ ਲੰਬੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 

ਕਈ ਹੇਰ ਰਗਦਾਰ ਜਮਾਂਦਰੂ ਨਿਸ਼ਾਨ ਚਮੜੀ ਦੀ ਸੜ੍ਹਾ ਤੋਂ 
ਉਪਰ ਉੱਭਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਵਧਣ ਦਾ 
ਝਕਾਉ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਇਕ ਦਮ ਹੀ ਇਹ ਆਕਾਰ ਵਿਚ ਛੋਟੇ 
ਹੋ ਕੇ ਮਿਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ 
ਅਤੇ ਇਹ ਕਾਫ਼ੀ ਵੱਡੇ ਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਨਾਸੂਰ ਬਣ ਜਾਂਦੇ 
ਹਨ ਅਤੇ ਕਈ ਤੜ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਗੁੰਝਲਾਂ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। 


ਜੇੜਕ ਤੰਤੂ ਦੇ ਬਣੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਸ਼ਾਇਦ ਸ਼ਕਲ ਵੀ ਵਿਗਾੜ, 


ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜਮਾਂਦਰੂ-ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਦੇ ਲਟਕਦੇ ਹੋਏ ਵਾਧੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਸਰ 


ਹੇਠ ਆਏ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਭੱਦੇ ਵਾਧੈ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਕਈ 


ਜਮਾਦਰੂ-ਨੁਕਸਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। 

ਹ_ਪ-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 3: 708 
(ਭਾਰਤ) ਦੇ ਮੇਰਠ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਸਾਬਕਾ ਸਰਹੌਣਾ ਪਰਗਣੇ ਦੇ ਏਟਟਰੀ 
ਜਾ ਇਕਰੀ ਪਿੰਡ ਦੇ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਨਾਮੀ ਇਕ ਗਰੀਬ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ 
ਲੜਕਾ ਸੀ। ਇਹ ਸੰਨ 1810(1807ਮ. ਕੋ) ਵਿਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ 
ਵਿੰਘ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਵਿਚ.ਧੈਕਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪਲਟਣ ਵਿਚ ਪੰਜ ਰੁਪਏ ਮਹੀਨਾ 


246 


ਤੇ ਸਿਪਾਹੀ ਭਰਤੀ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ ਸੁਰੀਲੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਕੇ 
ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਡੀਲ ਡੌਲ ਦੇਖ ਕੇ ਮਰਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਿਹਾ 
ਕਿ ਕਿਹਾ ਚੰਗਾ ਹੁੰਦਾ ਜੇਕਰ ਇਹ ਜਵਾਨ ਸਿੰਘ ਹੁੰਦਾ ਇਸ ਉਪਰੰਤ 
ਇਹ ਸਿੰਘ ਸਜ ਕੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲੇ ਤੋਂ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਸਿੰਘ ਬਣ ਗਿਆ। ਇਸ 
ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਦਾ ਪਾਤਰ ਬਣ ਗਿਆ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਜੇ 
ਦੀ ਡਿਉਢੀ ਦਾ ਜਮਾਂਦਾਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੇ ਘਰ 
ਦਾ ਸਾਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵੀ ਇਸ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ 
ਤਰੱਕੀ ਕਰਦਾ ਕਰਦਾ ਇਹ 1833 ਵਿਚ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਲਈ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦਾ 
ਗਵਰਨਰ ਵੀ ਰਿਹਾ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਰਾਮਲਾਲ 
ਨੂੰ ਸਿੰਘ ਸਜਾ ਕੇ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਭਤੀਜੇ ਤੇਜੂ ਨੂੰ ਤੇਜ ਸਿੰਘ ਬਣਾ 
ਲਿਆ ਸੀ। ਸੰਨ 1844ਵਿਚ ਇਸ ਦਾ ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋਇਆਂ। 

ਹ. ਪੁ.-ਤਵਾ. ਗੁ. ਖਾ. 2 : 326; 346, 377 ਮ. ਕੋ.; ਸਿ. ਸ਼ਾ ਵੈ. ਪਾਕਿ : 
53 

ਜ਼ਮਾਨ ਸ਼ਾਹ : ਇਹ ਗ਼ਜ਼ਨੀ ਅਤੇ ਕਾਬਲ ਚਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ 
ਸੀ ਜਿਹੜਾ ਅਹਿਮਦਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਦਾ ਪੇਤਾ ਅਤੇ ਤੈਮੂਰ ਸ਼ਾਹ ਦਾ 
ਪੰਜਵਾਂ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜੱਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ਸਮਝਦਾ 
ਸੀ। ਸੰਨ 1793ਵਿਚ ਕਾਬਲ ਦੇ ਸਿੰਘਾਸਨ ਤੇ ਬੈਠਦੇ ਹੀ ਇਹ ਪੰਜਾਬ 
ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਕਰਨ ਲੱਗਾ ਪਰ ਅਸਲ ਵਿਚ 
ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਬਾਰੇ ਅਣਜਾਣ ਸੀ। 

27ਨਵੰਬਰ, 1798ਈ. ਵਿਚ ਜ਼ਮਾਨ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਚੌਥੀ ਵਾਰ ਪੰਜਾਬ 
ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਵਾਰ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ 
ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਕਾਫ਼ੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਜ਼ਮਾਨ ਸ਼ਾਹ 
ਦਾ ਡਟ ਕੇ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕੀਤਾ। ਅੰਤ ਜ਼ਮਾਨ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਅੱਗੇ 
ਹਥਿਆਰ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਸੰਧੀ ਕਰ ਲਈ। ਸੰਧੀ ਕਰਨ 
ਦੇ ਭਰਾ ਮਹਿਮੂਦ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਦੁਬਾਰਾ ਫਿਰ ਬਗ਼ਾਵਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। 
ਇਸ ਸਮੇਂ ਜਿਹਲਮ ਦਰਿਆ ਵਿਚ ਹੜ੍ਹ ਆਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਦਰਿਆ 
ਵਿਚ ਖੁੱਭ ਗਈਆਂ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਉਸ ਦੇ ਅਰਜ਼ 
ਕਰਨ ਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ 15ਤੋਪਾਂ ਦਰਿਆ ਵਿਚੋਂ ਕਢਵਾਂ 
ਕੇ ਕਾਬਲ ਭੇਜ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਇਸ ਉਪਕਾਰ ਦੇ ਬਦਲੇ ਜ਼ਮਾਨ ਸ਼ਾਹ ਨੇ 
ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਤੇ ਰਾਜ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। 
ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਤੇ ਜ਼ਮਾਨ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਮਿੱਤਰਤਾ 
ਤੋਂ ਭੈਅ ਆਉਣ ਲੱਗਾ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਯੂਸਫ਼ ਅਲੀ ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜਾ 
ਪਰ ਯੂਸਫ਼ ਅਲੀ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਹੀ ਜ਼ਮਾਨ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ 
ਕਾਬਲ ਦੇ ਸਿੰਘਾਸਨ ਤੋਂ ਉਤਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਨੇ ਸੱਤ ਸਾਲ 
ਰਾਜ ਕੀਤਾ। 

ਸੰਨ 1800 ਵਿਚ ਇਸਦੇ ਭਰਾ ਮਹਿਮੂਦ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਇਸ ਦੀਆਂ 

ਰੀਤ ਨੀ 
ਤੋਂ ਕੋਹਿਨੂਰ ਹੀਰਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਾ ਕਰ ਸਕਿਆ ਜੋ ਕਿ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਉਸ 
ਨੇ ਆਪਣੇ ਦੂਜੇ ਭਰਾ ਸ਼ਾਹ ਸ਼ੁਜਾ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। 
ਕੰਪਨੀ ਦਾ ਪੈਨਸ਼ਨੀਆ ਬਣ ਗਿਆ। 

ਹ. ਪੁ.-ਮ. ਕੋ. 508;ਰ. ਸਿੰ. ਮ. ਆ. ਪੰ.-ਖੁਸ਼ਵੰਤ ਸਿੰਘ __ 

ਜ਼ਮਾਨਤ : ਜ਼ਮਾਨਤ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ 


_ ਉਹ ਜਿੰਮੇਵਾਰੀ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵੱਲੋਂ ਲਈ 


ਗਈ ਹੋਵੇ ਤੇ ਭਾਵੇਂ ਦੂਜੇ ਆਦਮੀ ਨੇ ਕਿਸੇ ਵੱਲੋਂ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ 
ਦਿੱਤੀ ਹੋਵੇ। ਸੇ ਕੁਝ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਦੋਸ਼ੀ ਨੂੰ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ 
ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਨਿਜੀ ਜ਼ਮਾਨਤ ਤੇ ਅਤੇ ਜਾਂ ਫਿਰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਿਅਕਤੀ 


249 


ਵਲੋਂ ਦਿੱਤੀ ਜ਼ਮਾਨਤ ਤੇ ਛਡਿਆ ਜਾਂ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਆਦਮੀ 
ਕਿਸੇ ਦੋਸ਼ ਦਾ ਅਪਰਾਧੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਪੁਲਿਸ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰੀ ਜਾਂ 
ਅਦਾਲਤ ਜ਼ਮਾਨਤ ਲੈ ਕੇ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਣ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਛੱਡ ਦਿੰਦੀ 
ਹੈ। 


ਜ਼ਮਾਨਤ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਸ਼ਰਤਾਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ 
ਜ਼ਮਾਨਤ ਤੇ ਛਡਿਆ ਗਿਆ ਵਿਅਕਤੀ ਹਰ ਪੇਸ਼ੀ ਤੇ ਅਦਾਲਤ ਵਿਚ 
ਹਾਜ਼ਰ ਹੁੰਦਾ ਰਹੇਗਾ। ਜੇਕਰ ਉਹ ਕਿਸੇ ਪੇਸ਼ੀ ਤੇ ਅਦਾਲਤ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ 
ਪੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਜ਼ਮਾਨਤ ਜ਼ਬਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਭਾਵ 
ਦੋਸ਼ੀ ਨੂੰ ਜੇਲ੍ਹ ਭੇਜ ਦੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਜਿੰਨੀ ਰਕਮ ਦੀ ਜ਼ਮਾਨਤ ਦਿੱਤੀ 
ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਉਸ ਦੀ ਫਸੂਲੀ ਲਈ ਕਾਰਵਾਈ ਆਰੰਭ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ 


ਹੈ। ਜ਼ਮਾਨਤ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਜ਼ਮਾਨਤੀ ਦੀ(ਜਾਇਦਾਦ ਦੀ ਲਈ ਜਾਂਦੀ 


ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਵੇਰਵਾ `ਜ਼ਮਾਨਤਨਾਮੇ ਵਿਚ ਦਰਜ' ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
_ਜ਼ਮਾਨਤਨਾਮੇ ਵਿਚ ਦਰਜ ਸੰਪਤੀ ਦੀ ਕੀਮਤ ਵੀ ਵਿਖਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 


ਜਮਾਨਤਨਮੇ ਨੂੰ ਦੋ -ਗਵਾਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਤਸਦੀਕ ਕਰਨਾ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ 


ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦੋਹਾਂ ਗਵਾਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਗਵਾਂਹ ਪਿੰਡ ਦਾ ਨੰਬੜਦਾਰ ਜਾਂ 
ਫਿਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਸੂਰਤ ਵਿਚ ਨਗਰਪਾਲਿਕਾ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ' 
ਹੈ ਜੋ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਤਸਦੀਕ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜ਼ਮਾਨਤੀ ਕੋਲ ਜ਼ਮਾਨਤਨਾਮੇ 
ਵਿਚ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਜਾਇਦਾਦ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ 
ਜ਼ਮਾਨਤਨਾਮੇ ਦੇ ਨਾਲ ਇਕ- ਬਿਆਨ ਹਲਫ਼ੀਆ ਜ਼ਮਾਨਤੀ ਤੋਂ _ਵੀ 
ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਜ਼ਮਾਨਤਨਾਮੇ ਵਿਚ ਦਰਜ ਸੰਪਤੀ ਦਾ ਮਾਲਕ 
ਹੈ ਅਤੇ ਮੁਕੱਦਮਾ ਮੁੱਕਣ ਤੱਕ ਉਹ ਜ਼ਮਾਨਤ ਵਿਚ ਦਰਜ ਜਾਇਦਾਦ 
ਨੂੰ ਖੁਰਦ-ਬੁਰਦ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ। 


ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈਂ ਕਿ ਦੋਸ਼ੀ ਜਾਂ ਜਿਸ ਆਦਮੀ ਦੀ ਉਸ ਨੇ ਜ਼ਮਾਨਤ 
ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਉਹ ਅਦਾਲਤ ਵਿਚ ਹਾਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ ਤਾਂ ਉਹ ਦੋਸ਼ੀ 
ਲਈ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈਂ ਤੇ ਜੇਕਰ ਦੋਸ਼ੀ ਨਵੀਂ ਜ਼ਮਾਨਤ ਦੇਣ ਤੋਂ ਅਸਮਰੱਥਾ 
_ ਜ਼ਾਹਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਜੇਲ੍ਹ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰ 


___ ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਜ਼ਾਂਬਤਾ ਫ਼ੌਜਦਾਰੀ 1973ਦੀ ਧਾਰਾ 438ਅਨੁਸਾਰ 


ਜ਼ਮਾਨਤ ਤੇ ਛੱਡਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦੇ ਸਕਦੀਆਂ -ਹਨ। ਇਸ ਧਾਂਰਾਂ ਦੀ 
ਵਰਤੋਂ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਉਦੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ 
ਇਹ ਡਰ ਜਾਂ ਭੈਅ ਹੋਵੇ ਕਿ ਪੁਲਿਸ ਉਸ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰਨ ਪਿੱਛੋਂ 
ਮਾਰ ਕੁਟ ਕਰੇਗੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਮਾਨਤ ਵਾਸਤੇ ਇਹ ਵੀ ਸ਼ਰਤ 
ਹੈ ਕਿ ਅਪਰਾਧ ਨਾ ਕਾਬਲੇ ਜ਼ਮਾਨਤ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਆਮ ਤੌਰ 
ਤੇ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀ ਦਿੱਤੇ ਜ਼ਮਾਨਤ ਤੇ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆ 
ਸ਼ਰਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਛੱਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ :-- 
ਕਰਨਾ ਚਾਹੇ ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਪੁਲਿਸ ਕੋਲ ਪੇਸ਼ ਹੋਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਪਰ 
ਤੀ ਿਿਿ 
| 

2. ਦੋਸ਼ੀ ਸਿੱਧੇ ਜਾਂ ਅਸਿੱਧੇ ਢੰਗ ਲਾਲ`ਕਿਜੇ ਅਜਿਹੇ ਵਿਅਕਤੀ 
ਦੇ ਕਾਰਜ_ਵਿਜ਼ ਕਿਸੇ' ਕਿਸਮ ਦੀ ਰੁਕਾਵਟ ਨਹੀਂ ਬਣੌਗਾ ਜਾਂ ਦਖ਼ਲ 
ਨਹੀਂ ਦੇਵੇਗਾ ਜੋ ਮੁਕੱਦਮੇ ਸਬੰਧੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ 
ਜਾਣਕਾਰੀ ਪੁਲਿਸ ਜਾਂ ਅਦਾਲਤ ਨੂੰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। _ 
ਰ 3. ਦੋਸ਼ੀ ਅਦਾਲਤ ਦੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਦੇਸ਼ ਛੱਡ ਕੇ ਬਾਹਰ 
ਨਹੀਂ ਜਾਵੇਗਾ। _ 


ਰ ਜਮਾਰੀ 
ਕੁਝ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਉਪਬੰਧ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਜੇਕਰ ਅਦਾਲਤ ਵਿਚ ਪਈ 
ਰਕਮ, ਜਿਸ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿਚ ਅਦਾਲਤ ਵਿਚ ਅਜੇ ਮੁਕੱਦਮਾ ਜ਼ਲਦਾ 
ਹੈ ਤੇ ਇਕ ਧਿਰ ਨੂੰ ਉਹ ਰਕਮ ਦੇਣੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਅਦਾਲਤ 
ਜ਼ਮਾਨਤ ਲੈ ਕੇ ਉਹ ਰਕਮ ਦੇਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ 
ਮੰਤਵ ਇਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਹੋਰ ਕੋਈ ਦਾਅਵੇਦਾਰ ਇਸ ਰਕਮ 
ਨੂੰ ਜਾਂ ਜਾਇਦਾਦ ਨੂੰ ਕਲੇਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਫਿਰ ਜ਼ਮਾਨਤੀ ਅਤੇ ਉਸ 
ਆਦਮੀ ਨੂੰ, ਜ਼ਿਸ ਨੂੰ ਰਕਮ ਜਾਂ ਜਾਇਦਾਦ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਵਾਪਸ 
ਅਦਾਲਤ ਵਿਚ ਜਮ੍ਹਾਂ ਕਰਾਉਣ ਲਈ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ 
ਉਹ ਰਕਮ ਜਾਂ ਜਾਇਦਾਦ ਨੂੰ ਕਲੇਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕੇ। 

ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਜੇ ਦੀਵਾਨੀ ਅਦਾਲਤ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ 
ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੁਕਮ ਬੰਦੀ ਕਰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਜ਼ਮਾਨਤ ਦੇਣ 
ਲਈ ਕਿਹਾ ਜਾਂ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੇ ਅਦਾਲਤ 
ਵਿਚ ਮੁਕੱਦਮਾ ਕੀਤਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਦਾਅਵੇ ਦੇ ਨਾਲ ਇਕ ਬਿਨੈ ਪੱਤਰ 
ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਮਲਕੀਅਤੀ ਜਾਇਦਾਦ ਤੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਬੇਦਖ਼ਲ 
ਨਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਅਦਾਲਤ ਉਸ ਨੂੰ ਜ਼ਮਾਨਤ-ਬੰਦੀ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦੇ 
ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਉਸ ਦਾ ਮੁਕੱਦਮਾ ਖਾਰਜ ਹੋ ਗਿਆ ਤਾਂ ਝਗੜੇ 
ਰਕਮ ਦੂਜੀ ਧਿਰ ਨੂੰ ਦੇਣੀ ਪਵੇਗੀ ਜਿਸ ਦਾ ਹੱਕ ਉਸ ਜਾਇਦਾਦ ਤੇ 
ਬਣਦਾ ਹੈਂ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਅਦਾਲਤ ਨਕਦ ਰਕਮ ਦੀ ਜ਼ਮਾਨਤ ਵੀ ਮੰਗ 
ਲੈਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਕਈ ਵਾਰੀ ਬੈਂਕ ਗਰੰਟੀ ਵੀ ਲਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 
ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਬਣਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ 
ਜ਼ਮਾਨਤ ਦੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਜ਼ਮਾਨਤ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨ।-ਇਸ 
ਵਾਸਤੇ ਜ਼ਮਾਨਤੀ ਤੇ ਦੂਜੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੇ ਵੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਜਮਾਨਤ ਕੀਤੀ 
ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਕੱਲੇ ਤੌਰ ਤੇ ਅਤੇ ਸਾਂਝੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵੀ ਜ਼ਮਾਨਤ-ਨਾਮੇ ਦੀ 
ਪਾਲਣਾ ਕਰਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 

ਜ਼ਮਾਨੀਆ : ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਰਾਜ ਭਾਰਤ) ਦੇ ਗਾਜ਼ੀਪੁਰ 
ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਪੂਰਬੀ ਰੇਲਵੇ ਦੇ ਜ਼ਮਾਨੀਆ ਸਟੇਸ਼ਨ ਤੋਂ 
ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵਿਚ 31ਕਿ. ਮੀ. ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ 
ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 1560 ਈ. ਵਿਚ -ਅਲੀਕੁਲੀ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਉਸੇ 
ਦੇ ਖ਼ਿਤਾਬ ਖ਼ਾਨ ਜ਼ਮਾਨ ਦੇ ਉੱਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਇਹ ਨਾਂ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। 
ਸਾੜ ਫੂਕ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਇਹ ਕਾਫ਼ੀ ਸਾਲ ਉਜੜਿਆ ਹੀ ਰਿਹਾ। ਸ਼ਹਿਰ 
ਦੇ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵਿਚ ਥੇਹਾਂ ਵਿਚੋਂ 6 ਮੀ. ਉੱਚਾ ਥੰਮ੍ਹ ਵੀ ਵੇਖਣ ਨੂੰ 
ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਉਪਰ ਕੁਝ ਵੀ ਉਕਰਿਆ ਹੋਇਆ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ 
ਜਿਸ ਤੋਂ ਸ਼ਹਿਰ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮਿਲ ਸਕੇ। 
ਇਥੇ ਖੰਡ ਤੇ ਚੌਲਾਂ ਦਾ ਵਪਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 

ਆਬਾਦੀ-21,803 (1991) 

255 23" ਉ. ਵਿਥ.; 83”34' ਪੂ. ਲੰਬ. 

ਹ. ਪੁ. -ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ 24 : 428 

ਜਮਾਂਰੀ : ਇਹ ਪਠਾਣਾਂ ਦੀ ਇਕ ਜਾਤੀ ਹੈ। ਇਹ ਜ਼ਿਆਦਾ 
ਕਰਕੇ ਬਲੋਚਿਸਤਾਨ (ਪਾਕਿ) ਵਿਚ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਮੀਆਨੀ ਵਿਚੋਂ 
ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਲੋਕ ਜਾਫਿਰ ਅਤੇ ਲੂੰਨੀ ਪਠਾਣਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹਨ। 
ਮਿਜਰੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਕ ਉਪ ਜਾਤੀ ਹੈ। ਇਹ ਲੋਕ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਸੁਲੇਖ਼ਨ 


ਜਮਾਲਘੋਟਾ 


ਪਰਬਤ ਦੀ ਚੋਟੀ ਤਲ ਕੇ ਇਸ ਲੜੀ ਦੀਆਂ ਬਾਹਰਲੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ 
ਦੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਦੇ ਖੇਤਰ-ਵਿਚ ਵਸੇ ਹੋਏ ਹਨ। 
ਰ੍ ਹ. ਪੁ.-ਏ. ਗ. ਟ੍ਰਾ. ਕਾ. 
`_ਜਮਾਲਪੀਟਾ : ਵਹ ਹੀ ਰਲ ਜਿਤੇ 
ਆਕਾਰ ਦਾ ਇਕ ਸਦਾਬਹਾਰ ਰੁੱਖ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਬਨਸਪਤੀ ਵਿਗਿਆਨਕ 
ਨਾਂ ਕਰੋਟੋਨ ਟਿਗਲੀਅਮ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਚ ਕਰੋਟੋਨ ਕਹਿੰਦੇ 
_ਹਨ। ਇਸ ਰੁੱਖ ਦੀਆਂ ਨਵੀਆ ਸ਼ਾਖ਼ਾਵਾਂ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਲੂੰਦਾਰ 
ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਪੱਤੇ ਲੰਬੂਤਰੇ, ਤਿੱਖੇ ਸਿਰੇ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਡੰਡੀਦਾਰ 
ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਦਾ ਰੰਗ ਹਰਾ, ਤਾਂਬੇ ਅਤੇ ਸੰਤਰੀ ਰੰਗਾ 
ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਫੁੱਲ ਗੱਛਿਆਂ ਵਿਚ ਲਗਦੇ ਹਨ ਜੋ 5 ਤੋਂ 75 ਸੈਂ. 
ਮੀ. ਤੱਕ ਲੰਬੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਕੈਪਸਿਊਲ 2.5ਸੈਂ. ਮੀ. ਲੰਬੇ, 
ਚਿੱਟੇ ਅਤੇ ਅੰਡਾਕਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। 
__` ਇਹ ਰੁੱਖ ਆਸਾਮ, ਬੰਗਾਲ ਅਤੇ ਘਾਟਾਂ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਬਾਰਸ਼ 
ਵਾਲੇ ਜੰਗਲਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪਠਾਰ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਹਿੱਸੇ ਤੱਕ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ 
ਤੇ ਉਗਿਆ ਜਾਂ ਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। 

ਇਸ ਰੁੱਖ ਦੇ ਸਾਰੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਹੀ ਅਸ਼ਧੀਜਨਕ ਗੁਣ ਹੁੰਢੇ 


ਹਨ ਪਰੰਤੂ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਇਸ ਦੇ ਬੀਜ ਹੀ ਇਸ ਮੰਤਵ ਲਈ ਵਰਤੇ 


ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਾਰੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਹੀ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ ਜੁਲਾਬ ਲਿਆਉਣ 
ਵਾਲੇ ਗੁਣ ਹਨ। ਇਸ ਦੀ ਲੱਕੜੀ ਜਿਸ ਦਾ ਡਾਕਟਰੀ ਨਾਂ ਲਿਗਨਮ 
ਧੈਵੀਨੀ ਹੈ, ਵਿਚ ਪਿਸ਼ਾਬ, ਉਲਟੀ ਅਤੇ ਪਸੀਨਾ ਲਿਆਉਣ ਵਾਲੇ ਗੁਣ 
ਹਨ। ਇਸ ਦੀ ਬਾਰੀਕ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਜੜ੍ਹ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ ਜੁਲਾਬ 
ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਜਲੋਧਰ ਅਤੇ 
ਗਰਭਪਾਤ ਵਿਚ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 

ਇਸ ਦੇ ਬੀਜ ਅਤੇ ਬੀਜਾਂ ਤੋਂ ਕੱਢੇ ਤੇਲ ਵਿਚ ਵੀ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ 
ਜੁਲਾਬ ਲਿਆਉਣ ਵਾਲੇ ਗੁਣ ਹਨ। ਇਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ 10 ਤੋਂ 20 ਬੀਜ 


ਵੀ ਇਕ ਘੋੜੇ ਦੀ ਮੰਤ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਬੀਜ 


ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਤੌਰ ਤੇ ਇਸ ਦੇ ਛਿਲਕੇ ਅਤੇ ਭਰੂਣ ਨੂੰ ਹਟਾਕੇ 
ਅਤੇ ਦੇ .ਜਾ ਤਿੰਨ ਵਾਰੀ ਬੀਜ ਦੇ ਬਾਕੀ ਬਚੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਵਿਚ 
ਤੇਬਾਲਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੀਤੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ! ਇਕ ਵਕਤ ਇਕ ਜਾਂ 
ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੋ ਬੀਜ ਜੋ ਦੇ ਗਰੇਨ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਾ ਹੋਣ, ਸ਼ਹਿਦ ਨਾਲ 
1। ਬਹੁਤ ਥੋੜ੍ਹੀ ਮਾਤਰਾ ਅਦਰਕ ਦੇ ਕਾੜੇ ਨਾਲ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਖੰਘ ਦੇ 
ਦਲਾਜ ਲਈ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਭੁਜ ਰਹੇ ਬੀਜਾਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲਿਆ ਹੋਇਆ 
[ਆ ਦਮੇ ਦੇ ਫਿਟ ਹਟਾਉਣ ਲਈ ਸਿਫ਼ਾਰਿਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ 
? ਬੀਜ ਸ਼ਹਿਦ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਬਣਾਈ ਗਈ ਪੁਲਟਿਸ 
'ਠੋਰ ਕੰਛਾਰੀ ਜਾਂ ਗਿਲਟੀ ਉਪਰ ਲਗਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ____ 


ਜਮਾਲਘੋਟਾ ਦੇ ਬੀਜਾਂ ਤੋਂ ਕੱਢੇ ਤੇਲ ਵਿਚ ਵੀ ਬਹੁਤ ਔਸ਼ਧੀਜਨਕ 


[ਣ ਹਨ। ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਆਮ ਕਰਕੇ ਮਰੇੜਾਂ ਵਾਲੇ ਹੈਂਜ਼ੇ, ਸਖ਼ਤ 
ਬਜ਼ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਥੇ ਹੇਰ ਦਵਾਈਆਂ 
[ਸਰਦਾਇਕ ਸਿੱਧ ਨਾ ਹੋਈਆਂ ਹੋਣ। ਇਸ ਤੇਲ ਦੀ ਵਰਤੇ ਬੜੀ 
ਵਧਾਨੀ ਨਾਫ਼=ਕਰਨੀ ਲੋੜੀਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੇਲ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸਾਧਾਰਣ 
ਰ ਤੇ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਤੇਲ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਖੰਡ ਦੀ ਇਕ 
ਟਕੀ ਵਿਚ ਇਕ ਜਾਂ ਦੋ ਤੁਪਕੇ ਪਾ ਕੇ ਖਾਧਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਇਸਦੇ 
ੜੇ ਅਸਰ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਣ ਤਾਂ ਨਿੰਬੂ ਦਾ ਰਸ ਪੀਣ ਨਾਲ ਆਰਾਮ 
ਲ ਸਕਦਾ ਹੈ। 


250 


ਬਾਹਰੀ ਤੌਰ ਤੇ ਤੇਲ-ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਇਕ ਉਤੇਜਕ ਵਜੋਂ ਕੀਤੀ 
ਜਾਂਦੀ ਹੈ।। ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦਮਾ, ਖੰਘ, ਅਧਰੰਗ, ਗਠੀਆ, ਜੋੜਾਂ ਦਾ 
ਪੁਰਾਣਾ ਦਰਦ, ਨਾੜੀ ਦਰਦ, ਗਿਲਟੀਆਂ ਆਦਿ ਰੋਗਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਕੀਤੀ 
ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਲੇਪ ਇਕ ਹਿੱਸਾ ਕਰੋਟੋਨ ਤੇਲ, ਸੱਤ ਜਾਂ ਦੱਸ ਹਿੱਸੇ 
ਸਰ੍ਹੋਂ, ਗਿਰੀ, ਜੈਤੂਨ, ਮਿੱਠਾ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਤੇਲ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਤਿਆਰ 
ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਾਲਾਂ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਵੀ ਇਹ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ, 
ਇਸ ਲਈ ਇਕ ਹਿੱਸਾ ਕਰੇਟੋਨ ਤੇਲ ਅਤੇ ਜੈੜੂਨ ਤੇਲ ਦੇ 99 ਹਿੱਸੇ 
ਮਿਲਾ ਕੇ ਵਾਲਾਂ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਤੇਲ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 

ਹ. ਪੁ-ਸੈ. ਪ. ਇੰ. ਪਾ: 96 
__ਜਮਾਲਪੁਰ (ਬੰ. ਦੇਸ਼) : ਬਕ ਦਜ ਦਮਨ ਮੰ 
ਨਾਂ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਇਹ ਇਕ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਬ੍ਰਹਮਪੁੱਤਰ ਦੇ ਪੱਛਮੀ 
ਕੰਢੇ ਉਪਰ ਵੱਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਸੜਕ ਅਤੇ ਰੇਲ ਰਾਹੀਂ 
ਨਾਸੀਰਾਬਾਦ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ। ਸੰਨ 1869 ਵਿਚ ਇਥੇ ਮਿਉਂਸਪਲ 
ਕਮੋਟੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਗਦਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ 
ਇਕ ਫ਼ੌਜੀ ਅੱਡਾ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇਥੇ ਸਰਕਾਰੀ ਇਮਾਰਤਾਂ ਕਾਫ਼ੀ ਹਨ। 
ਇਥੋਂ ਦੀ ਉਪ-ਜੇਲ੍ਹ ਜਿਹੜੀ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਅਸਲਾਖਾਨਾ ਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਪੁਰਾਤਨ 
ਕਾਲ ਦੀ ਨਿਗਰ ਰਾਜਗੀਰੀ ਦਾ ਵਧੀਆ ਨਮੂਨਾ ਹੈ। 

24556 ਉ. ਵਿਥ.; 89”56' ਪੂ. ਲੰਬ. 

ਹ. ਪੁ. - ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ. 14:43 

ਜਮਾਲਪੁਰ (ਭਾ) : ਭਾਰਤ ਦੇ ਬਿਹਾਰ ਰਾਜ ਦੇ ਮੁੰਘੇਰ 
ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਇਹ ਇਕ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤੀ ਰੇਲਵੇ ਦੀ 
ਲੂਪ ਲਾਈਨ ਉੱਤੇ, ਕਲਕੱਤੇ ਤੋਂ “70ਕਿ. ਮੀ. (290ਮੀਲ) ਦੇ ਫਾਸਲੇ 
ਤੇ ਵਾਕਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤੀ ਰੇਲਵੇ ਲੋਕੋਮੋਟਿਵ (ਰੇਲ-ਇੰ ਇੰਜਣ) 
ਵਿਭਾਗ ਦਾ ਸਦਰ ਮੁਕਾਮ ਹੈ ਅਤੇ ਇਥੇ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀਆਂ 
ਵਰਕਸ਼ਾਪਾਂ ਹਨ। ਇਥੇ ਰੇਲ ਇੰਜਣ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹਰੇਕ 
ਕਿਸਮ ਦੀ ਰੇਲਵੇ ਸਾਮੱਗਰੀ ਕੁਟੀਣਯੋਗ ਲੋਹੇ, ਢਲਾਈ ਦੇ ਲੋਹੇ ਅਤੇ 
ਫੌਲਾਦ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਸਥਿਤੀ 
ਖੜਗਪੁਰ ਪਹਾੜੀ ਦੀ ਤਲਹੱਟੀ ਵਿਚ ਹੋਣ ਕਾਰਨ, ਇਥੋਂ ਦਾ ਕੁਦਰਤੀ 


ਦ੍ਰਿਸ਼ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦਿਲਟੁੰਬਵਾਂ ਹੈ। ਇਥੋਂ ਰੇਲਵੇ ਦੀ ਇਕ ਸ਼ਾਖਾ ਮੁੰਘੇਰ 


ਤੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਮੁੱਖ ਨਗਰ ਹੈ। ਰੇਲਵੇ ਦਾ ਇਕ 
ਉੱਚ-ਵਿਦਿਆਲਾ ਵੀ ਇਥੇ ਹੈ। ਸੰਨ 1862 ਵਿਚ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ 
ਰੇਲਵੇ ਬਸਤੀ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਸੰਨ 1883 ਵਿਚ ਇਥੇ 
ਮਿਉਂਸਪਲ ਕਮੇਟੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਥੇ ਲੋਹੇ ਅਤੇ ਫੌਲਾਦ 
ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਦੋ ਕਾਲਜ ਹਨ। 
`ਆਬਾਦੀ-86,112 (1991) 
25519" ਉ. ਵਿਥ.; 86”30' ਪੂ. ਲੰਬ. 
ਹ. ਪੁ. -ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ. 14:43; ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 4: 388 
_ਜਮਾਲਾਬਾਦ : ਇਹ ਇਕ ਖੜੀ ਢਾਲ ਵਾਲੀ ਚਟਾਨ ਹੈ 
ਜਿਹੜੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਰਨਾਟਕ ਰਾਜ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਕਨਾਰਾ ਨਾਂ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ 
ਵਿਚ ਕੁਦਰ ਮੁੱਖ ਦੇ ਇਕ ਪਰਬਤੀ ਵਧਾਉ ਦੇ ਸਿਰੇ ਉੱਤੇ 545 ਮੀ. 
(1,790ਫੁੱਟ) ਉੱਚੀ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੰਨ 1784 ਵਿਚ ਸਲਤਾਨ ਟੀਪੂ 
ਨੇ ਮੰਗਲੋਰ ਤੋਂ ਪਰਤਦਿਆਂ, ਚਟਾਨ ਦੀ ਟੀਸੀ ਉੱਤੇ ਇਕ ਕਿਲਾ 
ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਰੱਖਿਅਕ ਸੈਨਾ ਤੈਨਾਤ ਕੀਤੀ। 
ਟੀਪੂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿਚ, ਇਸ ਕਿਲੇ ਦਾ ਨਾਂ ਜਮਾਲ 
ਬਾਈ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਚਟਾਨ ਦੇ ਧੈਰਾਂ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਕਸਬੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ 
ਇਕ ਅਧਿਕਾਰੀ ਦਾ ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਸਥਾਨ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਸੰਨ 1799 ਵਿਚ 
ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਇਸ ਕਿਲੇ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾਂ ਕਰ ਲਿਆ ਪਰ ਛੇਤੀ ਹੀ ਪਿੱਛੋਂ 


251 . 


ਇਹ ਕਿਲਾ ਮੈਸੂਰ ਦੇ ਇਕ ਝੂਠੇ ਦਾਅਵੇਦਾਰ ਦੇ ਹਿਮਾਇਤੀਆਂ ਦੇ 
ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਸੰਨ 1800 ਵਿਚ_ਤਿੰਨ- ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੀ 
ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਪਿੱਛੋਂ ਗੜ੍ਹ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਆਤਮ ਸਮਰਪਣ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਇਥੋਂ' 
ਦਾ ਕਸਬਾ ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਨਰਸਿੰਮਹਾਗਦੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, 
ਹੁਣ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਰ 

13%2' ਉ. ਵਿਥ.; 75”18/ ਪੂ. ਲੰਬ. 

ਹ. ਪੁ..-ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ. 14:43 

ਜਮਾਲੁੱਦੀਨ, ਅਸਕਰੀ : ਇਹ ਤੁਰਕ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਅਤੇ 
ਧਰਮ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਅਤੇ ਵਿਦਵਤਾ ਕਾਰਨ ਬਹੁਤ 
ਲੋਕ ਇਸ ਦੇ ਚੇਲੇ ਬਣੇ। ਕੁਝ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ 
ਅਮਾਸੀਆਂ ਦੇ ਹਾਕਮ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿਚ 'ਰਿਹਾ। ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਬਾਰੇ 
ਮਤਭੇਦ ਹਨ। 

`__ਇਸ ਦੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਵਿਚ ਸਿਰਫ਼ 'ਅਖ਼ਲਾਕ-ਇ-ਜਮਾਲੀ' 

(ਆਚਾਰਸ਼ਾਸਤਰ) ਹੀ ਮੌਲਿਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਉਪਲੱਬਧ ਹੈ। 'ਅਲ-ਗਯਾ- 
ਅਲ-ਕੁਸਵਾ' 'ਸ਼ਰਹਇ ਮੁਸ਼ਕਿਲਾਤ-ਅਲ-ਕੁਰਾਨ ਅਲਕੇਰੀਮ' ਧਰਮ 
ਸ਼ਾਸਤਰ) 'ਹਾਸ਼ੀਆਤ-ਇ-ਮੁਲਤਕਾ' (ਵਿਧੀ ਸ਼ਾਸਤਰ) ਆਦਿ ਪੁਸਤਕਾਂ 
ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਸ 

ਹ. ਪੁ.-ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 4 : 388 

ਜਮਾਲੁੱਦੀਨ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨੀ : ਇਸ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ, ਲੇਖਕ, 
ਵਕਤਾ ਅਤੇ ਪੱਤਰਕਾਰ ਦਾ ਜਨਮ ਸੰਨ 1838 ਵਿਚ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ 
ਦੇ ਕਾਬਲ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਅਸਦਾਬਾਦ ਨਾਮੀ ਸਥਾਨ ਤੇ ਹੋਇਆ। ਕੁਝ 
ਲੇਖਕਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ ਈਰਾਨ ਦੇ ਅਸਦਾਬਾਦ ਸਥਾਨ 
ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਗੱਲ ਠੀਕ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦਾ ਬਚਪਨ ਕਾਬਲ ਵਿਚ 
ਬੀਤਿਆ ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਮਿਸਰ, ਈਰਾਨ, ਭਾਰਤ ਅਤੇ 
ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਵਿਚਾਰਾਂ ਪੱਖੋਂ 
ਭੌਤਿਕਵਾਦ ਅਤੇ ਡਾਰਵਿਨ ਦੇ ਵਿਕਾਸਵਾਦ ਦਾ ਵਿਰੋਧੀ ਸੀ। ਇਸਲਾਮ 
ਤੇ ਬਹੁਤਾ ਨਹੀਂ ਲਿਖਿਆ। ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਤੇ ਇਸ 
ਦੀ 'ਤਾਤੀਮਤ-ਅਲ-ਬਯਾਂ' ਨਾਂ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। 
ਰਾਜਨੀਤਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਤੇ ਇਸ ਦੀਆਂ ਸਮੀਖਿਆਵਾਂ 
ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ। ਸੰਨ 1897ਵਿਚ ਕੈਂਸਰ ਨਾਲ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ 
ਹੋ ਗਈ। ਰ 

ਹ. ਪੁ. -ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 4 388 

ਜ਼ਮੀਨਦੋਜ਼ ਮਾਰਗ : ਧਰਤੀ ਦੀ ਸਤ੍ਹਾਂ ਹੇਠ ਸੁਰੰਗਾਂ ਪੁਟ 
ਕੇ ਬਣਾਏ ਗਏ ਮਾਰਗਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨਦੋਜ਼ ਮਾਰਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ 
ਸੁਰੰਗਾਂ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਲਗਭਗ ਖਿਤਿਜੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। 


ਜੇਕਰ ਡੂੰਘਾਈ ਜ਼ਿਆਦਾ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਧਰਤੀ ਦੀ ਸਤ੍ਹਾ ਤੋਂ ਹੀ 


ਲੋੜੀਂਦੀ ਡੂੰਘਾਈ ਤੱਕ ਖਾਈ ਪੁੱਟਕੇ, ਡਾਟਾਂ ਦੀ ਛੱਡ ਬਣਾ ਕੇ ਮਗਰੋਂ 
ਮਿੱਟੀ ਪੂਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਢੱਕਿਆ 
ਹੋਇਆ ਰਸਤਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਖਾਈ ਪੁਟਦੇ ਸਮੇਂ ਲੱਕੜ ਦੇ ਫੱਟਿਆਂ 
ਨਾਲ ਮਿੱਟੀ ਦੀਆਂ ਢਿੱਗਾਂ ਨੂੰ ਡਿੱਗਣ ਤੋਂ ਰੋਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਅਦ 
ਵਿਚ ਸਥਾਈ ਤੌਰ ਤੇ ਲੱਕੜ ਦੇ ਤਖ਼ਤੇ ਲਗਾ ਕੇ ਜਾਂ ਪੱਕੀ ਚਣਾਈ 
ਕਰਕੇ ਜ਼ਮੀਨਦੋਜ਼ ਰਸਤੇ ਬਣਾ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਜਿਹੇ ਜ਼ਮੀਨਦੋਜ਼ 
ਹੋਏ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। 

ਧਰਤੀ ਦੀ ਸਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਉਪਰੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਦੂਰੀ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੇ ਕੇ ਫਿਰ 
ਇਕ ਢਲਵੀਂ ਸੁਰੰਗ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਠੀਕ ਡੂੰਘਾਈ ਤੱਕ 


ਜ਼ਮੀਨਦੇਜ਼ ਰੇਲਵੇ ` 
ਜਾ ਕੇ ਇਸ ਖਿਤਿਜੀ ਸੁਰੰਗ ਵਿਚ ਬਦਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ _ 
ਦੂਰੀ ਉੱਤੇ ਜਾ ਕੇ ਫਿਰ ਢਲਵੀਂ ਸੁਰੰਗ ਰਾਹੀਂ ਧਰਤੀ.ਦੀ ਸੜ੍ਹਾ ਉੱਤੇ 
ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਡੂੰਘੇ ਮਾਰਗਾਂ ਲਈ ਸ਼ਾਫ਼ਟਾਂ ਨਾਲ ਖੁਦਾਈ 
ਉੱਤੇ ਲੋਹੇ ਦੀਆਂ ਚਾਦਰਾਂ ਦਾ ਅਸਤਰ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਣਾਇਆ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸੁਰੰਗਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤੀ ਡੂੰਘਾਈ ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸੜ੍ਹਾ ਦੇ 
ਹੇਠਾਂ ਬਣਾਉਣਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵਧੇਰੇ ਦਬਾਉ ਵਾਲੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਦੇ 
ਦਾਖ਼ਲੇ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦਬਾਉ ਵਾਲੀ ਹਵਾ ਨੂੰ ਨਿਕਲਣ ਤੋਂ 
ਰੋਕਣ ਲਈ ਸੁਰੰਗਾਂ ਦੀਆਂ ਦੀਵਾਰਾਂ ਬਹੁਤ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਣਾਈਆਂ 
ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਡੱਬਿਆਂ ਵਰਗੇ ਛੋਟੇ ਛੋਟੇ ਕਮਰਿਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ 
ਉਸਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਮਰਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਮਜ਼ਦੂਰ ਕੰਮ 
ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਮਰਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਲਈ 
ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਹਵਾ-ਬੰਦ ਕੈਬਨਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ 
ਕੈਬਨਾਂ ਇਸਪਾਤ ਦੀਆਂ ਬਣੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਵਾ ਦੇ 
ਦਬਾਉ ਕਾਰਨ ਸਾਰੇ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਇਕੋ ਸਮੇਂ ਖੋਲੂਣਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। 
ਕਾਮਿਆਂ ਦੇ ਕਮਰਿਆਂ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਕੈਬਨਾਂ ਵਿਚ ਖੁਲ੍ਹਦੇ ਹਨ ਅਤੇ 
`ਫਿਰ ਇਥੋਂ ਇਸ ਦੇ ਬਾਹਰਲੇ ਭਾਗ ਵਿਚ ਜਿਥੇ ਦਬਾਉ ਵਾਲੀ ਹਵਾ 
ਕੱਢਣ ਲਈ ਵਾਲਵ ਲੱਗੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ (ਵਿਸਥਾਰ ਲਈ ਵੇਖੋ ਜ਼ਮੀਨਦੋਜ਼ 
ਰੇਲਵੇ)। 

ਹ. ਪੁ. -ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 5: 320 ਰ੍ 

ਜ਼ਮੀਨਦੋਜ਼ ਰੇਲਵੇ `: ਜ਼ਮੀਨਦੋਜ਼ ਰੇਲਵੇ ਉਹ ਬਿਜਲਈ 
ਰੇਲਵੇ ਸਿਸਟਮ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਬਹੁਤ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਯਾਤਰੀਆਂ ਦੇ ਸਫ਼ਰ 
ਲਈ ਵਰਤੋਂ ਵਿਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਸਟਮ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਸ਼ਹਿਰ 
ਦੀਆਂ ਗਲੀਆਂ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਇਸ ਨੂੰ 
ਦਰਿਆਵਾਂ ਹੇਠੋਂ ਦੀ ਵੀ ਲੰਘਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰੋਂ 
ਬਾਹਰ ਜ਼ਮੀਨ ਹੇਠੋਂ ਦੀ ਉਪਰ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 
ਐਲੀਵੇਟਿਡ ਰੇਲਵੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਿਸਟਮ ਵਿਚ ਆਮ ਤੌਰ 
ਤੇ ਕਈ ਛੋਟੇ ਛੋਟੇ ਡੱਬਿਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਰੇਲਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ 
ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਸਿਸਟਮ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਹਿੰਗਾ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਬਹੁਤ 
ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਭੀੜ-ਭੜੱਕੇ ਵਾਲੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿਚ ਇਹ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੈ। 

ਇਤਿਹਾਸ--ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਜ਼ਮੀਨਦੇਜ਼ ਰੇਲ ਦਾ 
ਸੁਝਾਅ ਲੰਡਨ ਦੇ ਚਾਰਲਸ ਪੀਅਰਸਨ ਨੇ 1843 ਈ. ਵਿਚ ਟੇਮਜ਼ 
ਦਰਿਆ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਪੈਦਲ ਯਾਤਰੀਆਂ ਲਈ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੁਰੰਗ _ਤੋਂ 
ਬਾਅਦ ਦਿੱਤਾ। ਜਨਵਰੀ 9,1863 ਈ. ਵਿਚ 3.75 ਮੀ. ਚੌੜੀ ਜ਼ਮੀਨਦੇਜ਼ 
ਸੜਕ ਵਿਛਾਈ ਗਈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੈਟਰੋਪੇਲੀਟਨ ਰੇਲਵੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। 
ਇਹ ਫੇਰਿੰਗਡਰਨ ਸਟਰੀਟ ਅਤੇ ਬਿਸ਼ਪਸ ਰੋਡ ਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿਚ ਜੋੜਦੀ 
ਸੀ। ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਧੂੰਆਂ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ,ਇਹ ਇਕ ਬਹੁਤ 
ਵੱਡੀ ਜਿੱਤ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਪਹਿਲੇ ਸਾਲ ਹੀ ਇਸ ਰੇਲਵੇ ਰਾਹੀਂ )500,000 
ਯਾਤਰੀਆਂ ਨੇ ਸਫ਼ਰ ਕੀਤਾ। 


ਸੰਨ 1886 ਵਿਚ ਸਿਟੀ ਐਂਡ ਸਾਊਥ ਲੰਡਨ ਰੇਲਵੇ ਕੰਪਨੀ ਨੇ 
ਟਿਊਬ ਰੇਲਵੇ ਲਈ ਜੇਮਜ਼ ਹੈਨਰੀ ਗਰੇਥੈੱਡ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ਗਈ 
3.658 ਮੀ. (12ਫੁੱਟੇ ਵਿਆਸ ਵਾਲੀ ਸ਼ੀਲਡ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਸੁਰੰਗ 
ਪੁਟਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਸ਼ੀਲਡ ਕਾਮਿਆਂ ਲਈ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਪੱਕੇ ਤੌਰ 
ਤੇ ਦੇਗੀ ਲੋਹੇ ਦੀ ਸੁਰੰਗ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਲੰਡਨ 
ਦੀ ਸੁਖਾਵੀ ਮਿੱਟੀ ਅੰਦਰ ਦੋ ਜੁੜਵੀਆਂ ਸੁਰੰਗਾਂ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ 
ਬਣਾਈਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਸੰਨ 1890 ਵਿਚ ਲੰਡਨ ਵਿਚ ਪਹਿਲੀ 
ਜ਼ਮੀਨਦੋਜ਼ ਬਿਜਲਈ ਰੇਲਵੇ ਤਿਆਰ ਹੋਈ। 


ਜ਼ਮੀਨਦੋਜ਼ ਰੇਲਵੇ 
ਲੰਡਨ ਢੋਆ-ਢੁਆਈ ਸਿਸੇਟਮ--ਲੰਤਨ ਵਿਚ 1960 ਤੀਕ 
ਢੋਆ-ਦਢੁਆਈ ਰੇਲਾਂ ਦੇ 277ਸਟੇਸ਼ਨ ਸਨ ਤੇ ਇਹ 253ਮਾਰਗਾਂ ਉੱਤੇ 
ਚਲਦੀਆਂ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ 290ਕਿ. ਮੀ. ਰੇਲਾਂ ਜ਼ਮੀਨਦੋਜ਼, 145 ਕਿ. 
ਮੀ. ਟਿਊਬ ਸੁਰੰਗਾਂ, 122 ਕਿ. ਮੀ. ਡੂੰਘੀਆਂ ਟਿਊਬ ਅਤੇ 355 ਕਿ. 
ਮੀ. ਕੱਟ ਐਂਡ ਕਵਰ ਦੋਹਰੀ ਪਟੜੀ ਵਾਲੀਆਂ ਸੁਰੰਗਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਸਨ। 
ਇਕਹਿਰੀ ਪਟੜੀ ਵਾਲੀਆਂ ਟਿਊਬ ਸੁਰੰਗਾਂ ਵਿਚ 3,65 ਮੀ. ਅੰਦਰੂਨੀ 
`_ ਵਿਆਸ ਵਾਲੀ ਦੇਗੀ ਲੋਹੇ ਦੀ ਪਰਤ` ਵਿਛਾਈ ਹੋਈ ਸੀ। ਪਟੜੀ 
ਸਟੈਂਡਰਡ ਗੇਜ਼ (1.435 ਮੀ) 600 ਵੋਲਟ ਡੀ. ਸੀ. ਸਪਲਾਈ ਵਾਲੀ 
ਸੀ ਜਿਹੜੀ ਕਿ ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ ਤੇ ਲੰਡਨ ਟਰਾਂਸਪੋਰਟ ਦੇ ਆਪਣੇ ਜੈਨਰੇਟਿੰਗ 
ਯੂਨਿਟ ਉੱਤੇ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਦੋ ਰੰਗਾਂ ਅਤੇ ਸਵੈਚਾਲਿਤ 
ਘੰਟੇ ਦੌਰਾਨ 40 ਰੇਲਾਂ ਵੀ ਚਲਾਈਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ 
ਅੰਸਤਨ ਰਫ਼ਤਾਰ 33 ਕਿ. ਮੀ. ਹੁੰਦੀ ਸੀ। 
ਲੰਡਨ ਟ੍ਰਾਂਸਪੋਰਟ ਕੰਪਨੀ ਦੀਆਂ ਰੇਲਾਂ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਨ, 
ਜਿਹੜੀਆਂ ਛੋਟੇ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਵਿਆਸ 3.65 ਮੀ. ਦੀਆਂ ਸੁਰੰਗਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ 
ਚਲਦੀਆਂ ਸਨ। ਜਿਹੜੇ ਸਥਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ 
ਪਟੜੀਆਂ ਆਪਸ ਵਿਚ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਥੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਯੰਤਰ ਲਗਾਏ 
ਹੋਏ ਸਨ ਤਾਂ ਜੋ ਇਹ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੀ ਪਟੜੀ ਉੱਤੇ ਨਾ ਚਲੀਆਂ ਜਾਣ। 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵੇਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰੇਲਾਂ ਵਿਚ 40 ਸੀਟਾਂ ਵਾਲੇ ਡੱਬੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ 
ਤੇ 200 ਯਾਤਰੀ ਲੈ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਸਨ। ਸੰਨ 1960 ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ 
670,000,000 ਯਾਤਰੀਆਂ ਨੇ ਸਫ਼ਰ ਕੀਤਾ। 


ਲਿਫ਼ਟਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸੀ। ਮਗਰੋਂ 1911 ਈ. ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਥਾਂ 


ਚਲ ਪੌੜੀਆਂ ਨੇ ਲੈ ਲਈ ਵੇਖੇ ਬਿਜਲਈ ਪੌੜੀ)। ਲੰਡਨ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ 


ਸਿ 


ਅਨੇਕਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਹਾਰਾ ਦਿੱਤਾ। 





ਚਿੱਤਰ 1. ਲੰਡਨ ਦੀ ਰੇਲ ਦੇ ਡੱਬੇ ਦੀਆਂ ਸੀਟਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ _. 

ਹੋਰ ਯੂਰਪੀ ਸਿਸਟਮ--ਸੰਨ 1891 ਵਿਚ ਲੰਡਨ ਦੀ ਸਫ਼ਲਤਾ 
ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗਲਾਸਗੋ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਜ਼ਮੀਨਦੋਜ਼ ਰੇਲਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ 
ਗਿਆ। ਇਥੇ ਟਿਉਬਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੀਲਡ ਅਤੇ ਖੁਲ੍ਹੇ- ਕੱਟ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ 
ਗਿਆ ਸੀ। ਕਲਾਇਡ ਦਰਿਆ ਦੇ ਹੇਠੋਂ ਦੀ ਸੁਰੰਗ ਪੁੱਟਣ ਲਈ ਸ਼ੀਲਡਾਂ 
ਬਣਾਉਣ ਵਿਚ ਬਹੁਤ' ਔਕੜਾਂ ਆਈਆਂ। 1.22 ਮੀ. (4 ਫੁੱਟ) ਗੇਜ਼ 
ਵਾਲੀਆਂ ਗਲਾਸਗੋ ਦੀਆਂ ਰੇਲਾਂ ਨੂੰ ਸੁਰੰਗਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਤਾਰਾਂ ਰਾਹੀਂ 
ਖਿੱਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਫਿਰ 1935 ਵਿਚ 570 ਵੋਲਟ ਡੀ. ਸੀ. 
ਸਪਲਾਈ ਨਾਲ ਚਲਾਉਣ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 


252 


ਬੁੱਡਾਪੈਸਟ ਵਿਖੇ 1896 ਈਂ. ਵਿਚ 2.50 ਮੀ. ਗੇਜ਼ ਉੱਤੇ ਇਸ 
ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੀਆਂ ਪਹਿਲੀਆ ਬਿਜਲਈ ਟਰਾਲੀਆਂ ਚਲਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ 
ਹੋਈਆਂ। ਬੁੱਡਾਪੈਸਟ ਦੇ ਜ਼ਮੀਨਦੋਜ਼ ਰਸਤੇ ਕੱਟ-ਐਂਡ ਕਵਰ ਢੰਗ ਨਾਲ 
ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ ਚੌੜੀ ਜਾਂ ਪੱਧਰੀ ਛੱਤ ਵਾਲੇ ਆਪਣੀ 
ਕਿਸਮ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਚਿਣੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਕੰਧਾਂ ਉੱਤੇ 
ਸਟੀਲ ਦੇ ਬੀਮ ਪਾਏ ਗਏ ਸਨ। ਪੱਧਰੀਆਂ ਛੱਤਾਂ ਲਈ ਡਾਟਾਂ ਵਾਲੀ 
ਛੱਤ ਨਾਲੋਂ ਸੁਰੰਗ ਦੀ ਡੂੰਘਾਈ ਘੱਟ ਪੁੱਟਣੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਇਹੋ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਲਾਭ ਹੈ। 

_ਧੈਰਿਸ ਨੇ 1898 ਵਿਚ ''ਦੀ ਮੈਟਰੋ” ਸਹ 
ਕੀਤਾ। ਇਸ ਸਿਸਟਮ ਵਿਚ ਚੀਫ਼ ਇੰਜਨੀਅਰ ਐਫ਼, ਬੀਨਵੈਨਯੂ ਅਤੇ 
ਠੇਕੇਦਾਰ ਐਲ. ਚਾਗਨਾਊਡ ਦੇ ਸੋਧੇ ਹੋਏ ਕੱਟ-ਐਂਡ ਕਵਰ ਢੰਗ ਦਾ 
ਇਸਤੇਮਾਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਢੰਗ ਵਿਚ ਹੇਠਾਂ ਸੁਰੰਗ ਵਿਚੋਂ ਦੀ ਰੇਲ 
ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਛੇੜਉਪਰਸਲਕ ਬਣਾ ਕੇ (ਆਵਾਜਾਈ ਵਿਚ ਕਾਫੀ 
ਸੌਖ ਹੋ ਗਈ। 


ਸੰਨ 1960 ਦੇ ਆਰੰਭ ਤੱਕ ਮੀਟਰੋ ਦੀਆਂ 15 ਲਾਈਨਾਂ ਅਤੇ 
274 ਸਟੇਸ਼ਨ ਸਨ ਜਿਹੜੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਕਾਫ਼ੀ ਸੁਯੋਗ 
ਸੇਵਾ ਦੇ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਤੀਜਾ ਵੱਡਾ ਅਜਿਹਾ ਸਿਸਟਮ ਸੀ 
ਜਿਹੜਾ ਲਗਭਗ 195 ਕਿ. ਮੀ. (120ਮੀਲ) ਲੰਬਾ ਸੀ ਅਤੇ ਸਾਲ-ਭਰ 
ਵਿਚ 1,100,000,000ਯਾਤਰੀਆਂ ਲਈ ਆਵਾਜਾਈ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ 
ਸੀ। 


ਵਿ 
ਸਿਸਟਮ ਬਰਲਿਨ ਜਬ-ਵੇ, ਯੂ-ਬਾਹਨ ਹੈ। ਇਸ ਸਿਸਟਮ ਦੀ ਪਹਿਲੀ 
ਲਾਈਨ ਪੇਟਸਡੈਮਰ ਪਲਾਟਜ਼ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਜ਼ੁਆਲੋਜੀਕਲ ਗਾਰਡਨਜ਼ ਤੱਕ 
1902 ਈ. ਵਿਚ ਚਾਲੂ ਕੀਤੀ ਜਿਹੜੀ ਮਗਰੋਂ ਲਗਭਗ 95 ਕਿ. ਮੀ. 
(58 ਮੀਲ) ਲੰਬੀ ਅਤੇ 94 ਸਟੇਸ਼ਨਾਂ ਵਾਲੀ ਲਾਈਨ ਵਿਚ ਬਦਲ ਗਈ। 
ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਸਾਲ ਵਿਚ 128, 000, 000 ਯਾਤਰੀ ਸਫ਼ਰ ਕਰਦੇ ਸਨ। 
ਇਕ ਹੋਰ ਵੱਡਾ ਜਰਮਨ ਸਿਸਟਮ ਹੈਮਬਰਗ ਸਬ-ਵੇ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ 
ਲੰਬਾਈ ਲਗਭਗ 66.ਕਿਮੀ. ਅਤੇ ਇਸ ਉੱਪਰ 62 ਸਟੇਸ਼ਨ ਸਨ ਤੇ 
ਇਹ ਸਾਲ ਵਿਚ 156,000,000 ਯਾਤਰੀਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਸੀ। 


ਯੂਰਪ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਅਖ਼ੀਰ ਵਿਚ ਉਸਾਰਿਆ ਗਿਆ ਮਾਸਕੋ 


ਸਬ-ਵੇ ਸੀ ਜਿਹੜਾ ਵਧੇਰੇ ਸਜਾਵਟ ਅਤੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਸਟੇਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ 


ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਕੋਈ ਵੀ ਦੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਰਲਦੇ ਮਿਲਦੇ 
ਸਨ। 

ਮਾਸਕੋ ਸਬ-ਵੇ ਦਾ 1960ਈ. ਵਿਚ ਯੂਰਪ ਵਿਚ ਚੌਥਾ ਸਥਾਨ 
ਸੀ ਜਿਹੜੀ 1524 ਮੀ. 5ਵੁੱਟ ਰੱਜ ਦਲੀ ਪਟੜੀ ਵਾਲੀ ਲਰਭਗ 





60 ਕਿ. ਮੀ. (37 ਮੀਲ) ਲੰਬੀ, 62 ਸਟੇਸ਼ਨਾਂ ਵਾਲੀ ਲਾਈਨ ਸੀ। ਇਹ 


253 
ਸਾਲ ਵਿਚ 800,000,000 ਯਾਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਆਵਾਜਾਈ ਦੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ _ਹਿੱਸਾ ਬਰੂਕਲਿਨ ਬਰਿਜ ਤੋਂ 145ਵੀਂ ਸਟਰੀਟ ਅਤੇ ਬਰਾਡਵੇ ਤੱਕ 27 


ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਸੀ। 


ਦਲ 
ਰੀ ਨਬੀ ਨਰ ਵਜ ਇਹ ਸਿਰ 
ਪੈਰਿਸ, ਬਰਲਿਨ, ਹੈੱਮਬਰਗ, ਮਾਸਕੋ, ਸਟਾਕਹੋਮ, ਵੀਆਨਾ, 
ਮੈੱਡਰਿਡ, ਐਥਨਜ਼, ਲੈਨਿਨਗਰਾਦ, ਰੋਮ, ਬਾਰਸੀਲੋਨਾ,_ਨੇਪਲਜ਼, 
ਬੁੱਡਾਪੈਸਟ, ਓਸਲੇ, ਬ੍ਰੱਸਲਜ਼, ਵਾਰਸ਼ਾ ਅਤੇ ਕੋਪੈੱਨਹੇਗਨ ਹਨ। 


ਕੇਵਲ ਕੁਝ ਕੁ ਖ਼ਾਸ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਹੀ ਸਮੁੱਚਾ ਸਿਸਟਮ ਜ਼ਮੀਨਦੋਜ਼ 
ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਬਾਕੀ ਥਾਂਵਾਂ ਉੱਤੇ ਇਹ ਜ਼ਮੀਨਦੋਜ਼ ਅਤੇ ਐਲੀਵੇਟਿਡ ਹੈ। 
ਕੁਝ ਕੁ ਲਾਈਨਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਬਾਕੀ ਸਾਰੀਆਂ ਲਾਈਨਾਂ ਸਟੈਂਡਰਡ ਗੇਜ਼ 
ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ। ਸਾਰੀਆਂ ਲਾਈਨਾਂ ਉੱਤੇ ਸ਼ੁਵੈ-ਚਾਲਿਤ ਸਿਗਨਲ, ਸਿਸਟਮ 
ਹਨ। ਸਟਾਕਹੋਮ ਵਿਚ ਕੇਵਲ ਕੈਬ-ਸਿਗਨਲਿੰਗ ਵਾਲਾ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਕਿ 
ਯੂਰਪ ਵਿਚ ਇਕੇ ਇਕ ਥਾਂ ਹੈ। ਓਸਲੋ ਵਿਚ ਦੋ ਡੱਬਿਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਰੇਲਾਂ 
ਬਿਨਾਂ ਸਿਗਨਲ ਤੋਂ ਹੀ ਚਲਦੀਆਂ ਹਨ। 


ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਜ਼ਮੀਨਦੋਜ਼ ਰੇਲਾਂ-- 
ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਵਿਚ ਬੋਸਟਨ ਵਿਖੇ 1895 ਤੋਂ 1898 ਤੱਕ ਪਹਿਲੀ 
ਜ਼ਮੀਨਦੇਜ਼ ਰੇਲਵੇ ਉਸਾਰੀ ਗਈ। ਇਸ ਨੂੰ ਕੱਟ-ਐਂਡ ਕਵਰ ਢੰਗ ਨਾਲ 
ਉਸਾਰਿਆ ਗਿਆਂ ਸੀ ਜਿਸ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਡੱਬਿਆਂ ਨੂੰ ਭੀੜੀਆਂ 
ਤੇ ਤੰਗ ਗਲੀਆਂ ਦੀ ਆਵਾਜਾਈ ਤੋਂ ਬਚਾ ਕੇ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। 
ਮਗਰੋਂ ਪੱਕੇ ਤੌਰ ਤੇ ਬੋਸਟਨ ਤੋਂ ਕੈਂਲਿਜ ਤੱਕ ਜ਼ਮੀਨਦੋਜ਼ ਰੇਲਵੇ ਬਣਾਈ 
ਗਈ। 


ਨਿਊਯਾਰਕ ਨੇ ਆਪਣੀ ਢੋਆ-ਢੁਆਂਈ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਹੱਲ 
ਕਰਨ ਲਈ ਐਲੀਵੇਟਿਡ ਰੇਲਵੇ ਬਣਾਈਆਂ ਜਿਹੜੀਆਂ ਮਗਰੋਂ ਅਸਫ਼ਲ 
ਸਿੱਧ ਹੋਈਆਂ ਅਤੇ ਢਾਹ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਸੰਨ 1900 ਤੱਕ ਇਥੇ 
ਕੋਈ ਵੀ ਜ਼ਮੀਨਦੋਜ਼ ਰੇਲਵੇ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਰੰਤੂ ਮਗਰੋਂ ਵੱਡੀ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ 
ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ ਰਫ਼ਤਾਰ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਦਾ ਕੰਮ ਹੋਣ ਲੱਗਾ। 
ਪਹਿਲੀ ਅਜਿਹੀ ਲਾਈਨ 1870 ਈ. ਵਿਚ ਪ੍ਰਯੋਗਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਚਾਲੂ 
ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਜਿਸ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਲਗਭਗ 90 ਮੀ. (300 ਫੁੱਟ) ਸੀ। 
ਡੱਬੇ ਨੂੰ ਪਰੀੜਿਤ ਹਵਾ ਨਾਲ ਟਿਊਬ ਦੇ ਅੰਦਰ ਧੱਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। 
ਇਹ ਸਿਸਟਮ ਆਰਥਿਕ ਪੱਖੋਂ ਅਸਫ਼ਲ ਰਿਹਾ ਤੇ ਕੇਵਲ ਦੋ ਸਾਲ ਹੀ 
ਚਲ ਸਕਿਆ. ਇਸ ਨੂੰ ਵੀ ਮਗਰੋਂ ਢਾਹ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 





ਚਿੱਤਰ 3. ਨਿਊਯਾਰਕ ਜ਼ਮੀਨਦੋਜ਼ ਰੇਲਵੇ ਸੁਰੰਗ 
ਰੈਪਿਡ ਟ੍ਰਾਂਜ਼ਿਟ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਅਧੀਨ, ਜਿਸ ਦਾ ਚੀਫ਼ 
ਬੀ. ਮੈਕਲਿਨ ਸੀ, ਨਿਊਯਾਰਕ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਜ਼ਮੀਨਦੋਜ਼ ਰੇਲਵੇ ਸਿਟੀ 
ਹਾਲ ਤੋਂ ਡਾਈਕਮੈਨ ਸਟਰੀਟ ਤੱਕ ਉਸਾਰੀ ਗਈ। ਇਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ 


ਜਮੁਈ _ 


ਅਕਤੂਬਰ, 1904 ਨੂੰ ਚਾਲੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਚਾਲਨ ਆਈ. 
ਆਰ. ਟੀ. ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ। ਸੰਨ 1925 ਵਿਚ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਆਪਣਾ 
ਸਿਸਟਮ ਚਾਲੂ ਹੋ ਗਿਆ ਜਿਸ ਦੇ ਅਧੀਨ ਅੱਠਵੀ ਅਵੈਨਿਊ ਸਬ-ਵੇ 
ਵੀ ਆਉਂਦੀ ਸੀ, ਮਗਰੋਂ ਇਹ ਲਾਈਨਾਂ ਨਿਊਯਾਰਕ ਟ੍ਰਾਂਜ਼ਿਟ ਅਥਾਰਟੀ 
ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ` ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਆ ਗਈਆਂ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਖਰਚ ਸ਼ਹਿਰ 
ਕਰਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਅਥਾਰਟੀ ਦਿਨੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਿਸਟਮ) 


ਲਗਭਗ 400ਕਿ. ਮੀ. ਰੇਲਾਂ ਚਲਾਉੱਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਈਆਂ 


ਕਿ ਕ੍ਰਮਵਾਰ 1928 ਈ. ਤੇ 1943 ਈ. ਵਿਚ ਚਾਲੂ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। 
ਸੰਨ 1954 ਵਿਚ ਕੈਨੇਡਾ ਤੇ ਟ੍ਰਾਂਟੇ ਵਿਖੇ ਜ਼ਮੀਨਦੋਜ਼ ਰੇਲਾਂ ਚਲਾਈਆਂ 


`ਗਈਆਂ। ਦੱਖਣੀ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ 1928ਈ. ਅਤੇ ਜਾਪਾਨ ਵਿਚ ਟੋਕੀਓ 


ਵਿਖੇ 1927 ਤੇ ਓਸਾਕਾ ਵਿਖੇ 1933 ਈ. ਵਿਚ ਜ਼ਮੀਦੋਜ਼ ਰੇਲਾਂ ਸ਼ੁਰੂ 
ਹੋਈਆਂ। 


ਦੂਜੇ ਸੰਸਾਰ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਜਿਹੇ ਰੇਲਵੇ ਸਿਸਟਮਾਂ ਦੀ 
ਉਸਾਰੀ ਦਾ ਕੰਮ ਮੱਧਮ ਪੈ ਗਿਆ। ਨਿਊਯਾਰਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਹੇਰ ਵਾਧਾ 
ਨਾ ਕਰ ਸਕਿਆ ਪਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਆਧੁਨਿਕ ਬਣਾਉਂਦਾ ਰਿਹਾ। 

ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਜ਼ਮੀਨਦੋਜ਼ ਰੇਲਵੇ--ਤਾਰਤ ਵਿਚ ਸੰਘਣੀ 
ਆਬਾਦੀ ਵਾਲੇ ਸ਼ਹਿਰ ਕਲਕੱਤਾ ਵਿਚ ਜ਼ਮੀਨਦੋਜ਼ ਰੇਲਵੇ ਬਣਾਈ ਜਾ 
ਰਹੀ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਸੰਘਣੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਦੀ ਲੰਘੇਗੀ ਅਤੇ 
ਇਸ ਨਾਲ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਆਵਾਜਾਈ ਵਿਚ ਕਾਫ਼ੀ ਸਹੂਲਤ ਮਿਲੇਗੀ। 

ਟੈੈਫ਼ਿਕ ਕੰਟੋਲ--ਜ਼ਮੀਨਦੋਜ਼` ਰੇਲਵੇ ਦਾ ਸਿਗਨਲ ਸਿਸਟਮ 
ਇਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਦੋ ਕੰਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: ਗਤੀ ਦੇ 
ਨਾਲ ਨਾਲ ਰੇਲਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਪੂਰਵਕ ਆਵਾਜਾਈ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ 
ਅਤੇ ਦੋ ਰੇਲਾਂ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਅੰਤਰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣਾ ਅਤੇ ਪਟੜੀ 
ਦਾ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਉਪਯੋਗ ਕਰਨਾ! 

ਰੇਲਾਂ ਦੀ ਗਤੀ ਉੱਤੇ ਰੰਗਦਾਰ ਬੱਤੀਆਂ ਵਾਲੇ ਸੰਕੇਤਕਾਂ ਨਾਲ 
ਨਿਯੰਤਰਨ ਕਰਨਾ ਜਿਹੜੀਆਂ ਕਿ ਪਟੜੀ ਦੇ ਨਾਲ ਪਾਸਿਆਂ ਉੱਡੇ ਜਾਂ 
ਚਾਲਕ ਦੀ ਕੈਬਿਨ ਵਿਚ ਲੱਗੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਬੱਤੀਆਂ ਉੱਤੇ 
ਟਰੈਕ ਸਰਕਟ ਰਾਹੀਂ ਨਿਯੰਤਰਨ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜ਼ਮੀਨਦੋਜ਼ ਰੇਲਵੇ 
ਵਿਚ ਸਵੈਚਾਲਿਤ ਬਲਾਕ ਸਿਗਨਲ ਸਿਸਟਮ ਨਾਲ ਨਿਯੰਤਰਨ ਕੀਤਾ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰੇਲਾਂ ਨੂੰ ਸਵਿੱਚ ਮੈਨ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ। 

ਆਧੁਨਿਕ ਸਿਗਨਲ ਸਿਸਟਮ ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਗੱਡੀ ਲਾਲ ਬੱਤੀ ਲੰਘ 
ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਗੱਡੀ ਦੇ ਬਰੇਕ ਲੱਗ-ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ 
ਨਿਯੰਤਰਨ ਨੂੰ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਟ੍ਰੈਫ਼ਿਕ ਕੰਟਰੋਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਿਸਟਮ 
ਦੇ ਚਾਲਕ ਨੂੰ ਬੱਤੀਆਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਹਰ ਰੇਲ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਦਾ 
ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਰੇਲ ਨਿਯੰਤਰਤ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਹੈ ਜਾਂ 
ਨਹੀਂ। _ 

ਹ. ਪੁ. -ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 21: 498; ਐਨ. ਅਮੈ. 25: 786 

ਜਮੀਰਾਪਾਟ : ਕੇਂਦਰੀ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਰਾਜ ਦੇ 
ਸਰਗੂਜਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ 3 ਕਿ. ਮੀ. ਚੌੜੀ ਲੰਬੀ ਜਿਹੀ ਪਹਾੜੀ ਹੈ ਜਿਸ 
ਦੀ ਉਚਾਈ ਕੋਈ 1,066 ਮੀ. (3, 500 ਫੁੱਟ ਹੈ। ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਇਹ 
ਛੋਟਾ ਨਾਗਪੁਰ ਪਠਾਰ ਨਾਲ ਹੱਦ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। 

23522 ਤੋਂ 23529" ਉ. ਵਿਥ.; 83533 ਤੋਂ 83541'ਪੂ. ਲੰਬ. 

ਹ. ਪੁ. -ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ. 14: 46 

ਜਮੁਈ : ਭਾਰਤ ਦੇ ਬਿਹਾਰ ਰਾਜ਼ ਵਿਥ ਖੂੰਘੇਰ ਜਿਲ ਦਾ 
ਇਕ ਕਸਬਾ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤੀ ਰੇਲਵੇ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਜਮੁਈ 


ਜੰਮੂ 
ਸਟੇਸ਼ਨ ਤੋਂ 6.4ਕਿ. ਮੀ. ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਕੀਊਲ ਦਰਿਆ ਦੇ ਖੱਬੇ 
ਕੰਢੇ ਵਸਿਆ ਹੋਇਆ `ਹੈ। ਇਥੋਂ ਮਹੁਆ, ਤਿਲਹਨ, ਘਿਉ, ਲਾਖ, 
ਅਨਾਜ ਅਤੇ ਗੁੜ ਬਾਹਰ ਭੇਜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਪਾਹ, ਤਮਾਕੂ ਅਤੇ ਹੋਰ 
ਕਈ ਚੀਜਾਂ ਬਾਹਰੋਂ ਮੰਗਵਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਆਦਾਨ 
ਪ੍ਰਦਾਨ ਰੇਲ ਰਸਤਿਉ' ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਇੰਦਪੇਗੜ 


_ ਕਿਲੇ ਦੇ ਖੰਡਰ ਵੀ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। 


ਨ 


245 55' ੭==, ਚੱਟ_.; 86” 13' ਪੂ. ਲੰਬ, 
ਹ. ਪੁ--ਇੰਪ, ਗ. ਇੰਡ. 14: 53 
ਜੰਮੂ: ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ-ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਭਾਰਤ) ਰਾਜ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵਿਚ 

ਸ਼ਿਵਾਲਕ ਵਿ ਉਗੜ-ਦੁਘੜੇ, ਉੱਚੇ ਮੈਦਾਨੀ ਖੇਤਰ ਤਕ 
ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਇਹ ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਰਾਜ ਦਾ ਇਕ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੈ। ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ 
ਦੀ ਦੱਖਣੀ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਹੱਦ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨਾਲ ਲਗਦੀ ਹੈ। ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ 
ਦਾ ਖੇਤਰਫਲ 3,165 ਵ. ਕਿ. ਮੀ. ਅਤੇ ਆਬਾਦੀ 9,28,638 (1981) 
ਹੈ। ਇਸ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵਿਚ ਕਥੂਆ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ 
ਉਧਮਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੈ। ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਾਸਨ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਲਈ ਜੰਮੂ, ਸਾਂਭਾ, 
ਹੈ। ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਵੱਡਾ ਸ਼ਹਿਰ ਵੀ ਜੰਮੂ ਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ 
ਰੇਲਾਂ ਅਤੇ ਸੜਕਾਂ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਵੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹੋ ਹੀ 
ਰਾਜ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚੋਂ ਕੌਮੀ ਸ਼ਾਹਰਾਹ ਲੰਘਦਾ ਹੈ। 
ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਕਈ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਸ਼ਹਿਰ ਕੁਟੀਰ ਉਦਯੋਗਾਂ ਦੇ ਲਗਣ ਕਾਰਨ 
ਉੱਨਤ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ। ਐਪਰ ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 7 ਦੇ ਲਗਭਗ 
ਹੈ। ਪਹਿਲੋਂ ਇਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਾਲਾ ਖੇਤਰ ਖ਼ੁਸ਼ਕ ਇਲਾਕਾ ਹੋਇਆ ਕਰਦਾ 
ਸੀ ਪਰ ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਕਥੂਆ ਅਤੇ ਅਖ਼ਨੂਰ ਨਹਿਰਾਂ ਦੀ ਸਿੰਜਾਈ ਕਾਰਨ 
ਜ਼ਰਾਇਤੀ ਖੇਤਰ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਥੇ ਕਣਕ, ਚੌਲ, ਗੰਨਾ ਅਤੇ ਜੌਂ 
ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 

ਹ. ਪੁ. -ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 5:512 

ਜੰਮੂ : ਸ਼ਹਿਰ-ਭਾਰਤ ਦੇ ਜੰਮੂ ਕਸ਼ਮੀਰ ਰਾਜ ਵਿਚ, ਤਵੀ 
ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੇ ਸਥਿਤ ਇਹ .ਇਸੇ ਹੀ ਨਾਂ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ 
ਸਦਰ-ਮੁਕਾਮ ਅਤੇ ਰਾਜ ਦੀ ਸਰਦੀਆਂ ਦੀ ਰਾਂਜਧਾਨੀ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਵੇਲੇ 
ਇਹ ਡੋਗਰਾ ਰਾਜਪੂਤ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਰਾਜਾ 
ਰਣਜੀਤ ਦੇਓ ਦੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ, ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ 
ਅਖ਼ੀਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਜੰਮੂ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਆਬਾਦੀ 150,000 ਹੁੰਦੀ ਸੀ। 
ਉਨ੍ਹੀਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਇਹ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ_ਸਿੰਘ ਦੇ ਰਾਜ ਦਾ 


ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਿਆ ਪਰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਮੌਤ ਉਪਰੰਤ; ਗੁਲਾਬ 


ਸਿੰਘ ਡੋਗਰੇ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ 
ਕਰ ਲਿਆ। ਮੰਡੀ ਮੁਬਾਰਕ ਮਹੱਲ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਸਰ ਅਮਰ ਸਿੰਘ ਦਾ 
ਮਹੱਲ ਜੇ ਰਾਮ ਨਗਰ ਪਹਾੜੀਆਂ ਉੱਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਨੂੰ 
ਹੈ, ਇਥੋਂ ਦੀਆਂ ਦਿਲ ਟੁੰਬਵੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਹਨ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ 
ਤਾਂਬੇ ਦੀਆਂ ਝਾਲ ਵਾਲੀਆਂ ਪਲੇਟਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਇਕ 


_ ਮੰਦਰ ਹੈ। ਇਹ ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੀ ਵਾਦੀ ਵੱਲ ਨੂੰ ਪਹਾੜੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚੋਂ 


ਦੀ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਇਕ ਮੁੱਖ ਰਸਤੇ ਤੇ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੰਮੂ ਭਾਰਤੀ ਰੇਲ ਮਾਰਗ 
ਦਾ ਅਖ਼ੀਰਲਾ ਸਟੇਸ਼ਨ ਹੈ ਅਤੇ ਪਠਾਨਕੋਟ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। 


_ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਰੰਗ ਅਤੇ ਖਣਿਜ ਦਾ ਕਾਰਖ਼ਾਨਾ ਹੈ। ਇਥੇ ਆਰਟਸ ਅਤੇ 


ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਲਜ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਕਾਲਜ, ਟੀਚਰ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ 
ਕਾਲਜ, ਜੰਮੂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਸਰਕਾਰੀ ਅਤੇ ਗ਼ੈਰ 


ਸਰਕਾਂਰੀ ਅਦਾਰੇ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ। ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਖਿੰਡੇ-ਪੁੰਡੇ ਖੰਡਰ ਹਨ 


ਨ 


ਜੇ ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਣ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਇਕ 


_ਲੇਖ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਇਥੇ ਆਏ ਸਨ। 


ਆਬਾਦੀ-2,14,737 (1981) 

32544" ਉ. ਵਿਥ.; 74252 ਪੂ. ਲੰਬ. 

ਹ. ਪੁ. -ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 5:512;ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 4:390;ਮ. ਕੋ : 540 
__ਜਮੇਕਾ : ਕੈਰਿਬੀਅਨ ਸਾਗਰ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਦੀਪ ਸਮੂਹ 
ਦਾ ਇਹ ਇਕ ਟਾਪੂ ਦੇਸ਼ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਕਿਊਬਾ ਦੀਪ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵਿਚ 
145ਕਿ.ਮੀ. ਦੇ ਫਾਸਲੇ ਤੇ 10,991 ਵ. ਕਿਮੀ. ਦੇ ਰਕਬੇ ਉਪਰ ਕੈਰਿ- 
ਬੀਅਨ ਸਾਗਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਪਾਰਕ ਪੌਣਾਂ ਦੇ ਚੌਰਾਹੇ ਉਪਰ 


ਵਾਕਿਆ ਹੈ। ਕੈਰਿਬੀਅਨ ਸਾਗਰ ਦੇ ਟਾਪੂਆਂ ਵਿਚੋਂ ਤੀਜਾ ਵੱਡਾ ਟਾਪੂ 


ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਪੱਛਮ ਤੋਂ ਪੂਰਬ ਨੂੰ 235 ਕਿ. ਮੀ. ਅਤੇ ਚੌੜਾਈ 
ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਦੱਖਣ ਨੂੰ 83 ਕਿ. ਮੀ. ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਵਸੋਂ 2440000 
(1992) ਹੈ। ੍ 

ਜਮੇਕਾ ਇਕ ਆਜ਼ਾਦ ਲੋਕ ਰਾਜ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ 
ਕਿੰਗਸਟਨ ਹੈ। ਇਸ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਕਈ ਹੋਰ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਟਾਪੂ ਵੀ ਸ਼ਾਂਮਲ 
ਹਨ। ਇਹ ਛੋਟੇ ਟਾਪੂ ਵਸੋਂ ਹੀਣ ਜਮੇਕਾ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਹਨ। 
ਇਥੋਂ ਸਮੁੰਦਰੀ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਵਿੱਠਾਂ ਤੋਂ ਬਣਨ ਵਾਲੀ ਖਾਦ ਅਤੇ 
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਂਡੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। . 

ਧਰਾਤਲ--ਜਮੇਕਾ ਦੀ ਧਰਾਤਲ ਪਰਬਤੀ ਕਿਸਮ ਦੀ ਹੈ। ਇਸ 
ਟਾਪੂ ਵਿਚ ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਪੱਛਮ ਦੀਂ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ ਇਕ ਪਰਬਤੀ ਲੜੀ ਰੀੜ੍ਹ 
ਦੀ ਹੱਡੀ ਵਾਂਗ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਪੂਰਬ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਬਲੂ ਮਾਊਂਟੇਨ 
ਲੜੀ ਕਹਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਰਬਤਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਚੋਟੀ 2,242 
ਮੀ. (7402ਫੁੱਟ) ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਬਰਤਾਨੀਆ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਦੀਪ ਸਮੂਹ ਦੀ 
ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਚੋਟੀ ਹੈ। ਬਲੂ ਮਾਊਂਟੇਨ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵਿਚ ਬਲੇਕ ਤੇ 
ਜਾਨ ਕਰੇਂ ਪਹਾੜ ਹਨ। ਇਹ ਚੂਨੇ ਪੱਥਰ ਵਾਲੀ ਪਠਾਰ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਵਿਚ 
1,151 ਮੀ. ਉੱਚੀ ਹੈ। ਟਾਪੂ ਦਾ ਦੇ ਤਿਹਾਈ ਭਾਗ ਸਫ਼ੈਦ ਰੂਨੇ ਪੱਥਰ 
ਦੀ ਡੂੰਘੀ ਸਾਗਰੀ ਪਠਾਰ ਨੇ ਮੱਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਉੱਚ ਭੂਮੀਆਂ 
ਨੂੰ ਪੱਧਰੇ ਤੇ ਤੰਗ ਮੈਦਾਨ ਵੱਖ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਟਾਪੂ ਦੇ ਦੱਖਣੀ 
ਤਟ ਉਪਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਮੈਦਾਨ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪਸਰਵੇਂ ਹਨ। ਲਿੰਗੂਏਨੀਆ 
ਦਾ ਮੈਦਾਨ ਜਿਥੇ ਕਿੰਗਸਟਨ ਅਤੇ ਸਪੇਨੀ ਸ਼ਹਿਰ ਵੱਸੇ ਹੋਏ ਹਨ, 132 
ਵ. ਕਿ. ਮੀ. ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਹੈ। 


ਰਿ 


ਅਤੇ ਨਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਦਰਿਆ ਤੇ ਨਦੀਆਂ ਪਹਾੜੀ ਖੁੱਡਾਂ ਵਿਚੋਂ 


ਨਿਕਲ ਕੇ ਆਪਣੀਆਂ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀਆਂ ਸਮੇਤ ਸਾਗਰ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ 


ਹਨ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਇਸਨੂੰ 'ਚਸ਼ਮਿਆਂ ਦਾ ਜੇਜ਼ੀਰਾ' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 


ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਨਦੀਆਂ ਜਹਾਜ਼ਰਾਨੀ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਕੁਝ 
ਵੱਡੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੀਆਂ ਨੀਵੀਆਂ ਵਾਦੀਆਂ ਵਿਚ ਬੇਟ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਬਣੇ 
ਹੋਏ ਹਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੁਹਾਣਿਆਂ ਤੇ ਡੈਲਟੇ ਵੀ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਬਲੈਕ 
ਰਿਵਰ ਵਿਚ ਸਮੁੰਦਰੀ ਮੈਦਾਨ ਵਾਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ 40 ਕੁ ਕਿ. ਮੀ. ਦੀ 
ਦੂਰੀ ਤਾਈਂ ਛੋਟੇ-ਮੋਟੇ ਜਹਾਜ਼ ਚਲ ਸਕਦੇ ਹਨ।.ਜਮੇਕਾ ਦੀਆਂ 16 
ਅਤੇ ਪੇਰਟ ਐਨਟਾਨੀਓ.ਵਧੇਰੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਨ। _ 
ਜਲਵਾਯੂ--ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਵਪਾਰਕ ਪੌਣਾਂ ਦੇ ਰਸਤੇ ਵਿਚ 
ਸਥਿਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਪਰਬਤੀ ਉਚਾਣਾਂ ਵਿਚ ਵਖਰੇਵੇ' ਕਰਕੇ ਜਮੇਕਾ 
ਦੇ ਜਲਵਾਯੂ ਵਿਚ ਵੀ ਵਖਰੇਵਾਂ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਥੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ 
ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਵਰਖਾ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਦੀ ਭਿੰਨਤਾ ਕਰਕੇ ਤਾਪਮਾਨ ਵੀ ਭਿੰਨ 
ਹੈ। ਕਿੰਗਸਟਨ ਵਿਖੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਤਟ ਦੇ ਨੇੜੇ-ਤੇੜੇ ਦਾ ਤਾਪਮਾਨ 26.7” 
ਤੋਂ 30 ਸੈਂ. ਤੱਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਸਮੁੰਦਰੀ ਤਟ ਤੇ ਤਾਪਮਾਨ 
ਕੁਝ ਘਟਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਦ ਕਿ ਬਲੂ ਮਾਉਂਟੇਨਜ਼ ਤੱਕ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀ 


255 


`1,487 ਮੀ. (4907ਫੁੱਟੇ ਦੀ ਉਚਾਈ ਉਪਰ ਤਾਪਮਾਨ 4.4ਤੋਂ 72” 
ਸੈਂ. ਤੱਕ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਿਚ ਜਮੇਕਾ ਦੀਆਂ 
ਉੱਚ ਭੂਮੀਆਂ ਉਪਰ ਸੁਹਾਵਣੀ ਠੰਢ ਪੈਦੀ ਹੈ। ਵਰਖਾ ਵਿਚ ਕਾਫ਼ੀ 
ਭਿੰਨਤਾ ਹੈ। ਬਲੂ ਪਰਬਤਾਂ ਦੀਆਂ ਉੱਤਰੀ ਢਲਾਣਾਂ ਤੇ 475 ਸੈਂ. ਮੀ. 
(2000 ਇੰਚ) ਤੱਕ, ਜਾਨ ਕ੍ਰੋ ਪਹਾੜਾਂ ਤੇ 700 ਸੈਂ. ਮੀ. (300 ਇੰਚ) 
ਤੱਕ ਬਾਰਸ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਦ ਕਿ ਕਿੰਗਸਟਨ ਵਿਚ ਵਰਖਾ 75 ਸੈਂ. ਮੀ. 
ਦੇ ਲਗਭਗ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ 230 ਸੈਂ. ਮੀ” ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਥੇ 
ਜਾਲ ਦੇ ਸਾਰੇ ਹੀ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿਚ ਵਰਖਾ ਹੁੰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਮਈ, 
ਜੂਨ, ਅਕਤੂਬਰ ਅਤੇ ਨਵੰਬਰ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਿਲ੍ਹੇ ਮੰਨੇ 
ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ_ ਅਤੇ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮੀ ਜਮੇਕਾ ਵਿਚ ਝੱਖੜ 
ਅਕਸਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨੁਕਸਾਨ ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। 

ਬਨਸਪਤੀ ਅਤੇ _ਜੀਵ-ਜੰਤੂੰ--ਜਮੇਕਾ ਦੀ ਬਨਸਪਤੀ 
ਜ਼ਿਆਦਾ ਕਰਕੇ ਉਸ਼ਣ-ਖੰਡੀ ਕਿਸਮ. ਦੀ ਹੈ। ਉੱਚ-ਪਹਾੜੀ ਖੇਤਰ 
ਵਿਚ ਤਪਤ-ਖੰਡੀ ਕਿਸਮ ਦੇ ਪੌਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਥੇ 
ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਜੰਗਲ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਦਲਦਲਾਂ ਅਤੇ ਕਿਧਰੇ-ਕਿਧਰੇ 
ਕੁਦਰਤੀ ਸਵਾਨਾ ਘਾਹ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਥੇ ਫ਼ੁੱਲਦਾਰ 
ਪੰਦਿਆਂ ਦੀਆਂ 3000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਿਸਮਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ 

ਕਈ ਥਾਈਂ ਤਟ ਉਪਰ ਮੈਂਗ੍ਰੋਵ ਦਰਖ਼ਤ ਸਾਹਿਲ ਨੂੰ ਖੋਰ ਤੋਂ 
ਬਚਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਦੱਖਣੀ ਸਾਹਿਲ ਖੁਸ਼ਕ ਹੈ ਅਤੇ ਇਥੇ ਅਰਧ ਮਾਂਰੂਥਲੀ 
ਕਿਸੰਮ ਦੀ. ਬਨਸਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਮੇਕਾ ਦੇ ਸਥਾਂਨਕ ਦਰਖ਼ਤ ਆਪਣੇ 
ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਫ਼ੁੱਲਾਂ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਨ। 'ਸਿਲਕ ਕਾਟਨ' ਇਥੋਂ ਦਾ ਸਭ 
ਦੋ ਦੱਤ ਹਦ ਰਿ ਜਿਲ ਉਥ 
ਅਤੇ ਬੁਲ-ਥੈਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਵਰਣਨਯੋਗ ਹਨ। 


ਇਤਿਹਾਸ--ਜਮੇਕਾ ਟਾਪੂ ਦੀ ਖੇਜ 3 ਮਈ, 1494ਨੂੰ ਕੋਲੰਬਸ 
ਨੇ ਕੀਤੀ। ਸੋਲ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ਤੱਕ ਸਪੇਨੀਆਂ ਨੇ ਇਥੋਂ ਦੇ ਪਹਿਲੇ 
ਆਰਾਵਾਕ ਵਸਨੀਕਾਂ ਨੂੰ ਕੱਢ ਕੇ ਆਪਣੀਆਂ ਬਸਤੀਆਂ ਕਾਇਮ ਕਰ 
ਲਈਆਂ ਅਤੇ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਦੇ ਦਾਸ ਵੀ ਇਥੇ ਬੁਲਾਉਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। 
ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਸੰਨ 1670ਵਿਚ ਮੈਡਰਿਡ ਸੰਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਜਮੇਕਾ ਸਪੇਨੀਆਂ 
ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ ਘੱਟ ਸੀ। ਸੰਨ 1834 ਵਿਚ ਦਾਸ ਪ੍ਰਥਾ ਦੇ 
ਖਾਤਮੇ ਨਾਲ ਜਮੇਕਾ ਦੇ ਬਾਗਬਾਨੀ ਦੇ ਪ੍ਰਫੁੱਲਤ ਉਦਯੋਗ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ 
ਧੱਕਾ ਲੱਗਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ ਹੀ ਦਾਸ ਬੀਜ ਬਿਜਾਈ ਦਾ 
ਧੰਦਾ ਛੱਡ ਕੇ ਪਹਾੜਾਂ ਉਪਰ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਸਾ ਕੇ ਬੈਠ ਗਏ। ਇਸ 
ਦੇ ਫ਼ਲਸਰੂਪ ਜਮੇਕਾ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਪੱਧਰ ਤੇ ਆਰਥਿਕ ਸੰਕਟ 


ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਗ਼ਰੀਬੀ, ਵਧਦੇ ਹੋਏ ਟੈੱਕਸ, ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਭੁੱਖ ਅਤੇ ` 


ਨਿਆਂ ਦਾ ਭੈੜਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਅਸੰਤੁਸ਼ਟਤਾ ਦਾ ਕਾਰਨ 
ਬਣੇ। ਅਕਤੂਬਰ, 1865 ਵਿਚ ਖਾੜੀ ਮੋਰਾਂ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਚੀਫ਼ 
ਮੈਜਿਸਟ੍ਰੇਟ ਅਤੇ 18 ਹੇਰ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦਾ ਕਤਲ ਹੋ ਗਿਆ ਜਿਸ 
ਕਰਕੇ ਜਨਤਾ ਹੋਰ ਵੀ ਭੜਕ ਉੱਠੀ। ਸੰਨ 1866 ਵਿਚ ਇਥੋਂ ਦੇ ਨਵੇਂ 
ਗਵਰਨਰ ਸਰ ਜਾਨ ਪੀਟਰ ਗ੍ਰਾਂਟ ਨੇ ਨਵੀਂ ਯੋਜਨਾ ਪੇਸ਼ ਕੀ੍‌ਤੀ ਜਿਸ 
ਵਿਚ ਕੇਲਾ ਉਤਪਾਦਨ, ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਆਵਾਜਾਈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਸ਼ਨ ਨੂੰ 
ਨਵੇਂ ਸਿਰਿਓ' ਸੰਗਠਿਤ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ 
ਜਨਤਾ ਦੇ ਸੁਆਸਥ ਦੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 
ਜਮੇਕਾ ਵਿਚ ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਬਿਖਮਤਾ ਕਾਰਨ ਉਤਪੰਨ 
ਹੋਈ ਸਮੱਸਿਆ ਦੇ ਹੱਲ ਲਈ ਵੀ ਇਕ ਰਾਜਸੀ' ਸੰਗਠਨ “ਸਥਾਪਿਤ 
ਕੀਤਾ ਗਿਆ। _ __ 


ਜਯਕਰ, ਮੁਕੰਦਰਾਵ ਆਨੰਦਰਾਵ 


ਸੰਨ 1944 ਵਿਚ ਨਵਾਂ ਸੰਵਿਧਾਨ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਜਿਸ 
ਅਨੁਸਾਰ ਜਮੇਕਾ ਵਿਚ ਦੋ-ਸਦਨੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਅਤੇ 
ਜਮੇਕਾ ਦਾ 'ਸਵੈ-ਸ਼ਾਸਨ ਵਧੇਰੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸਮਝਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ 
ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਜਮੇਕਾ ਅੰਦਰ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਸੁਧਾਰ ਵੀ ਜਾਰੀ ਹੋ ਗਏ। 
ਸੰਨ 1953 ਵਿਚ ਵਜ਼ਾਰਤੀ ਪੱਧਰ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀ ਗਈ। 
3ਜਨਵਰੀ 1958ਨੂੰ ਜਮੇਕਾ ਬਰਤਾਨੀਆ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਦੀਪ-ਸਮੂਹ ਸੰਘ 
ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਜੁਲਾਈ 1959 ਦੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਵਿਚ ਨਾਰਮਨ 


-ਮੈਨਲ ਇਥੋਂ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਬਣਿਆ। ਅਪ੍ਰੈਲ 1962 ਦੀਆਂ ਚੋਣਾਂ 


ਵਿਚ ਲੇਬਰ ਪਾਰਟੀ. ਤਾਕਤ ਵਿਚ ਆਈ। ਫ਼ਿਰ ਮਈ, 1966 ਵਿਚ 
ਲੰਡਨ ਵਿਚ ਹੋਈ ਗਲਬਾਤ ਉਪਰੰਤ ਫ਼ੈਡਰੇਸ਼ਨ ਤੋੜ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਅਤੇ _ 
6 ਅਗਸਤ, 1962 ਨੂੰ ਜਮੇਕਾ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋਇਆ ਤੇ ਕਾਮਨ ਵੈਲਥ ਦਾ 2 
ਮੈਂਬਰ ਬਣ ਗਿਆ। ॥ 

ਹ. ਪੁ. “ਐਨ. ਬਰ 12:87 ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 4:369 

ਜਯਕਰ, ਮੁਕੰਦਰਾਵ ਆਨੰਦਰਾਵ : ਇਸ ਕਾਨੂੰਨਦਾਨ 
ਦਾ ਜਨਮ ਨਾਸਿਕ ਵਿਖੇ 13ਨਵੰਬਰ, 1873ਨੂੰ ਹੋਇਆ। ਵਿਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ 
ਕਰਨ ਮਗਰੋਂ ਸੰਨ 1%5 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਹਾਈਕੋਰਟ ਵਿਚ ਵਕਾਲਤ ਸ਼ੁਰੂ 
ਕੀਤੀ। ਸੰਨ 1937 ਵਿਚ ਇਹ ਫੈਡਰਲ ਕੋਰਟ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ ਦਾ ਜੱਜ 
ਨਿਯੁਕਤ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਪ੍ਰੀਵੀ ਕੌਂਸਲ ਦੀ ਜੁਡੀਸ਼ੀਅਲ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਮੈਂਬਰ 
ਵੀ ਸੀ ਪਰ 1942 ਈ. ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਇਸ ਅਹੁਦੇ ਤੋਂ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇ 
ਦਿੱਤਾ ਫ਼ਿਰ ਇਹ ਕਾਨਸਟੀਰ਼ੂਐਂਟ ਅਸੈਂਬਲੀ ਲਈ ਮੈਂਬਰ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ 
ਪਰ ਇਸ ਨੇ 1947ਈ. ਵਿਚ ਉਥੋਂ ਵੀ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। 


ਸੰਨ 1907ਤੋਂ 1912ਤੱਕ ਜਯਕਰ ਲਾਅ ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਕਾਨੂੰਨ 
ਦਾ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਵਿਚ ਆਤਮ ਸਨਮਾਨ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਕੁੱਟ ਕੁੱਟ 


ਕੇ ਭਰੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਸੋ ਜਦੋਂ ਇਸ ਤੋਂ ਨੀਵੇਂ ਪੱਧਰ ਦੇ ਯੂਰਪੀਅਨ 


ਅਧਿਆਪਕ ਦੀ ਇਸ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਅਹੁਦੇ ਤੇ ਨਿਯੁਕਤੀ ਹੇਈ ਤਾਂ ਇਸ 
ਨੇ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਸੰਨ 1924-25 ਵਿਚ ਇਹ ਬੰਬਈ 
ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਯਾਦ ਰੱਖਣ ਯੋਗ ਗੱਲ ਹੈ। ਸੰਨ 
1941 ਵਿਚ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ 
ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਵਿਚ ਇਕ ਕਮੇਟੀ ਕਾਇਮ ਹੋਈ। ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ 
ਦੇ ਨਾਲ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਕਲਾ ਵਿਚ ਵੀ ਇਸ ਦੀ ਰੁਚੀ ਸੀ। 
ਸਿੱਖਿਆ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਹ ਹਰ ਥਾਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ। 
ਨਾਗਪੁਰ, ਲਖਨਊ, ਪਟਨਾ ਆਦਿ ਅਨੇਕ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਵਿਚ ਇਸ 
ਨੇ ਬੜੇ ਉੱਚ ਪਾਏ ਦੇ ਭਾਸ਼ਨ ਦਿੱਤੇ। ਸੰਨ 1917, 1918, 1920 ਅਤੇ _ 
1925ਦੇ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਜਲਸਿਆਂ ਵਿਚ ਸਵਰਾਜ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਰਾਜਨੀਤਕ 
ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਉੱਤੇ ਇਸ ਦੇ ਭਾਸ਼ਨ ਅਤੇ ਲੇਖ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ 
ਹ਼ਨ। ਬੰਬਈ ਦੀ ਸਵਰਾਜ ਪਾਰਟੀ ਲੈਜਿਸਲੇਟਿਵ ਕੌਂਸਲ ਵਿਚ ਇਹ 
ਵਿਰੋਧੀ ਧੜੇਂ ਦਾ ਆਗੂ ਰਿਹਾ। ਸੰਨ 1926ਤੋਂ 1930ਤੱਕ ਇਹ ਇੰਡੀਅਨ 
ਲੈਜਿਸਲੇਟਿਵ ਅਸੈਂਬਲੀ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਰਿਹਾ। ਇਥੇ ਇਹ ਨੈਸ਼ਨਲਿਸਟ 
ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਉਪ-ਨੇਤਾ ਸੀ। ਗੋਲ ਮੇਜ਼ ਕਾਨਫ਼ਰੰਸ ਵਿਚ ਵੀ ਇਹ 
ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹਾਜ਼ਰ ਸੀ। ਫਿਰ ਇਹ ਫ਼ੈਡਰਲ ਸਟਰਕਚਰ 
ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਵੀ ਮੈਂਬਰ ਰਿਹਾ। ਗਾਂਧੀ-ਇਰਵਿਨ ਪੈਕਟ ਲਈ ਇਸ ਨੇ 


(ਰੇ ਓਪਰੇ ਨੀਲ ਸਤੀ ਉਤ ਬਦ ਕੀਗੀਤ ਬੂਿ ਪਬਦ 


ਲਈ ਵੀ ਇਹ ਜਤਨ ਕਰਦਾ ਰਿੰਹਾ। ਨ 
ਰਿ ਕਟ 
ਸੀ. ਐੱਸ. ਆਈ. ਖ਼ਿਤਾਬ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹਿਆ ਪਰ ਇਸ 


ਨੇ ਸਾਧਾਰਣ ਮਿਸਟਰ ਜਯਕਰ ਬਣੇ ਰਹਿਣਾ ਹੀ ਪਸੰਦ ਕੀਤਾ। ਸੰਨ 


ਜਯਕੁਸਮ 


1919 ਵਿਚ ਜਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲੇ ਬਾਗ਼ ਦੇ ਖ਼ੂਨੀ ਸਾਕੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਇਸ 
ਦੀ ਰਪੋਟ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਅਮਰ ਹੈ। ਸੰਨ 1940 ਵਿਚ ਆਕਸਫੋਰਡ 
ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਡੀ. ਸੀ. ਐੱਲ. ਪਦਵੀ ਨਾਲ ਸ਼ਨਮਾਨਿਆ। 


ਸੰਨ1917ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਕੋਈ ਵੀ ਅੰਦੋਲਨ 
ਨਹੀਂ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਜਯਕਰ ਦਾ ਸਬੰਧ ਨਾ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਸੰਨ 1948 ਤੋਂ 
ਇਹ ਪੂਨਾ ਦਾ ਵਾਈਸ-ਚਾਂਸਲਰ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਦਾ ਵਿਅਕਤੀਤਵ 
ਅਤਿਅੰਤ ਵਿਆਪਕ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਾਨੂੰਨਦਾਨ, ਸੰਵਿਧਾਨ ਮਾਹਿਰ, 
ਜੱਜ ਅਤੇ ਵਕਤਾ, ਸਿੱਖਿਆ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਸੇਵਕ ਦੇ ਰੂਪ 
ਵਿਚ ਇਸ ਦੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨੂੰ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਯਾਦ ਰੱਖਿਆ 
ਜਾਵੇਗਾ। 

ਇਸ ਵੱਲੋਂ ਸਮਾਜਿਕ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ, ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ 
ਸਬੰਧੀ ਕੀਤੇ ਕੰਮਾਂ ਦਾ ਮੁਲੰਕਣ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਭਾਰਤ ਦਾ ਆਧੁਨਿਕ 
ਅਤੇ ਲੇਖਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ 10 ਮਾਰਚ, 1959 
ਨੂੰ ਹੋਈ। 

ਹ. ਪੁ.ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 4:390 
___ਜਯਕੁਸਮ : ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆ ਵਿਚ ਪੂਰਬੀ ਜਾਵਾ ਦੇ 
'ਸੁਰਾਬਾਈਆਂ ਪ੍ਰਾਂਤ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ ਜੰਗਲਾ 
ਸਾਮਰਾਜ ਕਾਇਮ ਸੀ ਜਿਸ ਦਾ ਇਹ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਖ਼ਿਆਲ 
ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਨੇ ਕੋਈ 12ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਰਾਜ ਕੀਤਾ 
ਸੀ। ਇਸ ਰਾਜੇ ਬਾਰੇ ਭਾਵੇਂ ਪੱਕਾ ਸਬੂਤ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਦਾ 
ਨਾਂ ਮਲਾਇਆ ਅਤੇ ਜਾਵਾ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰੀਤ ਕਥਾਵਾਂ ਵਿਚ ਕਾਫ਼ੀ ਲਿਆ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ।` 

-ਹ. ਪੁ-ਡਿ. ਇੰਡ. ਆਇ. ਐਂਡ ਐਡਜ਼ ਕੰਟ_ : 192 

_ ਜਯ ਵਿਜਯ : ਇਹ ਦੇਵੇਂ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇ ਸੇਵਕ ਤੇ 
ਦਵਾਰਪਾਲ ਸਨ। ਇਕ ਵਾਰ ਜਦੋਂ ਜਯ ਤੇ ਵਿਜਯ ਨੇ ਸਨਕਾਦਿ 
ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਪਾਸ ਜਾਣ ਤੋਂ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ ਇਸ ਤੋਂ 
ਖਿਝ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਸਰਾਪ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਤੁਸੀਂ 
ਦੋਵੇਂ ਧਰਤੀ ਤੇ ਜਾ ਕੇ ਰਾਖਸ਼ ਬਣੋ। ਪੁਰਾਣ ਕਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਜਯ ਤੇ 
ਵਿਜਯ ਵਾਰ ਵਾਰ ਹਿਰਨੇਕਸ਼ਿਪ ਤੇ ਹਰਨਾਕਸ਼, ਰਾਵਣ ਤੇ ਕੰਭਕਰਣ 
ਅਤੇ ਕੰਸ ਤੇ ਸ਼ਿਸ਼ੂਪਾਲ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਧਰਤੀ ਤੇ ਜਨਮੇ ਅਤੇ ਹਰ ਵਾਰ 
ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇ ਅਵਤਾਰ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਤਲ ਕੀਤਾ। 

ਹ. ਪੁੰ.- ਮ. ਕੋ. : 509 

ਜਯਾ ਦਿੱਤਿਆ, ਹੇਮਚੰਦੂ : ਇਹ ਇਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ 
ਵਿਆਖਿਆਕਾਰ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਨੇ ਪਾਣਿਨੀ ਦੀ ਅਸ਼ਟਾਧਿਆਈ 
ਉੱਤੇ 'ਕਾਸ਼ਿਕਾ' ਵਿਆਖਿਆ ਲਿਖੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਬਾਰੇ 
ਕੋਈ ਵੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਾਮੱਗਰੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਚੀਨੀ ਯਾਤਰੀ 
ਇਤਸਿੰਗ ਦੀ ਭਾਰਤ ਯਾਤਰਾ ਤੋਂ ਇਸ ਸਬੰਧੀ ਕੁਝ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮਿਲਦੀ 
ਹੈ। ਉੱਸ ਅਨੁਸਾਰ ਜਯਾ ਦਿੱਤਿਆ ਦੀ ਸੰਮਤ 718 ਬਿ. (661 ਈ) 
ਦੇ ਆਸ ਪਾਸ ਮੌਤ ਹੋਈ। ਚੀਨੀ ਆਦਿ ਬਦੇਸ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਬਹੁਤ 
ਦੇਰ ਤੱਕ ਭਾਰਤੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਹੁੰਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਬਹੁੱਤ ਸਾਰਾ 
ਭਾਰਤੀ ਸਾਹਿਤ ਅਨੁਵਾਦ ਰਾਹੀਂ ਬਦੇਸ਼ੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਪਰ 
ਉਸ ਦਾ ਮੂਲ ਗਰੰਥ ਭਾਰਤ ਵਿਚੋਂ ਲੁਪਤ ਹੈ। ਬਦੇਸ਼ੀ ਅਨੁਵਾਦ ਸਾਹਿਤ 
ਦੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਪੜਤਾਲ ਕਰਨ ਤੇ ਜਯਾ ਦਿੱਤਿਆ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ 
ਜਾਣਕਾਰੀ ਮਿਲ ਸਕਦੀ ਹੈ। __ 
ਕਿਉਂਕਿ-'ਕਾਸ਼ਿਕਾ' ਦਾ ਮੁੱਖ ਅਰਥ ਇਹੋ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਹ ਵੀ ਸੰਭਵ 
ਹੈ ਕਿ ਜਯਾ ਦਿੱਤਿਆ ਕਾਸ਼ੀ ਵਾਸੀ ਹੇਵੇ। ਕਾਸ਼ੀ ਹੁਣ ਵੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ 


ਪੜ੍ਹਨ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਅਤੇ ਵਿਆਕਰਣ ਦੇ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ 


ਹੈ। ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨ ਜਯਾ ਦਿੱਤਿਆ ਅਤੇ ਵਾਮਨ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਕਾਸ਼ਿਕਾ ਦੇ 
ਰਚਣਹਾਰੇ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। 
ਹ. ਪੁ.-ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 4 : 396 

__ ਜਰਸਾਪਾ : ਆਬਸ਼ਾਰ-ਕਰਨਾਟਕ ਰਾਜ (ਭਾਰਤ) ਦੇ 
ਉੱਤਰੀ ਕੱਨੜ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਸਾਰਾਵਤੀ ਦਰਿਆ ਉੱਤੇ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ 
ਆਬਸ਼ਾਰ ਹੈ ਜੋ ਸ਼ਿਮੋਗਾ ਤੋਂ 90 ਕਿ. ਮੀ. ਦੇ ਕਰੀਬ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ 
ਵੱਲ ਅਤੇ ਹੋਨਾਵਰ ਤੋਂ 26 ਕਿ. ਮੀ. ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਵਾਕਿਆ ਹੈ। ਇਸ 
ਝਰਨੇ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲਗਵੇਂ ਜੋਗ ਕਸਬੇ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ 'ਜੋਗ ਫਾਲਜ਼' ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ 
ਹਨ। ਆਬਸ਼ਾਰ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਤੇ ਸਾਰਾਵਤੀ ਦਰਿਆ ਪੱਛਮੀ ਘਾਟ ਪਹਾੜਾਂ 
ਦੀ ਘਾਟੀ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲੋਂ ? ਮੀਟਰ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਨਾਲ 260 


ਮੀ. ਹੇਠਾਂ ਨੀਵਾਣ ਵਿਚ 4ਆਬਸ਼ਾਰਾਂ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਹੇਠਾਂ ਡਿਗਦਾ 


ਹੈ। ਪਹਿਲਾ ਝਰਨਾ ਰਾਜਾ ਫ਼ਾਲ, ਦੂਜਾ ਰੋਰਰ, ਤੀਜਾ ਰਾਕਟ ਅਤੇ ਚੌਥਾ 
ਲਾ ਡੇਮ ਬਲਾਂਚੇ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਝਰਨਿਆਂ ਦਾ ਕੁਦਰਤੀ ਨਜ਼ਾਰਾ ਵੇਖਣ ਦਾ 
ਵਧੀਆ ਮਹੀਨਾ ਦਸੰਬਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦਰਿਆ ਵਿਚ 
ਪਾਣੀ ਘੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੂਨ ਤੋਂ ਨਵੰਬਰ ਦੌਰਾਨ ਦਰਿਆ ਵਿਚ ਪਾਣੀ 
ਬਹੁਤਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਆਲੇਂ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਕੰਢੇ ਵਿਖਾਈ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ। 
ਜਰਸਾਪਾ ਕਸਬੇ ਤੋਂ ਪਹਾੜ ਵੱਲ ?6ਕਿ. ਮੀ. ਦੂਰ ਤੱਕ ਸੜਕ ਜਾਂਦੀ 
ਹੈ ਜਿਥੋਂ ਆਬਸ਼ਾਰ ਬੜੀ ਰਮਣੀਕ ਲਗਦੀ ਹੈ। ਦਰਿਆ ਹੇਠਲਾ ਬੇਸਿਨ 
ਅਤੇ ਦੰਦੀ ਜਿਸ ਉੱਤੋਂ ਦੀ ਦਰਿਆ ਡਿਗਦਾ ਹੈ, ਨਾਈਸ ਅਤੇ ਸ਼ਿਸਟ 
ਚਟਾਨਾਂ ਦੇ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਥੋਂ ਦਾ ਸ਼ਾਮ ਦਾ ਨਜ਼ਾਰਾ ਅਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ 
ਚੰਦਰਮਾ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦਿਲਟੁੰਬਵਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 

ਕੁਦਰਤੀ ਆਬਸ਼ਾਰ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਮਾਰ ਕੇ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ 
ਜਲ, ਅਤੇ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਸ਼ਾਰਾਵਤੀ ਦਰਿਆ ਉੱਤੇ ਇਹ 
ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ 1947ਈ. ਵਿਚ ਬਿਜਲੀ ਦੀ 1,200,000ਕਿ. ਵਾਟ ਸਮਰੱਥਾ 
ਦਾ ਟੀਚਾ ਰੱਖ ਕੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਜੋ 1952 ਈ. ਵਿਚ ਮੁਕੰਮਲ 
ਹੋ ਗਿਆ। ਅੱਜ ਇਹ ਬਿਜਲੀ ਸ਼ਿਮੋਗਾ, ਹੁੱਬਲੀ ਅਤੇ ਬੰਗਲੌਰ ਖੇਤਰਾਂ 
ਨੂੰ ਸਪਲਾਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 

14514" ਉ. ਵਿਥ.; 74249 ਪੂ. ਲੰਬ. 

ਹ. ਪੁ.ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 10 : 367 ; ਇੰਡੀਆ ਦੀ ਲੈਂਡ ਐਂਡ ਪੀਪਲ, ਮੈਸੂਰ , 
ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ. 12: 211 

_ ਜਰਸਾਪਾ : ਕਸਬਾਂ--ਕਰਨਾਟਕ ਰਾਜ (ਭਾਰਤ ) ਵਿਚ ਇਸੇ 

ਨਾਂ ਦੇ ਝਰਨਿਆਂ ਨੇੜੇ ਇਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਸਬਾ ਹੈ ਜੋ ਸਾਰਾਵਤੀ ਦਰਿਆ 
ਦੇ ਕੰਢੇ, ਹੋਨਾਵਰ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਕਰੀਬ 28 ਕਿ. ਮੀ. (18 ਮੀਲ) ਪੂਰਬ 


` ਵੱਲ ਵਾਕਿਆ ਹੈ। ਇਥੇ ਕਸਬੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਨਾਰੀਅਲ ਦੇ ਦਰਖ਼ਤ ਬਹੁਤ 


ਹਨ। ਕਸਬੇ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 2.4ਕਿ. ਮੀ. ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਜਰਸਾਪਾ 


_ਦੇ' ਜੈਨ ਸਰਦਾਰਾਂ (1409-1610 ਈ) ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਨਾਗਾਰਬਸਤੀ 


ਕੇਰੇ ਦੇ ਖੰਡਰ ਹਨ। ਇਹ ਰਾਜਧਾਨੀ ਉਸ ਜਮਾਨੇ ਫਿਜ਼ ਬਹੁਤ ਹੀ 
ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਸੀ ਜਿਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਇਟਲੀ ਤੋਂ ਆਏ ਯਾਤਰੂ, ਡੇਲਾ ਵੇਲ 
ਨੇ ਇਥੋਂ ਦੀ ਮਹਾਰਾਣੀ ਦੇ ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦੇ ਰਾਜਧਾਨੀ 
ਸ਼ਹਿਰ ਵਜੋਂ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਰਾਜਧਾਨੀ ਅਤੇ ਮਹਿਲ ਹੁਣ ਖੰਡਰਾਂ ਦੇ ਢੇਰ 
ਹੀ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉਪਰ ਦਰਖ਼ਤ ਉਗੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਹ ਥਾਂ ਕਾਲੀ ਮਿਰਚ 
ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਥੇ ਕਾਜੂ ਦੇ 
ਵੀ ਦਰਖ਼ਤ ਹਨ। 

14214" ਉ. ਵਿਥ.; 76 39 ਪੂ. ` ਲੰਬ. 

ਹ. ਪੁ-ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ: 12: 211 

__ਜਰਸੀ ਸਿਟੀ : ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਨਿਊ ਜਰਸੀ ਰਾਜ ਸੰ. 

ਰਾ. ਅ) ਵਿਚ ਹਡਸਨ ਕਾਉਂਟੀ ਦਾ ਰਾਜਧਾਨੀ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਜੋ ਹਡਸਨ 


257 ਰ ਰ ਜ਼ਰਕਾੱਨ 


ਅਤੇ ਹੈਕਨਸੈੱਕ ਦਰਿਆਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਪ੍ਰਾਇਦੀਪੀ ਖੇਤਰ ਵਿਚ 
ਮੈਨਹੈਟਨ ਟਾਪੁ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਮੈਨਹੈਟਨ ਅਤੇ ਹਡਸਨ ਵੱਲ 
ਆਵਾਜਾਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਅੰਧ -ਮਹਾਂਸਾਗਰੀ ਤਟ ਉੱਤੇ 
ਵੱਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ 33 ਵ. ਕਿ. ਮੀ. ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚੋਂ 28 
ਵ.ਕਿ. ਮੀ. ਦਾ ਖੇਤਰ ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇਸ ਤਟ 
ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਢੁਆਈ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਇਹ ਸੱਠਅਤਾਂ ਦਾ 
ਕੇਂਦਰ ਵੀ ਹੈ। ਇਥੇ ਤੇਲ ਸੇਧਕ ਕਾਰਖ਼ਾਨੇ, ਰਸਾਇਣ, ਬਿਜਲੀ ਦੀਆਂ 
ਚੀਜ਼ਾਂ, ਕਾਸਮੈਟਿਕਸ, ਕੱਪੜਾ, ਸਾਬਣ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਮੀਟ ਦੀ 
ਪੈਕਿੰਗ ਦਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 

ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ 1609 ਈ. ਵਿਚ ਹੈਨਰੀ ਹਡਸਨ 
ਦੇ ਇਸ ਤਟ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਪਿਛੋਂ 
1618 ਈ. ਵਿਚ ਵਲੰਦੇਜ਼ੀ ਫੰਦੇਬਾਜ਼ ਆਏ ਫਿਰ 1650 ਈ. ਤੱਕ ਕੁਲ 
ਆਬਾਦਕਾਰ ਵੀ ਇਸੇ ਤਟ ਉੱਤੇ ਆ ਵੱਸੇ। ਸੰਨ 1660 ਵਿਚ ਇਸੇ 
ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਤੇੜੇ ਨਿਊ ਜਰਸੀ ਦੀ ਬਰਜਨ ਮਿਉਂਸਪਲਟੀ ਦੀ 
ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਸੰਨ 1664 ਈ. ਵਿਚ ਇਹ ਕਸਬਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ 
ਨੇ ਵਲੰਦੇਜ਼ੀਆਂ ਤੋਂ ਲੈ ਲਿਆ। ਫ਼ਿਰ 1673ਵਿਚ ਇਸ ਉੱਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ 
ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ। ਅਖ਼ੀਰ 1674 ਵਿਚ ਇਕ ਸੰਧੀ ਕਰਕੇ 
ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਸਾਰਾ ਨਿਊ ਜਰਸੀ ਵਾਲਾ ਖੇਤਰ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਕਰ 
ਲਿਆ। ਸੰਨ 1779 ਵਿਚ ਹੈਨਰੀ ਲੀ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਤੋਂ ਪਾਓਲਸ ਹੁਕ 
ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਕਿਲਿਆਂ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਅਮਰੀਕੀ ਖ਼ਾਨਾਜੰਗੀ 
ਤੱਕ ਨਿਊ ਜਰਸੀ ਦਾ ਬਹੁਤਾ ਹਿੱਸਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਅਧੀਨ ਹੀ ਰਿਹਾ। ਸੰਨ 
1804 ਵਿਚ ਐਨਥਨੀ ਡੇ ਨੇ ਅਲੈਗਜ਼ਾਂਦਰ ਹਾਮਿਲਟਨ ਨਾਮੀ 
ਸਲਾਹਕਾਰ ਨਾਲ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਵਿਉਂਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 1820 ਈ. 
ਵਿਚ ਇਸ ਦਾ ਮੌਜੂਦਾ ਨਾਂ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਸੰਨ 1834ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਸ਼ਹਿਰ 


ਦੀ ਬਹੁਤ ਤਰੱਕੀ ਹੇਈ। ਇਸ ਨੇ ਨਿਊਯਾਰਕ ਨਾਲ ਹੱਦਾਂ ਸਬੰਧੀ 


ਸਮਝੌਤਾ ਕਰਕੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲ ਜਾਣ ਦਾ ਰਾਹ ਵੀ ਖੋਹ ਲਿਆ। ਸੰਨ 
1873 ਵਿਚ ਸ਼ਹਿਰ ਨਾਲ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਬਰਜਨ, ਹਡਸਨ ਸਿਟੀ, 
ਗ੍ਰੀਨਵਿਲ, ਵਾਨ ਵਰਸਟ ਛੋਟੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵੀ ਨਾਲ ਹੀ ਮਿਲ ਗਏ। ਸੰਨ 
1874 ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਨਿਗਮਤ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਾਲੇ ਆਮ ਸਾਰੇ ਅਖ਼ਤਿਆਰ 
ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਏ। ਸੰਨ 1870ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਰਾਜਨੀਤਕ ਗੱਠ-ਜੋੜਾਂ 
ਤੇ ਸਿਆਸੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਦਾ ਵੀ ਗੜ੍ਹ ਰਿਹਾ ਹੈ। 

ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਇਹ ਵਿੱਦਿਅਕ ਕੈਂਦਰ ਵੀ ਹੈ ਜਿਥੇ ਸੇਂਟ ਪੀਟਰਜ਼ 
ਅਤੇ ਸੇਟਨ ਹਾਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਸ਼ਾਖਾ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ। 

ਆਬਾਦੀ-2,28,537 (1990) 

40744 ਉ. ਵਿਥ.; 7402! ਪੱ. ਲੰਬ. 

ਹ. ਪੁ.ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 5: 547; ਕੋਲ ਐਨ. 10 : 665 

ਜਰਸੀ ਟਾਪੁ : ਇੰਗਲਿਸ਼ ਚੈਨਲ ਨਾਂ ਦੀ ਖਾੜੀ ਵਿਚ ਚੈਨਲ 
ਟਾਪੂਆਂ ਦਾ ਧੁਰ. ਦੱਖਣੀ ਟਾਪੂ ਹੈ ਜੋ ਸਾਰੇ ਟਾਪੂ-ਸਮੂਹ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ 
ਵੱਡਾ ਹੈ। ਇਹ ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੇ ਨਾਰਮੰਡੀ ਤਟ ਤੋਂ 24 ਕਿ. ਮੀ. (15 ਮੀਲ) 
_ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਗਰਨਜ਼ੀ ਤੋਂ 288 ਕਿ. ਮੀ. ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਵਾਕਿਆ 
ਹੈ। ਟਾਪੂ 17ਕਿ. ਮੀ. ਲੰਬਾ ਅਤੇ ੧1 ਕਿ. ਮੀ. ਚੌੜਾ ਹੈ। 117 ਵ. ਕਿ. 
ਮੀ. ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਫੈਲੇ ਹੋਏ ਇਸ ਟਾਪੂ ਉੱਤੇ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭੂ 
ਆਕਾਰ ਵੇਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਬੀਚਜ਼ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ 
ਖੇਤਰ ਲੋਅਸ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਪਠਾਰ ਹੇਠਾਂ ਹੈ। ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ 


ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇੱਲਾਵਾ ਛਿਛਲੇ ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਝੀਲਾਂ ਟਾਪੂ ਦੇ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ 
ਨਜ਼ਾਰੇ ਵਿਚ ਵਾਧਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਥੋਂ ਦਾ ਪੌਣ-ਪਾਣੀ ਵੀ ਸੁਹਾਵਣਾ 


ਹੈ। ਔਸਤ ਸਾਲਾਨਾ ਤਾਪਮਾਨ 11"ਸੈਂ. ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗਰਨਜੀ ਨਾਲੋਂ ਇਥੇ 


ਮੌਸਮ ਵਧੇਰੇ ਗਰਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਬਸੰਤ ਵਿਚ ਫ਼ਰਾਂਸ ਵੱਲੋਂ ਆਉਂਦੀਆਂ 
ਠੰਢੀਆਂ ਹਵਾਵਾਂ ਆਲੂ ਦੀ ਫ਼ਸਲ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।. 

` ਇਥੇ ਵਸੋਂ .ਨਾਰਮਨਾ ਦੀ ਜਾਂ ਨਾਰਮਨਾਂ ਅਤੇ ਬਰਤਾਨਵੀ ਦੀ ` 
ਮਿਲੀ-ਜੁਲੀ ਨਸਲ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਸੰਨ 1830 ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਇਸ 
ਟਾਪੂ ਵੱਲ ਖਿੱਚੇ ਚਲੇ ਆਏ ਤੇ 1848ਈ. ਮਗਰੋਂ ਯੂਰਪ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀ 
ਆ ਕੇ ਆਬਾਦ ਹੋਏ। ਪਹਿਲੇ ਮਹਾਂਯੁੱਧ ਪਿੱਛੋਂ ਕਰਾਂ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਲੈਣ 
ਲਈ ਵੀ ਕਈ ਲੋਕ ਇਥੇ ਆਏ। ਟਾਪੂ ਦੀ ਬਹੁਤ ਵਸੋਂ ਸੇਂਟ ਹੈਲੀਅਰ, 
ਸੇਂਟ ਸੇਵੀਅਰ, ਸੈਂਟ ਕਲੈਮੈਟ, ਗੋਰੇ ਅਤੇ ਸੇਂਟ ਆਬੂਨ ਵਿਖੇ ਹੈ। ਸੇਂਟ 
ਹੈਲੀਅਰ ਮੁੱਖ ਬੰਦਰਗਾਹ ਹੈ। ਟਾਪੂ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਜਹਾਜ਼ ਬਰਤਾਨੀਆ, 
ਗਰਨਜ਼ੀ ਅਤੇ ਵਏਮਥ ਵੱਲ ਅਤੇ ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੇ ਸੈਨ ਮਾਲੋ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵੱਲ 
ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਲੰਡਨ ਅਤੇ ਲਿਵਰਪੂਲ ਵੱਲ ਵੀ ਆਵਾਜਾਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 

ਟਾਪੂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਕਿੱਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ, ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ, ਗ੍ਰੇਨਾਈਟ 
ਦੀ ਖਾਣ-ਖੁਦਾਈ ਅਤੇ ਮੱਛੀ ਪਾਲਣ ਆਦਿ ਹਨ। ਸੈਰ-ਸਪਾਟੇ ਤੋਂ ਵੀ 
ਆਮਦਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਥੋਂ ਦੀ ਖ਼ਾਸ ਪੈਦਾਵਾਰ ਟਮਾਟਰ ਅਤੇ ਆਲੂ 
ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਬਾਹਰ ਭੇਜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਥੋਂ ਦੀਆਂ ਜਰਸੀ ਨਸਲ ਦੀਆਂ_ 
ਗਊਆਂ ਬਹੁਤ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਨ। ਇਸ ਟਾਪੂ ਉੱਤੇ ਪੂਰਬ ਇਤਿਹਾਸਕ _ 
ਕਾਲ ਵਿਚ ਪੱਥਰ ਯੁੱਗ ਦੀ ਵਸੋਂ ਦੇ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ ਮਿਲੇ ਹਨ। ਰੋਮਨਾਂ ਵੇਲੇ 
ਇਸ ਨੂੰ 'ਸੀਜ਼ਾਰੀਆ' ਦਾ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। 12ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ 
ਇਥੇ ਨਾਰਮਨ ਜਾਗੀਰਦਾਰਾਂ`ਦੀ ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ ਰਹੀ। ਭੂਮੀ-ਮਾਲੀਏ ਦੀ 
ਸੀ! ਸੰਨ 1204 ਵਿਚ ਇਹ ਨਾਰਮੰਡੀ (ਉੱਤਰੀ-ਪੱਛਮੀ ਫ਼ਰਾਂਸ ਦਾ 
ਇਤਿਹਾਸਕ ਖੰਡ) ਨਾਲੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੋ ਗਿਆ'ਪਰ ਇਥੇ ਨਾਰਮਨ ਕਾਨੂੰਨ 
ਹੀ ਲਾਗੂ ਸੀ। ਇਥੋਂ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ`ਕਦੈ ਲਾਰਡ ਤੇ ਕਦੇ ਵਾਰਡਨ ਦੇ 
ਹੇਠਾਂ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। 15ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਸਾਲ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਇਥੋਂ ਦਾ 
ਰਾਜ-ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਪਤਾਨ ਹੇਠਾਂ ਆ ਗਿਆ। ਇਸੇ ਨੂੰ ਪਿੱਛੋਂ ਗਵਰਨਰ ਦਾ 
ਅਹੁਦਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਹੁਣ ਵੀ ਬਰਤਾਨੀਆ ਵੱਲੋਂ ਨਿਯੁਕਤ 
ਗਵਰਨਰ ਹੀ ਇਥੋਂ ਦਾ ਸ਼ਾਸਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 
1959 ਈ. ਦਾ ਬਣਿਆ ਜਰਸੀ ਚਿੜੀਆ-ਘਰ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਜੀਰਾਲਡ 
ਡਿਊਰੈਲ ਨਾਂ ਦੇ ਇਕ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀਵਾਦ ਅਤੇ ਲੇਖਕ ਨੇ ਜੀਵ-ਜੰਤੂਆਂ 
ਦੀਆਂ ਨਸਲਾਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਲਈ ਬਣਾਇਆ ਸੀ। 

ਆਬਾਦੀ-72, 970 (1981) 

ਲਉ 

ਜ਼ਰਕਾਂਨ : ਜ਼ਰਕੋਨੀਅਮ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸ੍ਰੋਤ ਦੀ ਰਚਨਾ 
ਜ਼ਰਕੋਨੀਅਮ ਸਿਲੀਕੇਟ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਇਹ ਨਾਂ ਅਰਬੀ ਸ਼ਬਦ 
'2੩20ਸ' ਤੋਂ ਪਿਆ ਜਾਪਦਾ ਹੈ। ਜ਼ਰਕਾੱਨ ਆਮ ਕਰਕੇ ਭੂਰਾ, ਲਾਲ 
ਜਾਂ ਗ੍ਰੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਕਈ ਵਾਰੀ ਰੰਗਹੀਨ ਨੀਲਾ, ਹਰਾ ਜਾਂ ਪੀਲਾ 
ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਆਮ ਜ਼ਰਕਾੱਨ ਅਪਾਰ-ਦਰਸ਼ੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਮਣੀ 
ਵਾਲੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਪਾਰਦਰਸ਼ੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਪਵਰਤਨ-ਅੰਕ ਅਤੇ 
ਹੰਗ.ਵਿਖੇਪਣ ਸਮਰੱਥਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਇਸ ਦੀ ਚਮਕ ਹੀਰੇ 
ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ-ਜੁਲਦੀ ਹੈ। ਇਕ ਰੰਗਹੀਨ ਕਿਸਮ ਨੂੰ ਮਤੂਰਾ ਹੀਰਾ ਵੀ 
ਕਿਹਾਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜ਼ਰਕਾਂਨ ਦੀ ਮਣੀ ਕਿਸਮ ਇੰਡੋਚਾਈਨਾ, ਸ੍ਰੀ ਲੰਕਾ 


੧ 


ਜਰਕਾੱਨ 
ਤੋਂ ਰੇਤ ਵਿਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। 


ਸਾਧਾਰਣ ਜ਼ਰਕਾੱਨ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਰਫਿਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ 
ਉਪਲੱਬਧ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਕਠੋਰਤਾ 7.5 ਤੇ ਵਿਸ਼ਿਸ਼ਟ ਘਣਤਾ 4.7 


ਹੈ। ਜ਼ਰਕਾੱਨ ਦੀ ਇਕ ਦੁਰਲੱਭ ਕਿਸਮ ਆਈਸੋਟੋਪਿਕ ਸਮ-ਦਿਸ਼ਾਵੀ). 


ਅਤੇ ਰਵਾਹੀਣ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਅਪਵਰਤਨ-ਅੰਕ ਘੱਟ, ਕਠੋਰਤਾ 
6 ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਿਸਟ ਘਣਤਾ 3.94 ਦੇ ਲਗਭਗ ਹੁੰਦੀ ਹੈ! ਗਰਮ ਕਰਨ 
ਤੇ ਇਹ ਕਿਸਮ ਸੰਗਤਰੀ ਰੰਗ ਨਾਲ ਚਮਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਰਵਿਆਂ ਵਿਚ 
ਬਦਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 
ਰ੍ ਹ. ਪੁ. -ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 23: 957; ਮੈਕ. ਐਨ. ਸ. ਟ. 14: 615 

ਜਰਕਾਂਠ : ਵੇਖੋ, ਪੀਲੀਆ 

ਜ਼ਰਕੋਨੀਅਮ : ਇਹ ਇਕ ਧਾਤਵੀ ਤੱਤ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ 
ਰਸਾਇਣਿਕ ਚਿੰਨ੍ਹ 2 ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਨਵੀਆਂ ਧਾਤਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ 
ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਸ਼ੁੱਧ ਉਪਜ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਜ਼ਰਕੋਨੀਅਮ ਧਾਤ 
1824 ਵਿਚ ਜੇ: ਜੇ. ਬਰਜ਼ੀਲੀਅਸ ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। 
ਇਸ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਇਸ ਵਿਚ 1925 ਤੱਕ ਕੋਈ ਸੁਧਾਰ ਨਾ ਹੋਇਆ ਜਦੋਂ 
ਕਿ ਦੋ ਡੱਚ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਏ. ਈ. ਵੈਨ ਆਰਕੈੱਲ ਅਤੇ ਜੇ. ਐੱਚ. 
ਡੈ ਬੋਅਰ ਨੇ ਠੋਸ ਅਤੇ ਖਿਚੀਣਯੋਗ ਧਾਤ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ। 


ਜ਼ਰਕੋਨੀਅਮ ਵਧੇਰੇ ਮਿਲਦੇ ਤੱਤਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਕਿ 
ਧਫਤੀ ਦੀ ਪੇਪੜੀ ਵਿਚ ਫੈਲਿਆ ਬਹੁਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ 
ਹੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕੱਚੀਆਂ-ਧਾਤਾਂ ਜ਼ਰਕਾੱਨ (29 
$104),ਬੈੜੈਲੀਯਾਈਟ ਅਤੇ ਟਾਇਟੇਨੀਅਮ-ਯੁਕਤ ਯੋਗਿਕ ਹਨ। ਆਮ 
ਤੌਰ ਤੇ ਕੱਚੀਆਂ ਧਾਤਾਂ ਵਿਚ ਜ਼ਰਕੇਨੀਅਮ ਦੇ ਨਾਲ 05-5%ਹੈਫ਼ਨੀਅਮ 
ਵੀ ਮਿਲਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 






ਰ੍ ਹੀ ਨ 
(ਵੱਲ ੀ।'. ੧੪੪ ਸਭ 4 (6844. ਕਲਾ 1 1111 


ਜੀ ਵੀ 4੩੭ (0404 ਨ ਮੀਤ 

1 ਪੰਇੰ7 [੬੬੧14 ਰਿ ਤੀ 
ਉਹ 
“11੮੧ (861 ਵਿ 01 -- ਹੇ 1112 .773174195118177179 










ਧਾਤਵੀ ਜ਼ਰਕੋਨੀਅਮ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ 


ਇਸ ਦੇ ਵਪਾਰਕ ਉਤਪਾਦਨ ਲਈ ਦੋ ਵਿਧੀਆਂ ਕਰੋਲ ਵਿਧੀ 


ਅਤੇ ਆਇਓਡਾਈਡ ਵਿਧੀ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। 

(ਓ) ਕਰੋਲ ਵਿਧੀ--ਇਸ ਵਿਧੀ ਵਿਚ ਜ਼ਰਕੋਨੀਅਮ ਟੈਟ੍ਰਾ- 
ਕਲੋਰਾਈਡ ਵਾਸ਼ਪ ਦਾ ਲਘੁਕਰਨ ਤਰਲ ਮੈਗਨੀਸ਼ੀਅਮ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਧੀ ਵਿਚ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਛੇ ਸਟੈੱਪ ਹਨ : : 0) 
ਆਰਕ ਭੱਠੀ ਵਿਚ ਕਾਰਬਨ ਨਾਲ.ਜਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਿਲੀਕਾੱਨ; 
ਸਿਲੀਕਾੱਨ ਮਾੱਨੋ ਆੱਕਸਾਈਡ ਵਾਸ਼ਪ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; 


258 


(2) ਕਾਰਬੋ-ਨਾਈਟ੍ਰਾਈਡ ਨੂੰ ਕਲੇਰੀਨ ਗੈਸ ਵਿਚ ਗਰਮ ਕਰਕੇ 
ਜ਼ਰਕੋਨੀਅਮ ਟੈ੍ਰਾਕਲੋਰਾਈਡ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; (3) ਅਕਿ- 
ਰਿਆਸ਼ੀਲ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿਚ ਜੌਹਰ ਉਡਾ ਕੇ ਟੈਟ੍ਰਾਕਲੋਰਾਈਡ ਨੂੰ ਸੁੱਧ 
ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਸਟੈੱਪ ਵਿਚ ਧਾਤ ਨੂੰ ਕੜਕੀਲਾ ਬਣਾਉਣ 
ਵਾਲੇ ਆੱਕਸਾਈਡ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: (4) ਟੈਟਰਾਕਲੋਰਾਈਡ ਦੇ ਵਾਸ਼ਪ 
ਬਣਾ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਤਰਲ ਮੈਗਨੀਸ਼ੀਅਮ ਨਾਲ ਕਰਵਾਈ 
ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਾਊਡਰ ਦੀ ਬਜਾਇ ਠੋਸ ਧਾਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇਸ 
ਸਟੈੱਪ ਵਿਚ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਕੰਟਰੋਲ ਰੱਖਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ; (5) ਵੈਕਿਉਮ 


_ ਵੱਖਰਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ (6) ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਜ਼ਰਕੋਨੀਅਮ 


'ਸਪੰਜ' ਨੂੰ ਕੁੱਟ ਕੇ ਛੜਾਂ ਬਣਾ ਲਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। 





ਚਿੱਤਰ 1, ਜ਼ਰਕੋਨੀਅਮ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕਰੋਲ ਵਿੱਧੀ 
(ਆ) ਆਇਓਡਾਈਡ ਵਿਧੀ--ਆਇਓਡਾਈਡ ਜਾਂ ਵੈਨ 
ਆਰਕੈੱਲ ਵਿਧੀ ਵਿਚ ਵਧੇਰੇ ਆੱਕਸੀਜਨ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਵਾਲਾ 





ਚਿੱਤਰ 2. ਆਇਓਡਾਈਡ ਵਿਧੀ 


ਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ ਅਪਘਟਨ ਦੁਆਰਾ ਧਾਤ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ 
ਹੈ। ਚਿੱਤਰ (2) ਤੋਂ ਸਾਰੀ ਵਿਧੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 


259 


ਜਦੋਂ ਯੰਤਰ ਕਿਰਿਆ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਵੈਸਲ 
ਨੂੰ ਲਗਭਗ 275 ਸੈਂ. ਤੱਕ ਅਤੇ ਫ਼ਿਲਾਮੈਂਟ ਨੂੰ ਲਗਭਗ 1300 ਸੈਂ. 
ਤੱਕ ਗਰਮ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲੋਂ ਨਾਲ ਦੋ ਕਿਰਿਆਵਾਂ 
ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਰਥਾਤ : (ਉਰ) ਆਇਓਡੀਨ ਦੇ ਵਾਸ਼ਪ ਜ਼ਰਕੋਨੀਅਮ 
ਚਾਰਜ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ 221. ਗੈਸ) ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅ) 21, 
ਦੇ ਅਣੂ ਗਰਮ ਫਿਲਾਮੈਂਟੇ ਉੱਤੇ ਅਪਘਟਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਨਾਲ 
ਜ਼ਰਕੋਨੀਅਮ ਦੇ ਪਰਮਾਣੂ ਤਾਰ ਨਾਲ ਜੁੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਇਓਡੀਨ 
ਦੇ ਪਰਮਾਣੂ ਜ਼ਰਕੋਨੀਅਮ ਚਾਰਜ ਵੱਲ ਪਰਤ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮਿਲ 
ਕੇ ਹੋਰ £ 1, ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਉ ਜਿਉ ਕਿਰਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ 
ਫ਼ਿਲਾਮੈਂਟ ਨੂੰ ਲੋੜੀਂਦੇ ਆਕਾਰ ਦੀ ਜ਼ਰਕੋਨੀਅਮ ਛੜ ਵਿਚ ਬਦਲਿਆ 
ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਦਿੱਖ ਰਵੇਦਾਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਸਿਟਲ 
ਬਾਰ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢਣ ਲਈ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਦੇ ਬਰਤਨ 
ਨੂੰ ਕੱਟ ਕੇ ਖੋਲ੍ਹਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। 

ਜ਼ਰਕੋਨੀਅਮ ਦੇ ਗੁਣ--ਇਸ ਦਾ ਪਰਮਾਣਵੀ-ਕ੍ਰਮ-ਅੰਕ 40 
ਅਤੇ ਪਰਮਾਣਵੀ ਭਾਰ 91.22ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਸਮਸਥਾਨਕ 90, 
91, 92, 94 ਅਤੇ 96 ਹਨ। ਇਹ ਇਕ ਲਿਸ਼ਕਦਾਰ, ਚਾਂਦੀ ਵਰਗੀ ਧਾਤ 
ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਘਣਤਾ 6.4ਗ੍ਹਾ /ਸੈਂ"ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਪਿਘਲਾਉ-ਦਰਜਾ 
1850 ਸੈਂ. ਅਤੇ ਉਬਾਲ-ਦਰਜਾ ਲਗਭਗ 35807 ਸੈਂ. ਹੈ। ਇਸ ਦਾ 
ਵਿਸ਼ਿਸ਼ਟ ਤਾਪ 0.066ਕੈ ,ਗ੍ਰਾ /ਸੈਂ. ਅਤੇ ਕਠੋਰਤਾ 80 (ਵਿਕਰਜ਼ ਪੈਮਾਨੇ 
ਉੱਤੇ) ਹੈ। ਜ਼ਰਕੇਨੀਅਮ ਦੀ ਬਣਤਰ 862 ਸੈਂ. ਤੋਂ ਥੱਲੇ ਹੈੱਕਸਾਗੋਨਲ 
ਬੰਦ-ਪੈੱਕਡ ਅਤੇ ਇਸ ਤਾਪਮਾਨ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਅੰਤਰ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਘਣਾਕਾਰ 
ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਬਿਜਲ-ਪ੍ਰਤਿਰੋਧਕਤਾ ਤਾਂਬੇ ਨਾਲੋਂ ਲਗਭਗ 25 
ਗੁਣਾਂ ਅਤੇ ਨਾਈਡ੍ਰੋਮ ਨਾਲੋਂ ਲਗਭਗ ਅੱਧੀ ਹੈ। ਰ 

ਇਹ ਧਾਤ ਕਮਰੇ ਦੇ ਤਾਪਮਾਨ ਉੱਤੇ ਆਮ ਗੈਸਾਂ ਨਾਲ ਕਿਰਿਆ 
ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ ਅਤੇ ਹਵਾ ਵਿਚ ਅਖ਼ੀਰ ਤੱਕ ਚਮਕਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। 
ਹੈਲੋਮੈ'ਨਾਂ ਨਾਲ 200 ਸੈਂ. 'ਉੱਤੇ ਕਿਰਿਆ ਕਰਕੇ ਸਾਧਾਰਣ 
ਟੈਟਰਾਹੈਲਾਈਡ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਖਾਰਾਂ ਪ੍ਰਤਿ ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਤਿਰੋਧ ਟੈੱਟਲਮ, 
ਟਾਇਟੇਨੀਅਮ ਜਾਂ ਸਟੇਨਲੈੱਸ ਸਟੀਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਚੰਗਾ ਹੈ। ਹਾਈਡ੍ਰੋਫ਼ਲੇਰਿਕ 
ਐਜਿਡ ਜਾਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਗਾੜ੍ਹੇ ਸਲਫਿਊਰਿਕ ਜਾਂ ਫ਼ਾੱਸਫ਼ੋਰਿਕ ਐਸਿਡਾਂ 
ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਦੂਸਰੇ ਤੇਜ਼ਾਬਾਂ ਪ੍ਰਤਿ ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਤਿਰੋਧ ਬਹੁਤ ਚੰਗਾ ਹੈ ਜਦੋਂ 
ਕਿ ਸ਼ੁੱਧ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਭਾਫ਼ ਪ੍ਰਤਿ ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਤਿਰੋਧ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ। ਇਕ 
ਮਿਸ਼ਰਤ-ਧਾਤ ਜ਼ਰਕਐਲਾਇ (ਜਿਰਕੋਨੀਅਮ ਨਾਲ 1.5% ਕਲਈ, 
0.12% ਲੋਹਾ, 0.05% ਨਿਕਲ, 0.10% ਕ੍ਰੋਮੀਅਮ) ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ 
ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਭਾਫ਼ ਪ੍ਰਤਿ ਚੰਗਾ ਪ੍ਰਤਿਰੋਧਕ ਹੈ। 


ਲਾਭ--ਜ਼ਰਕੋਨੀਅਮ ਦਾ ਮੁੱਖ ਲਾਭ ਨਿਊਕਲੀ ਰੀਐੱਕਟਰਾਂ 
ਵਿਚ ਯੂਰੇਨੀਅਮ ਬਾਲਣ ਦੀਆਂ ਛੜਾਂ ਦੇ ਜੈੱਕਟਾਂ ਲਈ ਅਤੇ 
ਯੂਰੇਨੀਅਮ ਨਾਲ ਮਿਸ਼ਰਤ-ਧਾਤ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 
ਸੋਡੀਅਮ ਗ੍ਰੇਫ਼ਾਈਟ ਰੀਐੱਕਟਰ ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਗ੍ਰੇਫ਼ਾਈਟ 
ਮਾਡਰੇਟਰ ਬਲਾਕਾਂ ਦੁਆਲੇ ਜੈੱਕਟ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 
ਪਾਊਡਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਿਰਵਾਯੂ ਨਲੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਬਾਕੀ 
ਬਚੀਆਂ ਗੈਸਾਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢਣ ਲਈ 'ਗੈੱਟਰ' ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕੀਤੀ 
ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਮੈਗਨੀਸ਼ੀਅਮ ਦੀਆਂ ਮਿਸ਼ਰਤ-ਧਾਤਾਂ ਬਣਾਉਣ ਲਈ 
ਬਹੁਤ ਲਾਹੇਵੰਦ ਹੈ। ਜ਼ਰਕੋਨੀਅਮ ਆੱਕਸਾਈਡ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਪੈਕੜ-ਇਨ 
ਬਿਜਲੀ ਰੋਧੀ ਪਦਾਰਥ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਅਤੇ ਚੀਨੀ-ਮਿੱਟੀ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦਾ 
ਪਾਰਦਰਸ਼ਤਾ ਘਟਾਉਣ ਲਈ ਅਪਾਰਦਰਸ਼ਕ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ 
ਹੈ। ਆੱਕਸਾਈਡ ਦੀ ਕੁਝ ਕੁ ਮਾਤਰਾ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ ਦਾ ਸਾਮਾਨ ਅਤੇ 
ਕੁਨਾਲੀਆਂ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 


ਜਰਗ 


ਜ਼ਰਕੋਨੀਅਮ ਦੇ ਯੋਗਿਕ--ਜ਼ਰਕੋਨੀਅਮ ਆਵਰਤੀ ਸਾਰਣੀ 
ਦੇ ਉਪ-ਗੁਰੱਪ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਆਮ ਸੰਯੋਕਤਾ 4 ਹੈ। 
ਕੁਝ ਯੇਗਿਕਾਂ ਵਿਚ ਬੰਧਨ ਵਧੇਰੇ ਕਰਕੇ ਆਇਨੀ ਅਤੇ ਦੂਸਰਿਆਂ ਵਿਚ 
ਅੰਜ਼ਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਸਹਿਸੰਯੋਜਕ ਹਨ। ਜਲੀ ਘੋਲ ਵਿਚ ਟੈਟ੍ਰਾਪਾਜ਼ਿਟਿਵ 
ਜ਼ਰਕੋਨੀਅਮ ਆਇਨ (23) ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਆਇਨ ਦੇ ਵਧੇਰੇ ਚਾਰਜ 
ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਆਕਾਰ ਕਾਰਨ ਇਹ ਬੜੀ ਪੱਕੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨੈਗੇਟਿਵ ਆਇਨਾਂ 
ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਘੋਲ ਵਿਚ ਬਣੀ ਸੰਭ ਤੋਂ ਸਰਲ ਆਇਨ 
ਜ਼ਰਕੋਨਾਈਲ ਆਇਨ (27 €”') ਹੈ। ਸਲਫੇਟ ਘੋਲਾਂ ਵਿਚ 
ਜ਼ਰਕੋਨੀਅਮ ਨੈਗੇਟਿਵ ਚਾਰਜਿਤ ਆਇਨਾਂ, 2 0 (564); ਅਤੇ 29 
("" ਤੇ $0., ` ਲਿੰਕਾਂ ਦੀ ਕੰਪਲੈਕਸ ਚੇਨਾਂ ਵਿਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। 


ਜ਼ਰਕੋਨੀਅਮ ਟੈਟ੍ਰਾਕਲੋਰਾਈਡ _ਕਲੋਰੀਨ _ਦੀ _ਕਿਰਿਆ 
ਕਾਰਬਾਈਡ ਜਾਂ ਮਿਲਦੇ ਜੁਲਦੇ ਯੋਗਿਕਾਂ ਅਤੇ ਧਾਤ ਨਾਲ ਕਰਵਾਉਣ 
ਤੇ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜ਼ਰਕੋਨੀਅਮ ਦੇ ਸਲਫੇਟ ਕਈ ਹਨ 
ਅਤੇ ਇਹ ਸਾਰੇ ਕੰਪਲੈਕਸ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਧਾਰਣ ਸਲਫ਼ੇਟ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 
ਸਲਫ਼ੇਟੋਜ਼ਰਕੇਨਾਈਲੇਟਸ, ਸ.20(6024ਤੇ ਸ:£ਹ 9;504,ਅਤੇ 
ਸੁਧ (027 604 2 0601.14 ਸਜ) ਵਰਗੇ ਚੇਨ ਯੋਗਿਕਾਂ ਤੱਕ 
ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜ਼ਰਕੋਨੀਅਮ ਡਾਈਆੱਕਸਾਈਡ ਜਾਂ ਜ਼ਰਕੋਨੀਆ ਦੇ 
ਰਵੇ ਮਾਂਨੋਕਲੀਨਿਕ, ਟੈਟਾਗੋਨਲ ਅਤੇ ਘਣਾਕਾਰ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। 
ਵਪਾਰਕ ਜ਼ਰਕੋਨੀਅਮ ਹਾਈਡ੍ਰਾਈਡ ਵਿਚ ਲਗਭਗ 10% ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ 
ਦੀ ਕਮੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਰ 


ਕੁਝ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਯੋਗਿਕਾਂ ਵਿਚ ਜ਼ਰਕੋਨੀਅਮ ਦੀ ਸੰਯੋਕਤਾ 4ਨਾਲੋਂ 
ਘੱਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ 2 ੫ ਤੇ 2 ਸ ਵਿਚ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਯੋਗਿਕਾਂ ਅਤੇ 
2 € ਵਿਚ ਵੀ ਜ਼ਰਕੋਨੀ ਐਟਮਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰੀ ਤਰਤੀਬ ਧਾਤ ਵਾਲੀ 
ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਅਧਾਤਵੀ ਐਟਮ ਜ਼ਰਕੋਨੀਅਮ ਐਟਮਾਂ ਵਿਚਕਾਰ 
ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਵਿਧੀ ਯੋਗਿਕ ਉੱਚ 
ਪਿਘਲਾਉ-ਦਰਜੇ ਅਤੇ ਵਧੇਰੇ ਕਠੋਰਤਾ ਕਾਰਨ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ -ਹਨ। 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਿਜਲ-ਚਾਲਕਤਾ ਕਾਫ਼ੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਤਾਪਮਾਨ ਨਾਲ 
ਵਧਦੀ ਹੈ। 

ਜ਼ਰਕੋਨੀਅਮ ਦਾ ਪਤਾ ਹਾਈੜ੍ਰੇਟਿਡ ਆੱਕਸਾਈਡ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ 
ਤਲ-ਛਟ ਬਣਾ ਕੇ, ਜਲਾਉਣ ਨਾਲ ਅਤੇ 2 2੦ਨੂੰ ਤੋਲ ਕੇ ਲਾਇਆ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਪਤਾ ਕੁਝ ਅਜਿਹੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਆਰਗੈਨਿਕ ਯੋਗਿਕਾਂ 
ਦਾ ਤੁਪਕਾ ਮਿਲਾਉਣ ਨਾਲ ਲਗ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਹੜੇ ਬਹੁਤ ਰੰਗ ਵਾਲੇ 
ਜ਼ਰਕੋਨਾਈਲ ਲੂਣਾਂ ਨਾਲ ਤਲਛੱਟ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। 

ਹ. ਪੁ.-ਮੈਕ. ਐਨ. ਸ. ਟ. 14: 615; ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 23 : 957 

ਜਰਗ : ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲੁਧਿਆਣਾ 
ਦੀ ਪਾਇਲ ਤਹਿਸੀਲ ਦਾ ਇਕ ਪੁਰਾਣਾ ਅਤੇ ਕਾਫ਼ੀ ਵੱਡਾ ਪਿੰਡ ਹੈ 
ਜੋ ਖੰਨੇ ਤੋਂ ਮਲੇਰਕੋਟਲੇ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਸੜਕ ਉੱਤੇ ਖੰਨੇ ਤੋਂ 18ਕਿ. ਮੀ. 
ਦੀ ਦਰੀ ਤੇ ਵਾਕਿਆ ਹੈ। ਜਰਗ ਅਤੇ ਪਾਇਲ ਵਿਚਕਾਰ 15 ਕਿ. ਮੀ, 
ਦੀ ਦੂਰੀ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਇਸਨੂੰ ਜਰਗ-ਪਾਇਲ ਦੇ ਨਾਉਂ ਨਾਲ 
ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 


ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਵਿਚ ਜਰਗ ਉੱਤੇ ਰਾਜਾ ਜਗਦੇਵ ਅਤੇ ਪਾਇਲ 
ਉੱਤੇ ਪੰਗਲ ਰਾਜੇ ਰਾਜ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਇਕ ਦਿਲਚਸਪ 
ਕਹਾਣੀ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਹੈ ਕਿ ਇਕ ਵਾਰੀ ਰਾਜਾ ਪੰਗਲ ਨੇ ਬੜਾ ਵੱਡਾ ਮੁਜਰਾ 
ਕਰਵਾਇਆ। ਨਾਚੀ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਹੱਤਤਾ ਰਾਜਾ ਜਗਦੇਵ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ। 
ਰਾਜਾ ਪੰਗਲ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਪੁੱਛਿਆ। ਇਸ ਤੇ ਨਾਚੀ ਨੇ 
ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਰਾਜਾ ਜਗਦੇਵ ਇਕ ਦਲੇਰ, ਪਰਤਾਪੀ ਅਤੇ ਮਹਾਂ 
ਦਾਨੀ ਰਾਜਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਜਾ ਪੰਗਲ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ 
ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਨਾਚੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਰਾਜੇ ਜਗਦੇਵ ਕੋਲੋਂ ਦਾਨ ਮੰਗੇ। 


ਜਰਗੋਨ 


ਉਹ ਜਿੰਨਾ ਦਾਨ ਦੇਵੇਗਾ ਪੰਗਲ ਉਸਨੂੰ ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦਾਨ ਦੇਵੇਗਾ। 
ਤਾਂ ਰਾਜਾ ਜਗਦੇਵ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਿਰ ਲਾਹ ਕੇ ਤਸ਼ਤਰੀ ਉੱਤੇ ਰੱਖ 
ਦਿੱਤਾ। ਰਾਜਾ ਪੰਗਲ ਨੇ ਘਬਰਾ ਕੇ ਮਾਫ਼ੀ ਮੰਗੀ। ਨਾਚੀ ਨੇ ਇਕ ਚਿੱਤ 
ਹੋ ਕੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਪਾਸ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ ਕਿ ਰਾਜੇ ਜਗਦੇਵ ਨੂੰ ਮੁੜ 
ਜਾਨ ਬਖ਼ਸ਼ੀ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਅਰਦਾਸ ਕਬੂਲ ਹੋਈ। ਸਭ ਦੇ 
ਵੇਖਦਿਆਂ ਹੀ ਰਾਜੇ ਦੇ ਧੜ ਉਪਰ ਗਰਦਨ ਅਤੇ ਸਿਰ ਆ ਲੱਗੇ। 
ਇਸ ਦਾਨੀ ਰਾਜੇ ਦੇ ਸਿਰ ਦੀ ਮੁੰਡੀ ਗਰਦਨ) ਮੁੜ ਆਉਣ ਕਾਰਨ 
ਹੀ ਇਸ ਦੀ ਔਲਾਦ ਮੰਡੇਰ ਅਖਵਾਉਣ ਲੱਗੀ। ਜਰਗ ਵਿਚ ਹੁਣ ਵੀ 
- ਇਸੇ ਗੋਤ ਦੇ ਜੱਟਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਧੇਰੇ ਹੈ। 


ਨਾਲ ਇਥੇ ਕਾਫ਼ੀ ਵਿਕਾਸ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਦੁੱਧ ਅਤੇ ਖਾਦ ਦੀਆਂ ਦੋ 
ਸਹਿਕਾਰੀ ਸੰਮਤੀਆਂ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆ ਹਨ। ਪੜ੍ਹੇ ਲਿਖੇ ਨੌਜਵਾਨ 
ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੇ 'ਯੰਗ ਫ਼ਾਰਮਰਜ਼ ਕਲੱਬ, ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਥੇ 
ਹਰ ਸਾਲ ਭਿੰਨ ਭਿੰਨ ਲੋਕ-ਖੇਡਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ 
ਹਨ। ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਛੇਵੀਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਇਕ ਇਤਿਹਾਸਕ 


ਗੁਰਦੁਆਰਾ. ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਲੜਕੇ ਅਤੇ ਲੜਕੀਆਂ ਲਈ _ 


ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਹਨ। ਬਿਜਲੀ-ਘਰ, ਬੈੱਕ, ਡਾਕਖ਼ਾਨਾ, 
ਸਰਕਾਰੀ ਸਿਹਤ ਕੇਂਦਰ ਆਦਿ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। 

ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਗੱਲਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪਿੰਡ ਦੀ ਵਧੇਰੇ ਮਹੱਤਤਾ ਇਥੋਂ 
ਦੇ ਮੇਲੇ ਕਾਰਨ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ 'ਜਰਗ ਦਾ ਮੇਲਾ' ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ 
ਮੇਲਾ ਚੇਤ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਮੰਗਲਵਾਰ ਨੂੰ ਲਗਦਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਬਾਸੜੀਏ 
ਜਾਂ ਬਹਿੜੀਏ ਦਾ ਮੇਲਾ ਵੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਾਸੜੀਏ ਦਾ ਅਰਥ 
ਹੈ ਬਾਸੀ ਚੀਜ਼। ਚੇਤ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸੋਮਵਾਰ ਨੂੰ ਗੁਲਗੁਲੇ ਤੇ 
ਮਿੱਠੀਆਂ ਰੋਟੀਆਂ ਪਕਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਸੁੱਚੇ ਰੱਖ ਕੇ 
ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਬੇਹੇ ਹੋ ਜਾਣ ਤੇ ਮਾਤਾ ਰਾਣੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ` ਉਪਰੰਤ 
ਪਹਿਲਾੰ ਗਧੇ ਨੂੰ ਖੁਆ ਕੇ ਫੇਰ ਆਪ ਖਾਧੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। 


ਇਸ ਮੇਲੇ ਦਾ ਸਬੰਧ ਚੇਚਕ (ਜਿਸਨੂੰ ਮਾਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) 
ਨਾਲ ਵੀ ਹੈ! ਜਿਸ ਦੇ ਮਾਤਾ ਨਿਕਲੀ ਹੋਵੇ ਉਸ ਲਈ ਤਾਂ ਸੁੱਖਣਾ 
ਚੜ੍ਹਾਉਣਾ ਇਕ ਪੱਕੀ ਪਿਰਤ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੇ ਮਾਤਾ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲੀ 
ਉਹ ਉਸ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਬਾਨਣੂ ਬੰਨ੍ਹਣ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ ਇਸ ਦਿਨ 
ਮਾਤਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪੁਰਾਣੀ ਮਿਥ ਅਨੁਸਾਰ ਸੀਤਲਾ ਦੇਵੀ ਨੂੰ 
ਗਧੇ ਦੀ ਸਵਾਰੀ ਕਰਦੀ ਦਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਮੇਲੇ ਤੇ 
ਘੁਮਿਆਰ ਆਪਣੇ ਗਧਿਆਂ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਜਾ ਕੇ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ 
ਅਤੇ ਇਥੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੰਡੀ ਹੀ ਲਗ ਜਾਂਦੀ ਹੈ! ਜਦੋਂ ਰੱਜੇ-ਪੁੱਜੇ ਗਧੇ 
ਹੀਂਗਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਾਤਾ ਦੀ ਸਵਾਰੀ ਖ਼ੁਸ਼ ਹੋ 
ਗਈ। 
ਦੇ ਅਖਾੜੇ ਲਗਦੇ ਹਨ ਤੇ ਕਿਧਰੇ ਪਹਿਲਵਾਨਾਂ ਦੇ ਦੰਗਲ ਜੁੜਦੇ ਹਨ। 
ਸਜੀਆਂ ਫ਼ਬੀਆਂ ਮੁਟਿਆਰਾਂ ਨੂੰ ਮੇਲੇ ਵਿਚ ਆਇਆਂ ਵੇਖ ਕੇ ਹੀ ਇਹ 


ਹ. ਪੁ. -ਪੁੰ. -ਰੰਧਾਵਾ 202; ਜਨ ਸਾਹਿਤ-ਅਪ੍ਰੇਲ, ਮਈ, 1989 
`.ਜਰਗੋਠ : ਇਹ ਨਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤਮ ਕਿਸਮ ਦੇ ਜ਼ਰਕਾੱਨ 
ਖਣਿਜਾਂ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਨਗ ਜਾਂ ਹੀਰੇ ਤਿਆਰ 
ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਖਣਿਜ ਪਦਾਰਥ ਦਾ ਰੰਗ ਹੋਰ ਜ਼ਰਕਾਂਨ ਖਣਿਜਾਂ 


` 260 


ਵਾਂਗ ਲਾਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਹ ਨਾਂ ਅਰਬੀ ਦੇ ਜ਼ਰਗੁਨ (2&ਇ0ਗ) 
ਸ਼ਬਦ ਤੋਂ ਹੀ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਕਿਸਮ ਦੇ ਜਰਗੋਨ 
ਹਰੇ ਰੰਗ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਦ ਕਿ ਕੁਝ ਭੂਰੇ ਅਤੇ ਪੀਲੇ ਵੀ ਮਿਲੇ ਹਨ। 
ਕੁਝ ਜਰਗੋਨ ਬਿਲਕੁਲ ਹੀ ਰੰਗਹੀਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੇ ਰੰਗਦਾਰ ਪੱਥਰਾਂ 
ਨੂੰ ਗਰਮ ਕਰਕੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 


ਜਰਗੋਨ ਅਸਲ ਵਿਚ ਜ਼ਰਕਨ ਖਣਿਜਾਂ ਦੀ ਹੀ ਇਕ ਕਿਸਮ 
ਹੈ। ਜ਼ਰਕਾੱਨ ਇਕ ਉਹ ਖਣਿਜ ਹੈ ਜੋ ਜ਼ਰਕੋਨੀਅਮ ਸਿਲੀਕੇਟ ਤੋਂ 
ਬਣਦਾ ਹੈ। ਜ਼ਰਕਾੱਨ ਵੀ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਭੂਰਾ, ਲਾਲ ਅਤੇ ਸਲੇਟੀ ਹੁੰਦਾ 
ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਨੀਲਾ, ਹਰਾ.ਜਾਂ ਪੀਲਾ ਰੰਗ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕਈ 
ਵਾਰ ਇਹ ਰੰਗਹੀਣ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਆਮ ਮਿਲਣ ਵਾਲਾ ਜ਼ਰਕਾੱਨ 
ਅਪਾਰਦਰਸ਼ੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਹੀਰੇ ਜਾਂ ਨਗ ਵਾਲੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਪਾਰਦਰਸ਼ੀ 
ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਉੱਚ ਅਪਵਰਤਨ ਅੰਕ (70030119€ 01965) 
ਅਤੇ ਉੱਚ ਵਰਣ-ਵਿਖੇਪਣ (61180) ਕਾਰਨ, ਜ਼ਰਕਾੱਨ ਗੁਣਾਂ 
ਵਿਚ ਹੀਰੇ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਰੰਗਹੀਣ ਕਿਸਮ ਨੂੰ ਮਤੂਰਾ 
ਹੀਰਾ (098(098 ਧ1੩000॥6) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਾਇਆਸਿੰਥ 
(੧8੦80) ਕਿਸਮ ਵਿਚ ਸਾਫ਼ ਪਾਰਦਰਸ਼ੀ ਲਾਲ, ਸੰਤਰੀ ਅਤੇ ਪੀਲੇ 
ਪੱਥਰ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬਾਕੀ ਜ਼ਰਕਾੱਨ ਦੇ ਰੰਗ ਜਰਗੋਨ ਪੱਥਰ ਵਿਚ 
ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਰੰਗਦਾਰ ਪੱਥਰਾਂ ਨੂੰ ਆੱਕਸੀਜਨ ਦੀ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਗਰਮ 
ਕਰਨ ਨਾਲ ਇਹ ਰੰਗਦਾਰ ਨਾ ਰਹਿ ਕੇ, ਰੰਗਹੀਣ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਦ 


ਕਿ ਆੱਕਸੀਜਨ ਦੀ ਅਣਹੋਂਦ ਵਿਚ ਗਰਮ ਕਰਨ ਨਾਲ ਇਹ ਬਹੁਤ 


ਸੁਹਣਾ ਨੀਲਾ ਰੰਗ ਧਾਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। 

ਜਾਂ ਰੋੜੀ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਵਹਾਉ ਨਾਲ ਰੇਤ ਅਤੇ ਬਜਰੀ ਦੇ ਜਮਾਉ 
ਵਿਚ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਮਿਲਦੀਆਂ, ਹਨ। ਇਹ ਜਮਾਉ ਇੰਡੋ-ਚਾਈਨਾ ਅਤੇ 
ਸ੍ਰੀਲੰਕਾ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਮਿਆਂਮਾਰ, ਨਿਊ 
ਸਾਉਥ ਵੇਲਜ਼ ਅਤੇ ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਵਿਚ ਵੀ ਇਹ ਕਿਸਮਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ 
ਹਨ। ਆਮ ਮਿਲਣ ਵਾਲਾ ਜ਼ਰਕਾੱਨ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ 
ਫ਼ਲੋਰੀਡਾ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਸਮੁੰਦਰੀ ਕੰਢੇ ਦੀ ਰੇਤ, ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਅਤੇ ਫ਼ਰੈਂਚ 
ਵੈੱਸਟ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਵਿਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ਤੇ ਤੇਜ਼ਾਬਾਂ 
ਨਾਲ ਸੜੀਆਂ ਚਟਾਨਾਂ ਦਾ ਇਕ ਸਹਿ-ਹਿੱਸਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ 
ਨਾਰਵੇ ਵਿਚ ਮਿਲਣ ਵਾਲੇ ਜ਼ਰਕਾੱਨ ਸਾਇਨਾਈਟ ਦਾ ਇਕ ਮਹੱਤਵ- 
ਪੂਰਨ ਅੰਸ਼ ਹੈ। ਕਿਊਬੈਕ ਦੀ ਰੈਨਫ਼ਿਊ ਕਾਉਂਟੀ ਵਿਚ ਇਹ ਵੱਡੇ 
ਅਕਾਰ ਦੇ ਬਲੌਰ (ਰਵੇ) ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। 


ਜ਼ਰਕਾੱਨ, ਥੋਰਾਈਟ ਦਾ ਸਮਆਕਾਰੀ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਰਵੇ ਚੌਕੋਣੀ 
ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਜੁੜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਟੁੱਟਣ ਸਮੇਂ ਇਸਦੀ ਤ੍ਰੇੜ ਸਿੱਧੀ ਨਹੀਂ 
ਹੁੰਦੀ। ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਜ਼ਰਕਾੱਨ ਦੇ ਰਵੇ ਕਾਫ਼ੀ ਠੋਸ ਬਣੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ 
ਇਸਦੀ ਕਨੋਰਤਾ ਦਾ ਮਾਪ 75 ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਿਸ਼ਟ ਘਣਤਾ 4.7 ਹੈ। 
ਸਾਧਾਰਣ ਜ਼ਰਕਾਨ ਦੇ ਅਪਵਰਤਨ ਅੰਕ 1.93 ਅਤੇ 1.99 ਹਨ। ਇਕ 
ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਮਿਲਣ ਵਾਲੀ ਕਿਸਮ ਸਮਦਿਸ਼ਾਵੀ ਅਤੇ ਰਵਾਹੀਣ `ਹੈ 
ਜਿਸਦੀ ਕਠੋਰਤਾ 6, ਵਿਸ਼ਿਸ਼ਟ ਘਣਤਾ 3.94ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਰਵਾਹੀਣ 
ਹੋਣ ਦਾ ਕਾਰਨ, ਯੂਰੇਨੀਅਮ ਜਾਂ ਥੋਰੀਅਮ ਅਸ਼ੁੱਧੀਆਂ ਦੇ ਰੇਡੀਓਐਕ- 
ਟਿਵ ਹਮਲਿਆਂ ਕਾਰਨ, ਇਸਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿਚ ਆਏ ਵਿਗਾੜ ਨੂੰ 
ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਿਸਮ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਗਰਮ ਕਰਨ ਨਾਲ ਇਹ 
ਸੰਤਰੀ ਰੰਗ ਦੀ ਭਾਹ ਮਾਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਰਵੇਦਾਰ ਵੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 
ਨਿਮਨ ਕਠੋਰਤਾ ਕਾਰਨ ਇਹ ਗੋਲਅਕਾਰ ਦੇ ਹੋੜਿਆਂ ਵਿਚ ਮਿਲਦੀ 
ਹੈ। ਜ਼ਰਕਾੱਨ ਦੀਆਂ ਆਮ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਵਧੇਰੇ 
ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। 


ਹ. ਪੁ. -ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 12: 970 ; ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 23: 957 


261. 


ਜਰਜੀ, ਅਰਲਜ਼ ਆਫ਼ : ਜਰਜੀ ਦਾ ਇੰਗਲਿਸ਼ 
ਅਰਲ-ਪਦ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 1697 ਈ. ਵਿਚ ਸਰ ਐਡਵਰਡ 
ਵਿਲੀਅਰਜ਼ ਲਈ ਸਿਰਜਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ 1656ਈ. ਵਿਚ 
ਰਿਚਮੰਡ ਦੇ ਐਡਵਰਡ ਵਿਲੀਅਰਜ਼ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। ਸੰਨ 1691 
ਵਿਚ ਇਸਨੂੰ ਬੈਰਨ ਵਿਲੀਅਰਜ਼ ਅਤੇ ਵਿਸਕਾਊਂਟ ਵਿਲੀਅਰਜ਼ ਦੀ 
ਉਪਾਧੀ ਮਿਲੀ। ਸਰ ਐਡਵਰਡ ਵਿਲੀਅਰਜ਼ ਇਸ ਦਾ ਦਾਦਾ ਸੀ, ਜੋ 
ਖਜ਼ਾਨੇ ਦਾ ਮਾਲਕ ਅਤੇ ਮਨਸਟਰ ਦਾ ਪ੍ਰੈਜੀਡੈਂਟ ਸੀ। __ 


ਸਰ ਐਡਵਰਡ ਵਿਲੀਅਰਜ਼ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 
ਸ਼ਾਹੀ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਮੁੱਖੀ ਬਣਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਹ ਵਿਲੀਅਮ 
ਤੀਜੇ ਅਤੇ ਮਲਕਾ ਐਨੀ ਦੀ ਸ਼ਾਹੀ ਡਿਉਢੀ ਦਾ ਸਰਦਾਰ ਸੀ। ਇਸ 
ਨੇ 1696 ਈ. ਦੀ ਕਾਂਗਰਸ ਆਫ਼ ਰਿਜ਼ਵਿਕ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। 
ਸੰਨ 1698 ਤੋਂ 1699 ਤੱਕ ਇਹ ਹੇਗ ਅਤੇ ਪੈਰਿਸ ਵਿਖੇ ਰਾਜਦੂਤ 
ਰਿਹਾ। ਸੰਨ 1699 ਵਿਚ ਦੱਖਣੀ ਵਿਭਾਗ ਦਾ ਰਾਜ ਸਕੱਤਰ ਬਣਿਆ 
ਅਤੇ 1704 ਈ. ਵਿਚ ਐਨੀ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਦਫ਼ਤਰ 'ਚੋਂ ਬਰਖਾਸਤ ਕਰ 
ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਇਹ ਜੈਕੋਬਾਇਟ ਸਕੀਮਜ਼ ਨਾਲ ਮਿਲ ਗਿਆ। 


25 ਅਗਸਤ, 1711 ਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। 
ਹ. ਪੁ-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 12: 1005 


ਜਰਤਕਾਰੂ ਰਿਸ਼ੀ : ਇਹ ਇਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਰਿਸ਼ੀ ਸੀ। ਬਚਪਨ 


ਵਿਚ ਹੀ ਇਸ ਨੇ ਸੰਸਾਰਕ ਮੋਹ-ਮਾਇਆ ਤਿਆਗ ਕੇ ਤਪ ਦਾ ਜੀਵਨ ਰ੍ 


ਅਪਣਾ ਲਿਆ ਸੀ। ਇਕ ਵਾਰ ਜੰਗਲ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲਦੇ ਹੋਏ ਇਸ ਨੇ 
ਇਕ ਹਨੇਰੀ ਗੁਫ਼ਾ ਵੇਖੀ, ਜੋ ਦੂਰ ਤੱਕ ਧਰਤੀ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਜਾਂਦੀ 
ਸੀ। ਇਸ ਨੇ ਗੁਫ਼ਾ ਵਿਚ ਕਈ ਆਦਮੀ ਰੱਸੇ ਨਾਲ ਸਿਰ ਦੇ ਭਾਰ 
ਲਟਕਦੇ ਵੇਖੇ। ਇਸ ਰੱਸੇ ਨੂੰ ਇਕ ਜੂਹਾ ਕੁਤਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਰੱਸਾ 
ਟੁੱਟਣ ਹੀ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ-ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਸ ਹਾਲਤ ਦਾ 
ਕਾਰਨ ਪੁੱਛਣ ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਹੀ 
ਵੱਡੇ ਵੱਡੇਰੇ ਸਨ ਅਤੇ ਜਰਤਕਾਰੂ ਦੇ ਸੰਨਿਆਸ ਲੈਣ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ 
ਮੰਤ ਉਪਰੰਤ ਕੋਈ ਧਾਗਮਕ ਰਸਮ ਨਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੁਕਤੀ 
ਨਹੀਂ ਹੋਈ ਸੀ। ਪਛਤਾਵੇ ਨਾਲ ਉਹ ਇਕ ਦਮ ਘਰ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ 
ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਲਈ ਪਤਨੀ ਤਲਾਸ਼ ਕਰਨ ਲੱਗਾ। ਇਸ ਨੇ ਵਾਸੁਕੀ ਨਾਂ 
ਦੇ ਮਹਾਂ ਨਾਗ ਦੀ ਭੈਣ 'ਜਰਤਕਾਰੂ' ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਇਆ ਜਿਸ 
ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਰਿਸ਼ੀ ਆਸਤਿਕ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। 
ਹ. ਪੁ-ਹਿੰ. ਮਿ. ਕੋ. 260;ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 1499; ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 4: 398 


ਜਰਤੁਸਤ : ਇਹ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਈਹਾਨ ਦੇ ਪੈਗ਼ੰਬਰ ਦਾ ਨਾਂ ਹੈ। 


ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਯੂਨਾਨ ਦੇ ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਲੇਖਕਾਂ ਵਿਚ ਇਹ ਆਪਣੇ 
ਯੂਨਾਨੀ ਰੂਪ, ਜ਼ੋਰੋਸਟਰ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਿਚ ਇਸ 
ਨੂੰ 'ਜ਼ਰਦੁਸ਼ਤ' ਅਤੇ ਗੁਜਰਾਤੀ ਤੇ ਹੋਰ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਜਰਥੁਸ਼ਤ ਕਿਹਾ 
ਨੀ ਰੀ ਰੀ 
ਈ. ਪੂ. ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 1000ਈ. ਪੂ. ਤੱਕ ਮੌਨੀ ਗਈ ਹੈ। ਜਰਤੁਸਤ ਸ਼ੁੱਧ 
ਅਦਵੈਤਵਾਦ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਸੀ। ਇਸ ਨੇ ਮਗਰੋਂ ਯਹੂਦੀ 
ਕੀਤਾ। ਪਹਿਲਾ ਪਹਿਲ ਇਸ ਧਰਮ ਨੇ ਹਿਮਾਲਾਂ ਪਾਰਲੇ ਇਲਾਕਿਆਂ 
ਅਤੇ ਯੂਨਾਨੀ ਅਤੇ ਰੋਮਨ ਵਿਚਾਰ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ 
ਕੀਤਾ ਸੀ ਪਰ 600ਈ. ਪੂ ਪੁ. ਦੇ ਲਗਭਗ ਇਸ ਦੀ ਥਾਂ ਇਸਲਾਮ ਧਰਮ 
ਨੇ ਲੈ ਲਈ। 
ਧਰਮ ਲਗਭਗ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ ਪਰ 12 ਸਦੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜੋ ਲੋਕ 
ਆਪਣਾ ਧਰਮ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਭੱਜ ਆਏ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ 
ਵਿਚ ਇਹ ਧਰਮ ਅਤੇ ਜਰਤੁਸਤ ਬਾਣੀ ਅਜੇ ਵੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੈ। ਇਹ 


ਜਰਤੁਸਤ 
ਉਪ੍ਦੇਸ਼ ਗੀਤਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ 'ਗਾਥਾ' ਨਾਂ ਹੇਠ ਸਾਂਭੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਦਾ ਸਾਰ ਹੈ ਚੰਗੇ ਵਿਚਾਰ, ਚੰਗੀ ਬੋਲ-ਚਾਲ ਅਤੇ ਚੰਗੇ ਕਰਮ। 





ਜਰਤੁਸਤ ਦਾ ਜਨਮ ਰਾਜ ਘਰਾਣੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਿਪਤਮਾ 
ਕਬੀਲੇ ਵਿਚ ਹੋਇਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ 
ਇਹ ਇਕ ਅਜਿਹੇ ਵਿਅਕਤੀ ਸਨ ਜੋ ਆਪਣੇ ਜਨਮ ਸਮੇਂ ਹੱਸੇ ਸਨ। 
ਪੰਦਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਹੀ ਇਹ ਵੈਰਾਗੀ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਮਾਨਵ 
ਅਸਤਿਤਵ ਦੇ ਰਹੱਸ ਦਾ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਨੇ ਸਤ ਸਾਲ ਇਕਾਂਤਵਾਸ ਵਿਚ ਬਿਤਾਏ। ਜਦੋਂ ਦਿੱਬ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ 
ਲਾਲਸਾ ਨੇ ਹੋਰ ਸਾਰੀਆਂ ਇਛਾਵਾਂ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ ਦਿੱਬ 
ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਵੋਹੂ ਮਹਾ ਸ਼ੁਭ ਵਿਚਾਰ) ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਧਿਆਨ ਅਵਸਥਾ 
ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਮਾਧੀ ਲੀਨ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਆਹੂਰਮਜਦ 
ਸਾਹਮਣੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 

ਸ਼ੁਰੂ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਔਕੜਾਂ. ਉਪਰੰਤ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੱਤ ਨੂੰ ਰਾਜਾ 
ਵਿਸ਼ਤਸਪ ਨੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਇਹ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਫੈਲਣ 
ਲੱਗਾ। ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅੰਤਮ ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਧਰਮ ਦਾ 
ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਹਰ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸ਼ੁਭ ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਅਤੇ ਕੁਸੰਗ 
ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। 

ਇਸ ਮੱਤ ਦਾ ਨਿਚੋੜ ਅਸ਼ (&688) ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਉੱਦਾਤ 
ਭਾਵਨਾ ਹੈ। ਸਦਾਚਾਰ ਸ਼ਬਦ ਅਸ਼ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਪੂਰੀ ਵਿਆਖਿਆ ਨਹੀਂ 
ਕਰਦਾ, ਕਿਉਂ ਜੋ ਅਸ਼ ਵਿਵਸਥਾ, ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਇਕਰੂਪਤਾ ਦਾ 
ਸੂਚਕ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ, ਸਚਾਈ ਅਤੇ ਪਰਉਪਕਾਰ 
ਦੇ ਸਾਰੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ 'ਫੋਹੂ ਮਹਾ' ਦੇ ਸ਼ਬਦ 
ਸੁਣ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ ਉਹ ਹੀ 
ਤੰਦਰੁਸਤੀ ਅਤੇ ਅਮਰਪਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਆਗਾਮੀ ਜੀਵਨ ਦੀ 
ਇਸ ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਮੌਤ ਮਗਰੋਂ ਜੀਵਨ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, 
ਜਿਸ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪੁਰਾਣੇ ਪੋਥੀ ਦੇ ਅੰਤਮ ਭਾਗ ਵਿਚ ਦਿੱਤੀ ਗਈ 
ਹੈ। ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਗੜਬੜ ਅਤੇ ਜਰਤੁਸਤ ਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ 
ਵਿਚ ਸੱਤ ਅਤੇ ਅਸੱਤ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਦੀ ਗਲਤ ਧਾਰਨਾ ਕਾਰਨ ਯੂਰਪੀ 
ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਇਸ ਦੇ ਮੱਤ ਨੂੰ ਦਵੈਤ ਧਰਮ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਲਪਨਾ 
ਨਾਲ ਅਵਸੱਤਾ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ ਮੂਲ ਤੱਤ ਹੀ ਅੱਖੋਂ ਉਹਲੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ 
ਹਨ ਪਰ ਯੂਰਪੀਨ ਅਤੇ ਜਰਤੁਸਤੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਖੇਜ ਨੇ ਇਹ ਪੱਕੇ 


_ਤੌਰ ਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਕਿ ਜਰਤੁਸਤ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਤੇ ਦਰਸ਼ਨ 


ਜਰਨੈਲ 


ਸ਼ੁੱਧ ਅਦਵੈਤਵਾਦ ਉਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਦੁਰਾਤਮਾ ਦੇ ਵਿਅਕਤਿਤਵ 
ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਸ਼ੁੱਧ ਆਤਮਾ ਦੇ ਜ਼ਿਕਰ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ 
ਹੈ। ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਇਸ ਗੜਬੜ ਦਾ ਕਾਰਨ ਵਧੇਰੇ ਕਰਕੇ ਮਗਰਲੇ 
ਜਰਤੁਸਤੀ ਲੇਖਕ ਹੀ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਅਧਿਆਤਮ ਨਾਲ 
ਜੋੜਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਅਹੁਰ ਮਜ਼ਦ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਤੇ ਸਮਕਾਲੀਨ 
ਦੁਰਾਤਮਾ ਦੇ ਅਸਤਿਤਵ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। 

-ਹ. ਪੁ. -ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ 4: 398 

ਜਰਨੈਲ : ਇਹ ਫ਼ੌਜੀ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਦਾ ਇਕ ਉੱਚਾ ਰੁਤਬਾ ਹੈ 
ਜਿਹੜਾ ਇਕ ਰੈਜਮੈਂਟ ਤੋਂ ਵੱਡੀਆਂ ਯੂਨਿਟਾਂ ਜਾਂ ਇਸ ਦੇ ਬਰਾਬਰ 
ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜੀ ਟੁਕੜੀਆਂ ਦੀ ਕਮਾਨ ਸੰਭਾਲਦਾ ਹੈ। ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਜਰਨੈਲ 
ਇਕ ਸਟਾਫ਼ ਅਫ਼ਸਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਦੀ ਸਿਧੇ ਤੌਰ ਤੇ 


ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਦੀ ਰੂਪ-ਰੇਖਾ ਤਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬਹੁਤ ` 


ਸਾਰੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਵਿਚ ਜਰਨੈਲ ਪਹਿਲੇ ਦਰਜੇ ਤੇ, ਲੈਫ਼ਟੀਨੈਟ ਜਰਨੈਲ 
ਦੂਜੇ ਦਰਜੇ ਤੇ ਅਤੇ ਮੇਜਰ ਜਰਨੈਲ ਤੀਜੇ ਦਰਜੇ ਤੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। 
ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਵਿਚ ਬਰਗੇਡੀਅਰ ਜਰਨੈਲ ਦਾ ਚੌਥਾ ਦਰਜਾ ਵੀ ਰੱਖਿਆ 
ਗਿਆ ਹੈ। 

ਹ. ਪੁ- ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 5: 174 

ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ : ਇਹ ਭਾਰਤ ਦਾ ਅੰਤਰ-ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ 
ਦਾ ਫੁੱਟਬਾਲ ਦਾ ਇਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਖਿਡਾਰੀ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਭਾਰਤ ਦਾ ਹੀ 
ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਦੇ ਵੇਰ ਏਸ਼ੀਆ ਆਲ ਸਟਾਰ ਫੁੱਟਬਾਲ ਟੀਮ ਦਾ ਕਪਤਾਨ 
ਰਹਿ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਭਾਰਤੀ ਖਿਡਾਰੀ 1960 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੌਰਾਨ 
ਲਗਾਤਾਰ 10 ਵਾਰੀ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਖੇਡ ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ ਵਿਚ 
_ ਪ੍ਰਤਿੰਨਿਧਤਾ ਲਈ ਗਿਆ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਭਾਰਤ) ਦਾ ਨਾਂ ਉੱਚਾ ਕੀਤਾ। 

ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 20ਫ਼ਰਵਰੀ, 1935 ਨੂੰ ਸ. ਉਜਾਗਰ 
ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। ਕਾਲਜ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ ਇਸਨੇ 
ਫੁੱਟਬਾਲ ਕੇਚ ਦੀ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। 

ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ 1959 ਈ. ਦੌਰਾਨ ਭਾਰਤੀ 
ਟੀਮ ਵਿਚ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆ ਨਾਲ ਪੂਰਵ-ਓਲਿੰਪਿਕ 
ਖੇਡਾਂ ਵਿਚ ਫੁਟਬਾਲ ਦਾ ਮੈਚ ਖੇਡਿਆ। ਇਸ ਪਿਛੋਂ ਇਸੇ ਵਰ੍ਹੇ ਇਸਨੇ 
ਫੁੱਟਬਾਲ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਵਿਚ ਏਸ਼ੀਆ ਕੱਪ ਲਈ ਭਾਰਤ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧਤਾ 
ਕੀਤੀ। ਇਸ ਨੂੰ ਏਸ਼ੀਆ ਦਾ ਉੱਤਮ ਖਿਡਾਰੀ ਕਰਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 
ਸੰਨ 1960 ਵਿਚ ਫਿਰ ਰੇਮ ਵਿਖੇ ਓਲਿੰਪਿਕ ਖੇਡਾਂ ਵਿਚ ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧ 
ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਖੇਡਿਆ ਤੇ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸਟਾਪਰ ਬੈਕ 
(ਰੈਰ-ਪੇਸ਼ਾਵਰ) ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ। ਸੰਨ 1961 ਵਿਚ ਮੋਹਨ ਬਾਗਾਨ 
ਫੁਟਬਾਲ ਕਲੌਂਬ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪੂਰਬੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਦੇ ਦੌਰੇ ਤੇ 
ਗਿਆ। ਸੰਨ 1962 ਵਿਚ ਜਕਾਰਤਾ (ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆ) ਵਿਖੇ ਚੌਥੇ 
ਏਸ਼ੀਆਈ ਖੇਡ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿਚ ਸਾਮਲ ਹੋਇਆ ਤੇ ਇਸ ਸਾਲ ਦੇ 
ਉੱਤਮ ਖਿਡਾਰੀ ਦੇ ਨਾਤੇ ਸੋਨੇ ਦਾ ਤਮਗਾ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ। 

ਸੰਨ 1963 ਵਿਚ ਮਰਡੇਕਾ ਕੱਪ ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਫੁਟਬਾਲ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ 
ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। 

ਸੰਨ 1964 ਵਿਚ ਇਸਨੂੰ ਕਲਕੱਤੇ ਦਾ ਉੱਤਮ ਫੁਟਬਾਲ ਦਾ 
ਖਿਡਾਰੀ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ। ਇਸਰਾਈਲ ਵਿਚ ਤਲ ਅਵੀਵ ਵਿਖੇ 
ਏਸ਼ੀਆਈ ਕੱਪ ਫੁਟਬਾਲ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਵਿਚ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧਤਾ ਕੀਤੀ। ਅਰਜਨ 
ਅਵਾਰਡ ਵੀ ਇਸੇ ਵਰ੍ਹੇ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। _ 

ਸੰਨ 1965 ਵਿਚ ਭਾਰਤੀ ਫੁੱਟਬਾਲ ਟੀਮ ਦਾ ਕਪਤਾਨ ਬਣਿਆ 

ਵਿ ਤੀ 


262 


ਸਿ 
ਮਰਡੇਕਾ ਕੱਪ ਖੇਡਿਆ। _ ` 


ਸੰਨ 1966 ਵਿਚ ਪੰਜਵੀਆਂ ਏਸ਼ੀਆਈ ਖੇਡਾਂ ਵਿਚ ਬੈਂਕਾਕ 
ਵਿਖੇ ਭਾਰਤੀ ਫੁੱਟਬਾਲ ਦੇ ਕਪਤਾਨ ਵਜੋਂ ਖੇਡਿਆ ਤੇ ਏਸ਼ੀਆਈ ਆਲ 
ਸਟਾਰ ਫੁੱਟਬਾਲ ਟੀਮ ਵਿਚ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਤੇ ਸਰਬ-ਸੰਮਤੀ ਨਾਲ 
ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਟੀਮ ਦਾ ਕਪਤਾਨ ਥਾਪਿਆ ਗਿਆ। 


ਸੰਨ 1967 ਵਿਚ ਏਸ਼ੀਆਈ ਆਲ ਸਟਾਰ ਫੁੱਟਬਾਲ ਟੀਮ ਦੇ 
ਇੰਗਲਿਸ਼ ਪ੍ਰੋਫੈਸ਼ਨਲ ਕਲੱਬ ਨਾਲ ਖੇਡੇ ਮੈਚਾਂ ਦੀ ਫਿਰ ਕਪਤਾਨ ਵਜੋਂ 
ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ। ਸੰਨ 1968 ਵਿਚ ਆਖ਼ਰੀ ਵਾਰ ਮਰਡੇਕਾ ਕੱਪ 
ਫੁੱਟਬਾਲ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਖੇਡ ਕੇ ਇਹ ਸਰਗਰਮ ਖਿਡਾਰੀ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ-ਮੁਕਤ 
ਹੇ ਗਿਆ। 

ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਭਾਰਤ ਦਾ ਸ਼ਾਇਦ ਇਕੋ ਖਿਡਾਰੀ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ 
ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਬੇਹਤਰੀਨ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਗਿਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। 
ਇਸ ਨੂੰ ਹੀ ਇਹ ਮਾਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ 
ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਫੁੱਟਬਾਲ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਰ ਸਟੈਨਲੇ ਰੂਜ਼ 
ਨੇ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਕਿਸੇ 
ਵੀ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਟੀਮ ਵਿਚ ਖੇਡਣ ਦੇ ਕਾਬਲ ਹੈ। 


ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਇਕ ਬਹੁਤ ਸਫ਼ਲ ਕੋਚ ਵੀ ਹੈ। ਇਸ ਨੇ ਉਦੋਂ 
ਕ੍ਰਿਸ਼ਮਾ ਕਰਕੇ ਵਿਖਾਇਆ ਜਦੋਂ 1970ਈ. ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਫੁਟਬਾਲ 
ਟੀਮ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਦੇ ਫਾਈਨਲ ਮੈਚ ` 
ਵਿਚ ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਮੰਨੀ, ਪ੍ਰਮੰਨੀ ਟੀਮ ਨੂੰ 6-0ਦੇ ਫ਼ਰਕ ਨਾਲ ਹਰਾ ਕੇ 
ਮਿੱਟੀ ਵਿਚ ਮਿਲਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਟੀਮ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ 
ਪੱਧਰ ਤੇ ਘੱਟ ਵੱਧ ਹੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਪਰ ਇਸ ਪਿਛੋਂ ਪੰਜਾਬ 
ਕਈ ਵੇਰ ਇਹ ਚੈਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਜਿੱਤ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ। ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਜਰਨੈਲ 
ਸਿੰਘ ਦਾ ਲੜਕਾ ਵੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ਦਾ ਫੁਟਬਾਲ ਖਿਡਾਰੀ ਹੈ। 
ਸਪੋਰਟਸ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਦੀ ਹੈਸੀਅਤ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। __ 

ਜਰਬੋਆ : ਇਹ ਰੋਡੇਸ਼ੀਆ ਵਰਗ ਦੀ ਡਾਈਪਾੱਡਡੀ ਕੁਲ 
ਦੇ ਟਪੂਸੀਆਂ ਮਾਰਨ ਵਾਲੇ ਕੁਤਰਨ ਪ੍ਰਾਣੀ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਤਕਰੀਬਨ 
10 ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਅਤੇ 25 ਜਾਤੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮੱਧ ਅਤੇ 
ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ ਦਾ ਵਾਲਾਂ ਵਾਲੇ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲਾ ਜਰਬੇਆ, ਉੱਤਰੀ 
ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਨੇੜੇ ਪੂਰਬ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਪੱਛਮੀ ਏਸ਼ੀਆ ਦਾ ਮਾਰੂਥਲੀ 
ਜਰਬੋਆ ਅਤੇ ਮਿਸਰ ਅਤੇ ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਚਾਰ ਅਤੇ ਪੰਜ ਉੱਗਲਾਂ ਵਾਲੇ 
ਜਰਬੋਆ ਹਨ। ਇਹ ਪ੍ਰਾਣੀ ਮਾਰੂਥਲਾਂ ਅਤੇ ਖ਼ੁਸ਼ਕ ਮੈਦਾਨਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ 
ਹਨ। 


ਜਰਬੋਆ ਖੁੱਡਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ, ਵਾਗਲਾ, ਸ਼ਰਮੀਲੇ ਸੁਭਾਅ 
ਦਾ, ਚੁਸਤ ਤੇ ਫੁਰਤੀਲਾ ਪ੍ਰਾਣੀ ਹੈ। ਇਹ ਤਕਰੀਬਨ 5-15 ਸੈਂ. ਮੀ. 
ਲੰਬਾ ਪੂਛ ਦੀ 7-20 ਸੈ. ਮੀ. ਲੰਬਾਈ ਵੱਖਰੀ) ਪ੍ਰਾਣੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ 
ਬਿ ਰੇਤ-ਰੰਗੀ ਫ਼ਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪੂਛ ਲੰਬੀ ਤੇ ਇਸ ਦੇ 
ਸਿਰ ਤੇ ਵਾਲਾਂ ਦਾ ਗੁੱਛਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅੱਖਾਂ ਵੱਡੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ 
ਕੰਨਾਂ ਦੇ ਆਕਾਰ ਵਿਚ ਕਈ ਵਖਰੇਵੇਂ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ 
ਲਗਭਗ ਛੇ ਗੁਣਾਂ ਵੱਧ ਲੰਬੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਅਗਲੀਆਂ ਲੱਤਾਂ 
ਨੂੰ ਛਾਤੀ ਨਾਲ ਚਿਪਕਾ ਕੇ, ਪੂਛ ਉਤੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਸਹਾਰਾ ਦੇ ਕੇ ਸਰੀਰ 
ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਹਿੱਸੇ ਰਾਹੀਂ ਉੱਪਰ ਉਠਦਾ ਅਤੇ ਲੰਬੀ ਛਾਲ ਲਿਗਭੰਗ 3 
ਮੀ. ਲੰਬੀ) ਮਾਰ ਕੇ ਪਿਛਲੇ ਪੈਰਾਂ ਉਤੇ ਖੜ੍ਹਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ 
ਬੜੀ ਛੇਤੀ ਛੇਤੀ ਛਾਲਾਂ ਮਾਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। 


263 . 


ਇਹ ਆਪਣੀ ਖੁੱਡ ਅਗਲੀਆਂ ਨਹੁੰਦਰਾਂ ਅਤੇ ਦੰਦਾਂ ਦੀ 
ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਪੁੱਟਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਰਾਤਲ ਪ੍ਰਾਣੀ ਦਿਨ ਦੇ ਸਮੇਂ ਖੁੱਡ 
ਵਿਚ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਖ਼ੁਰਾਕ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿਚ ਨਿਕਲਦਾ 
ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਆਹਾਰ ਘਾਹ-ਬੂਟੇ, ਅਨਾਜ ਅਤੇ ਕੀੜੇ-ਮਕੌੜੇ 
ਹਨ। ਐਲਕਟਾਗਾ ਇੰਡੀਕਾ ਦਾਣੇ ਖਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਔਖੇ ਸਮੇਂ ਲਈ 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਖੁੱਡਾਂ ਵਿਚ ਜਮ੍ਹਾਂ ਵੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ` 








ਮਿਸਰ ਦਾ ਜਰਬੋਆ 
ਬਹੁਤੇ ਪ੍ਰਾਣੀ ਸਰਦੀ ਵਿਚ ਸੀਤ ਨਿਸ਼ਕਿਰਿਅਤਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ 
ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਲ ਵਿਚ ਇਕ ਜਾਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਾਰੀ ਬੱਚੇ 
ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਕ ਵਾਰ ਵਿਚ ਮਾਦਾ ਤਕਰੀਬਨ ਤਿੰਨ ਬੱਚੇ ਜੰਮਦੀ ਹੈ। 
ਹ. ਪੁ. -ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 12: 000; ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 5 : 544 
_ ਜਰਮ : ਇਹ ਇਕ ਉਹ ਮੂਲ ਸਰੋਤ ਹੈ ਜਿਸ ਤੋਂ ਉਤਪਤੀ 
ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਸੰਭਵ ਹਨ। ਪ੍ਰਾਣੀ-ਵਿਗਿਆਨ ਵਿਚ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਅੰਡੇ 
ਵਿਚਲੇ ਪਦਾਰਥ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਜੀਵ ਦੀ ਮੁੱਢਲੀ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ 
ਹੈ। ਇਹ ਸੂਖ਼ਮ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਨਾਂ ਹੈ। ਸੂਖ਼ਮ 
ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਬੈਕਟੀਰੀਆ ਜਾਂ ਰੋਗਾਣੂ (ਵਿਸਤਾਰ ਲਈ ਵੇਖੋ ਜੀਵਾਣੂ) 
ਅਤੇ ਵਾਇਰਸ (ਵਿਸਤਾਰ ਲਈ ਵੇਖੋ ਵਿਸ਼ਾਣੂ) ਆਦਿ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ 
-ਪਰ ਇਸ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਹੀ ਵਿਗਿਨਿਕ ਵਰਗੀਕਰਨ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ 
ਜਾਂਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਕਿਸੇ ਹੋਗ ਸਬੰਧੀ ਚਰਚਾ ਕਰਦਿਆਂ ਜਾਂ 
ਸੰਯੁਕਤ ਟਰਮਾਂ ਵਿਚ ਜਿਵੇਂ ਜੇਰਮ ਵਾਰਫ਼ੇਅਰ। 
ਰਹ; ਪੁ. -ਮੈਕ. ਐਨ. ਸਾ. ਟੈ. 6: 184 
_ ਜਰਮਨ, ਸਰ ਐਡਵਰਡ : ਇਸ ਬਰਤਾਨਵੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ 
ਦਾ ਜਨਮ 17 ਫ਼ਰਵਰੀ, 1862 ਨੂੰ ਵਿਟਚਰਚ, ਸ਼ਰਾਪਸ਼ਿਰ ਵਿਖੇ 
ਹੋਇਆ। ਇਸ ਦਾ ਅਸਲੀ ਨਾਂ ਐਡਵਰਡ ਜਰਮਨ ਜੋਨਜ਼ ਸੀ। ਇਹ 
ਆਰਥਰ ਸਲੀਵੈਨ ਦਾ ਪੈਰੋਕਾਰ ਸੀ। 


`___ ਇਸ ਨੇ ਚੈਸਟਰ ਦੇ ਬ੍ਰਿਜ ਹਾਉਸ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ 
ਕੀਤੀ। ਇਸ ਨੇ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਵਜੋਂ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ ਲੈਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ, ਪਰ 


ਵਿਟਚਰਚ ਸਮੂਹਗਾਨ ਸੋਸਾਇਟੀ ਅਤੇ ਆਰਕੈਸਟਰਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ 


ਕੇ ਇਹ 1880 ਈ. ਵਿਚ ਰਾਇਲ ਅਕਾਦਮੀ ਆਫ਼ ਮਿਊਜ਼ਿਕ ਵਿਚ 
ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਥੇ 1886 ਈ. ਵਿਚ ਇਸ ਦਾ 'ਦੀ ਰਾਈਵਲ 
ਪੋਇਟਸ' ਗੀਤ ਨਾਟ ਖੇਡਿਆ ਗਿਆ। ਸੰਨ 1886 ਵਿਚ ਇਹ ਲੰਡਨ 
ਦੇ ਗਲੋਬ ਥੀਏਟੂਰ ਦਾ ਸੰਗੀਤ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਬਣਿਆ। ਨਾਟਕਾਂ ਨਾਲ 
ਸਬੰਧਤ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਾਰਨ ਇਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਮਿਲੀ। 
ਇਸਦੇ ਨਾਟਕ “ਹੈਨਰੀ ਅੱਠਵਾਂ' (1892) ਅਤੇ 'ਨੈੱਲ ਰਾ ਵਿੱਲਾ' 
(1900) ਵਿਚਲੇ ਨਾਚ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਏ। ਇਸ ਨੇ ਕਈ ਸਫ਼ਲ ਗਾਣੇ 


ਜਰਮਨ ਸਾਹਿਤ 


ਵੀ ਲਿਖੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਿਰਤਾਂ 'ਰਿਚਰਡ ਤੀਜਾ' 
(1889), 'ਮੈਰੀ ਇੰਗਲੈਂਡ' (1902), 'ਏ ਪ੍ਰਿਸੰਜ ਆਫ਼ ਕੈਨਸਿੰਗਟਨਾ' 
(1903), 'ਟਾਮ ਜੇਨਜ਼' (1907), 'ਫ਼ਾਲਨ ਫ਼ੇਅਰੀਜ਼' ਆਦਿ ਹਨ। ਸੰਨ 
1920 ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਸਰ ਦਾ ਖ਼ਿਤਾਬ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ। 

11 ਨਵੰਬਰ, 1936 ਨੂੰ ਲੰਡਨ ਵਿਖੇ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। 

ਹ. ਪੁ-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 10.237; ਨਿ. ਯੂ. ਐ, 737241 

ਜਰਮਨ ਸਾਹਿਤ : ਇਸ ਵਿਚ ਯੂਰਪ ਦੇ ਜਰਮਨ ਭਾਸ਼ਾ 
ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਰਚਿਆ ਗਿਆ ਸਾਹਿਤ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। . 
ਜਰਮਨ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਆਪਣੇ ਕਈ ਲੱਛਣਾਂ ਕਾਰਣ ਯੂਰਪ ਦੇ ਹੋਰ 
ਸਾਹਿਤ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਹੈ। ਯੂਰਪ ਭਰ ਵਿਚ ਬੌਧਿਕ, ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ 
ਸਮਾਜਿਕ ਅੰਦੇਲਨਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਜਰਮਨ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਵੀ ਸਪਸ਼ਟ 
ਹਨ। ਮੋਟੇ ਤੌਰ ਤੇ ਜਰਮਨ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਕਾਲਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ:- 

_ (1)ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਜਾਂ ਓਲਡ ਹਾਈ ਜਰਮਨ ਕਾਲ (8ਵੀਂ-10ਵੀਂ ਸਦੀ 


_ਈਸਵੀ)-ਇਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਯੂਰਪੀਨ ਜਰਮਨ ਕਬੀਲਿਆਂ ਦੇ ਮੁਢਲੇ ਲਿਖਤੀ 


ਰਿਕਾਰਡ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਅੰਸ਼ਕ ਰੂਪ 


__ ਵਿਚ ਮਿਲਦੀ ਰਚਨਾ 9306604088129" ਲ.800ਈ.) ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ 
_ਰੋਚਕ ਹੈ। (2) ਮੱਧ ਹਾਈ ਜਰਮਨ-ਕਾਲ (13ਵੀਂ-14ਵੀਂ ਸਦੀ)-ਇਸ 


ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਸਰੋਦੀ ਕਵਿਤਾ ਜਿਵੇਂ 1#00੬540 ਅਤੇ ਮਹਾਂ-ਕਾਵਿ 
ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਏ, ਅਤੇ (3) ਨਵੀਨ ਹਾਈ ਜਰਮਨ ਜਾਂ ਅਜੋਕਾ ਜਰਮਨ 
ਕਾਲ (15 ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਕਰਕੇ)-ਇਸ ਸਮੇਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ 
ਪੱਛਮੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਇਕ ਅਟੁੱਟ ਅੰਗ ਹੈ। 


ਮਜਨ ਹਾਦੀਜਰਮੰਲ ਕਾਲ ਜੀਨ ਪਰੀ ਰ 
ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਰਚਨਾ ਇਕ ਗਾੱਥੀ ਬਿਸ਼ਪ ਉਲਫਿਲਾਸ 
(ਲ. 311ਈ.-ਲ 383ਈ.) ਵੱਲੋਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਬਾਈਬਲ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ 
ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਅੰਸ਼ਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਪੱਛਮੀ ਜਰਮਨ 
ਕਬੀਲਿਆਂ ਦੀਆਂ ਪਹਿਲੀਆ ਲਿਖਤੀ ਰਚਨਾਵਾਂ 8ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮਗਰਲੇ 
ਅੱਧ ਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ ਉਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲੋਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣ ਵੀ ਮਿਲਦੇ 
ਹਨ ਜਦੋਂ ਕਿ ਯੋਧਿਆਂ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਸਬੰਧੀ ਗੀਤ (੬608੦) 
ਦੈਵੀ-ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ: ਸਬੰਧੀ ਭਜਨ, ਵਾਰਾਂ ਅਤੇ ਵੈਣ ਜ਼ਬਾਨੀ 
ਅਗਿਉਂ-ਅੱਗੇ ਚਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਲਿਖਤੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਨਹੀਂ 
ਸਨ, ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਉਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਕਿੰਨੇ ਹੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਮਗਰੋਂ 
ਲਿਖੇ ਗਏ। ਹੋਰਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਾਂਗ ਜਰਮਨੀ ਵਿਚ ਵੀ ਮੁਢਲੀਆਂ ਵਰਣਨਯੋਗ 
ਲਿਖਤਾਂ ਈਸਾਈ ਧਰਮ ਦੇ ਪਸਾਰੇ ਲਈ ਕੀਤੇ ਯਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ 
ਸਨ। ਵਧੇਰੇ ਕਿਰਤਾਂ ਲਾਤੀਨੀ ਜਾਂ ਹੇਰ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਤੋਂ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤੀਆਂ 
ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਉਸ ਸਮ ਦੀ ਜੇ ਥੇੜ੍ਹੀ ਬਹੁਤ ਕਵਿਤਾ ਸੀ, ਉਹ 
ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਉਪਦੇਸ਼ਾਤਮਕ ਹੀ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਵਾਈਸੈਨਬਰਗ 
ਦੇ ਭਿਕਸੂ. ਆੱਟਫ੍ਰਿਡ ਦੀ ਰਚਨਾ '%੪੩0੬੬ਇ॥੦॥੦/) (ਲ. 870) ਸਭ 
ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਹੈ। 


ਈਸਾਈ ਮੱਤ ਦੇ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦੇ ਬਾਵਜ਼ੂਦ ਵੀ ਪੁਰਾਤਨ 
ਦੈਵੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੇ ਪੂਜਕਾਂ ਦੀਆਂ ਕਈ ਕਿਰਤਾਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹਨ, 
ਜਿਵੇਂ 24001519068 'ਪਾਲਤੂ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਬੀਮਾਰੀ ਤੋਂ ਸੁਰੱਖਿਆ 
ਲਈ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਆਮ ਘਟਨਾਵਾਂ ਲਈ ਜਾਦੂ-ਟੂੰਣੇ) 
ਅੰਸ਼ਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਬੱਚਿਆ ਲਈ 'ਜਗੋਰ੪0੩॥੦51੦" (ਲੂ. 800ਈ. 
ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਵਿਚਕਾਰ ਯੁੱਧ ਸਬੰਧੀ ਕਥਾ)। ਇਹ ਅੰਤਲੀ ਪੁਸਤਕ 
ਪੁਰਾਤਨ ਵਾਰ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਇਕ ਉੱਤਮ ਨਮੂਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਲ ਵਿਚ 
ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਬੋਲ ਚਾਲ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇਸੀ ਬੋਲੀ ਸੀ ਪਰ ਵਿਦਵਾਨ ਇਸ 
ਲਾਤੀਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਹੀ ਤਰਜੀਹ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। 10ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ 


ਜਰਮਨ ਸਾਹਿਤ 
ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤਾ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਪੁਰਾਤਨ ਉਪਦੇਸ਼ਾਤਮਕ ਢੰਗ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਕੇ 
ਦਰਬਾਰੀ ਜਗੀਰਦਾਰੀ ਸ਼ੈਲੀ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। 

ਮੱਧ ਹਾਈ ਜਰਮਨ ਕਾਲ--ਇਸ ਕਾਲ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਇਹ 
ਹੈ ਕਿ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਕੁਲੀਨ ਵਰਗ ਨੇ ਪਾਦਰੀ ਵਰਗ ਦੀ 
ਥਾਂ ਲੈ ਲਈ। ਭਾਵੇਂ ਪਹਿਲੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਪਾਦਰੀਆਈ ਰਵਾਇਤ 
ਜਾਰੀ ਰਹੀ ਪਰ ਛੇਤੀ ਹੀ ਜਾਗੀਰਦਾਰੀ ਰੋਮਾਂਸ ਦੇ ਕਿੱਸੇ ਹੋਂਦ ਵਿਚ 
ਆਉਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਪ੍ਰੋਮ-ਗੀਤ 60ਅ00੬5ਕ0) ਅਤੇ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਇਸ 
_ਕਾਲ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸਾਹਿਤਿਕ ਰੂਪ ਸਨ। ਕੁਲੀਨ ਵਰਗ ਦੇ ਕਵੀ ਦਰਬਾਰੀ 


ਰਵਾਇਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣੀਆਂ ਪ੍ਰੋਮ ਕਹਾਣੀਆਂ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਸਨ।. 


ਕਿੰਗ ਰਾੱਥਰ (੬302 ੧੦6੩) ਲਿ. 1160 ਈ.) ਸ਼ਾਇਦ ਅਜਿਹੀ 
ਪਹਿਲੀ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਇਕ ਵਿਆਹੁਤਾ ਨਾਰ ਦਾ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ 
ਉਧਾਲਾ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਵੀ ਆਪਣੇ ਸਮਕਾਲੀ ਜੀਵਨ ਨੂੰ 
ਬਹੁਤ ਰੋਚਕ ਅਤੇ ਦਿਲਚਸਪ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਕਈ 
ਨਾਇਕ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ?40961002ਣ0੦” ਇਤਿਹਾਸਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਿਚ 
_ਸਮੋਂ ਕੇ ਬੜੇ ਹੀ ਨਾਟਕੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬਿਆਨ ਕੀਤੀ। '3069007 


(ਲ. 1210 ਈ.) ਅਤੇ 9985 ਮ886890੦0 ਇਸ ਕਾਲ ਦੀਆਂ ਹੋਰ 


ਰੋਮਾਂਟਿਕ ਕਿਰਤਾਂ ਹਨ। 

ਦੱਖਣੀ ਜਰਮਨੀ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਹਾਂਕਾਵਾਂ ਦੇ 
ਟਾਕਰੇ ਤੇ ਪੱਛਮੀ ਜਰਮਨੀ ਵਿਚ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਅਸਰ ਹੇਠ ਦਰਬਾਰੀ 
ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਏ। ਆਈਲਹਾਰਟ ਫ਼ਾਂਨ ਓਬਰਗ ਦਾ 
“1੧੬੪੬ 009 15010" ਲਿ. 1170) ਅਜਿਹੀ ਪਹਿਲੀ ਕਿਸ਼ਤ ਹੈ। 
ਹਾਈਨਰਿਕ ਫ਼ਾਂਨ ਵੈਲਡੀਕ ਨੇ %॥੦੦" (ਲ. 1175-86 ਈ.) ਲਿਖਕੇ 
ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇਸ ਧਾਰਾ ਦਾ ਮੋਢੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਦਰਬਾਰੀ 
ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿਚ ਸੂਰਮਿਆਂ ਦੇ ਨੇਕ ਕਾਰਨਾਮੇ, ਸੰਜਮ, 
ਸਿਦਕ-ਦਿਲੀ ਅਤੇ ਵੱਡਿਆਂ ਤੇ ਰੱਬ ਪ੍ਰਤੀ ਦਿਆਨਤਦਾਰੀ ਤੇ ਫ਼ਰਜ਼- 
ਸਨਾਸੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਹਾਰਟਮਾਨ ਨੂੰ ਕਹਾਣੀ ਕਹਿਣ ਵਿਚ ਕਮਾਲ 
ਹਾਸਲ ਸੀ। ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਚਨਾ 'ਘ2੮੫” ਵਿਚ ਐਸਕੇਨਬੈਕ ਨੇ 
ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਚਾਈ ਦੀ ਭਾਲ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਦਿਖਾਇਆ ਹੈ। 
9988 ੧੪00" ਰੂਡੋਲਫ ਫ਼ਾਂਨ ਐਮਜ਼, ਕੋਨਰੈਡ ਫ਼ਾਂਨ ਵੁਰਟਜ਼ਬਰਗ 
ਅਤੇ _ਵੈਰਨਹਰ ਦੀ ਗਾਰਡਨਰ ਕਰਤਾ ੧ਅ੬ਡ ਸ8ਗ(ਅ੬੦0” 
`ਲ. 1250 ਵਰਗੇ ਕਈ ਹੋਰ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਲਿਖਣ ਵਾਲੇ ਕਵੀ ਹੋਏ ਹਨ 
ਪਰ ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੇ। 

ਦਰਬਾਰੀ ਗੀਤ-ਕਾਵਿ --ਦਰਬਾਰੀ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਵਾਂਗ 
ਦਰਬਾਰੀ ਪ੍ਰੋਮ-ਗੀਤ ਕਾਵਿ ਵੀ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਰੂਪ ਦੀ ਹੀ ਨਕਲ ਸੀ। 
ਇਹ ਕਵੀ ਛੋਟੇ ਮੋਟੇ ਸਰਦਾਰ ਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਜੋ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਉੱਚ ਦਰਬਾਰੀ 
ਕਵੀ ਦੀ ਪਦਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਭੱਟਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ 
ਜਰਮਨੀ, ਆਸਟੀਆ ਅਤੇ ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ ਵਿਚ ਘੁੰਮਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। 
ਡੇਰ ਵੋਗੈਲਵਾਈਡ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। ਵਾਲੁਥਰ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮ ਗੀਤ ਬਹੁਤ 
ਹਰਮਨ ਪਿਆਰੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਮਗਰੋਂ ਦੇ ਕਵੀਆਂ ਨੀਡਹਾਰਟ 
ਫ਼ਾਂਨ _ਰਿਉਐੱਥਲ _(14੬160471 '੦॥ ੨੬090) ਫ੍ਰੀਡਰੈਂਕ 


264 


(77€301800 ਕਰਤਾ, ਸਟ5੦014200610) ਅਤੇ ਹਿਊਗੋ ਫ਼ਾੱਨ ਟ੍ਰਿਮ- 
ਬਰਗ (ਕਰਤਾ 13੬00) ਉਤੇ ਵੀ ਬੜਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਇਆ। 


ਵਾਰਤਕ ਅਤੇ ਡਰਾਮਾ--ਮੱਧ ਕਾਲ ਵਿਚ ਜਰਮਨੀ ਕਵਿਤਾਂ 
ਦੇ ਟਾਕਰੇ ਤੇ ਵਾਰਤਕ ਸਾਹਿਤ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਰਚਿਆ ਗਿਆ। ਬਰਥੋਲਡ 
ਫ਼ਾਂਨ ਰੈਜੈਨਸਬਰਗ ਦੀਆਂ ਧਾਰਮਿਕ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਧੀਆਂ ਵਾਰਤਕ ਦਾ 
ਨਮੂਨਾ ਹਨ ਅਤੇ ਯੋਹਾਨ ਫ਼ਾਂਨ ਟੈਪਲ ਦੀ ਰਚਨਾ %੦੬008001 305 
ਸ010॥੦ਗ (ਲ. 1400 ਈ) ਨਾਲ ਮਾਨਵਵਾਦੀ ਪ੍ਰਪੰਰਾ ਦਾ ਆਰੰਭ 
ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗੈਰ ਧਾਰਮਿਕ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚ “੧੬60000' ਅਤੇ 
'6860505[9€81' (ਲ. 1225. ਈ.) ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ, ਜੋ ਕ੍ਰਮਵਾਰ 
ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਹਨ। 15ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮੁੱਢ ਤੱਕ ਨਾਟਕ ਉਪਦੇਸ਼ਾਤਮਕ 
ਤੇ ਕਰਾਮਾਤੀ ਧਰਮ-ਨਾਟਕਾਂ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋ ਕੇ ਲੋਕ ਮਨੋਰੰਜਨ 
ਦਾ ਚੰਗਾ ਸਾਧਨ ਬਣ ਗਿਆ। 16ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਪਰਿਹਾਸ ਸੁਖਾਂਤ ਨੂੰ 
ਹਾਂਸ ਸਾਕਸੇ ਦੁਆਰਾ ਲੋਕ-ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ। 

ਅਜੋਕਾ ਜਰਮਨ ਕਾਲ 

ਪੁਨਰ ਜਾਗ੍ਹਤੀ ਕਾਲ ਦਾ ਜਰਮਨ ਸਾਹਿਤ--ਸੰਨ 1453 
ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਤੁਰਕਾਂ ਨੇ ਕੁਸਤੁਨਤੁਨੀਆ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਤਾਂ ਪੱਛਮੀ 
ਯੂਰਪ ਵਿਚ ਤੁਰਕਾਂ ਦਾ ਡਰ ਖੜ੍ਹਾ ਹੇ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਿਰੂਪਣ 16ਵੀਂ 
ਅਤੇ 17ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਉਧਰ ਜਰਮਨੀ ਦੇ 
ਛੋਟੇ ਛੋਟੇ ਰਜਵਾੜੇ ਕੇਂਦਰੀ ਹਕੂਮਤ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਸੁਤੰਤਰ ਹੋਣ ਲੱਗੇ। ਸੰਨ 
1440 ਵਿਚ ਛਾਪੇਖਾਨੇ ਅਤੇ ਟਾਈਪ ਦੀ ਈਜਾਦ ਹੋਣ ਨਾਲ ਸਾਹਿਤ 
ਵਿਚ ਵੱਡੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਆ ਗਈ। ਭਾਵੇਂ ਸਾਹਿਤ ਰਚਨਾ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਰੂਪ ਹੀ 
ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਰਹੇ ਪਰ ਹਾਂਸ ਫੋਲਟਸ ਵਰਗਿਆਂ ਨੇ ਨਿਯਮਾਂ ਵਿਚ .ਬੜੀ 
ਖੁਲ੍ਹ ਲੈ ਆਂਦੀ। ਦੱਖਣ ਵਿਚ ਵਿਅੰਗਾਤਮਕ ਅਤੇ ਹਾਸ-ਰਸੀ ਨਾਟਕ 
ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਹੋਇਆ। 

ਦਰਬਾਰੀ ਪੁਨਰ-ਸੁਰਜੀਤੀ--ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਕਈ ਰਾਜ ਦਰਬਾਰਾਂ 
ਵਿਚ ਮੱਧ-ਕਾਲੀ ਬਹਾਦਰੀ ਦੇ ਕਿੱਸੇ ਮੁੜ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਹੋ ਗਏ। ਇਨਜ਼ਬਰੁੱਕ 
ਵਿਖੇ ਡੱਹੈਸ ਈਲੀਓਨੋਰ ਆਫ਼ ਆਸਟਰੀਆ ਨੇ ੦8005 000 
6100003' ਨਾਂ ਦੇ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਰੋਮਾਂਸ ਨੂੰ ਵਾਰਤਕ ਵਿਚ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ। 
ਮੱਧ ਕਾਲੀ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦੀ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਜਾਂ ਵਾਰਤਕ ਰੂਪ ਵਿਚ 
ਛਾਪੀਆਂ ਗਈਆਂ। - 


- ਮਾਨਵਵਾਦ--ਉਪਰੋਕਤ ਦਰਬਾਰੀ ਪੁਨਰ-ਜਾਗ੍ਰਤੀ ਦੇ ਟਾਕਰੇ 


ਤੇ 1450 ਈ. ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਇਟਲੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਜਰਮਨੀ ਸਾਹਿਤ 


ਵਿਚ ਮਾਨਵਵਾਦ ਦੀ ਨਵੀਂ ਧਾਰਨਾ ਵੀ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਹੇ ਗਈ ਸੀ। ਅਲਬ੍ਰੈਖਤ 
ਫ਼ਾਂਨ ਆਈਬ ਅਤੇ ਹਾਈਨਰਿਖ ਸਟਾਈਨਹਾਵੱਲ ਵਰਗੇ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ 
ਲਾਤੀਨੀ, ਇਤਾਲਵੀ, ਯੂਨਾਨੀ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ 
ਸਾਹਿਤਕ ਕਿਰਤਾਂ ਨੂੰ ਜਰਮਨ ਵਿਚ ਉਲਥਾਇਆ ਪਰ 1480 ਈ. ਤੋਂ 
ਮਗਰੋਂ ਜਰਮਨੀ ਮਾਨਵਵਾਦ ਵਿਚ ਬੜੀ ਤਬਦੀਲੀ ਆਈ। ਕਾੱਨਰੇਡਸ 
ਸੈਲਟਿਸ, ਈਓਬੇਨਸ ਹੈਸਸ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰਿਆਂ ਨੇ, ਜਿਹੜੇ 
ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਖੇਤਰਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਰੱਖਦੇ ਸਨ, ਲਾਤੀਨੀ ਵਿਚ ਹੀ 
ਲਿਖਿਆ। ਦੇਸ਼-ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਜੈਕਬ 
ਵਿੰਪਫੈਲਿੰਗ ਦੀ ਪੁਸਤਕ 'ਜਰਮੇਨੀਆ' ਚੰਗੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਈ ਪਰ 
ਮਾਨਵਵਾਦ ਦਾ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਟਕ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ। 
ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇਣ ਲਈ ਰੋਮਨ ਦੇ ਸੁਖਾਂਤ ਅਤੇ ਲਾਤੀਨੀ 
ਨਾਟਕ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹੀ 16ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਨਾਟਕ 
ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੋਇਆ। ਵਿਅੰਗਾਤਮਕ ਅਤੇ ਉਪਦੇਸ਼ਆਤਮਕ ਕਿਰਤਾਂ 
ਵਧੇਜ਼ੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਈਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ 9785 
ਹੈਪ391 €7056000 (1404 ਈ.) ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ। ਰ੍ 


265 


ਈਸਾਈ ਧਰਮ ਵਿਚ ਆ ਚੁੱਕੀਆਂ ਕੁਰੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ 
ਲਈ ਮਾਰਟਿਨ ਲੂਥਰ (1483-1546 ਈ.) ਦੀ ਚਲਾਈ ਗਈ ਸੁਧਾਰ 
ਲਹਿਰ ਨੇ ਜਰਮਨੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਤੇ ਡੂੰਘਾ ਅਸਰ ਪਾਇਆ, ਨਿਰੋਲ 
ਸੁਹਜਵਾਦ ਲਈ ਉਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਥਾਂ ਨਜ਼ੀਂ ਸੀ। ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ ਲੇਖਕ 
ਹੀ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ ਸਬੰਧੀ ਲਿਖਣ ਵਿਚ ਜੁਟੇ ਰਹੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਿਰਤਾਂ ਵਿਚ 
ਸਾਹਿਤਕ ਰੰਗਣ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਸੀ। 


ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਇਆ-ਲੂਥਰ ਵੱਲੋਂ ਬਾਈਬਲ ਦਾ ਹਰਮਨ ਪਿਆਰੀ 
ਜਰਮਨ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿਚ ਅਨੁਵਾਦ ; ਦੂਜਾ ਉਸ ਨੇ ਪ੍ਰੋਟੈਸਟੈਂਟ ਮੱਤ ਵਿਚ 
ਰਲ ਕੇ ਭਜਨ ਗਾਉਣ ਦੀ ਰੀਤ ਚਲਾਈ ਅਤੇ ਖ਼ੁਦ ਵੀ ਕਿੰਨੇ ਸਾਰੇ 
ਭਜਨ ਲਿਖੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਉਦਾਹਰਣ ਤੇ ਈਸਾਈ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਭਜਨ 
ਲਿਖੇ ਜਾਣ ਦੀ ਰਵਾਇਤ ਕਾਇਮ ਹੋ ਗਈ, ਅਤੇ ਤੀਜਾ ਉਸ ਨੇ 
ਬਾਈਬਲ ਦੇ ਕਈ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਨਾਟਕੀ ਰੂਪ ਦੇਣ ਲਈ ਕਿੰਨੇ ਲੇਖਕਾਂ 
ਨੂੰ ਉਤਸਾਹਿਤ ਕੀਤਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਿਕਸਟਸ ਬਰਕ, ਪਾੱਲ ਰੈਬਹੂਨ, 
ਜੋਚਿਮ ਗ੍ਰੈਫ ਅਤੇ ਬੁਰਕਹਾਰਡ ਵਾਲਡਿਸ ਵਰਗੇ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਨ। 


ਲੂਥਰ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਨਿਊਰਨਬਰਗ ਦਾ ਹਾਂਸ ਸਾਂਕਸ ਵੀ ਸੋਲ੍ਹਵੀਂ 
ਸਦੀ ਦਾ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੇਖਕ ਸੀ। ਹਾਸਰਸ ਵਿਚ ਲਿਖੀ ਕਵਿਤਾ 
'੧੩੧0੩੦055੬/” ਉਸ ਦੀ ਇਕ ਮਹਾਨ ਕਿਰਤ ਹੈ। 

ਹਲਕਾ-ਫੁਲਕਾ ਸਾਹਿਤ--ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਜਦੋਂ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ 
ਦਾ ਤੀਖਣ ਵੇਗ ਜ਼ਰਾ ਧੀਮਾ ਹੋਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਨਿਰੋਲ ਮਨ-ਪ੍ਰਚਾਵੇ 
ਦੀਆਂ ਕਿਰਤਾਂ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਉਣ ਲੱਗੀਆਂ। ਆਮ ਕਰਕੇ ਮੱਧ-ਕਾਲ 
ਦੇ ਕਾਵਿਮਈ ਰੁਮਾਂਸਾਂ ਨੂੰ ਵਾਰਤਕ ਵਿਚ ਉਲਥਾਇਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ ਜਾਂ 
ਆਉਣ ਲੱਗੀਆਂ। ਦਿਲ-ਪ੍ਰਚਾਵੇ ਜਾਂ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਮਨੋਰਥ ਲਈ ਕਈ 
ਕਥਾ-ਵਾਰਤਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵੀ ਛਪੇ। ਵਿਕਰਮ ਦੇ 2੬ 301 362 
(1557 ਈ.) ਨਾਲ ਅਜੋਕੇ ਨਾਵਲ ਦਾ ਮੁੱਢ ਬੱਝਿਆ। ਸੇਲੂਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ 
ਅੰਤ ਵਿਚ ਯੋਹਾਂਨ ਫਿਸ਼ਾਰਟ (10888810080 ਨੇ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ 
ਦੇ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਦੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਕਈ ਪੁਸਤਕਾਂ ਰਚੀਆਂ। ਉਸ ਦੀ 25 
£106100 $ਟਮ0” (1576 _ਈ.) ਉਸ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਉੱਤਮ 
ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫ਼ਿਲਪ ਨਿਕੇਡੀਅਸ ਫ਼ਿਸਲਿਨ 
ਸਦੀ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲਾਤੀਨੀ ਨਾਟਕਕਾਰ ਸੀ। ਹੋਰ ਕਈ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ 
ਪ੍ਰੋਟੈਸਟੈਂਟਮੱਤ ਦੀ ਭਜਨ ਲਿਖਣ ਦੀ ਰਵਾਇਤ ਨੂੰ ਹੋਰ ਪ੍ਰਫੁਲਤ ਕੀਤਾ। 
ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਇਕ ਗੁਮਨਾਮ ਲੇਖਕ ਵੱਲੋਂ 'ਸ੧00% ੯੮ 13. 
1001800 7੩0੪੧੦॥ (1587 ਈ.) ਲਿਖੀ ਗਈ, ਜਿਸ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ 
ਯੂਰਪ ਵਿਚ ਫ਼ਾਸਟ (9080) ਰਵਾਇਤ ਚੱਲ ਪਈ। ਅੰਗਰੇਜ਼ ਡਰਾਮਾ 
ਪਾਰਟੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ ਆ ਕੇ ਬ੍ਰਨਜ਼ਵਿਕ ਦੇ ਡਿਊਕ ਹਾਈਨਰਿਕ 
ਜੂਲੀਅਸ ਨੇ 11 ਨਾਟਕ ਲਿਖੇ। 
ਸਤ੍ਰਾਰਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਜਰਮਨ ਸਾਹਿਤ--ਸਤ੍ਰਾਰਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ 
ਜਰਮਨ ਨੂੰ ਬੇਰੋਕ ਸਾਹਿਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਜਰ਼ਮਨੀ 
ਵਿਚ ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਝਗੜੇ, ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ 
ਅਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ ਅਤੇ ਤੀਹ ਸਾਲਾ ਜੰਗ ਦੇ ਅਸਰ ਪ੍ਰਤੱਖ ਸਨ। ਹਰ 
ਖ਼ੁਦ- ਮੁਖਤਿਆਰ ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਸੁਧਾਰ-ਲਹਿਰ 
ਨੂੰ ਫੈਲਾਉਣ ਵਿਚ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਵਿਚ ਤਤਪਰ 
ਸੀ। ਰਿ 

ਗੀਤ-ਕਾਵਿ--ਇਸ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਗੀਤ-ਕਾਵਿ ਨੇ ਬਹੁਤ 
ਉੱਨਤੀ ਕੀਤੀ। ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਸਬੰਧੀ ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ 
“30611₹੦॥1 ਟਰ 08015610671792126੧" (1624ਈ.) ਵਿਚ ਮਾਰਟਿਨ 
ਓਪਿਤਜ ਨੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨ ਉੱਤੇ ਬੜਾ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ 


ਕਾਲ ਵਿਚ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਨਿਰਪੱਖ ਦੋਵੇਂ ਕਿਸਮ ਦੀ ਕਵਿਤਾ 


ਫ੍ਰੀਡ੍ਰਿਕ 
ਸਨ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਕਵਿਤਾ ਲਿਖੀ ਵੀਂ ਬਹੁਤ ਗਈ ਅਤੇ ਉਹ ਸੀ 
ਵੀ ਬਹੁਤ ਉੱਚ ਪੱਧਰ ਸੀ। 


ਡਰਾਮਾ--ਇਸ ਕਾਲ ਵਿਚ ਦੋ ਨਾਟਕਕਾਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਏ 
ਹਨ-ਜੈਕਬ ਬਡਰਮਾਨ ਇਕ ਸਫ਼ਲ ਯਸੂਈ ਨਾਟਕਕਾਰ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ 
ਦੁਨੀਆਂ ਦੀ ਨਾਸ਼ਮਾਨਤਾ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਉੱਤੇ ਜੋਰ ਦਿੱਤਾ, 
ਗ੍ਰਿਫ਼ੀਅਸ ਨੇ ਨਿੱਜੀ ਈਮਾਨਦਾਰੀ ਅਤੇ ਤਿਆਗ ਸਬੰਧੀ ਦੁਖਾਂਤ ਅਤੇ 
ਸੁਖਾਂਤ ਲਿਖੇ ਜੇ ਸਾਹਿਤਕ ਅਤੇ ਕਲਾਤਮਕ ਤੌਰ ਤੇ ਬਹੁਤ ਉੱਚ ਪਾਏ 
ਦੇ ਸਨ ਪਰ ਬਹੁਤ ਹਰਮਨ ਪਿਆਰੇ ਨਹੀਂ ਸਨ। 


ਨਾਵਲ--ਜਰਮਨ ਨਾਵਲ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਉੱਤੇ ਸਪੇਨੀ, ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ _ 
ਅਤੇ ਨਵ-ਲਾਤੀਨੀ ਨਾਵਲ ਦਾ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸੀ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਕਿੰਨੀਆਂ 
ਹੀ ਬਦੇਸ਼ੀ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੇ ਅਨੁਵਾਦ ਹੋਏ। ਯੋਹਾਨ ਬੀਅਰ (1655-1700 
ਈ.)ਅਤੇ ਐੱਚ. ਜੇ. ਸੀ. ਫ਼ਾਂਨ ਗ੍ਰਿਮੈਲਜ਼ੋਸਲ ਇਸ ਕਾਲ ਦੇ ਦੇ ਉੱਘੇ 
ਨਾਵਲਕਾਰ ਹੋਏ ਹਨ। ਗ੍ਰਿਮੈਲਸ਼ੰਸਨ ਦਾ 96੬0000026160% 
$0ਿਗਰ13550005 10560 (1688-69 ਈ.) ਬਹੁਤ ਹੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ 
ਨਾਵਲ ਹੈ। ਰ 

ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਅਤੇ ਪੜਚੋਲ--ਜਿਲੇਸ਼ੀਆ ਦਾ ਜੈਕਬ ਬੋਹਮੀ 
ਅਤੇ ਜੀ. ਡਬਲਿਊਉ ਲਿਬਨਿਟਜ਼ ਇਸ ਕਾਲ ਦੇ ਦੋ ਉੱਘੇ ਰਹੱਸਵਾਦੀ 
ਅਤੇ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ਰ ਹੋਏ ਹਨ। 


ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਜਰਮਨ ਸਾਹਿਤ--ਸਤਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ 
ਧਰਮ ਦਾਂ ਬੋਲ-ਬਾਲਾ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਟਾਕਰੇ ਤੇ 18 ਵੀਂ ਸਦੀ 
ਗਿਆਨ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਯੁੱਗ ਸੀ। 30ਸਾਲਾ ਜੰਗ ਕਰਕੇ ਹੋਈਆਂ ਸਮਾਜਕ 
ਉਥਲ-ਪੁਥਲਾਂ ਮਗਰੋਂ ਹੁਣ ਜਰਮਨੀ ਦਾ ਬੰਧਿਕ ਜੀਵਨ ਚੜ੍ਹਦੀਆਂ 


_ਕਲਾ ਵਿਚ ਸੀ। ਗੋਟਫ੍ਰੀਡ ਲਿਬਨਿਟਜ਼ ਵਰਗੇ ਉੱਘੇ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ਰ ਨੇ 


ਤਰਕਵਾਦ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ। ਸਾਹਿਤਕ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਨਵੇਂ-ਨਵੇਂ ਵਿਚਾਰ 
ਉਤਪੰਨ ਹੋਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਏ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ ਉੱਘੇ ਪੱਤਰਾਂ 'ਸਪੈਕਟੇਟਰ' 


ਵਿਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਵਧਾ ਦਿੱਤੀ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ ਐਡੀਸਨ, ਸਵਿਫਟ, 


ਡਿਫੋਂ, ਪੋਪ ਅਤੇ ਮਿਲਟਨ ਵਰਗੇ ਕਿੰਨੇ ਹੀ ਅਗਾਂਹਵਧੂ ਲਿਖਾਰੀਆਂ ਨੇ 
ਜਰਮਨ ਸਾਹਿਤ ਉੱਤੇ ਡੂੰਘਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਇਆ। ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ 
ਤਰਕ ਅਤੇ ਕਲਪਨਾ ਦਾ ਵੀ ਵਾਦ ਵਿਵਾਦ ਚੱਲਦਾ ਰਿਹਾ। ੬4 ੧੧ 

ਜਿਵੇਂ ਕਲਾੱਪਸਟਾੱਕ ਨੂੰ ਜਰਮਨੀ ਦੇ ਅਜੋਕੇ ਕਵੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਮੋਢੀ 
ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਉਵੇਂ ਹੀ ਗੋਟਜ਼ੋਲਡ ਐਫ੍ਰੇਮ ਲੈਸਿੰਗ ਪਹਿਲਾ 
ਸਮਾਲੋਚਕ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਸਾਰੇ ਯੂਰਪ ਵਿਚ ਜਰਮਨੀ ਦਾ ਸਿਰ ਉੱਚਾ 
ਕੀਤਾ। ਜਰਮਨ ਥੇਟਰ ਨੂੰ ਪੱਕੀਆਂ ਲੀਹਾਂ ਤੇ ਤੋਰਨ ਲਈ ਉਸ ਨੇ 
ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੀ ਬਜਾਏ ਇੰਗਲੈਂਡ ਉੱਤੇ ਨਜ਼ਰਾਂ ਗੱਡੀਆਂ। ਉਸ ਦੇ ਆਪਣੇ 
ਨਾਟਕ ਕਲਾਤਮਕ ਅਤੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਪੱਖੋਂ ਕਮਾਲ ਦੇ ਸਨ। ਜਰਮਨ 
ਕਲਪਨਾ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਸੀ. ਐੱਮ. ਵਾਈਲੈਡ ਦੇ ਮਨੋ-ਵਿਗਿਆਨਕ 
ਨਾਵਲ %&8(008' (1766-67) ਅਤੇ ਵਿਅੰਗ 108 2069060 
(1774) ਤੋਂ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ. ਹੈ। 

ਜਰਮਨੀ ਦਾ ਨਵ-ਕਲਾਸਕੀਵਾਂਦ ਅਤੇ ਰੋਮਾਂਸਵਾਦ ਦਾ ਉੱਘਾ 
ਕਾਲ ਯੋਹਾਨ ਵੋਲਫ਼ਰੈਂਗ ਫ਼ਾੱਨ ਗੇਟੇ ਦੇ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਹੀ 
ਆਇਆ। ਉਹ '$00ਭਗ॥ ਹਗਪੇਂ 1੩0੬" (3608) 30555)ਲਹਿਰ , 
ਦਾ ਹਾਮੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਤੋਰਨ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਇਹ ਲਹਿਰ ਤਰਕਵਾਦ 
ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਲਹਿਰ ਸਬੰਧੀ ਗੇਟੇ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ 
ਨਾਟਕ '900 ੧0੩ ੧7608£੪੪' (1773) ਅਤੇ ਨਾਵਲ 9 


ਗ਼ਰਮਨ ਸਾਹਿਤ 


1.%੪੬ 05 [ਹ72੬॥ ਜ€301295" (1774 ਈ.)ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ 
ਸੰਸਾਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੇਖਕ ਬਣ ਗਿਆ। ਫ੍ਰੀੜ੍ਰਿਕ ਸ਼ਿੱਲਰ ਦੇ 1੬800ਇਰ" 
(1781 ਈ.) ਦੇ ਛਪਣ ਨਾਲ ਨਾਟਕ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਇਕ ਨਵੀਂ ਲੀਹ 
ਪਈ। ਰ 
ਆਤਮ-ਸੰਜਮ ਦੀ ਘਾਟ ਕਾਰਨ 'ਸਟੱਰਮ ਅੰਡ ਡ੍ਰਂਗ' ਲਹਿਰ 
ਛੇਤੀ ਹੀ ਮੱਧਮ ਪੈ ਗਈ। ਗੇਟੇ ਅਤੇ ਸ਼ਿੱਲਰ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਅਤੇ 
ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ। ਇਸ ਨੂੰ ਨਵ-ਕਲਾਸਕੀਵਾਦ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਸੰਨ 
1795-96 ਵਿਚ ਗੇਟੇ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਨਾਵਲ “੧0611 
੧੧੬੬5” ਛਾਪਿਆ ਗੇਟੇ ਦੇ ਪਿਛਲੇਰੇ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਸਰਬੋਤਮ ਕਿਰਤ 
ਫਾਊਸਤ (88080 ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਜਰਮਨੀ ਦਾ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ 
__ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਯੋਗਦਾਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਰਚਨਾਵਾਂ 
_ ਵਿਚ` 922 ੧੬0੯੦ ੧੩੭ 0 528ਕਮਟ0' (1809) “00੬00 
` ੧੧&8(16 ੧੩0੬5 (1821-29) ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ 
1960000£ 006 ੧੪08" (1811-33) ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਉਹ 
ਬਹੁਪੱਖੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਦਾ ਮਾਲਕ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ 
ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਰੂਪਾਂ ਉੱਤੇ ਕਲਮ ਚਲਾਈ। ਰ 
ਨਵ-ਕਲਾਸਕੀਵਾਦ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਰੇਮਾਂਟਿਕ ਲਹਿਰ ਨੇ ਆ ਪਿੜ 
-ਮਲਿਆ। ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਜਰਮਨੀ ਦੇ ਸੁਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਰੋਦੀ ਕਵੀ ਫ਼ੀਡ੍ਹਿਕ 
ਹੋਲਡਰਲਿਨ ਦਾ ਨਾਵਲ 93910" (1797-99) ਵਰਣਨਯੋਗ ਹੈ। 
ਇਸੇ ਲੜੀ ਵਿਚ ਹਰਡਰ ਦਾ ਸ਼ਾਗਿਰਦ ਯੋਹਾਨ ਫ੍ਰੀਡ੍ਰਿਕ ਰਿਕਟਰ (ਜਿਸ 
`ਨੂੰ ਜੀਨ ਪਾਲ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਮੁੱਖ ਨਾਵਲਾਂ 
ਵਿਚ 'ਸ੧0੬6ਧ5 (00005 1੩ਟ)0' ਅਤੇ “੧88 ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਲ 
ਹਨ ਪਰ ਰੋਮਾਂਟਿਕ ਸਕੂਲ ਦੀ ਅਸਲ ਨੀਂਹ 1798 ਵਿਚ ਲੂਟਵੀਕ 
ਟਾਈਕ ਨੇ ਯੇਨਾ ਵਿਖੇ ਰੱਖੀ ਅਤੇ ਇਸ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਤੇ ਸਪੇਨੀ 
ਡਰਾਮੇ ਨੂੰ ਹਰਮਨ ਪਿਆਰੇ ਬਣਾਇਆ। ਆੱਗਸਟ ਵਿਲਹੈਲਮ ਅਤੇ 
ਫ੍ਰੀ੍ਰਿਕ ਸ਼ਲੇਗੈਲ ਨੇ ਰੋਮਾਂਸਵਾਦ ਲਈ ਸਿਧਾਂਤਕ ਆਧਾਰ ਤਿਆਰ 
ਕੀਤਾ। 
ਉਨ੍ਹੀਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਜਰਮਨ ਸਾਹਿਤ--ਸੰਨ 1804 ਵਿਚ 
ਰੋਮਾਂਸਵਾਦ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਪੜਾਅ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ 
ਮਗਰੋਂ ਕਲੀਮੈਨਜ਼ ਬੈਨਟੈਨੋ, ਐਚਿਮ ਫ਼ਾਂਨ ਆਰਨਿਮ ਅਤੇ ਜੇ. ਜੇ. ਫ਼ਾੱਨ 
ਗੋਰੈਸ ਨੇ ਹਾਈਡੈਲਬਰਗ ਵਿਖੇ ਲੋਕ-ਗੀਤਾਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ 3੪ 
ਸ॥੩0ਟ॥ ੧#00੦ਟ707॥! (1805-08) ਛਾਪ ਕੇ ਰੋਮਾਂਸਵਾਦ ਦੇ ਦੂਜੇ 
ਪੜਾਅ ਦਾ ਮੁੱਢ ਬੰਨ੍ਹਿਆ। ਇਸੇ ਧਾਰਾ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਪ੍ਰਥਾ ਦੇ 
ਹਾਈਨਜ਼ਿਖ ਫ਼ਾੱਨ ਕਲਾਈਸਟ ਨੇ %ਗਮੁਮੋਮ990॥” (1807 ਈ.) 
__ $605163" (1808) ਅਤੇ 102 73261160. ੯0, 130109072 
(1821 ਈ.) ਨਾਟਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਵਾਏ। ਜ਼ਾਕਿਰਿਆਸ ਵਰਨਰ ਵੀ 
ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਦੁਖਾਂਤਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। ਈ. ਟੀ. ਏ. 
ਹਾੱਫਮੈਨ ਨੇ ਰੋਮਾਂਟਿਕ ਨਾਵਲ ਲਿਖ ਕੇ ਚੰਗਾ ਨਾਮਣਾ ਖੱਟਿਆ। ਉਹਲੈਂਡ, 
ਜਸਟੀਨਸ ਕਰਨਰ, ਗਸਤਾਫ਼ ਸ਼ਵਾਬ ਆਦਿ ਇਸ ਧਾਰਾ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ 
ਕਵੀ ਸਨ। ਸੰਨ 1832 ਵਿਚ ਗੇਟੇ ਦੀ ਮੌਤ ਨਾਲ ਜਰਮਨੀ ਸਾਹਿਤ 
ਸਿਰਜਨਾ ਵਿਚ ਬੜਾ ਘਾਟਾ ਪਿਆ। 

_ਉਨ੍ਹੀਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਨਾਟਕਕਾਰਾਂ ਵਿਚ ਫ੍ਰਾਂਟਸ ਗ੍ਰਿਲਪਾਰਜ਼ਰ ਦਾ 
ਸਥਾਨ ਨਵੇਕਲਾ ਹੈ। 16 &1007897 (1817) $%॥੪9੦' (1818) 
97੬ 18073 €901-40€' (1834) ਆਦਿ ਉਸ ਦੇ ਚੰਗੇ ਨਾਟਕ ਮੰਨੇ 
ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 

___` ਗੀਤ-ਕਾਵਿ--ਨਿਕੋਲਾੱਸ ਲੀਨਾਊ ਨੇ ਵਿਸ਼ਾਦਗ੍ਰਸਤ ਗੀਤ 
ਲਿਖੇ। ਗ੍ਰੀੜ੍ਰਿਕ ਰੂਕਰਟ ਅਤੇ ਆੱਗਸਟ ਫ਼ਾਂਨ ਪਲੇਟੈਨ ਹੈਲਰਮੁੰਡੀ 
_(600020ਟ ੩05 ੧੬॥0%) ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗੀਤਕਾਰ ਸਨ। ਐਨੇਟ 


266 


ਫ਼ਾਂਨ ਡ੍ਰੋਸਟ ਹਲਸਾੱਫ਼ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦੀ ਕਵਿਤਰੀ ਸੀ ਜਿਸ ਦੀ ਕਵਿਤਾ, 
ਉੱਤੇ ਧਾਰਮਕ ਪਾਣ ਚੜ੍ਹੀ ਹੋਈ ਸੀ ਅਤੇ ਜਿਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਤੁਲਨ 
ਅਤੇ ਪੁਖ਼ਤਗੀ ਬਖ਼ਸ਼ੀ। 


ਹਾਈਨਰਿਖ ਹਾਈਨ (1797-1856 ਈ.) ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਜਰਮਨੀ 
ਵਿਚ ਇਕ ਵਿਵਾਦ-ਗ੍ਰਸਤ ਵਿਅਕਤੀ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਰੋਮਾਂਸਵਾਦ ਦਾ ਸਖ਼ਤ 
ਵਿਰੋਧੀ ਸੀ ਪਰ ਤਾਂ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ੧੫੦੩ 6£3 13667" (1827) ਪ੍ਰੇਮ 
ਕਾਵਿ ਦਾ ਇਕ ਉੱਤਮ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੈ 9੫੦੧੩੦੦੬੦' (1851) ਉਸ ਦੀ 
ਇਕ ਹੋਰ ਵਧੀਆ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਰਾਜਨੀਤਕ 
ਵਿਅੰਗ 126066013006;01੧/00ਟਭ0187੦€77 (1844)ਮਹਾਂਕਾਵਿ 
ਸੀ ਅਤੇ ਵਾਰਤਕ ਦੇ ਖੇਤਰ ਇਕ ੧੪੪੦6ਮ0੬7 (1863) 10624 
'ਜਰਮਨੀ ਦੇ ਧਰਮ ਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ' ਹਾਈਨਰਿਖ ਦੀ ਬਹੁਤ 
ਵੱਡੀ ਦੇਣ ਹਨ। ਸੰਨ 1835 ਵਿਚ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਦੇ ਇਕ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ 
ਲਿਖਤਾਂ ਉੱਤੋਂ ਰੋਕ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਲੂਟਵਿਕ ਬੋਰਨ, ਜਿਹੜਾ ਇਕ 
ਬਹੁਤ ਹੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾਸ਼ਾਲੀ ਵਾਰਤਕ ਲੇਖਕ ਸੀ, ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਰਾਜਨੀਤਕ ਅਤੇ 
ਸਮਾਜਕ- ਢਾਂਚੇ ਵਿਰੁੱਧ ਲਿਖਣ ਕਾਰਨ ਖ਼ੁਦ ਹੀ ਪੈਰਿਸ ਤੋਂ ਭੱਜ 
ਨਿਕਲਿਆ। ਦੋ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਰੋਦੀ ਕਵੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਜੇਰਜ ਹਰਵੇਗ 
ਈਮਾਨੂਐਲ ਗਾਈਬੈਲ ਜੋ ਵਧੇਰੇ ਕਰਕੇ ਰੂੜ੍ਹੀਵਾਦੀ ਸੀ, ਨੇ ਆਪਣੇ 
ਸੰਗ੍ਰਹਿ “੬(6(ਜ0॥੦7' (1841 ਈ.) ਅਤੇ ਹ00905866&" (1848 
ਈ.) ਵਿਚ ਦੇਸ਼-ਪਿਆਰ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀਆਂ। 

ਯਥਾਰਥਵਾਦ ਅਤੇ ਇਲਾਕਾਪ੍ਰਸਤੀ--ਲੇਖਕ ਹੁਣ ਉਹ ਵਿਸ਼ੇ 
ਸੀ। ਕਾਰਲ ਇਮੱਰਮਾਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਾਵਲ 1)€ 69006” (1839) 
ਵਿਚ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਚਰਿੱਤਰ ਨੂੰ ਹੂਬਹੂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ 
ਕਵਿਤਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ 9086੧੮੪ਸ' (1853) ਵਿਚ ਕਲਾਸ ਗ੍ਰੋਥ ਨੇ ਆਪਣੇ 
ਇਲਾਂਕੇ ਦੇ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਉਪ ਭਾਖਾ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਵੇਂ 
ਹੀ ਐਡਲਬਰਟ ਸਟਿਫ਼ਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇਲਾਕੇ ਬੋਹੀਮੀਆ ਦੇ ਜੰਗਲਾਂ 
ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਲੈ ਕੇ $06ਫ8” (1844-50) ਅਤੇ' ੧0੩੬੬ $੧69:2 
(1853) ਨਾਂ ਦੇ ਦੋ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜੀਵਨ ਸਬੰਧੀ 
ਨਾਵਲ 1)& ੧ਿ੩੦॥ $0ਗ00€” (1857) ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। 

ਆੱਟੋ ਲੁਡਵਿਗ (ਨ੧੧੦0੬॥ ਭਸਮ੧੦10॥੦ ਸ70ਟ) (1856) 
ਨੇ ਆਪਣੇ ਯਥਾਰਥਵਾਦ ਰਾਹੀਂ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ 
ਛੋਹਿਆ ਹੈ। ਥੀਉਡੋਰ ਸਟਾੱਰਮ ਇਕ ਹੋਰ ਯਥਾਰਥਵਾਦੀ ਲੇਖਕ ਸੀ। 


ਹੋਰ ਕਈ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣਾਇਆ। 


ਵਿਲਹੈਲਮ ਰਾਅਬੀ ਨੇ ਸਮਾਜਕ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਚਿਤਰਿਆ ਹੈ। ਨਿਰਾਸ਼ਾਵਾਦ 
ਅਤੇ ਵਿਅੰਗ ਦੇ ਕਵੀ ਵਿਹੈਲਮ ਬੁਸ਼ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਾਵਿ ਕਹਾਣੀ 964੪ 
ਧਸਹ ੧੦002 (1865 ਈ.) ਵਿਚ ਮਨੁੱਖੀ ਅਪੂਰਨਤਾ ਦਾ ਮਜ਼ਾਕ 
ਉਡਾਇਆ ਹੈ। ਫ੍ਰੀੜ੍ਰਿਕ ਹੈਬੈੱਲ-ਦੇ ਨਾਟਕਾਂ 30600), 'ਸਿ੦05 
809 164718938" ਆਦਿ ਦੇ ਕਾਵਿਕ ਯਥਾਰਥਵਾਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟਾਇਆ 
ਹੈ। ਥੀਓਡੋਰ ਫ਼ਾੱਨਫੇਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਾਵਲਾਂ 1.4800੬73” (1882) 
'(3100€॥ ੧/ਜ70ਮ੍£॥” (1888) ਅਤੇ “0 88੦੧ (1895) 
ਆਦਿ ਰਾਹੀਂ ਬ੍ਰੈਡੈਨਥਰਗ ਦੀਆਂ ਸਮਾਜਕ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਬੜੇ 
ਵਿਅੰਗਮਈ ਢੰਗ ਨਾਲ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ। 

ਫ੍ਰੰਡ੍ਰਿਕ ਨੀਤਸ਼ੇ (1844-1900 ਈ.) ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਜਰਮਨ 
ਸਾਹਿਤ ਦਾਂ ਸੰਦੇਸ਼ ਵਾਹਕ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ 
ਕਿਂ ਮਨੁੱਖੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਨੂੰ ਰੂੜ੍ਹੀਵਾਦੀਂ ਈਸਾਈ ਨੈਤਿਕਤਾ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦ 
ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਜਰਮਨੀ ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀਵਾਦ ਦਾ ਚੰਗਾ 


267 


ਬੇਲ-ਬਾਲਾ ਸੀ ਅਤੇ ਗਰਹਾਰਟ ਹੌਪਟਮਾਨ ਨਾਟਕਕਾਰ “੧੮੧ 
50701271800402' (1889) 112 ੯੬੮੦1" (1892) 17ਟ ਸ10੬11212' 
(1893) ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ ਹਰਮੈਨ ਸਡਰਮਾਨ (੨10੦ 1889) ਅਤੇ 
ਮੈਕਸ ਹਾਲਬੀ 30889 (1893) ਆਦਿ ਮੱਧਸ਼ਰੇਣੀ ਦੀ ਨੈਤਿਕਤਾ ਦੀ 
ਆਲੋਚਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਈ ਉੱਘੇ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਸਾਹਿਤ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। 

ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਜਰਮਨ ਸਾਹਿਤ--ਪ੍ਰਭਾਵਵਾਦ, ਚਿੰਨ੍ਹਵਾਦ, 
ਪ੍ਰਗਟਾਵਾਦ ਅਤੇ ਸਮਾਜਕ ਯਥਾਰਥਵਾਦ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸਾਹਿਤ ਦੇ 
ਮੋਟੇ ਮੋਟੇ ਲੱਛਣ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। 

ਪ੍ਰਕਿਰਤੀਵਾਦ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਵਾਦ ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ 
ਕਵੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸਟੀਫਨ ਜਾਰਜ (1868-1933.ਈ.) ਉੱਘਾ ਸੀ। ਉਸ 
ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕਿਰਤਾਂ ਛਾਪਣ ਲਈ “੩14੬ ਹਿਹ 0 
੬005” (1892 ; ਜਰਨਲ ਫ਼ਾਰ ਆਰਟ) ਨਾਂ ਦਾ ਰਸਾਲਾ ਚਲਾਇਆ। 
ਜਾਰਜ ਦੇ ਟਾਕਰੇ ਤੇ ਹਿਊਗੋ ਫ਼ਾੱਨ ਹਾੱਫਮਾਨਸਥਾਲ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵਵਾਦ 
ਰੋਮਾਂਸਵਾਦ ਤੋਂ ਉਪਜਿਆ। ਆਪਣੀ ਸੁੰਦਰ ਕਵਿਤਾ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਦੱਸਦਾ 
ਹੈ ਕਿ ਆਪਣੇ ਮਨੋਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਹੂਬਹੂ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਉਸ ਪਾਸ ਸ਼ਬਦ 
ਹੀ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਉਸ ਦੇ ਲਿਖੇ ਨਾਟਕ 386608017 (1911) ਅਤੇ 
“1285 $8120072€7 27055 ੧#੮1012862" (1922) ਧਾਰਮਕ ਰੰਗਣ 
ਵਾਲੇ ਸਨ।' 12੬7 ੧੦੪੬॥87317 '(1911) ਉਸ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ 
ਰਚਨਾ ਹੈ। ਉਸ ਵਾਂਗ ਆਰਥਰ ਸਨਿਟਜ਼ਲਰ ਅਤੇ ਰਾਬਰਟ ਮੂਸਿਲ 
ਦੋ ਹੋਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੇਖਕ ਵੀ ਆਸਟੀਅਨ ਸਨ। ਅੰਤਲੇ ਲੇਖਕ ਨੇ ਆਪਣੇ 
ਨਾਵਲ ੬; %੨॥॥ (2002 ੧2੬05603%0॥ (1930-43 ਦੀ ਮੈਨ 
ਵਿਦਾਉਟ ਕੁਆਲੀਟੀਜ਼ 1953) ਵਿਚ ਅਜੋਕੀ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ ਅਤੇ 
ਸਮਾਜ ਦੇ ਖੇਖਲੇਪਨ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ। ਹਰਮਨ ਬ੍ਰੋਚ ਅਤੇ ਐਲਿਆਸ 
ਕਾਨੈਟੀ ਇਸੇ ਧਾਰਾ ਦੇ ਦੋ ਹੋਰ ਉੱਘੇ ਨਾਵਲਕਾਰ ਸਨ। 

ਇਸ ਸਦੀ ਵਿਚ ਚਿੰਨ੍ਹਵਾਦ ਦੇ ਮੋਢੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਰੇਨਰ ਮੇਰੀਆ 
ਰਿਲਕੇ (1875-1926) ਬਹੁਤ ਹੀ ਉੱਘਾ ਸਰੋਦੀ ਕਵੀ ਹੋਇਆ ਹੈ। 
1985 5(010671130611 (1905) 14੬0੬ ੬020੬ ਅਤੇ 130025€7 
ਇ1੬੬॥" (1923) ਆਦਿ ਕਿਰਤਾਂ ਵਿਚ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਲਾ ਦਾ 
ਸੁੱਘੜ ਵਿਖਾਵਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਚਿੰਨ੍ਹਵਾਦ ਨੇ ਟਾਮਸ ਮਾਨ ਲਿਖਕ 1 
2400€7 0€9£" ਸ00ਹ0013605,1701021305ਧ5ਆਦਿ) ਵਰਗੇ 
ਨਾਵਲਕਾਰ ਵੀ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ ੬ “00ਇ5500 01 ॥ਕ ੧0117 
(1954)ਉਸ ਦੀ ਅੰਤਲੀ ਕਿਰਤ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਾਲ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹਰਮਾਨ 
ਹੈਸੇ ਨਵ-ਰੋਮਾਂਸਵਾਂਦ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੇਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ 
ਪੁਸਤਕਾਂ (੪ ੮੩॥੦॥੭॥੦” (1904)ਅਤੇ 1945(31850€91605[8€1 
(1943) ਆਦਿ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਰੂਹਾਨੀ ਦਵੰਦ ਨੂੰ ਬੜੇ ਚੰਗੇ ਢੰਗ ਨਾਲ 
ਉਲੀਕਿਆ ਹੈ। ਰਿਕਾਰਡਾ ਹੁਚ ਅਤੇ ਹਾਈਨਰਿਕ ਮਾਨ ਦੋ ਹੋਰ ਉੱਘੇ 
ਹੈ। 


ਹਾਈਨਰਿਕ ਮਾਨ ਦੀਆਂ ਕਈ ਲਿਖਤਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਗਟਾਉਵਾਦ 
(ਲ੩[0551015ਗ) ਦੇ ਆਗਮਨ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੱਤਾ। ਪ੍ਰਗਟਾਉਵਾਦ 
ਬਾਹਰੀ ਰੂਪ ਜਾਂ ਬਾਹਰੀ ਵਿਆਖਿਆ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਮਨ ਦੀ ਅੰਦਰਲੀ 
ਜਾਂ ਅਸਲੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੋਹਾਨੀਜ਼ ਰਾਈਨਹਾਰਡ 
ਸੋਰਜ ਦਾ “੧੬1੬” (1912, ਦੀ ਬੈੱਗਰਾ) ਨਾਂ ਦਾ ਨਾਟਕ 
ਪ੍ਰਗਟਾਉਵਾਦ ਦੀ ਸਹੀ ਤਰਜ਼ਮਾਨੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੀਵਨ ਦੇ ਅਜਿਹੇ 
ਹੀ ਆਤਮਕ ਭਾਵ ਉੱਘੋੜਨ ਲਈ ਕਈ ਹੋਰ ਲੇਖਕਾਂ, ਬੁੱਤਘਾੜਿਆਂ 
ਅਤੇ ਚਿੱਤਰਕਾਰਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ 
ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਨਾਟਕ ਲਿਖਣ ਵਾਲੇ ਅਰਨਸਟ ਟਾੱਲਰ ਅਤੇ ਜਾਰਜ 


ਕਾਈਜ਼ਰ ਆਦਿ ਦੇ ਨਾਂ ਵਰਣਨਯੋਗ ਹਨ। ਪ੍ਰਗਟਾਉਵਾਦ ਦੇ ਕਵੀਆਂ 


ਜਰਮਨ ਸਾਹਿਤ 


ਵਿਚ _ਅਰਨਾਸਨ _ਸਟੈਡਲਰ _ (1883-1914), ਜਾਰਜ _ ਹੇਮ 
(1887-1912), ਜਾਰਜ ਟ੍ਰਾਕਲ (1887-1914) ਫ੍ਰਾਂਟਸ ਵੈਰਫੈਲ 
(3890-1945), ਆਗਸਟ ਸਟ੍ਰੈਮ, ਥੀਉਡੋਰ ਡੰਬਲਰ ਗੋਟਫ੍ਰੀਡ ਬੈੱਨ 
(1886-1956) ਆਦਿ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। 
ਫ੍ਰਾਂਟਸ ਕਾਫ਼ਕਾ (1883-1924)ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਾਵਲਾਂ ਵਿਚ ਗਮਾਂ 
ਫ਼ਿਕਰਾਂ ਭਰੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਕੁਚੱਲੇ ਜਾ ਰਹੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਬੜੇ ਹੀ 
ਸੁਚੱਜੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਛਪੇ 
ਉਸ ਦੇ ਨਾਵਲ 1)€; 70255 (1925, ਦੀ ਟ੍ਰਾਇਲਾ 1937) ਅਤੇ 
19855 $000135" (1926 ਦੀ ਕਾਸਲ, 1930) ਸੰਸਾਰ-ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਏ। 
_ਸੰਨ 1918 ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਪ੍ਰਗਟਾਉਵਾਦ ਦੀ ਥਾਂ ਸਮਾਜਕ 
ਯਥਾਰਥਵਾਦ ਨੇ ਲੈ ਲਈ। ਇਸ ਸਿਲਸਿਲੇ ਵਿਚ ਪਹਿਲੇ ਸੰਸਾਰ-ਯੁੱਧ 
ਸਬੰਧੀ ਅਤੇ ਉਸ ਕਾਰਨ ਪਏ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਸਬੰਧੀ ਬੜਾ ਕੁਝ ਲਿਖਿਆ 
ਗਿਆ। ਆਡਲਡ, ਜ਼ਵਾਈਗ, ਐਰਿਚ ਮੇਰੀਆ ਰੀਮਾ ਕਿਉਂ ਅਤੇ ਹਾਸ 
ਫੱਲਾਦਾ ਦੇ ਨਾਵਲ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਅਤੇ ਮਨੋਭਾਵਾਂ ਦੀ ਤਰਜਮਾਨੀ 
ਕਰਦੇ ਹਨ। ਐਨਾ ਸੈਗਰਜ਼ ਅਤੇ ਕਾਰਲ ਜੁਕਮੇਅਰ (ਕਰਤਾ ਦੀ 


_'ਕੈਪਟਨ ਆਫ਼ ਕੋਪਾਨਿਕੇ', 1932) ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੀਹਾਂ ਉੱਤੇ ਹੀ ਲਿਖਦੇ 


ਰਹੇ ਪਰ ਅਰਨਸਟ ਜੁੰਗਰ ਨੇ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਅਤੇ ਅਜੋਕੇ ਸਭਿਆਚਾਰ 
ਦੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਪੱਖਾਂ ਦੀ ਘੇਖ-ਪੜਤਾਲ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਦਾ ਭਰਾ ਫ੍ਰੀਡਰਿਕ 
ਵੀ ਉੱਘਾ ਕਵੀ ਅਤੇ ਵਾਰਤਕ ਲੇਖਕ ਹੋਇਆ ਹੈ। 


ਤੀਜੀ ਜਰਮਨ ਸਲਤਨਤ (1100 ੧੦੧੦) ਨੇ ਜਰਮਨੀ ਦੇ 
ਸਾਹਿਤਕ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਬੜਾ ਵਿਘਨ ਪਾਇਆ। ਨਾਜ਼ੀ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਡਰੋਂ 
ਗਿਆ ਅਤੇ ਕਈਆਂ ਨੂੰ ਚੁੱਪ ਕਰਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਜਾਂ ਖ਼ਤਮ ਹੀ ਕਰ 
ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਦੂਜੇ ਸੰਸਾਰ-ਯੁੱਧ ਦੇ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਤੱਕ ਜਰਮਨੀ ਵਿਚ 
ਕੋਈ ਚੰਗਾ ਸਾਹਿਤ ਉੱਭਰ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਨਹੀਂ ਆਇਆ। ਹਾਂਸ ਕਾਰੇਸਾ 
ਦੇ ਸਵੈਜੀਵਨੀ ਨਾਵਲ ਕੁਝ ਮਹੱਤਤਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। 

ਦੂਜੇ ਸੰਸਾਰ-ਯੁੱਧ ਮਗਰੋਂ ਕਾਫ਼ਕਾ ਅਤੇ ਰਾਬਰਟ ਮੂਸਿਲ 


`_(1880-1942 ਈ) ਆਦਿ ਨੇ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਕਵਿਤਾ 


ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਗਰਟਰੂਡ ਕੋਲਮਾਰ, ਜੈੱਸੀ ਥੂਰ, ਲਾਸਕਰ ਸੂਲਰ ਅਤੇ 
ਪਾੱਲ ਸੀਲਾਨ (1920-1970 ਈ.) ਨੇ ਚੰਗਾ ਨਾਮਣ ਖੱਟਿਆ। ਉੱਘੇ 
ਨਾਟਕਕਾਰ ਅਤੇ ਕਵੀ ਬਰਟੋਲਟ ਬ੍ਰੈਖਤ (1898-1956) ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ 
ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਿਰਤਾਂ ਅਧ0ਇ €00782£ 000 ਮੋਮਦ &00ਟ9 (1941), 
1,606 05 (38101 (1943), ਅਤੇ 127 ੧੩0੮੩55੦0ਇ 
16108 ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਕੇ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਸਟੇਜ ਨੂੰ ਪ੍ਰਫੁੱਲਤ ਕੀਤਾ। 
ਬ੍ਰੈਖ਼ਤ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਉੱਤੇ ਚੱਲਦੇ ਹੋਏ ਕਿੰਨੇ ਹੀ ਰਾਜਨੀਤਕ ਨਾਟਕਕਾਰਾਂ 
ਰੋਲਫ਼ ਹੋਛਥ (ਕਿਰਤਾ 19੬ $611 ੧6(੦;, 1963), ਹਾਈਨਰ 


`_ਕਿਪੱਹਾਰਡਟ (ਕਰਤਾ 3061 ਸੋਰ੩ਸਪ, 1965), ਪੀਟਰ ਵਾਈਸ ਅਤੇ 


ਗੁੰਟਰ ਗ੍ਰਾਸ ਨੇ ਅੰਤਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਵਾਈਸ ਦੇ 
ਰਾਜਨੀਤਕ ਵਿਚਾਰ ਵੀ ਉਹ ਹਨ ਜੋ ਪ੍ਰਸਿੱਧ 'ਗਰੁੱਪ 47ਦੇ ਹਨ। ਇਸ . 
ਗਰੁੱਪ ਵਿਚ ਗ੍ਰਾਸ, ਹਾਂਸ ਮੈਗਨਸ, ਐਨਜੈਨਬਰਗਰ ਅਤੇ ਹਾਈਨਰਿਖ 
ਬੋਲ (ਕਰਤਾ ਸ੩੫੩ (2002 ਸਿ9(€7) (1954) ਅਤੇ 'ਸ6 58£€ 
12੬10 ੬0125 ੧੦3 (1953) ਵਰਗੇ ਵਿਦਵਾਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਸੰਨ 
1972 ਵਿਚ ਬੋਲ ਨੂੰ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਤ 
ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਗ੍ਰਾਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਾਟਕਾਂ, ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਨਾਵਲਾਂ 
(12੧ ੧1੪੦070॥00੦1--1959) ਅਤੇ (1300668€ - 1963) 
ਵਿਚ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਬੇਢਬੀਆ ਅਤੇ ਬੇਤੁਕੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਦਾ ਬੜੀ ਚੰਗੀ 
ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਰੂਪਣ ਕੀਤਾ ਹੈ। 


ਜਰਮਨ ਸਿਲਵਰ ਰ 

ਇਸ ਕਾਲ ਦੇ ਹੋਰ ਉੱਚ ਕੋਟੀ ਦੇ ਲੇਖਕਾਂ ਵਿਚ ਹਾਂਸ ਨੋਸੈੱਕ, 
ਬਾਂਬੋਵਸਕੀ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। 

ਹ. ਪੁ. -ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮੈ. 10 : 1986; ਐਨ. ਅਮੈ. 32 : 555; ਕੋਲ, ਐਨ. 
8:406; ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾਂ. 4: 500 

ਜਰਮਨ ਸਿਲਵਰ : ਇਸ ਨੂੰ ਨਿਕਲ ਸਿਲਵਰ ਵੀ ਕਿਹਾ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਾਂਬਾ, ਨਿਕਲ ਅਤੇ ਜਿਸਤ ਦੀ ਮਿਸ਼ਰਿਤ ਧਾਤ ਹੈ 
ਜਿਹੜੀ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਚਾਂਦੀ ਵਰਗੀ ਲਗਦੀ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਇਸ ਵਿਚ ਚਾਂਦੀ 
ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਇਸ ਵਿਚ ਨਿਕਲ ਦੀ ਮਾਤਰਾ 7%ਤੋਂ 30% ਤੱਕ ਹੀ 
ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵਧੇਰੇ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਮਿਸ਼ਰਿਤ ਧਾਤ 18% ਨਿਕਲ 
ਸਿਲਵਰ (18% ਨਿਕਲ, 62%ਤਾਂਬਾ, 20% ਜਿਸਤ) ਹੈ। ਆਮ ਕਰਕੇ 
ਨਿਕਲ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਵਧਾਉਣ ਨਾਲ ਜਿਸਤ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਘਟਾਈ ਜਾਂਦੀ 
ਹੈ ਅਤੇ ਤਾਂਬੇ ਦੀ ਮਾਤਰਾ 53% ਤੋਂ 63% ਦੇ ਵਿਚੇਕਾਰ ਬਦਲਦੀ 
ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। 


ਜਰਮਨ ਸਿਲਵਰਾਂ ਵਿਚ ਰੰਗ, ਖਿਚੀਣਯੋਗਤਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਚੰਗੇ 
ਯੰਤਰਿਕ ਗੁਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਇਸ ਵਿਚ 1%ਤੋਂ 2% ਸਿੱਕਾ ਮਿਲਾ 
ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਸ ਦੇ ਮਕੈਨਿਕੀ ਗੁਣਾਂ ਵਿਚ ਸੁਧਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
ਖੇਰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਅਜਿਹੀਆਂ ਮਿਸ਼ਰਿਤ ਧਾਤਾਂ ਪਿੱਤਲ ਨਾਲੋਂ ਚੰਗੇਰੀਆਂ 
ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰੰਗ ਚਿੱਟੇ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪਿੱਤਲ ਵਰਗਾ ਪੀਲਾ 
ਹੁੰਦਾ ਹੈ।. 

ਨਿਕਲ ਸਿਲਵਰ ਦੀ ਵਧੇਰੇ ਵਰਤੋਂ ਚਾਂਦੀ ਦੀਆਂ ਸਜਾਵਟੀ 
ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਭਵਨ ਨਿਰਮਾਣ, ਰਸਾਇਣਿਕ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਲਈ ਸਾਜ਼ੋ 
ਸਾਮਾਨ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਵਿਚ ਅਤੇ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਵਿਚ ਤੇ ਨਾਲਾਂ ਆਦਿ ਫਿਟ 
ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 
ਹ. ਪੁ. -ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 16: 488 

ਜਰਮਨਟਾਉਨ _: ਸੰਯੁਕਤ _ਰਾਜ _ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ 
ਪੈਨਸਿਲਵੇਨੀਆ ਰਾਜ ਵਿਚ ਫਿਲਾਡੈਲਫੀਆ ਕਾਉਂਟੀ ਦਾ ਇਕ 
ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਜੋ ਵਿਸਾਹਿਕਨ ਨਦੀ ਉੱਤੇ ਵੱਸਿਆ ਹੋਇਆ 
`_ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 1683-84ਈ. ਵਿਚ ਜਰਮਨੀ ਤੋਂ ਆਏ 
ਇਕ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਨੇ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਥੇ ਕੱਪੜੇ ਬੁਣਨ, ਚਮੜਾ ਰੰਗਣ 
ਅਤੇ ਮਾਲ ਗੱਡੀ ਦੇ ਡੱਬੇ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦਾ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ 
ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਕਾਫ਼ੀ ਉੱਨਤੀ ਹੋਈ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬਸਤੀ ਵੇਲੇ 
1690 ਈ. ਵਿਚ ਇਥੇ ਵਿਲੀਅਮ ਰਿੱਟਨ ਹਾਉਸ ਨੇ ਕਾਗਜ਼ ਦੀ ਮਿੱਲ 
_ਵੀ ਲਗਾਈ। ਸੰਨ 1738 ਵਿਚ ਕ੍ਰਿਸਟਾਫ਼ਰ ਸਾਵਰ ਨੇ ਇਥੇ ਇਕ 
ਉੱਤੇ ਯੂਰਪੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਪਹਿਲੀ ਵੇਰ ਬਾਈਬਲ ਨੂੰ ਛਾਪਿਆ ਗਿਆ। 
ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ 4ਅਕਤੂਬਰ, 1777 ਵਿਚ ਜਾਰਜ ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ 
ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦੇ ਬਰਤਾਨਵੀ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦੇ ਜਰਨੈਲ ਸਰ ਵਿਲੀਅਮ ਹਾਵੇ 
ਦਰਮਿਆਨ ਹੋਈ ਲੜਾਈ ਨਾਲ ਵੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਸੰਨ 1854 ਵਿਚ 
ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਫ਼ਿਲਾਡੈਲਫ਼ੀਆ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ। 


ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਵਰਣਨਯੋਗ ਇਮਾਰਤਾਂ ਵਿਚ 1763 ਈ. ਦਾ 
ਬਣਿਆ ਕਲੀਵਡੇੱਨ, 1744 ਈ. ਦਾ ਬਣਿਆ ਗ੍ਰੰਬਲਥਾਰਪ ਦਾ ਘਰ 
ਮਾਰਿਸ ਹਾਉਸ, ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੇਂਟ ਜਾਰਜ ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ ਦਾ 1793-94ਈ. ਦਾ 
ਗਰਮੀਆਂ ਦਾ ਘਰ, 1690 ਈ. ਦਾ ਵਾਈਕ ਅਤੇ 1798 ਈ. ਦਾ 
ਅਪਸਾਲਾ ਮੌਜੂਦ ਹਨ।. 

ਹ. ਪੁ. -ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 4501 ; ਵੈ. ਜਗ. ਡਿ. : 446 


268 


ਜਰਮਨ ਭਾਸ਼ਾ : ਇਹ ਜਰਮਨੀ ਅਤੇ ਆਸਟਰੀਆ ਦੀ ਰਾਜ 
ਇਕ ਹੈ। ਜਰਮਨ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਸਬੰਧ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਫ੍ਰੀਸ਼ੀਅਨ ਅਤੇ 
ਨੀਦਰਲੈਂਡੀ ਸਮੇਤ ਇੰਡੋ ਯੁਰਪੀ ਭਾਸ਼ਾ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਜਰਮੈਂਨਿਕ 
ਗਰੁੱਪ ਨਾਲ ਹੈ। ਹਾਲਾਂ ਕਿ- ਜਰਮਨ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਦੇ ਉਪ-ਬੋਲੀਆਂ 
ਅਰਥਾਤ ਹਾਈ ਜਰਮਨ ਅਤੇ ਲੋ ਜਰਮਨ ਹਨ ਪਰ ਦੱਖਣੀ ਪਹਾੜੀ 
ਖੇਤਰ ਦੀ ਹਾਈ ਜਰਮਨ ਭਾਸ਼ਾ ਹੀ ਦਫ਼ਤਰੀ ਲਿਖਤੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। 


ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਹਾਈ ਜਰਮਨ ਭਾਸ਼ਾ 1100ਈ. ਤੱਕ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਰਹੀ 
ਹੈ। ਇਹ ਕਿੰਨੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਉਪ-ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲਈ 
ਕੋਈ ਮਿਆਰੀ ਸਾਹਿਤਿਕ ਭਾਸ਼ਾ ਹੋਂਦ -ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਆਈ ਸੀ। ਸੰਨ 
1100 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੱਖਣੀ ਭਾਗ ਵਿਚ ਅੱਪਰ ਉਪ-ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਤੇ 
ਆਧਾਰਿਤ ਇਕ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਭਾਸ਼ਾ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਉਣ ਲਗੀ। ਆਧੁਨਿਕ 
ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਠੇਠ ਜਰਮਨ ਭਾਸ਼ਾ ਮਿਡਲ ਜਰਮਨ ਉਪ-ਤਾਸ਼ਾ ਤੋਂ ਉੱਨਤ 
ਹੋਈ ਜਿਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ 16ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਮਾਰਟਿਨ ਲੂਥਰ ਨੇ ਕੀਤੀ। 
ਇਹ ਭਾਸ਼ਾ ਲੂਥਰ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਗਏ ਬਾਈਬਲ ਦੇ ਉਲਥੇ ਦੇ ਪ੍ਰਸਾਰ 
ਕਾਰਨ ਜਰਮਨ ਬੋਲੀ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਫੈਲੀ। 


ਲੋ ਜਰਮਨ ਬੋਲੀ, ਉੱਤਰੀ ਜਰਮਨੀ ਦੇ ਨਿਵਾਣ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰਾਂ 
ਵਿਚ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਕੋਈ ਸਾਹਿਤਿਕ ਪੱਧਰ ਨਹੀਂ। ਹਾਈ 
ਅਤੇ ਲੋ ਜਰਮਨ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਧੁਨੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿਚ ਹੀ 
ਲਿੰਗ-ਭੇਦ ਅਤੇ ਸਬਲ ਤੇ ਨਿਰਬਲ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਹਨ। _ 

ਜਰਮੈਨਿਕ ਬੋਲੀ ਵਾਲੇ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮੀ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਅਲੈਮੈਨਿਕ 
ਉਪਬੋਲੀਆਂ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਈਆ। ਧੁਨੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਅਤੇ ਵਿਆਕਰਣ ਪੱਖੋਂ 
ਇਹ ਮਿਆਰੀ ਜਰਮਨ ਬੇਲੀ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਭਿੰਨ ਹਨ। ਇਹ ਉਪ-ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ 
ਸਟਿਵਜ਼ਰਲੈਂਡ, ਪੱਛਮੀ ਆਸਟਰੀਆ ਅਤੇ ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੇ ਅਲਸੇਸ ਖੇਤਰ 
ਵਿਚ ਬੋਲੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। __ ਰ 

ਮੱਧ-ਕਾਲ ਵਿਚ ਵਸਦੇ ਜਰਮਨੀ ਦੇ ਯਹੂਦੀ ਪੂਰਵਜਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ 
ਵੀ ਹਾਈ ਜਰਮਨ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚੋਂ ਹੀ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਈ ਸੀ। 

ਹ. ਪੁ. -ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾਂ. 4 499 

ਜਰਮਨ ਮਿਥਿਹਾਸ : ਜਰਮਨੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਲਗਦੇ 
ਸਕੰਡੇਨੇਵੀਆਈ ਖੇਤਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਯੂਰਪੀ-ਮਿਥਿਹਾਸ ਦੀਆਂ 
ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਕੀਤੀਆਂ। ਇਸੇ ਹੀ ਧਾਰਨਾ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ 
ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ! ਭਾਵੇਂ ਅੱਗੇ ਜਾ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੇ ਫ਼ਰਕ 
ਪੈ ਗਏ। ਜਰਮਨ-ਮਿਥਿਹਾਸ ਸਬੰਧੀ ਅਜੋਕਾ ਗਿਆਨ ਆਈਸਲੈਂਡ ਤੋਂ 
ਪ੍ਰਾਪਤ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਗੀਤਾਂ ਪੁਰਾ-ਕਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਮਿਲਿਆ ਹੈ। ਰ 

ਟੈਸੀਟਸ ਅਨੁਸਾਰ ਜਰਮਨ ਲੋਕ ਟਵਿਸਟੋ ਨਾਂ ਦੇ ਦੇਵਤੇ ਬਾਰੇ 
ਇਕ ਗੀਤ ਗਾਇਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਟਫਿਸਟੋ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਜੰਮਿਆ ਸੀ 
ਜਿਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ 'ਮਾਨਸ' ਮਨੁੱਖ ਜਾਤੀ ਦਾ ਜਨਮਦਾਤਾ ਸੀ। ਨਾਰਵੇ 
ਦੀਆਂ ਗਾਥਾਵਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਦਾਨਵ, ਯਮੀਰ ਜੋ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ 'ਯਮ' 
ਦੇ ਤੁੱਲ ਹੈ) ਨੂੰ ਸਿਰਜਨਹਾਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਜਾਦੂਮਈ ਢੰਗ 
ਨਾਲ ਸੁੰਨਸਮਾਧ ਵਿਚ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਸੰਜੇਗ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਸੀ। ਟਵਿਸਟੇ ਵਾਂਗ 
ਯਮੀਰ ਨੇ ਵੀ ਖ਼ੁਦ ਇਕੱਲਿਆ ਹੀ ਜੀਵ-ਜੰਤੂਆਂ ਦੀ ਸਿਰਜਨਾ ਕੀਤੀ। 
ਉਸ ਦੀ ਬਗਲ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਧੀ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਅਤੇ ਆਪਣੇ 


_ ਪੈਰਾਂ .ਦੀ ਰਗੜ ਨਾਲ ਉੱਸ ਨੇ ਇਕ ਛੇ-ਸਿਰਾ ਦੈਂਤ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ। _ 


269 


ਯਮੀਰ ਇਕ ਗਾਂ ਦੇ ਦੁੱਧ ਤੇ ਪਲਦਾ ਰਿਹਾ ਜਿਸ ਨੇ ਬਰਫ਼ ਦੀ ਸਲੂਣੀ 
ਸਿਲ ਨੂੰ ਚੱਟ ਕੇ ਇਕ ਆਦਮੀ ਬਣਾਇਆ। ਇਸ ਆਦਮੀ ਤੋਂ 'ਉਇਨ' 
(ਜਾਂ ਆੱਡਿਨ) ਨਾਂ ਦਾ ਦੇਵਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਦੇ ਭਰਾ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ 
ਨੇ ਯਮੀਰ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਦੁਨੀਆ ਰਚੀ, ਉਸ ਦੇ 
ਮਾਸ ਤੋਂ ਧਰਤੀ, ਹੱਡੀਆਂ ਤੋਂ ਪਹਾੜ, ਖੋਪਰੀ ਤੋਂ ਆਸਮਾਨ ਅਤੇ ਖੂਨ 
ਤੋਂ ਸਮੁੰਦਰ ਉਪਜਾਏ। ਉਇਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਸਾਥੀ ਦੇਵਤਿਆਂ 
ਨੇ ਇਕ ਦੁਫਾੜ ਲੱਕੜੀ ਤੋਂ ਮੁੱਢਲਾ ਮਨੁੱਖ ਅਤੇ ਮੁੱਢਲੀ ਇਸਤਰੀ 
ਬਣਾਏ। 


ਜਿਸ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ. ਮਨੁੱਖ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਉਸ ਨੂੰ ਕੇਦਰ 
(ਮਿਡਗਾਰਤ) ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਸਮੁੰਦਰ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ 
ਇਕ ਅਗਾਧ ਸੱਪ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਆਪਣੇ ਦੰਚਾ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਪੂਛ ਕਟਦਾ 
ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। 'ਮਿਡਗਾਰਡ' ਅੰਦਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਮੰਡਲ 'ਅਸਗਾਰਦ' 
ਹੈ ਜਿਥੇ ਇੰਦਰ ਧਨੂੱਖ ਦੇ ਪੁਲ ਬਾਈ ਫ੍ਰਾਸਟ ਰਾਹੀ ਪਹੁੰਚਿਆ ਜਾ 
ਸਕਦਾ ਸੀ। ਦੂਰ ਪੂਰਬ ਵਿਚ ਦੈਂਤਾਂ ਦਾ ਦੇਸ਼ ਹੈ; ਕਦੇ ਕਦੇ ਇਸ ਨੂੰ 
ਉੱਤਰ ਵਿਚ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਧਰ ਨਰਕ ਜਾਂ ਮੁਰਦਿਆਂ ਦਾ 
ਦੇਸ਼ ਵੀ ਹੈ। ਸ਼੍ਰਿਸ਼ਟੀ 'ਯਗਰਾ ਸਿਲ' ਨਾਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ ਐਜ਼ ਰੁੱਖ ਦੇ 
ਸਹਾਰੇ ਖੜ੍ਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮੁਰਦੇ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰਾਂ ਵਿਚ ਫੈਲੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਸਾਰੇ 
ਆਸਮਾਨ ਧਰੂ ਤਾਰੇ ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਰੁੱਖ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 
ਇਕ ਪਵਿੱਤਰ ਖੂਹ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਥੇ ਹੋਣੀ ਭਾਵੀ) 
ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਤਾਂ ਦੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ 
ਤੋਂ ਸੰਜੀਵਕ ਤ੍ਰੇਲ ਡਿਗਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਕ ਬੱਕਰੀ, ਜਿਹੜੀ ਇਸ 
ਦੇ ਪੱਤੇ ਖਾਂਦੀ ਹੈ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਦ ਤੋਂ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸ਼ਰਾਬ 
(੪੦੩9) ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਦਰਖ਼ਤ ਵੀ ਦੁੱਖੀ ਹੈ, ਪਰਾਂ ਵਾਲੀ 
ਇਕ ਸਰਾਲ ਉਸ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੁਤਰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਟਾਹਣੀਆਂ 
ਉੱਤੇ ਇਕ ਉਕਾਬ ਬੈਠਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਕ ਗੁਲਹਿਰੀ ਹੇਠਾਂ ਉਪਰ 
ਹੈ। 
ਇਸ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਫ਼ਾਨੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਾਰਵੇ ਦੀਆਂ 
ਮਿਥਿਹਾਸਕ ਕਹਾਣੀਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਇਹ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਭਿਆਨਕ 
ਠੰਢ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਮਰ ਜਾਣਗੇ। ਸਿਰਫ ਇਕ ਆਦਮੀ ਅਤੇ ਇਕ 
ਇਸਤਰੀ ਹੀ ਬਚੇ ਰਹਿਣਗੇ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਸਿਰੇ ਤੋਂ ਦੁਨੀਆ ਵਸਾਉਣਗੇ, 
ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਅੰਤ ਸਮੇਂ ਇਕ ਭਿਆਨਕ ਜੰਗ ਹੋਵੇਗੀ, ਜਿਸ ਵਿਚ 
ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੈਂਤ ਅਰਥਾਤ ਅੱਗ ਦਾ 'ਸੁਰਤ' ਅਗਾਧ ਸੱਪ ਮਿਉਗਾਰੋਸੋਰਮ 
ਸੰਗਲਾਂ ਨਾਲ ਨੂੜਿਆ, ਹੋਇਆ 'ਫੈਨਾਰਿਰ' ਨਾਂ ਦਾ ਬਘਿਆੜ ਅਤੇ 
ਭੈੜੀ ਰੂੰਹ 'ਲੋਕੀ' ਆਦਿ ਆਜ਼ਾਦ ਹੈ ਜਾਣਗੇ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੇ 
ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਹੜੱਪ ਕਰ ਜਾਣਗੇ, ਤਾਰੇ ਟੁੱਟ ਜਾਣਗੇ ਧਰਤੀ ਸਮੁੰਦਰ 
ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਜਾਵੇਗੀ ਅਤੇ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਲਾਟਾਂ ਆਸਮਾਨ ਨੂੰ ਛੁਹਣਗੀਆਂ 
ਪਰ ਇਸ ਬਰਬਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਵੀਂ ਧਰਤੀ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਵੇਗੀ, ਮੁੜ 
ਦੇਵਤੇ ਆਉਣਗੇ ਅਤੇ ਸਭ ਪਾਸੇ ਅਮਨ ਅਤੇ ਖ਼ੁਸ਼ਹਾਲੀ ਫੈਲ ਜਾਵੇਗੀ। 


__ ਜਰਮਨੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਲਗਦੇ ਸਕੰਡੇਨੇਵੀਆਈ ਦੇਸ਼ਾਂ 
ਵਿਚ ਚਾਰ ਦੇਵਤੇ ਸਾਂਝੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ-ਉਇਨ, ਟੀਰ, ਪੋਰ ਅਤੇ 
ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਦਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫ੍ਰਿਗ ਨੂੰ ਵੀਨਸ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। 
ਨਾਰਵੇ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ 'ਈਸੀਰ' ਦਾ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
ਇਕ ਅੱਖ ਵਾਲਾ 'ਉਇਨ' ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਮੁੱਖੀ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ 
ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਨੇ ਰੱਤੀ-ਭਰ ਗਿਆਨ 


ਜਰਮਨਿਕਸ ਸੀਜ਼ਰ 
ਲਈ ਆਪਣੀ ਅੱਖ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਸੀ, ਨੰ ਰਾਤਾਂ ਭੁੱਖੇ ਭਾਣੇ ਕੱਟੀਆਂ ਅਤੇ 
ਹੋਰ ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੇ ਤਸੀਹੇ ਝੱਲ ਕੇ ਜਾਦੂਈ ਤਾਕਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ 
ਸੀ। 


ਦੂਜੇ ਦੇਵਤੇ 'ਟੀਰ' ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਵੇਰਵੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੇ। ਇਸ ਨੂੰ 
ਜੰਗਾਂ, ਸੰਧੀਆਂ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨ ਦਾ ਮੁੱਖ ਦੇਵਤਾ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
ਆਪਣੇ ਅਦਾਲਤੀ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਜੋਂ ਇਹ ਆਪਣੇ ਪਾਸ ਨੇਜਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। 

ਤੀਜਾ ਦੇਵਤਾ 'ਪੋਰਾ' ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਸਕੰਡੇਨੇਵੀਆ ਦੀਆਂ ਕਿਸਾਨ 
ਜਾਤੀਆਂ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਮਾਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ। ਇਹ ਤਾਕਤ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ, 
ਇਹ ਗੱਜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਾਸ ਹਥੌੜਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਿਡਗਾਰਡ _ 
ਦੀ ਦੈਂਤਾ ਤੋਂ ਰੱਖਿਆ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। 

ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਲੜੀ ਵਿਚ ਚੌਥਾ ਨੰਬਰ 'ਫ੍ਰਿਗ' ਦੇਵੀ ਦਾ 
ਹੈ। ਇਹ 'ਊਇਨ' ਦੇਵਤੇ ਦੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ 'ਬਾਲਡਰ' ਦੀ ਮਾਂ ਹੈ। 
ਇਸ ਦੇ ਕਰਤੱਵਾਂ ਬਾਰੇ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤਾ ਜ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ 
ਆਉਂਦਾ। ਇਸ ਨੂੰ ਇਕ ਪਵਿੱਤਰ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪਿਆਰੀ 
ਮਾਂ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਦਿਨ ਭਾਵ ਸ਼ੁਕਰਵਾਰ 
ਜਰਮਨੀ ਦੇ ਕੁਝ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਵਿਆਹ ਲਈ ਬੜਾ ਜ਼ੁਭ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ 
ਹੈ। 

ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ 'ਵਾਨੀਰ' ਨਾਂ ਦੀ ਇਕ ਹੋਰ ਨਸਲ ਵੀ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ 
ਧਨ, ਉਪਜ ਅਤੇ ਤਾਕਤ ਦੇ ਦੇਵਤੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਅੰਤ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਲੇ ਸਮਝੌਤਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ 
ਮੁੜ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਹ ਸਿੱਟਾ ਕੱਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ 
ਕਿ ਧਰਮ, ਰਾਜ ਅਤੇ ਜੰਗਜੂ ਦੇ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧਾਂ ਉਇਨ, ਟੀਰ, ਪੋਰਾ) ਦਾ 
ਨਾਲ ਸਮਝੌਤਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਲਈ ਮਨੁੱਖੀ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਵੀ ਅਜਿਹਾ 
ਸੰਜੋਗ ਹੋਣ ਨਾਲ ਹੀ ਖ਼ੁਸ਼ਹਾਲੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਈਸੀਰ ਅਤੇ 
'ਵਾਨੀਰ' ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਸਮਝੌਤਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਇਕ ਬਾਟੇ 
ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਬੁੱਕ ਮਿਲਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਤੋਂ 'ਕਵਾਸੀਰ' ਨਾਂ ਦਾ 
ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਸਿਆਣਾ ਮਨੁੱਖ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਦੋ ਬੌਣੇ ਜਿਹੜੇ ਉਸ 
ਦੇ ਇਲਮ ਅਤੇ ਸਿਆਣਪ ਤੋਂ ਛਿੱਥੇ ਤੇ ਤੰਗ ਪੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਨੂੰ 
ਮਾਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਦੇ ਖ਼ੂਨ ਵਿਚ ਸ਼ਹਿਦ ਮਿਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ 
ਜਿਹੜਾ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਸੋਮਾ ਸ਼ਰਾਬ) ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। _ 

. ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿੰਨੀਆਂ ਹੀ ਹੋਰ ਮਿਥਿਹਾਸਕ ਕਹਾਣੀਆਂ 
ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। _ 

ਹ. ਪੁ. -ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 10: 240 

ਜਰਮਨਿਕਸ ਸੀਜ਼ਰ : ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ ਨੀਰੋ ਕਲਾਡੀਅਜ 
ਡਰੂਸਸ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਨਾਂ ਜਰਮਨਿਕਸ ਆਪਣੇ 
ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਵਿਰਸੇ ਵਿਚ ਮਿਲਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਰੋਮਨ ਬਾਦਸ਼ਾਹ 
ਟਾਈਬੀਰੀਅਸ ਦਾ ਭਤੀਜਾ ਅਤੇ ਗੋਦ ਲਿਆ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਜਰਮਨਿਕਸ 
ਨੇ ਆਗਸਟਸ ਦੀ ਪੋਤਰੀ ਐਗਰੀਪਿਨਜ਼ ਦੀ ਐਲਡਰ ਨਾਲ ਸ਼ਾਦੀ 
ਕਰਵਾਈ। ਰ ਰ ਰ 

ਇਸ ਨੇ ਪਾਨੋਲੀਅਨਾਂ ਅਤੇ ਜਰਮਨਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਆਪਣੇ ਚਾਚੇ ਦਾ 
ਸਾਥ ਦਿੱਤਾ। ਬਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਇਹ ਰਾਜ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧ ਬਣਿਆ ਅਤੇ 
ਕਮਾਨ ਸੰਭਾਲੀ। ਇਸ ਨੇ ਆਗਸਟਸ ਦੀ ਮੌਤ ਮਗਰੋਂ ਫ਼ੌਜ ਵਿਚ ਪੈਦਾ 
ਵਿਚ ਭੇਜਿਆ। ਇਸ ਨਿਪੁੰਨ ਚਾਲ ਨਾਲ ਇਸਨੇ ਆਰਮੀਨੀਅਸ ਨੂੰ 
ਹਰਾਇਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਟਿਬਰੀਅਸ ਨੇ ਜਰਮਨਿਕਸ 


ਜਰਮਨੀ 


ਨੂੰ ਰੋਮ ਵਿਚ ਵਾਪਸ ਬੁਲਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ 
ਸਮੇਤ ਪੂਰਬੀ ਪ੍ਰਾਂਤ ਸੋਂਪੇ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਟਿਬਰੀਅਸ ਜਰਮਨਿਕਸ 
__ਨਾਲ ਨਾਰਾਜ਼ ਹੋ ਗਿਆ। 


ਸੀਰੀਆ ਨੂੰ ਮੁੜਦੇ ਸਮੇਂ ਸੀਰੀਆ ਦੇ ਗਵਰਨਰ, ਪੀਜੇ ਨਾਲ 
ਜਰਮਨਿਕਸ ਸੀਜ਼ਰ ਦੇ ਮੱਤ-ਭੇਦ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਪੀਸੇ ਪ੍ਰਾਂਤ ਛੱਡ ਕੇ 
ਚਲਾ ਗਿਆ ਪਰ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਪੀਸੇ ਨੇ ਜਰਮਨਿਕਸ ਨੂੰ ਜ਼ਹਿਰ 
ਦੇ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਉਸ ਦੀ ਸੁਆਹ ਰੋਮ 
ਵਿਖੇ ਲਿਆਂਦੀ ਗਈ ਅਤੇ ਆਗਸਟਸ ਦੇ ਮਕਬਰੇ ਵਿਚ ਰੱਖੀ ਗਈ। 
ਜਰਮਨਿਕਸ ਵਿਚ ਸਾਹਿਤਕ ਅਤੇ ਸੁਭਾਸ਼ਵੀ ਯੋਗਤਾਵਾਂ ਸਨ। 

ਹ. ਪੁ. -ਐਨ. ਅਮੈ. 12: 504; ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 4 : 499 

ਜਰਮਨੀ : ਇਹ ਯੂਰਪ ਮਹਾਂਦੀਪ ਦਾ ਇਕ ਵਿਕਸਿਤ ਦੇਸ਼ 
ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਡੈਨਮਾਰਕ ਦੇਸ਼, ਬਾਲਟਿਕ ਸਾਗਰ ਅਤੇ 
ਉੱਤਰੀ ਸਾਗਰ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਮੁੰਦਰ; ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਪੇਲੈਂਡ;.ਪੂਰਬ ਅਤੇ 
ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਚੈੱਕ ਗਣਰਾਜ, ਦੱਖਣ ਪੂਰਬ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ 
ਲਕਸਮਬਰਗ, ਬੈਲਜੀਅਮ ਅਤੇ ਨੀਦਰਲੈਂਡ ਦੇ ਦੇਸ਼ ਹਨ। ਇਸ ਦੇਸ਼ 
ਦਾ ਖੇਤਰਫ਼ਲ 3,56,854 ਵ. ਕਿ. ਮੀ. ਅਤੇ ਆਬਾਦੀ 797,53,200 
(1991) ਹੈ। ਬਰਲਿਨ ਇਥੋਂ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਹੈ। 

ਭੂ-ਆਕ੍ਿਤੀ ਵਿਗਿਆਨ 

ਧਰਾਤਲ--ਜਰਮਨੀ ਦੀ ਧਰਾਤਲ ਵਿਚ ਭਾਰੀ ਵਖਰੇਵਾਂ 
ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਹਾੜਾਂ, ਘਾਟੀਆਂ, ਪਠਾਰਾਂ, ਮੈਦਾਨਾਂ, ਝੀਲਾਂ ਆਦਿ 
ਦੀ ਭਰਮਾਰ ਹੈ। ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ ਤੇ ਜਰਮਨੀ ਦਾ ਦੱਖਣੀ ਭਾਗ ਉੱਚਾ 
ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਗ ਨੀਵਾਂ ਹੈ। ਆਮ ਢਲਾਣ ਦੱਖਣ ਤੋਂ ਉੱਤਰ ਵੱਲ 
ਹੈ। ਧਰਾਤਲ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਨਿਮਨ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡ ਸਕਦੇ 
ਾਂ- 

(6) ਉੱਤਰੀ ਨੀਵਾਂ ਸੈਦਾਨ--ਦੇਸ਼ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ 


ਇਕ ਵਿਸ਼ਾਲ, ਚੌੜਾ ਅਤੇ ਚਪਟਾ ਮੈਦਾਨ ਹੈ। ਇਸ ਮੈਦਾਨ ਦੀ ਉਚਾਈ ਰ੍ 


ਸਮੁੰਦਰ ਤਲ ਤੋਂ 100 ਮੀ. ਤੋਂ ਵੀ ਘੱਟ ਹੈ। ਗਲੇਸ਼ਵਰੀ ਝੀਲਾਂ ਅਤੇ 
ਦਲਦਲਾਂ ਆਦਿ ਇਸ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਆਮ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਤਟ 
ਦੇ ਨਾਲ ਮੋਰੇਨ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਦਰਿਆ ਐਲਬ ਇਸ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚੋਂ 
ਲੰਘਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਨੀਵੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਵੀ ਮਿਲਦੀਆਂ 
ਹਨ। ਅਜਿਹੀ ਇਕ ਪਹਾੜੀ ਵਿਲਸਡੇਰਬਰਗ (169 ਮੀ) ਹੈ। 
ਨੋਰਡਲੀਚਰ ਅਤੇ ਸੁਡਲੀਚਰ ਦੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ 
ਪੂਰਬ-ਪੱਛਮ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ ਫੈਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਚਾਈ 
ਵੀ 100 ਮੀ. ਹੈ। ਇਸ ਮੈਦਾਨੀ ਖੇਤਰ ਦੀਆਂ ਚਟਾਨਾਂ ਨਵੀਆਂ ਹੀ 
ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਮੈਦਾਨ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਭਾਗ ਵਿਚ ਗਲੇਸ਼ੀਅਰੀ 
ਭੂ-ਭਾਗਾਂ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਲੋਅਸ ਮਿੱਟੀ ਵਾਲਾ ਮੈਦਾਨੀ ਖੇਤਰ ਹੈ। 

(ਅ) ਮੱਧ ਉੱਚਵਰਤੀ ਪ੍ਰਦੇਸ਼--ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਉੱਤਰੀ ਰ੍ਰਾਈਨ, 
ਉੱਤਰੀ ਬੇਅਰਨ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਬਾਡਨ-ਵਰਟਮਬਰਗ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। 
ਇਹ ਪਠਾਰੀ ਇਲਾਕਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਝ ਪਹਾੜੀਆਂ ਵੀ ਇਥੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ 
ਦੀ ਆਮ ਉਚਾਈ 1,100 ਮੀ. ਤੱਕ ਹੈ। ਪਹਾੜੀਆਂ ਦੇ ਉਪਰਲੇ ਭਾਗ 
ਗੋਲ ਹਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਉੱਪਰ ਸੰਘਣੇ ਜੰਗਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਤੇਜ ਵਹਿਣ 
ਵਾਲੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਨੇ ਇਸ ਉੱਚ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਡੂੰਘੀਆਂ ਘਾਟੀਆਂ ਵੀ 


270 


ਬਣਾਈਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮੀ ਭਾਗ ਵਿਚ 
ਬਲੈਕ ਫਾਰੈਸਟ ਪਹਾੜ ਹਨ ਜਿਥੇ ਡੈਨਿਊਬ ਦਰਿਆ ਦਾ ਸੋਮਾ ਹੈ। 
ਰ੍ਰਾਈਨਲੈਂਡ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਹੈਸੀ ਮੱਧ ਉੱਚਵਰਤੀ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਹੈ। ਇਸ 
ਦੀ ਔਸਤ ਉਚਾਈ 500-600 ਮੀ. ਹੈ। 





ਜਰਮਨੀ ਦੇ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵਿਚ ਸੰਘਣੀਆਂ ਜੰਗਲੀ-ਢਲਾਣਾਂ ਦਾ ਅਸੀਮ 
ਨਜ਼ਾਰਾ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ 'ਦੀ ਬਲੈਕ ਫ਼ਾਰੈਸਟ' 

ਲੋਅਸ ਖੇਤਰ ਦੇ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵਿਚ ਪਹਾੜੀ ਮਿਟਲਜੇਬਿਹਜ 
ਖ਼ੇਤਰ ਹੈ। ਇਥੇ ਹਾਰਟਜ ਅਤੇ ਐਰਟਸਜਬਰਗ ਦੇ ਪਹਾੜੀ ਸਿਲਸਿਲੇ 
ਹਨ। ਫਿਟਲਬਰਗ ਨਾਂ ਦੀ ਸਿਖ਼ਰ ਐਰਟਸਜਬਰਗ ਪਹਾੜ ਵਿਚ ਹੀ 
ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਹਾਰਟਜ਼ ਪਹਾੜਾਂ ਉੱਪਰਲੀ ਬਰੇਕਨ ਚੋਟੀ 1142ਮੀ. ਉੱਚੀ 
ਹੈ। ਥਿਉਰਿੰਜੀਅਨ ਵਾਲਟ ਪਹਾੜ ਇਥੇ ਹੀ ਹਨ। 

ਇਹ ਪਹਾੜੀ ਖੇਤਰ ਵੀ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਚਟਾਨਾਂ ਦਾ ਬਣਿਆ 
ਹੋਇਆ ਹੈ। ਪਲੀਸਟੋਸੀਨ ਯੁੱਗ ਵਿਚ ਇਹ ਖੁਰਚਣ ਕਰਕੇ ਨੀਵੇਂ ਹੇ' 
ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ ਨੀਵੇਂ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿਚ ਮਿੱਟੀ ਭਰ ਗਈ ਸੀ। ਫਿਰ ਟਰਸ਼ਰੀ 
ਯੁੱਗ ਵਿਚ ਇਹ ਖੇਤਰ ਥੱਲੇ ਧਸ ਗਿਆ ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਮਗਰੋਂ ਫਿਰ 
ਉੱਚਾ ਉਠ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਸਖ਼ਤ ਰਵੇਦਾਰ ਚਟਾਨਾਂ 
ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਪਹਾੜੀ ਖੇਤਰ ਦੀਆਂ ਚਟਾਨਾਂ ਦਾ 30 
ਕਰੇੜ ਸਾਲ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਹੋਣ ਦਾ ਕਿਆਂਸ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। __ 

() ਐਲਪਸ ਪਹਾੜ--ਇਹ ਪਹਾੜ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ 
ਵੀ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਚੇਟੀ ਜਰਾਸਪਿਟਜ 
(2,962ਮੀ) ਬਾਵੇਰੀਆ ਪਹਾੜੀ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਕ ਹੋਰ ਉੱਚੀ 
ਚੋਟੀ ਮਾਡੇਲੇਗੇਬਲ 0,645 ਮੀ) ਹੈ। ਇਹ ਚੇਟੀ ਐਲਗਾਉ ਪਹਾੜੀ, 
ਉੱਪਰ ਹੈ। ਇਸ ਪਹਾੜ ਵਿਚ ਡੂੰਘੀਆਂ ਦਰਿਆਈ ਘਾਟੀਆਂ(ਅਤੇ 


271 


ਜਰਮਨੀ 


ਐਲਪਸ ਪਹਾੜ ਵਿਚ ਕੇਨਿਗਸੀ ਅਤੇ ਕਾਨਸੈਂਟਸ ਝੀਲਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ _ਵੀ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੱਧ ਉੱਚ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਸਾਲਾਨਾ ਵਰਖਾ 200 


ਹਨ| 


ਸੈ. ਮੀ. ਹੈ। ਦੇਸ਼ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਭਾਗ ਵਿਚ ਸਾਲਾਨਾ ਔਸਤ ਵਰਖਾ 50 
ਸੈ. ਮੀ. ਹੈ। ਸਰਦੀ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿਚ ਐਲਪਸ ਪਹਾੜ ਦੀ ਉੱਤਰੀ 


ਜਰਮਨੀ ਦੇ ਧੁਰ ਦੱਖਣ ਵਿਚ ਐਲਗਾਉ' ਦੇ ਹਿੰਡਾਲਾਂਗ ਵਰਗੇ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਪਿੰਡਾਂ ਨੂੰ ਸੁੱਰਖਿਆ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਬਾਵੇਰੀਆਈ ਐਲਪਸ ਪਰਬਤ 


ਜਲਵਾਯੂ--ਜਰਮਨੀ ਦੀ ਜਲਵਾਯੂ ਵਿਚ ਕਾਫ਼ੀ ਭਿੰਨਤਾ 
ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਉੱਤਰੀ ਭਾਗ ਦੀ ਜਲਵਾਯੂ ਉੱਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦਾ ਅਸਰ 
ਸਾਫ਼ ਵਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਦੱਖਣੀ ਖੇਤਰਾਂ ਦੀ ਜਲਵਾਯੂ ਮਹਾਂਦੀਪੀ 
ਕਿਸਮ ਦੀ ਹੈ। ਇਥੇ ਸਰਦੀਆਂ ਵਿਚ ਤਾਪਮਾਨ ਜਮਾਉ ਦਰਜੇ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ 
ਡਿੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗਰਮੀ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿਚ ਕੁੱਝ ਘਾਟੀਆਂ ਵਿਚ ਸਖ਼ਤ 
ਗਰਮੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਅਕਤੂਬਰ ਤੋਂ ਮਾਰਚ ਤੱਕ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਬੱਦਲ 
ਛਾਏ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਦੇਸ਼ ਭਰ ਦੀ ਜਲਵਾਯੂ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਖੰਡਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ 
ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉੱਤਰੀ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੀ ਜਲਵਾਯੂ ਸ਼ੀਤ ਊਸ਼ਣ ਕਿਸਮ 
ਦੀ ਹੈ। ਉੱਤਰੀ ਸਾਗਰ ਵੱਲੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਨਮੀ ਭਰਪੂਰ ਹਵਾ 
ਤਾਪਮਾਨ ਨੂੰ ਘਟਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਸਰਦੀ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿਚ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ 
ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਾਰਨ ਤਾਪਮਾਨ ਜ਼ਿਆਦਾ ਨਹੀਂ ਘਟਦਾ ਹੈ। ਹੇਮਬਰਗ ਵਿਖੇ 
ਜਨਵਰੀ ਦਾ ਔਸਤ ਤਾਪਮਾਨ-0.6 ਸੈਂ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਗਰਮੀਆਂ ਵਿਚ 
ਇਥੋਂ ਦਾ ਤਾਪਮਾਨ 17.2 ਸੈਂ. ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਰਦੀਆਂ ਵਿਚ ਪੱਛਮੀ 
ਹਵਾਵਾਂ ਵਰਖਾ ਵਰ੍ਹਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਹੈਮਬਰਗ ਵਿਖੇ ਸਲਾਨਾ ਵਰਖਾ 
72.6 ਸੈਂ. ਹੈ। ਸਰਦੀ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿਚ ਸਕੰਡੇਨੇਵੀਆ ਵੱਲੋਂ ਠੰਢੀਆਂ 
ਪੌਣਾਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। 

ਮੱਧ ਉੱਚ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੀ ਜਲਵਾਯੂ 
ਮਹਾਂਦੀਪੀ ਹੈ। ਸਰਦੀਆਂ ਵਿਚ ਸਖ਼ਤ ਠੰਢ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਗਰਮੀ ਦੇ ਮੌਸਮ 
ਵਿਚ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਘਾਟੀਆਂ ਵਿਚ ਸਖ਼ਤ ਗਰਮੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। 
ਮਿਊਨਿਖ ਵਿਖੇ ਜਨਵਰੀ ਅਤੇ ਜੁਲਾਈ ਦਾ ਔਸਤ ਤਾਪਮਾਨ ਕ੍ਰਮਵਾਰ 
2.25 ਸੈਂ. ਅਤੇ 17.2 ਸੈ. ਹੈ। ਇਥੇ ਸਾਲਾਨਾ ਵਰਖਾ 85.5 ਸੈ. ਹੈ। 
ਜਰਮਨੀ ਦਾ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਭਾਗ ਗਰਮੀਆਂ ਵਿਚ ਸਖ਼ਤ ਗਰਮ ਅਤੇ 
ਸਰਦੀਆਂ ਵਿਚ ਸਖ਼ਤ ਠੰਡਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿਚ ਅਸਤ ਤਾਪਮਾਨ 
9” ਸੈ. ਹੈ ਪਰ ਕੁੱਝ ਕੁ ਘਾਟੀਆਂ ਵਿਚ ਅਸਤ ਤਾਪਮਾਨ 20/ ਸੈ. ਤੱਕ 





ਢਲਾਣ ਨਾਲ ਥੱਲੇ ਵੱਲ ਨੂੰ ਗਰਮ ਅਤੇ ਖ਼ੁਸ਼ਕ ਹਵਾ ਚਲਦੀ ਹੈ। ਇਸ 
ਹਵਾ ਨੂੰ 'ਫਾਹਨ' ਆਖਦੇ ਹਨ। 


ਜਲ ਪ੍ਰਵਾਹ--ਐਲਬ ਅਤੇ ਓਡਰ ਦਰਿਆ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਉੱਤਰ 
ਵੱਲ ਵੱਗਦੇ ਹਨ। ਐਲਬ 1,093 ਕਿ. ਮੀ. ਲੰਬਾ ਹੈ। ਪਹਾੜੀ ਖੇਤਰ 
ਵਿਚ ਐਲਬ ਦੀਆਂ ਕਈ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਦਰਿਆ 
ਦੀਆਂ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀਆਂ ਉੱਤੇ ਬੰਨ੍ਹ ਮਾਰ ਕੇ ਬਿਜਲੀ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ 
ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਓਡਰ ਦਰਿਆ ਦੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸਿਓ' ਗਲਾਟਜਾਰ, ਨਾਈਸ, 
ਕਾਰਜਬੈਲ, ਬੋਬਰ ਆਦਿ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀਆਂ ਹਨ। ਵਾਰਨਾਓ 
ਰੈਕਨਿਟਜ ਆਦਿ ਛੋਟੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਨਦੀਆਂ ਉੱਤਰੀ ਨੀਵੇਂ 
ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਝੀਲਾਂ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਬਾਲਟਿਕ ਸਾਗਰ ਵਿਚ ਜਾ 
ਡਿੱਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਉੱਤਰੀ ਨੀਵੇਂ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਅਨੇਕ ਛੋਟੀਆਂ 
ਗਲੇਸ਼ਵਰੀ ਝੀਲਾਂ ਹਨ। ਇਕੱਲੇ ਨਿਉਬਰੈਨਡਨਬਰਗ ਕਾਉੱਟੀ ਵਿਚ 
800 ਝੀਲਾਂ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਮੁਰਟਿਜ਼ ਝੀਲ ਹੈ। 


ਮਿੱਟੀ--ਉੱਤਰੀ ਨੀਵੇਂ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਮਿੱਟੀ ਗਲੇਸ਼ਵਰੀ ਹੈ। 


ਸਿੱਟੀ ਵਿਚ ਪੱਥਰ ਅਤੇ ਕੰਕਰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਮੈਦਾਨੀ ਖੇਤਰ ਦੀ 


ਮਿੱਟੀ ਵਿਚ ਚਰਾਗਾਹਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਟਲੈਂਡ ਪ੍ਰਾਇਦੀਪ ਦਾ ਪੂਰਬੀ 
ਭਾਗ ਚੀਕਨੀ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਰੂਹਰ ਖੇਤਰ ਵਿਚ 
ਜਿਲਟ ਵਰਗੀ ਲੋਇਸ ਮਿੱਟੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। 

ਬਨਸਪਤੀ ਅਤੇ ਜੀਵ ਜੰਤੂ--ਕੁੱਝ ਸਦੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ . 
ਦੇਸ਼ ਜੰਗਲਾਂ ਨਾਲ ਢਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਮਗਰੋਂ ਇਹ ਜੰਗਲ ਸਾਫ਼ 
ਕੀਤੇ ਗਏ ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੋਗ ਬਣਾ ਲਿਆ ਗਿਆ ਪਰ _ 
ਜਰਮਨੀ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਭਾਗ ਵਿਚ ਸੰਘਣੇ ਜੰਗਲ ਹਨ। ਸੰਨ 1990 ਵਿਚ 
ਪੱਛਮੀ ਜਰਮਨੀ ਦੇ 5.36 ਮਿਲੀ. ਹੈਕ. ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਜੰਗਲ ਸਨ। ਸੰਨ 


ਜਰਮਨੀ 


272 


1988 ਵਿਚ 2981,303 ਹੈਕਟੇਅਰ ਪੂਰਬੀ ਜਰਮਨੀ ਦਾ ਖੇਤਰ ਜੰਗਲਾਂ _ਕਾਰੋਲਿੰਗੀਅਨ ਬੰਸਾਵਲੀ ਦਾ ਖਾਤਮਾ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਫਰੈਕੋਨੀਆ 
ਸਿ ਤਰਨ ਡਿਊਕ ਰਾਜਾ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ। ਸੰਨ 1273ਵਿਚ ਰੂਡਲਫ ਜਰਮਨੀ ਦਾ 





ਜਰਮਨੀ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ 

ਅੰਗੂਰਾਂ ਦੇ ਬਾਗਾਂ ਅਤੇ ਠੰਡੀਆਂ ਪੌਣਾਂ ਚੱਲਣ ਕਾਰਨ ਬੜਾ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਜਾਪਦਾ ਹੈ। 
ਫ਼ਰ, ਦਿਆਰ ਅਤੇ ਚੀਲ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਜੰਗਲਾਂ ਤੋਂ ਇਮਾਰਤੀ ਲੱਕੜੀ 
ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕੋਣਧਾਰੀ ਜੰਗਲਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਥੇ ਪਤਝੜ ਦੇ 
ਜੰਗਲ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੇ ਦਰਖ਼ਤਾਂ ਵਿਚ ਬੀਚ, ਓਕ 
ਅਤੇ ਬਰਚ ਹਨ। 


___ ਜੰਗਲਾਂ ਦੀ ਭਰਮਾਰ ਨੇ ਇਥੇ ਕਈ ਤਤ਼੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵ-ਜੰਤੂਆਂ ਨੂੰ 
ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਜੰਗਲਾਂ ਵਿਚ ਹਿਰਨ, ਸੂਰ, ਤਿੱਤਰ ਆਦਿ ਬਹੁਤ 
ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਝੀਲਾਂ ਅਤੇ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਮੱਛੀਆਂ ਦੀ ਭਰਮਾਰ 
ਹੈ ਅਤੇ 60 ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਮੱਛੀਆਂ ਪਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ 
ਹਨ। 
ਇਤਿਹਾਸ ਰ 
ਇਹ ਆਮ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਰਮਨੀ ਦਾ 
ਇਤਿਹਾਸ ਨੌਵੀਂ ਸਦੀ ਈ. ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਚੇਰੂਸੀ 
ਕਬੀਲੇ ਦਾ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਅਰਮੀਨੀਅਸ ਜਰਮਨੀ ਉੱਪਰ ਰਾਜ ਕਰਦਾ 
_ਸੀ। ਅਰਮੀਨੀਅਸ ਬਾਰੇ ਜਰਮਨ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਨਹੀਂ 
ਪਤਾ ਹੈ ਪਰ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਆਰਮੀਨੀਅਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਜਰਮਨ 
ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਹੀਰੋ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਡੇਟਮੋਲਡ ਨੇੜੇ ਆਰਮੀਨੀਅਸ ਦੀ ਇਕ 
_ ਵੱਡੀ ਯਾਦਗਾਰ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ। 


ਜਰਮਨ ਰਾਜ ਬਣਨ ਲਈ ਅਨੇਕਾਂ ਸਾਲ ਲੱਗੇ ਹਨ। 8ਵੀਂ ਸਦੀ 
ਵਿਚ ਜਰਮਨ ਇਲਾਕੇ ਨੂੰ ਡਿਉਟਸ ਆਖਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਸਮੇਂ 


ਚਾਰਲੇਮਾਗਨੇ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਦਾ ਰਾਜਾ ਸੀ। ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਦੋਵੇਂ 


ਸਮੇਂ ਜਰਮਨੀ ਦੀ ਪੱਛਮੀ ਹੱਦ ਤਕਰੀਬਨ ਸਥਿਰ ਰਹੀ ਪਰ ਪੂਰਬੀ 
. ਹੱਦ ਬਦਲਦੀ ਰਹੀ। 9ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਐਲਬ ਅਤੇ ਸਾਰ ਦਰਿਆ 
ਇਸ ਦੀ ਪੂਰਬੀ ਹੱਦ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਦੇ ਸਨ। 9ਵੀਂ ਤੋਂ 14ਵੀਂ ਸਦੀ 
ਤੱਕ ਜਰਮਨੀ ਦੀ ਪੂਰਬੀ ਹੱਦ ਬਦਲਦੀ ਰਹੀ। ਸੰਨ 1211 ਵਿਚ 


ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬਣਿਆ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਰਾਜੇ ਦੀ ਚੋਣ ਹੋਇਆ ਕਰਦੀ 
। __`ਸੀ। ਰਾਜਾ ਚੁਣਨ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਥੋੜ੍ਹੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸੀ। 
ਚਾਰਲਸ ਪੰਜਵੇਂ ਦੇ ਰਾਜਕਾਲ ਸਮੇਂ ਜਰਮਨੀ ਰਾਜ ਦਾ ਖੇਤਰ 
ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਡਾ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਰਮਨ ਰਾਜ ਦੇ 
ਟੁਕੜੇ ਹੋ ਗਏ। ਰਾਜਸੀ ਤਾਕਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੋਟੈਸਟੈਂਟ 
ਅਤੇ ਕੈਥੋਲਿਕ ਧਰਮ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਜੱਦੋ-ਜਹਿਦ ਆਰੰਭ ਹੋ 
ਗਈ। ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਕੈਥੋਲਿਕ ਲੀਗ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਟੈਸਟੈਂਟ ਯੂਨੀਅਨਾਂ 
ਬਣ ਗਈਆਂ। ਸੰਨ 1618-48 ਵਿਚਕਾਰ ਲੜਾਈ ਕਾਰਨ 
ਜਰਮਨੀ ਦਾ ਕਾਫ਼ੀ ਇਲਾਕਾ ਤਬਾਹ ਹੋ ਗਿਆ। ਆਬਾਦੀ ਘੱਟ 
ਗਈ। 


_ਸੰਨ 1789 ਵਿਚ ਫ਼ਰਾਂਸ ਵਿਚ ਇਨਕਲਾਬ ਆਇਆ। 
ਭਾਵੇਂ ਇਸ ਇਨਕਲਾਬ ਦਾ ਅਸਰ ਜਰਮਨੀ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ 
ਪਰ ਇਨਕਲਾਬ 1848ਈ. ਵਿਚ ਆਇਆ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਅਸਰ 
ਜਰਮਨੀ ਉੱਪਰ ਪਿਆ। ਰਾਜੇ ਵਿਰੁੱਧ ਲੋਕ ਖੜੇ ਹੇ ਗਏ। ਸੰਨ 
ਇਸ ਅਸੈਂਬਲੀ ਨੇ ਆਸਟਰੀਆ ਦੇ ਆਰਕਡਿਊਕ ਜੇਹਾਨ ਨੂੰ 
ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਚੁਣ ਲਿਆ ਅਤੇ ਜਰਮਨ ਮਨਿਸਟਰੀ ਬਣਾ ਲਈ ਗਈ। 


ਸੰਨ 1850 ਵਿਚ ਜਰਮਨੀ ਇਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਉਦਯੋਗਿਕ 


ਦਰਿਆ ਰ੍ਰਾਈਨ ਜਿਸਦਾ ਮੱਧ-ਮਾਰਗ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਦੇਸ਼ ਬਣ ਗਿਆ। ਆਰਥਿਕ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਨਾਲ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਰਾਜਸੀ 


ਸਥਿਰਤਾ ਆ ਗਈ। ਜਰਮਨ ਪ੍ਰੋਗਰੈਸਿਵ ਪਾਰਟੀ ਇਕ ਮੁੱਖ 
ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਪਾਰਟੀ ਬਣ ਗਈ। ਸੰਨ 1862ਈ. ਵਿਜ਼ ਜਰਮਨੀ 
ਹੱਥੋਂ ਆਸਟਰੀਆ ਹਾਰ ਗਿਆ ਅਤੇ 1870 ਵਿਚ ਜਰਮਨੀ ਨੇ ਫ਼ਰਾਂਸ 
ਨੂੰ ਵੀ ਹਰਾ ਦਿੱਤਾ। ਹੁਣ ਦੱਖਣੀ ਜਰਮਨੀ ਦੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ ਰਿਆਸਤਾਂ 


ਨੇ ਉੱਤਰੀ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਇਕ ਵੱਡਾ ਜਰਮਨ ਰਾਜ ਬਣਾ 


ਲਿਆ। ਵਿਲਹੈਲਮ (ਵਿਲੀਅਮ 1) 8 ਜਨਵਰੀ, 1877 ਨੂੰ ਜਰਮਨ - 
ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਬਿਸਮਾਰਕ ਨੇ ਬਤੌਰ ਚਾਂਸਲਰ 
ਪ੍ਰਿਧਾਨ ਮੰਤਰੀ) ਜਰਮਨੀ ਉੱਪਰ 19 ਸਾਲ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਇਸਨੇ 
ਆਪਣੀਆਂ ਠੀਕ ਨੀਤੀਆਂ ਨਾਲ ਯੂਰਪ ਵਿਚ ਜਰਮਨੀ ਦਾ ਸਿਰ ਉੱਚਾ 
ਕੀਤਾ ਪਰ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਮਜ਼ਦੂਰ ਲਹਿਰ ਬਿਸਮਾਰਕ ਦੇ ਉਲਟ 
ਚੱਲ ਪਈ ਅਤੇ ਵਿਲਹੈਲਮ ਦੂਜੇ ਨੇ 1890 ਈ. ਵਿਚ ਬਿਸਮਾਰਕ ਨੂੰ 


ਖਾਰਜ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਵਿਲਹੈਲਮ ਦੂਜਾ ਆਪ ਦੇਸ਼ ਉੱਪਰ ਰਾਜ ਕਰਨਾ. 


ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। 


28 ਜੂਨ, 1914ਨ ਆਸਟਰੀਆ ਦੇ ਰਾਜੇ ਦਾ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ 
ਅਤੇ ਇਸ ਕਤਲ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਪਹਿਲੀ ਸੰਸਾਰ ਜੰਗ ਦਾ ਆਰੰਭ ਹੋ 
ਗਿਆ। ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਜਰਮਨੀ ਨੂੰ ਹਾਰ ਹੋਈ। ਜਰਮਨੀ ਦਾ ਚਾਂਸਲਰ 
ਫੌਜੀ ਸੈਨਾਪਤੀ, ਫੀਲਡ ਮਾਰਸ਼ਲ ਪਾਲ ਵੋਨ ਹਿੰਡਨਬਰਗ ਦੀਆਂ 
ਨੀਤੀਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਸੰਨ 1929 ਦੇ ਆਰਥਿਕ ਮੰਦਵਾੜੇ 
ਨੇ ਜਰਮਨੀ ਉੱਪਰ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਇਆ। ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ ਵੱਧ ਗਈ। 
30ਜਨਵਰੀ, 1933ਨੂੰ ਆਡਾੱਲਫ ਹਿਟਲਰ ਜਰਮਨੀ ਦਾ ਚਾਂਸਲਰ ਬਣ 
ਗਿਆ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀ ਮੰਡਲ ਵਿਚ ਪਾਰਟੀ ਅਤੇ ਗ਼ੈਰ ਪਾਰਟੀ 
ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵਜ਼ੀਰ ਬਣਾਇਆ। ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਹਿਟਲਰ ਇਕ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ 
ਡਿਕਟੇਟਰ ਬਣ ਗਿਆ। ਆਪਣੀ ਪਾਰਟੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਬਾਕੀ ਰਾਜਸੀ 
ਪਾਰਟੀਆਂ ਉੱਪਰ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ। ਟਰੇਡ ਯੂਨੀਅਨਾਂ ਅਤੇ 
ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਉੱਪਰ ਵੀ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ। ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀਆਂ 
ਨੂੰ ਸਖ਼ਤੀ ਨਾਲ ਕੁਚਲ ਦਿੱਤਾ। ਸੰਸਦ ਸਭਾਵਾਂ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ। 


273 


ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੇਕ ਡਰ ਕਾਰਨ ਜਰਮਨੀ ਤੋਂ ਭੱਜ ਗਏ। ਸੰਨ 1934 ਵਿਚ 
ਹਿੰਡਨਬਰਗ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਅਤੇ 
ਚਾਂਸਲਰ ਹਿਟਲਰ ਬਣ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਜਰਮਨੀ ਵਿਚ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅਤੇ 
ਲੋਕ ਰਾਜ ਦਾ ਖਾਤਮਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਆਰਥਿਕ ਮੰਦਵਾੜੇ ਕਾਰਣ 
ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ ਵੱਧ ਗਈ। ਹਿਟਲਰ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ 
ਦਿੱਤਾ। ਸੰਨ 1935 ਈ. ਵਿਚ ਸਾਰ ਖੇਤਰ ਜਰਮਨੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ 
ਗਿਆ ਅਤੇ 1938 ਵਿਚ ਸੂਡੈਟਨਲੈਂਡ ਉੱਪਰ ਵੀ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। 
ਜਦ ਹਿਟਲਰ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਬਣ ਗਿਆ ਤਾਂ ਇਸ ਨੇ ਯਹੂਦੀਆਂ ਤੋਂ 
ਸਾਰੇ ਰਾਜਸੀ ਅਤੇ ਮਾਨਵੀ ਅਧਿਕਾਰ ਖੋਹ ਲਏ। ਯਹੂਦੀਆਂ ਨੂੰ ਕਤਲ 
ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕ ਦੇਸ਼ ਛੱਡ ਕੇ ਚਲੇ ਗਏ। ਬਹੁਤ 
ਸਾਰੇ ਜਰਮਨ ਲੇਖਕ, ਕਲਾਕਾਰ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨੀ ਦੇਸ਼ ਵਿਚੋਂ ਭੱਜ 
ਗਏ। ਹਿਟਲਰ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਸਾਰੇ ਯੂਰਪ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਏ। 
ਸਤੰਬਰ 1939 ਵਿਚ ਹਿਟਲਰ ਨੇ ਪੋਲੈਂਡ ਉੱਪਰ ਹਮਲਾ ਕਰਕੇ ਦੂਜੀ 
ਸੰਸਾਰ ਜੰਗ ਦਾ ਆਰੰਭ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਜੰਗ 5 ਸਾਲ ਚਲਦੀ ਰਹੀ 





ਸਾ ਜਰਮਨੀ 
8ਮਈ, 1945 ਨੂੰ ਜਰਮਨ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੇ ਬਿਨਾਂ ਸ਼ਰਤ 
ਆਤਮ-ਸਮਰਪਣ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਨਾਲ ਦੂਜਾ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਸਮਾਪਤ 


ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਉਪਰੰਤ ਸਮੁੱਚੇ ਜਰਮਨੀ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੀ ਕੇਂਦਰੀ 
ਸ਼ਕਤੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਿਸਦਾ ਕੋਈ ਹੁਕਮ ਚਲਦਾ ਹੋਵੇ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ 


. ਅਮਨ-ਸੰਧੀ ਨਾਂ ਹੋ ਸਕੀ। 5ਜੂਨ, 1945 ਦੇ 'ਬਰਲਿਨ ਐਲਾਨ' ਦੁਆਰਾ 


ਫ਼ਰਾਂਸ, ਯੂ. ਐਸ. ਐਸ. ਆਰ., ਯੂ. ਕੇ. ਅਤੇ ਯੂ. ਐਸ. ਏ. ਨੇ 
ਵਿ ਚਾਰਾਂ 
ਹਸਤਾਖਰ ਕਰਤਾਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਹਰ ਇਕ ਨੂੰ ਇਕ ਕਬਜ਼ਾ ਖੇਤਰ ਅਲਾਟ 
ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਸਰਬ ਉੱਚ ਅਖ਼ਤਿਆਰਾਂ ਦੀ 
ਵਰਤੋਂ ਕੇਵਲ ਉਸ ਖੇਤਰ ਦੇ ਕਮਾਂਡਰ-ਇਨ-ਚੀਫ਼ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਕੀਤੀ 
ਜਾਣੀ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰਾਂ ਕਮਾਂਡਰ-ਇਨ-ਚੀਫ਼ਾਂ ਦੀ ਹੀ ਬਰਲਿਨ ਵਿਚ 
ਇਕ ਸਾਂਝੀ ਇਤਹਾਦੀ . ਕੰਟਰੋਲ ਪਰਿਸ਼ਦ (806 €00001 
00060) ਸਥਾਪਿਤ ਸੀ ਜੋ ਕਿ ਸਮੁੱਚੇ ਜਰਮਨੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਨ 
ਵਾਲੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਸਬੰਦੀ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਨ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਸੀ। ਚਾਰ 
ਸੈਕਟਰਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡੇ ਹੋਏ ਗ੍ਰੇਟਰ ਬਰਲਿਨ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਉੱਤੇ ਚਾਰੇ 


ਰੰ ਰ  ਦੱੜ ਸਿ 9.“ 
੯੧4੩੦. 2 ਲਾ 


ਸੰਨ 1945-48 ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਜੰਗੀ ਜੁਰਮਾਂ ਕਾਰਨ ਇਤਹਾਦੀ ਤਾਕਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਚਲਾਏ 
- ਗਏ ਮੁਕੱਦਮੇ ਦੀ ਸੁਣਵਾਈ ਸਮੇਂ ਕੁਝ ਬਚੇ ਹੋਏ ਨਾਜ਼ੀ ਨੇਤਾ 


ਅਤੇ ਜੰਗ ਦੌਰਾਨ ਯੂਰਪ ਤਬਾਹ ਹੋ ਗਿਆ। ਤਕਰੀਬਨ 5 ਕਰੋੜ 50 
ਲੱਖ ਲੋਕ ਇਸ ਜੰਗ ਵਿਚ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਜਰਮਨ ਫੌਜਾਂ ਨੇ ਪੋਲੈਂਡ, 


ਯੂਨਾਨ ਨੂੰ ਹਰਾ ਦਿੱਤਾ। ਜਰਮਨ ਫ਼ੌਜਾਂ ਸੋਵੀਅਤ ਰੂਸ ਵਿਚ ਮਾਸਕੋ 
ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਅਫਰੀਕਾ ਵਿਚ ਵੀ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ 
ਕਰ ਲਈ। 60 ਲੱਖ ਯਹੂਦੀਆਂ ਨੂੰ ਪੋਲੈਂਡ ਵਿਚ ਲੈ ਜਾ ਕੇ ਮੌਤ ਦੇ 
ਘਾਟ ਉਤਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਹੁਣ ਲੜਾਈ ਦਾ ਰੁੱਖ ਬਦਲਣ ਲੱਗਾ। ਜਰਮਨੀ 
ਇਟਲੀ ਅਤੇ ਜਾਪਾਨ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਹਰ ਫਰੰਟ ਤੇ ਹਾਰ ਲੱਗੀ। 20 
ਜੁਲਾਈ, 1944 ਨੂੰ ਹਿਟਲਰ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਰਾਜ ਪਲਟਾ ਆਉਣ ਲੱਗਾ 
ਪਰ ਹਿਟਲਰ ਬਚ ਗਿਆ ਅਤੇ 4000 ਅਫਸਰਾਂ ਅਤੇ ਹੇਰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ 
ਮੰਤ ਦੇ ਘਾਟ ਉਫਛਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਹਿਟਲਰ ਦੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਸੰਥਾਨ ਤੇ 
ਬੰਬਾਂ ਨਾਲ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਪਰ ਵਾਲ-ਵਾਲ ਬਚ ਗਿਆ। ਜਰਮਨ 
ਫ਼ੌਜਾਂ ਹਾਰ ਕੇ ਅੰਤ ਤਕ ਲੜਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ ਅਤੇ 30 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1945 
ਨੂੰ ਹਿਟਲਰ ਨੇ ਆਤਮ ਹੱਤਿਆ ਕਰ ਲਈ। 


ਕਾਬਜ਼ ਤਾਕਤਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਇਕ ਵੱਖਰੀ ਹੋਂਦ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦਿਆਂ ਹੀ 
ਸ਼ਾਸਨ ਕਰਨਾ ਸੀ। 
ਜੁਲਾਈ-ਅਗਸਤ 1945 ਦੀ ਪੋਸਟਡੈਮ ਕਾਨਫ਼ਰੰਸ ਵਿਚ ਪੂਰਬੀ 
ਪ੍ਰਸ਼ਆ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦਾ ਉੱਤਰੀ ਹਿੱਸਾ-ਰਾਜਧਾਨੀ ਸ਼ਹਿਰ, ਕਾਨਿਗਜ਼ਬਰਗ 
ਜਿਸਦਾ ਮਗਰੋਂ ਕਲੀਨਿਨਗਰਾਦ ਨਾਂ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ -ਸੀ ਸਹਿਤ ਯੂ. 
ਐਸ. ਐਸ. ਆਰ. ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਵੀ ਸਮਝੌਤਾ ਕੀਤਾ . 
ਗਿਆ ਕਿ ਪੇਲੈਂਡ ਜਰਮਨੀ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹਿੱਸਿਆਂ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਪ੍ਰਬੰਧ 
ਚਲਾਵੇਗਾ ਜਿਹੜੇ ਕਿ ਓਡਰ-ਨਾਈਸਾ ਰੇਖਾ ((2061- ੧੬562-11036) 
ਦੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਨੂੰ ਪੈਂਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਰੇਖਾ ਸਫੀਨਾਉਈਸ਼ਚਾ 
($੪੧॥੦॥੧5੦੦) ਨਾਂ ਦੇ ਬੰਦਰਗਾਹੀ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਬਾਲਟਿਕ 
ਸਾਗਰ ਤੋਂ ਦਰਿਆ ਓਡਰ ਪੱਛਮੀ ਨਾਈਸਾ (੧5੧੬੩ 1੬੧5੦) 
ਸੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਇਹ ਰੇਖਾ ਪੱਛਮੀ ਨਾਈਸਾ ਦਰਿਆ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ 
ਚੈਕੇਸਲੋਵਾਕ ਸਰਹੱਦ ਤੱਕ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। 


ਜਰਮਨੀ 

ਜੂਨ, 1948 ਵਿਚ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ, ਯੂ. ਕੋ. ਅਤੇ 
ਫ਼ਰਾਂਸ ਵਿਚਕਾਰ ਤਿੰਨ ਪੱਛਮੀ ਖੇਤਰਾਂ ਲਈ ਇਕ ਕੇਂਦਰੀ ਸਰਕਾਰ 
ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸਮਝੌਤਾ ਹੋ ਗਿਆ। 30 ਸਤੰਬਰ, 1949 ਨੂੰ 
ਲਾਗੂ ਹੋਏ ਇਕ ਕਾਬਜ਼ ਸਟੈਚੂਟ (4੩ (2620]13(109 $8(002) ਨੇ 
ਕਾਬਜ਼ ਤਾਕਤਾਂ ਦੀਆਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਘਟਾ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਰਸਮੀ ਤੌਰ ਤੇ 
ਪੱਛਮੀ ਜਰਮਨੀ (ਫੈਡਰਲ ਰਿਪਬਲਿਕ ਆਫ਼ ਜਰਮਨੀ) 22 ਸਤੰਬਰ, 
1949 ਨੂੰ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਇਆ। 22 ਨਵੰਬਰ, 1949 ਦੇ ਪੀਟਰਜ਼ਬਰਗ 
ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰਵਾ' ਦਿੱਤਾ। 

ਸੰਨ 1951ਵਿਚ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ, ਯੂ. ਕੇ. ਅਤੇ ਫ਼ਰਾਂਸ 
ਅਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੇ ਜਰਮਨੀ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। 25 
ਜਨਵਰੀ, 1955 ਨੂੰ ਯੂ. ਐਸ. ਐਸ. ਆਰ. ਨੇ ਵੀ ਯੁੱਧ ਬੰਦ ਕਰ 
ਦਿੱਤਾ। 5 ਮਈ, 1955 ਨੂੰ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ, ਯੂ. ਕੇ. ਅਤੇ 
ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੇ ਹਾਈ ਕਮਿਸ਼ਨਰਾਂ ਨੇ ਇਕ ਐਲਾਨ ਉੱਤੇ ਹਸਤਾਖ਼ਰ ਕਰਕੇ 
'ਕਾਬਜ਼ ਸਟੈਚੂਟ' ਨੂੰ ਮਨਸੂਖ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸੇ ਹੀ ਦਿਨ, ਅਕਤੂਬਰ, 
1954 ਨੂੰ ਹਸਤਾਖ਼ਰਿਤ ਹੋਈਆਂ ਪੈਰਿਸ ਅਤੇ ਲੰਡਨ ਦੀਆਂ ਸੰਧੀਆਂ 


ਲਾਗੂ ਹੋਈਆਂ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਜਰਮਨੀ ਇਕ ਪ੍ਰਭਤਾਧਾਰੀ ਆਜ਼ਾਦ ਦੇਸ਼ 


ਬਣ ਗਿਆ। 


ਸਾ ਪਰੀ ਤਰ ਜੀ 
ਸਥਾਪਿਤ ਇਕ ਫ਼ੌਜੀ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਇਆ ਗਿਆ। ਇਕ ਲੋਕ 
ਸਦਨ (2601੬ 61801063/%੦1568ਸਮਸ੨) ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ 
ਗਿਆ। ਇਸ ਸਦਨ ਨੇ ਅਕਤੂਬਰ 1949 ਵਿਚ ਸੋਵੀਅਤ ਕਿਸਮ ਦਾ 
_ ਇਕ ਸੰਵਿਧਾਨ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਜਰਮਨੀ (ਜਰਮਨ ਡੈਮੋਕ੍ਰੇਟਿਕ 
ਰਿਪਬਲਿਕ) ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸੰਨ 1954 ਵਿਚ ਪੂਰਬੀ ਜਰਮਨੀ 
ਨੇ ਪ੍ਰਭੂਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਈ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੇ 
ਇਸ ਨੂੰ ਵਾਸਤਵਿਕ, ਅੰਤਰ-ਰਾਜਨੀਤਕ ਮਾਨਤਾ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। ਸੰਨ 1961 


ਬਾਰੂਦੀ ਸੁਰੰਗ ਵਿਛਾ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਕੰਧ ਉੱਤੇ ਸਖ਼ਤ ਪਹਿਰਾ ਲਾ ਦਿੱਤਾ। 


21 ਦਸੰਬਰ, 1972 ਨੂੰ ਪੂਰਬੀ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਜਰਮਨੀ ਵਿਚਕਾਰ ਹੇਈ 
ਸਬੰਧੀ ਸਹਿਮਤ ਹੋ ਗਏ। 

ਸੰਨ 1989 ਦੀ ਪੱਤਝੜ ਵੇਲੇ ਪੂਰਬੀ ਜਰਮਨੀ ਦੀ ਸਿਆਸੀ 
ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਲੋਕਰਾਜੀਕਰਣ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਕੀਤੇ ਗਏ ਜਨਤਕ 
ਮੁਜ਼ਾਹਰਿਆਂ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਜਰਮਨੀ ਵਿਚ ਭਾਰੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲ 
ਹੋਏ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀਆਂ ਉਪਰੰਤ ਐਗੋਨ ਕ੍ਰੈਜ਼ (ਲ&੦;੩ ਗ€2) ਨੇ 18 
ਅਕਤੂਬਰ ਨੂੰ ਐਰਿਕ ਹੋਨੈਕਰ (8 1800268027ਨੂੰ ਕਮਿਊਨਿਸਟ 
ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਨੇਤਾ ਥਾਪ ਦਿੱਤਾ। 

9 ਨਵੰਬਰ, 1989 ਨੂੰ ਪੱਛਮੀ ਜਰਮਨੀ ਨਾਲ ਲੱਗਦੀ ਸਰਹੱਦ 
ਅਤੇ ਬਰਲਿਨ ਦੀਵਾਰ ਦੇ ਖੁੱਲ੍ਹ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਬਾਹਰੀ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਕਾਫ਼ੀ 
ਘੱਟ ਗਈਆਂ। 13 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਲੋਕ ਸਦਨ ਨੇ ਵਿਲੀ ਸਟਾਫ (%0) 
5$(0ੂ%) ਦੀ ਥਾਂ ਤੇ ਹੈਂਸ ਮੋਡਰੋ (੧੩੦੦5 %੦੦7੦੦%) ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ 
ਚੁਣਿਆ ਅਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਨੈਤਾ ਵੀ ਬਦਲ ਦਿੱਤੇ। ਐਗੋਨ 
ਕ੍ਰੈਜ ਅਤੇ ਸਮੁੱਚੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਨੇ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। 
11 ਦਸੰਬਰ, 1989 ਨੂੰ ਗ੍ਰੈਗਰ ਜਿਸੀ (63160201 6395) ਨੂੰ ਪਾਰਟੀ 
. ਨੌਤਾ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ। 
1 ਫ਼ਰਵਰੀ, 1990 ਨੂੰ ਹੈਂਸ ਮੇਡਰੇ ਨੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਜਰਮਨੀ 


ਫਿਰ ਤੈਂ.ਜਰਮਨ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਨਾਂਗਰਿਕਾਂ ਦੀ ਜਨਮ- ਭੂਮੀ ਘਟਨਾ 
ਰਾਹੀਦਾ ਹੈ। 


274 


ਨਵੰਬਰ 1989 ਵਿਚ ਪੂਰਬੀ ਜਰਮਨੀ ਵਿਚ ਲਿਆਂਦੇ ਗਏ 
ਕਨਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਲਈ 10-ਨੁਕਾਤੀ ਪਲਾਨ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ। 11 ਫ਼ਰਵਰੀ, 
1990 ਨੂੰ ਚਾਂਸਲਰ ਕੋਹਲ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ 
ਗੋਰਬਾਚੇਵ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਯੂ. ਐਸ. ਐਸ. ਆਰ. ਨੂੰ ਸਿਧਾਂਤਕ ਤੌਰ ਤੇ 
ਜਰਮਨੀ ਦੇ ਪੁਨਰ-ਏਕੀਕਰਣ ਤੇ ਕੋਈ ਵੀ ਇਤਰਾਜ਼ ਨਹੀਂ। 13 
ਫ਼ਰਵਰੀ, 1990ਨੂੰ ਪੱਛਮੀ ਜਰਮਨੀ, ਪੂਰਬੀ ਜਰਮਨੀ ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਕਾਲੀ 
'ਦੋ-ਜਮ੍ਹਾ-ਚਾਰ' (1%0-2105-10ਗ)ਦੇ ਇਕ ਫਾਰਮੂਲੇ ਲਈ ਸਹਿਮਤ ` 
ਹੋ ਗਏ। ਇਹ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਪੂਰਬੀ ਜਰਮਨੀ ਦੀਆਂ 18 ਮਾਰਚ ਦੀਆਂ 
ਚੋਣਾਂ ਉਪਰੰਤ ਹੋਣੀ ਸੀ। 5 ਮਈ, 1990 ਨੂੰ 'ਦੇ-ਜਮ੍ਹਾ-ਚਾਰ` 
ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਸ਼ੁਰੂ ਹੇਈ। 18 ਮਈ ਨੂੰ ਪੱਛਮੀ ਜਰਮਨੀ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ 
ਜਰਮਨੀ ਨੇ ਇਕ ਸੰਧੀ ਤੇ ਹਸਤਾਖਰ ਕੀਤੇ ਜਿਸ ਅਨੁਸਾਰ 1 ਜੁਲਾਈ 
ਨੂੰ ਪੱਛਮੀ ਜਰਮਨੀ ਦੀ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਕਰੰਸੀ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਆਰਥਿਕ. 
ਮੁਦ੍ਰਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਕਾਨੂੰਨਸਾਜ਼ੀ ਪੂਰਬੀ ਜਰਮਨੀ ਨੂੰ ਸੰਪ ਦਿੱਤੀ 
ਗਈ। ਬੇਸਿਕ ਲਾਅ ਦੇ ਅਨੁਛੇਦ 23ਵਿਚ ਇਹ ਉਪਬੰਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ 
ਸੀ ਕਿ ਯੁੱਧ ਪੂਰਵ ਜਰਮਨੀ ਦਾ ਕੋਈ ਵੀ ਰਾਜ ਪੱਛਮੀ. ਜਰਮਨੀ ਵਿਚ . 
ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਸੀ। 23 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਲੋਕ ਸਦਨ ਨੇ 62 ਵੋਟਾਂ ਦੇ 
ਮੁਕਾਬਲੇ 294ਵੋਟਾਂ ਨਾਲ 3ਅਕਤੂਬਰ ਤੋਂ ਪੱਛਮੀ ਜਰਮਨੀ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ 
ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। 

12 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ 'ਜਰਮਨੀ ਸਬੰਧੀ ਅੰਤਿਮ ਬੰਦੋਬਸਤ ਕਰਨ 
ਬਾਰੇ ਸੰਧੀ' (19੦ 0੦81੯ €1 00 7੧081 $6102॥0 ₹)00 
੨€6]9੦੮1 €0 (3819809) ਸਬੰਧੀ ਪੱਛਮੀ ਜਰਮਨੀ, ਪੂਰਬੀ ਜਰਮਨੀ 
ਅਤੇ 4 ਯੁੱਧੇਕਾਲੀ ਇਤਹਾਦੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਫਰਾਂਸ, ਯੂ. ਐਸ. ਐਸ. ਆਰ., 
ਯੂ. ਕੇ. ਅਤੇ ਯੂ. ਐਸ. ਏ), ਨੇ ਹਸਤਾਖ਼ਰ ਕੀਤੇ। ਇਸ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ 
ਲੋਕ ਸਦਨ ਨੇ 80 ਵੋਟਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ 200 ਵੋਟਾਂ ਨਾਲ, ਫੈਡਰਲ 
ਅਸੈਂਬਲੀ ਵਿਚ 47 ਵੋਟਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ 442ਵੋਟਾਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਫ਼ੈਡਰਲ 
ਕਂਸਲ ਵਿਚ- ਸਰਬਸੰਮਤੀ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ। 

ਆਰਥਿਕਤਾ ਰ 

ਖਣਿਜ--ਜਰਮਨੀ ਵਿਚ ਕੋਲਾ, ਕੱਚਾ ਲੋਹਾ, ਖਣਿਜ ਤੇਲ, 
ਪੇਟਾਸ਼ ਆਦਿ ਖਣਿਜ ਪਦਾਰਥ ਕੱਢੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਰੂਹਰ ਖੇਤਰ ਵਿਚੋਂ 
ਬਿਟੂਮਿਨਸ ਕਿਸਮ ਦਾ ਕੋਲਾ .ਕੱਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਤਰੀ-ਰ੍ਰਾਈਨ 
ਵੈਸਟਫੇਲੀਆ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਕੋਲੇ ਅਤੇ ਕੱਚੇ ਲੋਹੇ ਦੇ ਮੱਧਵਰਤੀ ਜਰਮਨੀ 
ਵਿਚ ਲਿਗਨਾਈਟ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਸੈਕਸਨੀ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਕੱਚੇ ਲੋਹੇ ਦੇ 
ਭੰਡਾਰ ਹਨ। ਸੰਨ 1991 ਵਿਚ 66,442,610 ਟਨ ਕੋਲੇ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ 
ਹੋਇਆ। ਪੱਛਮੀ ਐਰਟਸਜਾ ਬਰਜਾ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਥੁਰਿੰਜੀਅਨ ਪਹਾੜਾਂ 
ਵਿਚ ਯੂਰੇਨੀਅਮ, ਕੋਬਾਲਟ, ਐਂਟੀਮਨੀ, ਬਿਸਮਥ ਅਤੇ ਸੰਖੀਆ ਆਦਿ 
ਖਣਿਜ ਵੀ ਕੱਢੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਐਮਸਲੈਂਡ (ਲੋਅਰ ਸੈਕਸਨੀ) ਵਿਖੇ 
ਕੁਦਰਤੀ ਗੈਸ ਅਤੇ ਤੇਲ ਦੇ ਭੰਡਾਰ ਹਨ। 


ਖੇਤੀਬਾੜੀ--ਜਰਮਨੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਵੀ 
ਅਗਾਂਹਵਧੂ ਦੇਸ਼ ਹੈ। ਦੇਸ਼ ਵਿਚ 1,71,36,800 ਹੈਕਟੇਅਰ (1991) 
ਰਕਬੇ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸੰਨ 1990 ਵਿਚ ਪੱਛਮੀ ਜਰਮਨੀ 
ਵਿਚ 6,32,400 ਫਾਰਮ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ 32,800 ਫਾਰਮ ਇਕ 


ਹੈਕਟੇਅਰ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਰਕਬੇ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ, 11,73,438 


ਟਰੈਕਟਰ ਅਤੇ 1,40,109 ਕੰਬਾਈਨ ਹਾਰਵੈਸਟਰ ਵਰਤੋਂ ਵਿਚ ਲਿਆਂਦੇ 
ਗਏ। ਸੰਨ 1990 ਵਿਚ ਪੁਰਬੀ ਜਰਮਨੀ (ਜਰਮਨ ਡੈਮੇਕ੍ਰੇਟਿਕ 
ਰਿਪਬਲਿਕ) ਵਿਚ 2,861 ਫਾਰਮ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ 1167 ਫਾਹਮ, 50 
ਹੇਕ. ਤੋਂ ਘੱਟ ਰਕਬੇ ਵਾਲੇ ਸਨ ਅਤੇ 457ਫਾਰਮ, 5000ਹੈਕ. ਤੋਂ ਵੱਧ 


275. 


(ਬੇ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਸੰਨ 1992ਤੋਂ ਸਟੇਟ ਫਾਰਮ 12ਸਾਲ ਲਈ ਕਿਸਾਨਾਂ 
ਲੀਜ਼ ਤੇ ਦੇ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਚ 
ਤਾ ਜਾਵੇਗਾ। ਜਰਮਨੀ ਵਿਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦਾ ਕੰਮ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਨਾਲ 
ਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ' ਕਿਸਾਨ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ 
ਭਗੀਆਂ, ਸੂਰ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂ-ਪਾਲਣ ਦਾ ਕੰਮ ਵੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਣਕ, 
ਈ, ਜੱ. ਆਲੂ, ਚ਼ੁਕੰਦਰ ਆਦਿ ਇਥੋਂ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਫਸਲਾਂ ਹਨ। ਸੰਨ 
91 ਵਿਚ 1,66,10,400 ਟਨ ਕਣਕ, 33,24,100 ਟਨ ਰਾਈ ਅਤੇ 
14,93,700 ਟਨ ਜੈਂ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ ਹੋਇਆ। 


ਉਦਯੋਗ--ਜਰਮਨੀ ਇਕ ਮੁੱਖ ਉਦਯੋਗਿਕ ਦੇਸ਼ ਹੈ। ਦੂਜੀ 
ਤਾਰ ਜੰਗ ਮਗਰੋਂ ਉਦਯੋਗ ਨੇ ਬਹੁਤ ਤਰੱਕੀ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਲੋਹਾ ਅਤੇ 
ਸਪਾਤ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਮੁੱਖ ਉਦਯੋਗ ਹੈ। ਇਥੇ ਵਧੇਰੇ ਕਾਰਖ਼ਾਨੇ ਰੂਹਰ 
ਟੀ ਵਿਚ ਸਥਿੱਤ ਹਨ। ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਰਸਾਇਣਕ ਉਦਯੋਗ ਦੇ ਕਾਰਖ਼ਾਨੇ 





ਈ ਸਥਾਨਾਂ ਤੇ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਜਰਮਨੀ ਭਾਰੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਮਸ਼ੀਨਾਂ, 


ਟਰਕਾਰਾਂ, ਸਮੁੰਦਰੀ ਅਤੇ ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼, ਬਿਜਲੀ ਦਾ ਸਮਾਨ 


[ਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬਿਜਲੀ ਦੇ ਸਮਾਨ ਦੇ ਕਾਰਖ਼ਾਨੇ, ਮਿਉਨਿਖ, ਐਸਨ 
ਤੇ ਸਟੱਟਗਾਰਟ ਵਿਖੇ ਹਨ। ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਕਾਰਖ਼ਾਨੇ 
ਨ 1989ਵਿਚ ਖੂਰਬੀ ਜਰਮਨੀ ਵਿਚ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਆਮਦਨ ਦਾ 70% 
ਦਯੋਗ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਹੈ। 

ਆਵਾਜਾਈ ਦੇ ਸਾਧਨ-- ਆਵਾਜਾਈ ਦੇ ਸਾਧਨਾਂ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ 
“ਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ ਵਿਚ ਕਾਫ਼ੀ ਹਿੱਸਾ ਪਾਇਆ ਹੈ। ਦੇਸ਼ ਦੇ ਮੱਧਵਰਤੀ 


ਜਰਮਨੀ 
ਭਾਗ ਵਿਚ ਰੇਲਾਂ ਅਤੇ ਸੜਕਾਂ ਦਾ ਜਾਲ ਵਿਛਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਦੇਸ਼ 
ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਗ ਵਿਚ ਆਵਾਜਾਈ ਦੇ ਸਾਧਨ ਘੱਟ ਹਨ। ਪਹਾੜੀ 
ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਸੜਕਾਂ ਅਤੇ ਰੇਲ ਪਟੜੀਆਂ ਬਣਾਉਣਾ ਔਖਾ ਹੈ। ਉੱਤਰੀ 
ਨੀਵੇਂ ਮੈਦਾਨ ਦਾ ਦੁਲਦਲੀ ਧਰਾਤਲ ਵੀ ਸੜਕਾਂ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਰਾਹ 
ਵਿਚ ਰੁਕਾਂਵਟ ਹੈ। ਬਾਲਟਿਕ ਸਾਗਰ ਨਾਲ ਲਗਵਾਂ ਤਟ ਵੀ ਚੰਗੀਆਂ 
ਬੰਦਰਗਾਹਾਂ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਧੁੰਦ, ਸਰਦੀਆਂ ਵਿਚ ਨੀਵਾਂ 
ਆਉਂਦੀ ਲਾਗਤ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਉੱਪਰ ਅਸਰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਦੇਸ਼ 
ਵਿਚ ਆਵਾਜਾਈ ਦੇ ਸਾਧਨ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਨ :- ਰ 

ਰੇਲਾਂ--ਜਰਮਨੀ ਵਿਚ 1991 ਵਿਚ 41,154 ਕਿ. ਮੀ. ਲੰਬੀ 
ਰੇਲ-ਪਟੜੀ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿਚੋਂ 15,854 ਕਿ. ਮੀ. ਉੱਤੇ ਬਿਜਲੀ ਨਾਲ 
ਗੱਡੀਆਂ ਚਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਰੇਲ-ਪਟੜੀ ਦੀ ਵਧੇਰੇ ਲੰਬਾਈ ਉਦਯੋਗਿਕ 
ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਹੈ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸ਼ਹਿਰ ਬਰਲਿਨ, ਹੈਮਬਰਗ, 
ਫਰੈਂਕਫਰਟ, ਮਿਉਨਿਖ ਆਦਿ ਰੇਲ-ਗੱਡੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ 
ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। 

ਸਿਲਾ ਤ 
ਸੰਨ 1990ਵਿਚ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਸੜਕਾਂ ਦੀ ਕੁੱਲ ਲੰਬਾਈ 2,21,062ਕਿ.ਮੀ. 
ਸੀ। ਸੜਕਾਂ ਦਾ ਸੰਘਣਾ ਜਾਲ ਨਾਰਡਰ੍ਹਾਈਨ-ਵੈਸਟਫੇਲਯਾ ਰਾਜ ਵਿਚ 
ਹੈ। ਪੂਰਬੀ ਬਰਲਿਨ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਰਿੰਗ ਸੜਕ ਹੈ। 

ਜਲ ਆਵਾਜਾਈ--ਇਥੋਂ ਦੇ ਦਰਿਆ ਅਤੇ ਨਹਿਰਾਂ ਆਵਾਜਾਈ 
ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਰ੍ਰਾਈਨ, ਐਲਬ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀਆਂ ਸਹਾਇਕ 
ਨਦੀਆਂ, ਸਾਰ ਅਤੇ ਹਵੇਲ ਆਵਾਜਾਈ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਓਡਰ 
ਸਪਰੀ ਨਹਿਰ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਨਹਿਰ ਹੈ। ਜਰਮਨੀ ਦੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ 
ਵਪਾਰ ਨੂੰ ਉੱਨਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸਮੁੰਦਰੀ ਬੰਦਰਗਾਹਾਂ ਨੇ ਭਾਰੀ ਹਿੱਸਾ 
ਪਾਇਆ. ਹੈ। ਦੇਸ਼ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਤਟ .ਨਾਲ ਹੈਮਬਰਗ, ਬ੍ਰੇਮੇਨ, 
ਬਰਮੇਰਹੈਵਲ, ਲੂਬੇਕ ਆਦਿ ਮੁੱਖ ਬੰਦਰਗਾਹਾਂ ਹਨ। ਕੀਲ/ਨਹਿਰ 


ਆਵਾਜਾਈ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 


ਹਵਾਈ ਆਵਾਜਾਈ--ਹਵਾਈ ਸੇਵਾਵਾਂ ਵੀ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਆਮ ਰ 


_ਹਨ। ਲੁਫਥਾਂਸਾ ਹਵਾਈ ਲਾਈਨ ਸੰਸਾਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ 


ਹਵਾਈ ਅੱਡੇ ਡਸੇਲਡੌਰਫ, ਫਰੈਂਕਫਰਟ, ਹੈਮਬਰਗ, ਹਨੋਵਰ, ਬੌਨ, 
ਲਾਈਪਸਿਕ, ਮਿਊਨਿਖ, ਕੋਲਨੋ, ਸਟੱਟਗਾਰਟ ਅਤੇ ਬਰਲਿਨ ਵਿਖੇ 
ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ। ` 


ਵਪਾਰ-ਜਰਮਨੀ ਦਾ ਅਨੇਕ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਲੈਣ ਦੇਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 
ਇਹ ਦੇਸ਼ ਮੋਟਰ-ਕਾਰਾਂ, ਬਿਜਲੀ ਤੇ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਦਾ ਸਾਮਾਨ, 
ਕੋਲਾ, ਪੇਟਾਸ਼ ਆਦਿ ਬਾਹਰ ਭੇਜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ .ਭੈਦਯੋਗਾਂ ਤੋਂ ਬਣੀਆਂ ਰ੍ 
ਵਸਤਾਂ ਬਾਹਰੋਂ ਮੰਗਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। 

ਲੋਕ 

ਆਬਾਦੀ--ਜਰਮਨੀ ਇਕ ਸੰਘਣੀ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲਾ ਦੇਸ਼ ਹੈ 
ਜਿਥੇ ਵਸੋਂ ਦੀ ਘਣਤਾ 223 ਵਿਅਕਤੀ ਪ੍ਰਤੀ ਵ. ਕਿ. ਮੀ. ਹੈ। ਦੇਸ਼ 
ਵਿਚ ਆਬਾਦੀ ਦੀ ਵੰਡ ਇਕੋ ਜਿਹੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸੰਨ 1991 ਵਿਚ ਇਥੇ, 
85.3% ਲੋਕ. ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿਚ ਅਤੇ 14.7% ਲੋਕ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ 
ਸਨ। ਬਰਲਿਨ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਆਬਾਦੀ 34,20,600 
(1990) ਹੈ। ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਹੋਰ ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਦੀ 
ਵੰਡ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ-ਹੈਮਬਰਗ-16,40,100; ਮਿਊਨਿਖ-12,19,600; 





ਫ਼ਰਾਂਸ, ਇਟਲੀ ਅਤੇ ਜਰਮਨੀ ਦਰਮਿਆਨ ਮਿਊਨਖ ਸਮਝੌਤਾ ਹੋਣ ਤੇ ਇਕ 
ਹਫ਼ਤਾ ਮਗਰੋਂ ਹਿਟਲਰ ਬਰਤਾਨੀਆ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਚੈਂਬਰਲੇਨ ਨਾਲ 





277 ਜਰਮਨੀ 


6-950,200 ; ਫਰੈਂਕਫਰਟ-6,41,300 ; ਐਮਨ-6,26,100 ; ਥੋੜ੍ਹੇ ਹਨ। ਕੈਥੋਲਿਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਟੈਸਟੈਂਟ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਵਾਲੇ 
2ਮੰਡ-5,97,400; _ਸਟੱਟਗਾਰਟ-5,75,600; _ ਲਾਈਪਸਿਕ-- _ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅੱਧੋ ਅੱਧ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ-ਪਹਿਲ ਇਥੇ ਈਸਾਈ ਲੋਕਾਂ 
600 ਆਦਿ। ਦੀ ਵੰਡ ਖੇਤਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਇਕ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਸਿਰਫ ਇਕ . 
ਭਨ ਵਿ ਵਿ ਚ ਧਰਮ ਦੇ ਲੋਕ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਪਰ 1648 ਈ. ਵਿਚ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮਰਜ਼ੀ 
ਸੰਨ 3991 ਵਿਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਾਜਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ _ ਅਨੂਸਾਰ ਰਹਿਣ ਦੀ ਖੁੱਲ੍ਹ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਹੁਣ ਜਰਮਨੀ ਵਿਚ ਕੋਈ 

ਰ ਵੀ ਸਰਕਾਰੀ ਗਿਰਜਾਘਰ ਨਹੀਂ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਸਰਕਾਰ ਗਿਰਜਾਘਰ 
! “ਤੂ ਆਬਾਦੀ (1991) ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿਚ ਕੋਈ ਦਖ਼ਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਨਖ਼ਾਹ ਸਰਕਾਰ 
ਗਨ ਵਰਟਮਬਰਗ 9,822000 _ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਗਿਰਜਾਘਰ ਆਪਣੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਉੱਪਰ ਟੈਕਸ ਲਗਾ ਸਕਦੇ 
ਰ ਹਨ ਪਰ ਟੈਕਸ ਦੀ ਉਗਰਾਹੀ ਸਰਕਾਰ ਹੀ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਥੇ ਯਹੂਦੀ 


ਲਾ 11449,000 ਵੀ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਬਰਲਿਨ ਤੇ ਫਰੈਂਕਫਰਟ ਵਿਚ ਵੱਸੇ ਹੋਏ ਹਨ। 
ਰਲਿਨ ਆਤਮ ਸਿੱਖਿਆ--ਜਰਮਨੀ ਵਿਚ ਸਕੂਲਾਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਸਰਕਾਰ 
ਰੈਨਡਨਬਰਗ 2,578,000 ਕਰਦੀ ਹੈ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਾਜਾਂ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਵਿੱਦਿਅਕ ਮਹਿਕਮੇ ਹਨ। 
ਰੋਮਨ 682000 __5ਤੋਂ 15ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਤੱਕ ਹਰੇਕ ਲਈ ਵਿੱਦਿਆ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਲੋੜੀਂਦੇ 
ਰ੍ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਪੁਸਤਕਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਾਮਾਨ ਮੁਫ਼ਤ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾਂ 
ਮਬਰਗ 62000 ਹੈ। ਧਰਮ ਅਤੇ ਖੇਡਾਂ ਆਦਿ ਵਿਸ਼ੇ ਵੀ ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 
ਸਨ 5,763,000 __ਇਥੇ ਸਕੂਲੀ ਵਿੱਦਿਆ ਕਿੰਡਰਗਾਰਟਨ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 
ਅਰ ਸੈਕਸਨੀ ਕਿੰਡਰਗਾਰਟਨ ਇਕ ਜਰਮਨ ਸੰਸਥਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹੁਣ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਬਹੁਤ 
ਦੇ ____ "ਤਨ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਅਜਿਹੇ ਸਕੂਲ ਖੁੱਲ੍ਹ ਗਏ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿਚ 
ਕਕਲਨਬਰਗ-ਵੈਸਟ ਪਾਮਾਰੇਨੀਆ `.`__` 1224000 3 ਤੋਂ 6 ਸਾਲ ਦੇ ਬੱਚੇ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ। ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਕਿੰਡਰਗਾਰਟਨ 
ਨਾਰਥ ਰ੍ਰਾਈਨ ਵੈਸਟਫੇਲੀਆ 17,350,000 __ ਸਵੇਰੇ ਦੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਜਿਹੜੇ ਮਾਪੇ ਨੌਕਰੀਆਂ ਕਰਦੇ 
ਰਰਾਈਨਲੈਡ_ਪਾਲੋਟਨਟ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਇਹ ਦਿਨ ਭਰ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਕੂਲਾਂ 
ਰ੍ ਿ ਵਿਚ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਭੇਜਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਕਿੰਡਰਗਾਰਟਨ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ 
ਸਾਰਲੈਂਡ 100739000 ਬੱਚੇ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਰਮਨ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ 
ਸੈਕਸਨੀ 4,764,000 __ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਕੂਲਾਂ ਨੂੰ %3800560:1੬” ਆਖਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲਾਂ 
ਤਦ ਵਿਚ ਬੱਚੇ “ਸਾਲ ਲਈ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਵਿੱਦਿਆ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 
ਰਤ ਇਥੇ ਜ਼ਾਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਕੂਲ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਕੂਲਾਂ ਨੂੰ ਕਿੱਡਾ ਸਕੂਲ ਆਖਦੇ 
ਸਲੈਸ਼ਵਿਗ ਹੇਲਜਟਾਈਨ 2626:000 ਹਨ। ਓਰੀਏਨਟੇਸ਼ਨ ਗ੍ਰੇਡ ਪਾਸ ਕਰਨ ਬਾਅਦ ਬੱਚਾ ਇੰਟਰਮਿਡੀਏਟ 
ਥੁਰਿੰਜੀਆ 2,611000 __ ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਕੂਲ ਦਸਵੀਂ 


ਕਲਾਸ ਤੱਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇੰਟਰਮਿਡੀਏਟ ਸਕੂਲਾਂ 
ਤੋਂ ਉਚੇਰੀ ਵਿੱਦਿਆ ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲਾ ਲੈ ਸਕਦੇ 
ਹਨ। ਤੀਜੀ ਕਿਸਮ ਦੇ ਸਕੂਲ ਜਿਮਨੇਜ਼ੀਅਮ ਹਨ। 
ਹਨ। ਚੌਥੀ ਕਿਸਮ ਦੇ ਸਰੀਰਕ ਜਾਂ ਮਾਨਸਿਕ 
ਰੋਗੀਆਂ ਲਈ ਸਕੂਲ ਹਨ। ਜਰਮਨੀ ਵਿਚ 
' ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਦਾ ਇਕ ਲੰਬਾ ਇਤਿਹਾਸ ਹੈ। 
' ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਹੀਡ- 
ਲਬਰਗ ਵਿਖੇ ਹੈ। ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਤਕਰੀਬਨ ਦੇਸ਼ ਦੇ 
ਹਰੇਕ ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਯੂਨੀਵਰਜਿਟੀ ਜਾਂ ਵੱਡਾ 
ਕਾਲਜ ਹੈ। ਸੰਨ 1961-92 ਵਿਚ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ 91 
ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਸਥਾਪਿਤ ਸਨ। ਰ 
ਸਿਹਤ--ਜਰਮਨੀ ਵਿਚ` ਸਿਹਤ ਦੀ 
ਸੰਭਾਲ ਰੱਖਣਾ ਹਰ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ 
ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਰਾਜ ਸਰਕਾਰਾਂ ਅਤੇ 
ਸਮਾਜ ਦਾ ਵੀ ਫਰਜ਼ ਹੈ ਕਿ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਿਹਤ 
ਰ੍ ਦਾ ਖਿਆਲ ਰੱਖੇ। ਭਾਵੇਂ ਜਰਮਨੀ ਵਿਚ ਸਿਹਤ 
ਜਰਮਨੀ ਤੇ ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ ਦੀ ਸਰਹੱਦ ਉੱਤੇ ਵਾਕਿਆ ਕਾਨਸਟੈਂਸ ਝੀਲ ਦੇ ਕੰਢੇ ਵਸਿਆ ਸ਼ਹਿਰ _?ਉਕਤਾਂ ਮੋਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਮੁਹੱਦੀਆ ਹੋਈਆ ਹਨ 
ਰ ਮੀਰਸਬਰਗੀ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਇਥੇ ਮੌਤ ਦਰ ਜਨਮ ਨਾਲੋਂ ਵਧ 
ਹੈ। ਜਿੰਨੀਆਂ ਇਥੇ ਮੌਤਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ 
ਧਰਮ--ਇਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਵੀ ਧਰਮ ਧਾਰਨ ਦੀ ਖੁੱਲ੍ਹ ਅੱਧ ਤੋਂ ਵਧ ਦਿਲ ਦੀ ਬੀਮਾਰੀ ਕਰਕੇ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕੈਂਸਰ ਅਤੇ 
ਦੇਸ਼ ਦੀ 90% ਆਬਾਦੀ ਈਸਾਈ ਧਰਮ ਨੂੰ ਮੰਨਦੀ ਹੈ। ਯਹੂਦੀ ਤਪਦਿਕ ਦੀ ਬੀਮਾਰੀ ਨਾਲ ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ ਲੋਕ ਮਰਦੇ ਹਨ। 





ਜਰਮਨੀ 278 


ਸੰਨ 1961 ਵਿਚ ਬਣਾਈ ਗਈ ਬਰਲਿਨ ਦੀਵਾਰ ਜਿਸਨੇ 30 ਸਾਲ ਜਰਮਨੀ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਰਾਜਧਾਨੀ ਨੂੰ ਪੂਰਬੀ ਤੇ ਪੱਛਮੀ. ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡੀ ਰੱਖਿਆ। 
ਅੰਤ 1990 ਈ. ਵਿਚ ਦੋਵੇਂ ਗਣਰਾਜਾਂ ਦੇ ਇਕ ਹੋਣ ਦੇ ਐਲਾਨ ਪਿਛੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਇਸ ਦੀਵਾਰ ਨੂੰ ਢਾਹਿਆ। 





ਸਾ ਵਾਉ 





ਬਾਵੇਰੀਆ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਮਿਊਨਿਖ ਵਿਖੇ ਕਾਰਲਸਪਲਾਜ਼ ਜਿਸਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿਚ ਮੱਧ-ਕਾਲੀਨ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਦੀਵਾਰਾਂ ਦੀ ਯਾਦਗਾਰ ਕਾਰਸਟਰ ਹੈ। ਇਸਦੇ 
ਪਿੱਛੇ ਫ੍ਰਾ ਐਨਕਿਰਚ ਦਾ ਮੀਨਾਰ ਵਿਖਾਈ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ। 


279 








ਕਿਲਾ 


ਸਨ 


ਆ 


ਵਿਚ ਬਾਵੈਰੀਆ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ 


੭ 


ਐਲਪਸ ਵਿਚ ਮਿਊਨਿਖ ਦੇ ਦੰਖਣ-ਪੱਛਮ 
ਪ੍ਰਸਿੱਧ 


ਵਰ << - #.“ 
ਗਲ 


ਮੇਲਾ ਵੇਖਣ ਲਈ ਕੋਈ 10 ਲੱਖ 


ਲੂਈ ਦੁਆਰਾ ਬਣਵਾਇਆ 


ਲਾਈਪਸਿਕ ਦਾ ਟਾਊਨ ਹਾਲ ਜਿਥੇ ਹਰ ਸਾਲ ਜਰਮਨੀ ਤੋਂ ਲਾਈਪਸਿਕ 


ਬਾਂਨ ਦੇ ਕਿਲੇ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ 





00 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਏ ਸ਼ਾਹੀ ਵਿਆਹ ਦੀ ਯਾਦ ਨੂੰ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹੋਏ 





ਜਰਮਿਸਟਨ 

ਮਨੋਰੰਜਨ ਲਈ ਇਥੇ ਸਿਨੇਮਾ ਘਰ ਹਨ। ਆਡਾੱਲਫ ਹਿਟਲਰ 
ਦੇ ਡਿਕਟੇਟਰ ਬਣਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਰਮਨੀ ਫਿਲਮਾਂ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ 
ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ ਪਰ ਹਿਟਲਰ ਦੇ ਰਾਜ ਸਮ ਇਸ ਕਲਾ ਦਾ ਖਾਤਮਾ ਹੋ 
ਗਿਆ। ਦੂਰਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨੇ ਵੀ ਫਿਲਮਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਉੱਪਰ 
ਉਲਟਾ ਅਸਰ ਪਾਇਆ। 


ਇਥੇ ਥੀਏਟਰ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਇਕ ਸੇਵਾ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦੇਸ਼ 
ਵਿਚ ਦੋਵੇਂ ਸਰਕਾਰੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਥੀਏਟਰ ਹਨ। ਥੀਏਟਰ ਵਿਚ ਜਾ 
ਕੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੇਖਣੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਥੀਏਟਰ ਬਰਲਿਨ, 
ਹਨ - _ 

_ਪ੍ਰਸਾਰ ਸੇਵਾਵਾਂ ਵਿਚ ਅਖ਼ਬਾਰ ਵੀ ਵਰਣਨਯੋਗ ਹੈ। ਹਰ ਇਕ 
ਸ਼ਹਿਰੀ ਨੂੰ ਬੋਲਣ ਦੀ ਪੂਰੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਹੈ। ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਉੱਪਰ ਸੈਂਸਰਸਿਪਰ 


ਨਹੀਂ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਭਾਵੇਂ ਰੇਡੀਓ ਅਤੇ ਦੂਰਦਰਸ਼ਨ 


ਆਮ ਹਨ ਪਰ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਮਹੱਤਤਾ ਹੈ। ਦੇਸ਼.ਵਿਚ 80% 


ਲੋਕ ਰੋਜ਼ ਅਖ਼ਬਾਰ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਾਜਸੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਦੇ 
ਆਪਣੇ ਹਫਤਾਵਰ ਰਸਾਲੇ ਛਪਦੇ ਹਨ। ਜਰਮਨੀ ਵਿਚ ਰੇਡੀਓ ਅਤੇ 


ਟੈਲੀਵੀਜ਼ਨ ਆਮ ਹਨ। 95% ਘਰਾਂ ਪਾਸ ਰੇਡੀਓ ਅਤੇ 87% ਘਰਾਂ 
ਪਾਸ ਟੈਲੀਵੀਜ਼ਨ ਹੈ। ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਉੱਪਰ ਕੰਟਰੋਲ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਦੇਸ਼ ਵਿਚ 
$ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਕ ਸੰਯੁਕਤ ਰੇਡੀਓ ਅਤੇ ਟੈਲੀਵੀਜ਼ਨ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨਾਂ ਹਨ। 
ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨਾਂ ਉੱਪਰ ਰੰਗਦਾਰ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਰੇਡੀਓ 
ਬਰਲਿਨ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ 11 ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਬਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦਾ 
ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਕਰਦਾ ਹੈ। __ 

ਇਸ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ 3000 ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਜਾਇਬ 
ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਕਲਾ, ਕੁਦਰਤੀ ਦ੍ਰਿਸ਼, ਤਕਨੀਕੀ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰਕ 
ਵਿਰਸਾ ਵਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਮਿਊਨਿਖ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਵਿਚ 
ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਵਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। __ 

ਬਾਵੇਰੀਅਨ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਗਿਰਜਾ ਖਿੱਚ ਦੀ ਥਾਂ ਹਨ। 


ਰਾਜ ਪ੍ਰਬੰਧ 
ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਢਾਂਚਾ--ਪਾਰਲੀਮੈਂਟਰੀ ਕੌਂਸਲ ਦੀ ਬਾੱਨ ਵਿਖੇ 1 


ਸਤੰਬਰ, 1948 ਨੂੰ ਮੀਟਿੰਗ ਹੋਈ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਲਈ ਵਿਧਾਨ ਤਿਆਰ 


ਕੀਤਾ। ਇਸ ਵਿਧਾਨ ਨੂੰ 2/3 ਰਾਜਾਂ ਨੇ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 23 ਮਈ, 
1949 ਨੂੰ ਵਿਧਾਨ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ। ਦੇ 


ਵਿਧਾਨ ਵਿਚ ਇਕ ਪ੍ਰੀਐਂਬਲ ਅਤੇ 146ਧਾਰਾਵਾਂ ਹਨ। ਵਿਧਾਨ 
ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿਚ ਮੂਲ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਬਾਰੇ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ 
ਲੋਕਰਾਜੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਧਾਨਕ ਰਾਜ ਹੈ। ਇਹ ਇਕ ਫੈਡਰਲ ਰਾਜ 
ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ 16 ਰਾਜ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਰਾਜਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਕਾਨੂੰਨ ਹਨ 
ਪਰ ਫੈਡਰਲ ਕਾਨੂੰਨ ਸਰਵ ਉੱਚ ਹੈ। ਕਾਨੂੰਨ ਬਣਾਉਣ ਦੀਆਂ 
ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਫੈਡਰਲ ਅਸੈਂਬਲੀ ਅਤੇ ਫੈਡਰਲ ਕੈਂਸਲ ਪਾਸ'ਹਨ। ਫੈਡਰਲ 
ਅਸੈਂਬਲੀ ਦੀ ਚੋਣ ਚਾਰ ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫੈਡਰਲ ਕੌਂਸਲ 
ਦੇ 76ਮੈਂਬਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਫੈਡਰਲ ਅਸੈਂਬਲੀ ਦੇ 662 ਮੈਂਬਰ ਹੁੰਦੇ 
ਹਨ। ਰ ਰ 

ਦੇਸ਼ ਦੇ ਮੁੱਖੀ ਨੂੰ ਫੈਡਰਲ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ ਆਖਦੇ ਹਨ ਜਿਹੜਾ ਕਿ 
5 ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਚੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰੈਜੀਡੈਂਟ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਵੀ ਚੁਣਿਆ 
ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ ਦੀ ਚੋਣ ਫੈਡਰਲ ਅਸੈਂਬਲੀ ਅਤੇ ਰਾਜਾਂ ਦੇ 
ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਫੈਡਰਲ ਸਰਕਾਰ 


280 


ਵੀ ਰੀ 
ਫੈਡਰਲ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ ਚਾਂਸਲਰ ਅਤੇ ਮੰਤਰੀ ਮੰਡਲ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਦਾ ਹੈ। 
ਫੈਡਰਲ ਅਸੈਂਬਲੀ ਦੇਸ਼ ਲਈ ਕਾਨੂੰਨ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। 

ਰਾਜਸੀ ਪਾਰਟੀਆਂ--ਰਾਜਸੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦਾ ਇਕ ਮਹੱਤ-. 
ਵਪੂਰਨ ਅੰਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਥੇ ਲੋਕ ਰਾਜੀ ਨੀਹਾਂ ਉੱਪਰ ਰਾਜਸੀ 


ਪਾਰਟੀਆਂ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਹੱਕ ਹੈ। ਜਰਮਨੀ ਦੀ ਫੈਡਰਲ ਅਸੈਂਬਲੀ __ 


ਵਿਚ ਸੋਸ਼ਲ ਡੋਮੋਰ੍ਰੇਟਿਕ ਪਾਰਟੀ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਰੀਅਨ ਡੈਮੇਕ੍ਰੇਟਿਕ ਯੂਨੀਅਨ, 
ਕ੍ਰਿਸ਼ਚੀਅਨ ਸੋਸ਼ਲ ਯੂਨੀਅਨ, ਫ੍ਰੀ ਡੇਮੇਕ੍ਰੇਟਿਕ ਪਾਰਟੀ ਅਤੇ ਗਰੀਨਜ਼ 
ਹਨ। ਇਹ ਪਾਰਟੀਆਂ 1945-47 ਵਿਚ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਈਆਂ ਸਨ। 
ਸਾਰੀਆਂ ਵਿਧਾਨਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਲਈ ਵੇਟਾਂ ਸਿੱਧੀਆਂ ਅਤੇ ਗੁਪਤ ਢੰਗ 
ਨਾਲ ਪਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। 


ਬਿ ਰਿ 
ਆਖਦੇ ਹਨ। ਡਿਉਟਕਮੇ ਇਕ ਮਾਰਕ (00) ਵਿਚ 100 ਪਫੇਨਿਗਜ਼ 
ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਕਰੰਸੀ 1948 ਵਿਚ ਚਾਲੂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ 
ਕਰੰਸੀ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੈਚਸਮਾਰਕ ਆਖਦੇ ਸਨ। ਸੰਨ 1948 ਵਿਚ ਇੰਕ 
ਅਮਰੀਕੀ ਡਾਲਰ ਵਿਚ 3.33 ਡਿਉਟਕਮੇ ਮਾਰਕ (1)%) ਹੁੰਦੇ ਹਨ 
ਪਰ ਇਹ ਵਟਾਂਦਰਾ-ਮੁੱਲ ਸਮੇਂ ਸਮੇਂ ਤੇ ਬਦਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਰਮਨੀ 
ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਬੈਂਕ ਦਾ ਨਾਂ ਡਿਉਟਕਮੇ ਬੁੰਡਰਜ਼ਬੈਲ ਹੈ। ਇਹ ਫਰੈਂਕਫਰਟ 
ਵਿਖੇ ਹੈ। 

ਕੌਮੀ ਝੰਡਾ--ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਝੰਡੇ ਵਿਚ ਤਿੰਨ ਸਮਾਨਾਂਤਰ ਪੱਟੀਆਂ. 
ਹਨ। ਉੱਪਰਲੀ ਪੱਟੀ ਦਾ ਰੰਗ ਕਾਲਾ, ਵਿ 
ਦਾ ਸੁਨਹਿਰੀ ਹੈ। 

ਹ. ਪੁ.--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 5 : 28; ਐਨ. ਅਮੈ. 12 : 592; ਸਣੇ. ਯੀ. ਬ.- 
1993-94 

ਜਰਮਿਸਟਨ : ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਗਣਰਾਜ ਦੇ ਉੱਤਰ 
ਪੂਰਬੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਟ੍ਰਾਂਸਵਾਲ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਟਵਾਟਰਜ਼ਰੈਡੇ 
ਪਰਬਤੀ ਲੜੀ ਉਤੇ 1, 692 ਮੀ. ਦੀ ਉਚਾਈ ਉਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ 
ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਖਾਣਾਂ ਦਾ ਖੇਤਰ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਸੰਸਾਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੇਨੇ ਦੀਆਂ 
ਖਾਣਾਂ ਵਾਲੇ ਜੋਹਾਨਜਬਰਗ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ 14 ਕਿ. ਮੀ. ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਹੈ। 
ਇਹ ਰੇਲਾਂ ਦਾ ਜੰਕਸ਼ਨ ਹੈ ਅਤੇ ਇਥੇ ਰੇਲਾਂ ਦੀ ਮੁਰੰਮਤ ਵੀ ਕੀਤੀ 
ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇੰਜੀਨਅਰਿੰਗ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਕਾਰੋਬਾਰ 
ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ। ਇਥੇ ਕਪਾਹ ਵੇਲਣ, ਢਲਾਈ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਉਦਯੋਗ 
ਧੰਦੇ ਵੀ ਹਨ। ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਪਬਲਿਕ ਪਾਰਕ ਅਤੇ ਜਰਮਿਸਟਨ ਝੀਲ 
ਦਿਲਖਿੱਚ ਥਾਵਾਂ ਹਨ। 

ਆਬਾਦੀ-1,16,718 (1985) 

26 15' ਦੱ. ਵਿਥ.; 285 05' ਪੂ. ਲੰਬ. 

ਹ. ਪੁ. -ਐਨ. ਬਿਰਿ_ ਮਾ. “506; ਵੈ. ਜਗ. ਡਿ. 

ਜਰਮੇਠੀਅਮ : ਇਹ ਰਸਾਇਣਿਕ ਤੱਤ ਬਿਜਲਈ ਅਰਧ 
ਚਾਲਕ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਬਹੁਤ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਰਸਾਇਣਿਕ ਚਿੰਨ੍ਹ 
3€ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚ ਸਿਲੀਕਾਨ ਅਤੇ ਕੱਲਈ ਵਿਚਲੇ ਗੁਣ ਹੋਣ 
ਕਾਰਨ ਇਸ ਨੂੰ ਉਪ-ਧਾਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਪਰਮਾਣੂ ਕਰਮ 
ਅੰਕ 32, ਔਸਤ ਪਰਮਾਣਵੀ ਭਾਰ 7260 ਅਤੇ 9 ਸਮਸਥਾਨਕ ਹਨ, 
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਰਮਾਣਵੀ ਭਾਰ 69ਤੋਂ 77ਤਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੰਨ 1886 ਵਿਚ 
ਸੀ. ਏ: ਵਿੰਕਲਰ ਨੇ ਜਰਮੇਨੀਅਮ ਤੱਤ ਵਖਰਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਹ ਨਾਂ 
ਵਿੰਕਲਰ ਦੇ ਜਰਮਨੀ ਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਪਿਆ। ਸੰਨ 1945ਤੇਂ ਮਗਰੋਂ ਜਰੰਮੇਨੀਅਮ 
ਕਾਫ਼ੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਇਲੈਂ ਕਠ੍ਹਾਨਿਕਸ 
ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਜਾਣ ਲੱਗ ਪਈ ਸੀ। 

ਜਰਮੇਨੀਅਮ ਦੁਰਲਭ ਤੱਤ ਹੈ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦੀ ਪੇਪੜੀ ਵਿਚ 
ਇਸ ਦੀ ਮਾਤਰਾ 0.04%ਤੋਂ 0.007% ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਮਾਤਰਾ 


281. 


ਧਰਤੀ ਵਿਚ ਮਿਲਦੇ ਬੈਰੀਲੀਅਮ,_ਬੋਰਾਨ, ਆਰਸਨਿਕ, ਚਾਂਦੀ, ਸੋਨਾ, 
ਅਤੇ ਕੱਲਈ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਹੈ। 


ਜਰਵੈਸ ਫ਼ਰਾਂਸਵਾ, ਲੂਈ) ਪਾਲ 
ਹੈ ਪਰੰਤੂ 6005700) ਸੈਂ. ਉਪਰ ਇਸ ਦਾ ਆੱਕਸੀਕਰਨ ਸ਼ੁਰੂ ਹੇ 


ਪਲੈਟੀਨਮ ਅਤੇ ਯੂਰੇਨੀਅਮ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪਰੰਤੂ ਸਿੱਕਾ, ਜਿਸਤ _ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੈਲੋਜੈੱਨਾਂ ਨਾਲ ਕਿਰਿਆ ਕਰਕੇ ਸਬੰਧਿਤ ਟੈਟ੍ਰਾਹੈਲਾਈਡ 


ਵਿ << 1੪8੬੩ ੪13 ੪੧੧੭ ਜੀ ਰ੍ 


181੧10188100:? _ 
5 €16 


81006) 
5€71€6੬ 





ਰ ਲਤ ਵਿ ਰੀ ਲਗ 
ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਸਾਧਾਰਣ ਖਣਿਜਾਂ ਦਾ ਇਕ ਅੰਸ਼ ਹੈ :--ਆਰਜਿਰੇਡਾਈਟ 
(48 2 $6-6% ਤੋਂ 7% ਜਰਮੇਨੀਅਮ) ਜਰਮੇਨਾਈਟ 


7505, ੦5, (3੬ $2- 87% ਜਰਮੇਨੀਅਮ ਅਤੇ ਰੈਨੀਐਰਾ- 
ਈਟ (63, ॥6)3 (78, (%, 27, 59) (5, 2%5)-8% ਜਰਮੇਨੀਅਮ 
ਅਤੇ ਤਾਂਬਾ ਜਿਸਤ ਕਨਸਨਟਰੇਟ ਹਨ। ਜਿਸਤ ਧਾਤ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ 
ਵਿਚ ਸਹਿ-ਉਪਜ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਘਟੀਆ ਗਰੇਡ ਦਾ ਜਰਮੇਨੀਅਮ 
ਕਨਸਨਟਰੇਟ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਨਸਨਟਰੇਟ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਗਾੜ੍ਹੇ 
_ਹਾਈਡ੍ਰੋਕਲੋਰਿਕ ਐਸਿਡ ਨਾਲ ਕਰਵਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ 
ਬਣੇ ਜਰਮੇਨੀਅਮ ਟੈਟ੍ਰਾਕਲੋਰਾਈਡ ਨੂੰ ਕਸ਼ੀਦ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
ਮਗਰੋਂ ਇਸ ਅਣਸੋਧੇ ਕਲੋਰਾਈਡ ਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਕਸ਼ੀਦ ਕਰ ਕੇ ਸਾਫ਼ 
ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਧਾਤ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਜਲ-ਅਪਘਟਨ 
ਕਰਨ ਨਾਲ ਜਰਮੇਨੀਅਮ ਡਾਈਆੱਕਸਾਈਡ ਅਤੇ ਫਿਰ 650 ਸੈਂ ਉਤੇ 
ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਨਾਲ ਲਘੂ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪਾਊਡਰ ਜਰਮੇਨੀਅਮ ਪ੍ਰਾਪਤ 
ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਾਊਡਰ ਕੀਤੀ ਧਾਤ ਨੂੰ 1100” ਸੈਂ. ਉਤੇ 
ਅਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ-ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿਚ ਡਲੀਆਂ ਵਿਚ ਪਿਘਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ 
ਹੈ।` 

ਜਰਮੈਨੀਅਮ, ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਕਈ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਬਿਟਿਊਮਿਨੀ 
ਕੋਲੇ ਵਿਚ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਯੋਗ ਹਾਲਤਾਂ ਅਧੀਨ ਜਰਮੇਨੀਅਮ ਚਿਮਨੀ 
ਦੀ ਧੂੜ ਵਿਚ ਵੀ ਇਕੱਠਾ ਹੁੰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਧੂੜ ਵਿਚੋਂ 


ਵੱਖਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਜਰਮੇਨੀਅਮ ਦੀਆਂ . 
ਡਲੀਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਇਲੈੱਕਠ੍ਰੱਨਿਕ ਸਰਕਟਾਂ ਵਿਚ ਵਰਤਣਯੋਗ 


ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਤਾਪ ਜੋਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘਾਇਆ ਜਾਂਦਾ 
ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੁੱਧ ਜਰਮੇਨੀਅਮ ਪਿਘਲ ਕੇ ਅਸ਼ੁੱਧੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖਰਾ 
ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 

ਜਰਮੇਨੀਅਮ ਦੀ ਸੰਯੋਜਕਤਾ ਦੋ ਅਤੇ ਚਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪਰੰਤੂ 
ਵਿਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਵਾਯੂ ਮੰਡਲੀ ਤਾਪਮਾਨ ਉਤੇ ਧਾਤ ਬਿਲਕੁਲ ਸਥਾਈ 


ਮਰ ਕਿਉ ਤਤ 
ਉੱਤੇ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ ਕਿਰਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। 
ਕਾਸਟਿਕ ਘੋਲ ਕੋਈ ਖ਼ਾਸ ਕਿਰਿਆ ਨਹੀਂ 
ਕਰਦੇ ਪਰੰਤੂ ਪਿਘਲੇ ਹੋਏ ਸੋਡੀਅਮ ਜਾਂ 
_ਧੋਟਾਸ਼ੀਅਮ _ਹਾਈਡ੍ਰਾਂਕਸਾਈਡ _ਵਿਚ 
ਜਰਮੇਨੀਅਮ _ਥੜੀ ਜਲਦੀ ਘੁਲ ਕੇ 
ਜਰਮੇਨੇਟ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ 
ਕ੍ਸਟਲ ਬਣਤਰ ਅੱਠ -ਫ਼ਲਕੀ ਹੈ ਅਤੇ 
ਇਹ ਖਿੱਚਣ ਨਾਲ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ 
ਦੀ ਕਠੋਰਤਾ 6.25 ਅਪਵਰਤਨ ਅੰਕ 
4.068-4.143 ਘਣਤਾਂ (25 ਸੈਂ. ਉੱਤੇ) 
5332 ਪਿਘਲਾਉ ਦਰਜਾ 958.5 ਸੈਂ. ਅਤੇ 
25”ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ਿਸ਼ਟ ਤਾਪ 0086ਕੈਲੋਰੀ 


ਪ੍ਰਤਿ ਗ੍ਰਾਮ ਹੈ। 


ਜਿਹੜਾ 842 ਸੈਂ. ਉੱਤੇ ਉਬਲਦਾ ਹੈ। 
ਰ ਰ ਟੈੱਸਟਾਂ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲਗਾ ਹੈ ਕਿ ਜਰਮੇਨੀ- 
ਅਮ ਅਤੇ ਜਰਮੇਨੀਅਮ ਡਾਈਆੱਕਸਾਈਡ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਨਹੀਂ। ਟੈਟ੍ਰਾਕ- 
ਲੋਰਾਈਡ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਸੁੰਘਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜਲਨ ਖੁਰਕ ) ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ 
ਹੈ। 


ਜਰਮੇਨੀਅਮ ਦੇ ਲਾਭ--ਇਸ ਦੀ ਮੁੱਖ ਵਰਤੋਂ ਇਲੈੱਕਟ੍ਾ- 
ਨਿਕਸ ਵਿਚ ਡਾਈਓੜ, ਟ੍ਰਾਜ਼ਿਸਟਰ ਅਤੇ ਰੈੱਕਟੀਫਾਇਰ ਤਿਆਰ 
ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗੁਣ 
ਪ੍ਰਕਾਸ਼-ਬਿੱਜਲੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ `ਵਰਤੋਂ ਵਪਾਰਕ ਤੌਰ ਤੇ 
ਫ਼ੋਟੋਡਾਈਓਡ, ਜਿਹੜੀ ਕਿ 'ਇਲੈੱਕਟ੍ਰਿਕ ਆਈ।' ਨਾਲੋਂ ਲਾਹੇਵੰਦ ਹੈ 
ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ. ਹੈ। ਟ੍ਰਾਂਜ਼ਿਸਟਰਾਂ ਨੇ ਕੰਪਿਊਟਰਾਂ (ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 
'ਇਲੈੱਕਟ੍ਰਾਨੀ ਦਿਮਾਗ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਦੀ ਬਣਤਰ ਕਾਫ਼ੀ ਸਰਲ 
ਬਣਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਰ 

ਰੀ ਰਿ 
ਇਸ ਲਈ ਜਰਮੇਨੀਅਮ ਲੈਂਜ਼ਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਉਦਯੋਗਕ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆ- 
ਨਿਕ ਇਨੜ੍ਰਾਰੈੱਡ ਕੰਮਾਂ ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸ਼ੀਸ਼ਿਆਂ ਵਿਚ ਸਿਲਿਕਾ 
ਦੀ ਥਾਂ ਜਰਮੇਨੀਅਮ ਡਾਈਆੱਕਸਾਈਡ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। 
ਮੈਗਨੀਸ਼ੀਅਮ ਅਤੇ ਜਿਸਤ ਜਰਮਨੈਟਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਪ੍ਰਤਿਦੀਪਤੀਸ਼ੀਲ 
ਲੈਂਪਾਂ ਦੇ ਫ਼ਾੱਸਫੋਰਾਂ ਵਿਚ ਜਿਹੜੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਚਮਕਦੇ ਹਨ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ 
ਹੈ। ਜਰਮੇਨੀਅਮ --92% ਸੋਨੇ ਦੀ ਮਿਸ਼ਰਿਤ ਧਾਤ ਦੀ ਵਰਤੋਂ 
ਦੰਦ-ਸ਼ਾਜੀ ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮੈਗਨੀਸ਼ੀਅਮ ਨਾਲ ਰਲ ਕੇ ਬਣੀ 
ਮਿਸ਼ਰਿਤ ਧਾਤ (427 3) ਹਲਕੇ ਤੇਜ਼ਾਬਾਂ ਨਾਲ. ਕਿਰਿਆ ਕਰਕੇ 
ਅਜਿਹੇ ਵਾਸ਼ਪਸ਼ੀਲ ਹਾਈਡ੍ਰਾਈਡ (ਜਰਮੇਨ) ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਹੜੇ 
ਹਾਈਡ੍ਰੋਕਾਰਬਨ ਦੀ ਮੀਥੇਨ ਸੀਰੀਜ਼ ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ ਜੁਲਦੇ ਹਨ। 

`_ਹ. ਪੁ. -ਮੈਕ. ਐਨ. ਸ. ਟ. 6:176 

ਜਰਵੈਸ` (ਫਰਾਂਸਵਾ, ਲੂਈ) ਪਾਲ : ਇਹ ਇਕ 
ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਫ਼ਾਂਸਿਲ ਵਿਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣੀ ਵਿਗਿਆਨੀ ਹੋਇਆ ਹੈ 


` ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤਾ ਕਰਕੇ ਰੀੜ੍ਰਧਾਰੀ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੇ ਪਥਰਾਟਾਂ ਉਤੇ ਉਸਦੇ 


ਅਧਿਐਨ ਕਰਕੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ 26 ਸਤੰਬਰ, 
1836 ਨੂੰ ਪੈਰਿਸ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਇਥੋਂ ਹੀ ਇਸ ਨੇ ਵਿਗਿਆਨ 


ਸੰਨ 1845 ਵਿਚ ਇਹ ਮਾਨਪੈੱਲਿਏ ਦੀ ਫ਼ੈਕਲਟੀ ਆਫ਼ ਸਾਇੰਸ ਦੀ 
ਪ੍ਰਾਣੀ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਐਨਾਟਮੀ ਦੀ ਚੇਅਰ ਲਈ ਅਤੇ 
1856 ਵਿਚ ਇਥੋਂ ਦਾ ਡੀਨ ਨਿਯੁਕਤ ਹੋਇਆ। ਸੰਨ 1865 ਵਿਚ ਇਹ 


_ ਅਤੇ ਬਲੈਨਵੀਲ ਦੀ ਚੇਅਰ ਸੰਭਾਲੀ। 


ਇਸ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਲਿਖਤਾਂ 26010 €£ 81600(01085 
ਹ80681565 (1848-75), 20013 ੬(181601010012 20੮78165 
(1867-75) ਅਤੇ ੧੩੦ ੧੦॥0੦॥ਦੇ ਨਾਲ ਵੇਲ੍ਹ ਮੱਛੀਆਂ ਉੱਤੇ ਇਕ 
ਲੜੀ (060070901 ੧੬5 ੦(3੦੦5 ੮੪045 €£ 055025 (1868 €( 
5੦੦) ਰੀੜ੍ਹਧਾਰੀ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਉੱਤੇ ਕਈ ਲਿਖਤਾਂ, 00000 ੩੧07੦11੦ 
965 ਗ।੩॥ਗਮ॥ਮਟ765 (1855), 2001001€ ੪੦163 (1859) ਆਦਿ 
ਹਨ। 

10ਫ਼ਰਵਰੀ, 1879ਨੂੰ ਪੈਰਿਸ ਵਿਖੇ ਇਸ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ। 

ਹ. ਪੁ -ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 10: 322 


ਜਰਾਸੰਧ : ਇਹ ਮਗਧ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਬ੍ਰਹਦਰਥ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, 
ਕੰਸ ਦਾ ਸਹੁਰਾ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦਾ ਵੱਡਾ ਵੈਰੀ ਸੀ। ਮਹਾਂਭਾਰਤ ਅਤੇ 
ਰਿਸ਼ੀ ਤੋਂ ਇਕ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਰਾਜਾ ਬ੍ਰਿਹਦਰਥ ਨੇ ਇਸ ਫਲ ਨੂੰ 
ਦੋ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡ ਕੇ ਆਪਣੀਆਂ ਦੋ ਰਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। 
ਫਲਸਰੂਪ ਦੋਵਾਂ ਰਾਣੀਆਂ ਤੋਂ ਅੱਧਾ-ਅੱਧਾ ਬਾਲਕ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਰਾਜੇ 
ਨੇ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਟੁਕੜੇ ਸਮਸ਼ਾਨ ਵਿਚ ਸੁਟਵਾ ਦਿੱਤੇ। ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਵਿਚ 
ਰਹਿੰਦੀ ਜਰਾ ਰਾਖਸ਼ੀ ਨੇ ਦੋਵੇਂ ਟੁਕੜਿਆਂ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ ਬੱਚਾ ਜਿੰਦਾ ਕਰ 
ਦਿੱਤਾ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ਜਰਾਸੰਧ ਪਿਆ। ਜੁੜਨ ਤੇ ਇਹ 


ਬੱਚਾ ਇੰਨੇ ਜੋਰ ਨਾਲ ਚੀਕਿਆ ਕਿ ਰਾਜਾ ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਰਾਣੀਆਂ ਬਾਹਰ ` 


ਆ ਗਈਆਂ। ਰਾਖਸ਼ੀ ਨੇ ਜੇ ਕੁਝ ਵਾਪਰਿਆ ਸੀ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਕਹਿ 
ਸੁਣਾਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬਾਲਕ ਦੇ ਕੇ ਆਖਿਆ ਕਿ ਇਹ ਬਾਲਕ 
ਮਹਾਂ ਪ੍ਰਤਾਪੀ ਹੋਵੇਗਾ। ਜਦ ਤੱਕ ਇਸ ਦਾ ਜੋੜ ਨਹੀਂ ਖੁਲ੍ਹੇਗਾ ਤਦ 


ਤੱਕ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਨਹੀਂ ਹੇਵੇਗੀ। 


ਇਹ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦਾ ਅਨਿੰਨ ਭਗਤ ਸੀ। ਇਸ ਨੇ ਬਹੁਤ ਰਾਜਿਆਂ 
ਉਪਰ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਦਾ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨਾਲ ਆਨਾਰ੍ਹਾਂ ਵਾਰ 
ਯੁੱਧ ਹੋਇਆ। ਸਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਇਸ ਦੀਆਂ ਦੋ ਧੀਆਂ 'ਅਸਤਿ ਅਤੇ 
ਪ੍ਰਾਪਤੀ' ਦੇ ਪਤੀ ਕੰਸ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ `ਸੀ। 

ਯੁਧਿਸ਼ਟਰ ਦੇ ਰਾਜਸੂ ਯੱਗ ਸਮੇਂ ਭੀਮ ਅਤੇ ਜਰਾਸੰਧ ਦਾ ਮੱਲ 
ਯੁੱਧ ਹੋਇਆ। ਰ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਨੇ ਜਰਾਸੰਧ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਦੋ ਟੁਕੜੇ ਕੱਰਨ 
ਲਈ ਇਕ ਤੀਲਾ ਚੀਰ ਕੇ ਭੀਮ ਨੂੰ ਸੰਕੇਤ ਦਿੱਤਾ। ਭੀਮ ਨੇ ਜਰਾ ਰਾਖਸ਼ੀ 
ਦਾ ਲਾਇਆ ਜੋੜ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਜਰਾਸੰਧ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। 
ਹ. ਪੁ. -ਹਿੰ. ਕੋ. 281; ਗੁ. ਨਾ. ਸ. ਰ. ਰ. 187;ਹਿੰ. ਸਾ. ਕੋ; ਹਿੰ. ਵਿ.ਕੋ. 


ਜਰਾਸੀਮ : ਵੇਖੋ, ਬੁੱਢਾਪਾ ਰੋਗ 
ਜੱਰਾਹ (ਸਰਜਨ) : ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ਦੇ ਇਲਾਜ ਲਈ ਚੀਰ 


4: 400 


-ਫਾੜ ਜਾਂ ਸਰਜਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਡਾਕਟਰ ਨੂੰ ਜੱਰਾਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 


ਇਹ ਇਕ ਅਰਬੀ ਸ਼ਬਦ ਹੈ ਅਤੇ ਅਰਬੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ 9ਵੀਂ ਸਦੀ 
ਤੋਂ ਇਸਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਮਗਰੋਂ ਇਸਨੂੰ ਡਾਕਟਰੀ ਗਿਆਨ 
ਵਿਚ ਫੀ ਆਮ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਇਸ ਸਮੇਂ ਤੀਕ 
ਇਸਦੀ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਥਾਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਇਸਲਾਮ ਧਰਮ 
ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਾਰਨ ਲਈ ਮਨੁੱਖੀ ਜਾਂ ਪਸ਼ੂ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਚੀਰ ਫਾੜ 
ਕਰਕੇ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਸਾਧਨ ਰਾਹੀਂ ਵਿਘਨ ਪਾਉਣ ਦੀ ਮਨਾਹੀ ਸੀ। 
ਵਿਸ਼ਵ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮੁਸਲਮਾਨ ਡਾਕਟਰ ਇਬਨ ਸੀਨਾ ਅਤੇ ਇਬਨ ਜੂਹਰ 
ਵੀ ਇਸ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਨਿਮਨ ਦਰਜੇ ਦੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਜੱਰਾਹਾਂ ਅਤੇ 


ਮੁਜਬਿਲਾਂ (ਹੱਡੀਚਿਕਿਤਸਕ) ਦਾ ਕੰਮ ਮੰਨਦੇ ਸਨ। ਇਬਨ ਸੀਨਾ ਨੇ 
ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਬਾਂਰੇ ਬਹੁੰਤ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਲਿਖਿਆ ਹੈ। ਅਲ-ਮਜੂਜੀ ਵਰਗੇ 
ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਡਾਕਟਰ ਨੇ 'ਕਾਮਿਲੋ-ਅਲ-ਸੀਨਾ' ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਵੀ ਇਸ 
ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਉਪਰ ਵਿੰਸ਼ੇਸ਼ ਚਰਚਾਂ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਸਲਾਮ ਧਰਮ ਵਿਚ ਇਸ 
ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਪ੍ਰਤਿ ਵਿਰੋਧ ਦੇ ਬਾਂਵਜੂਦ ਅਰਬੀ ਡਾਂਕਟਰੀ ਵਿਦਿਆ ਵਿਚ 
ਇਸ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਅਤੇ ਜੱਰਾਹਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹੱਤਤਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਕ 
ਹੇਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਡਾਕਟਰ ਅਲ _ਜਹਰਾਵੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾ 
ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਈ। ਇੱਸ ਦੇ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਣ ਨਾਲ ਜੱਰਾਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ 
ਸਥਾਨ ਅੰਤੇ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ। 

ਹ. ਪੁ. -ਹਿੰ. ਵਿ.'ਕੋ. 4: 403 

ਜਰਾਂ ਵਿੱਦਿਆ ਅੰਤੇ ਜਰਾਂ-ਰੋਗ-ਵਿੱਦਿਆ : 

ਜਰਿੰਗ, ਰੂੰਡਾਂਲਫ ਫ਼ਾਂਨ : ਜਰਮਨੀ ਦੇ ਇਸ ਕਾਨੂੰਨ- 
ਦਾਨ ਦਾ ਜਨਮ 22 ਅਗਸਤ, 1818 ਨੂੰ ਈਸਟ ਫਾਈਜ਼ਲੈਂਡ ਵਿਚ 
ਔਰਿਕ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਸ਼ੁਰੂ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਕਬਜ਼ੇ ਸਬੰਧੀ ਇਕ 
ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਪੁਸਤਕੰ ਲਿਖੀ ਜਿੱਸ ਵਿੱਚ ਇੰਸ ਨੇ ਮਨੋਭਾਵ ਸਬੰਧੀ 


ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦੇ ਰਵਾਇਤੀ ਕਾਨੂੰਨੀ ਤਰੀਕੇ ਵਰਤੇ। ਪਿੱਛੋਂ ਇਸਨੇ ਧਾਰਨਾ 


ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨ ਸਬੰਧੀ ਇਕ ਪੁਸਤਕ ਲਿਖੀ ਜਿਸ ਦਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ 
ਅਨੁਵਾਦ 'ਲਾਅ ਐਜ਼ ਏ ਮੀਨਜ਼ ਟੂ ਐਨ ਐਂਡ' ਸੀ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ 
ਤੋਂ'ਪਤਾਂ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਰਿੰਗ ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਤਬਦੀਲੀ 
ਪ੍ਰਤੀ ਕਿੰਨਾ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਜਰਮਨੀ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਹੀ 
ਮਹਤੱਵਪੂਰਨ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਜਨ 
ਅਤੇ ਮਾਲਕਾਂ ਦੀ ਇਹ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਬਣ ਰਹੀ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ 
ਮੁਲਾਜ਼ਮਾਂ ਲਈ ਬੀਮਾਰੀ, ਦੁਰਘਟਨਾ ਅਤੇ ਬੁਢਾਪਾ ਬੀਮਾ ਲਾਗੂ ਕਰਨ। 

ਰੋਮਨ ਕਾਂਨੂੰਨ ਸਬੰਧੀ ਲਿਖੀ ਪੁਸਤਕ 9) (36%% 08 
7000056068 ੨੬੦05' ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਸਮਾਜਿਕ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਨਾਲ 
(4 ਜਿਲਦਾਂ, 1852-6) ਕਾਨੂੰਨ ਦੇ ਸਬੰਧ ਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਪੂਰਵਕ ਪੇਸ਼ 
ਕੀਤਾ। 

17 ਸਤੰਬਰ, 1892ਨੂੰ ਗਟਿੰਗੈਨ ਵਿਖੇ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। 

ਹ. ਪੁ.-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 12: 1083 

_ਜ਼ਰੀ : ਇਹ ਸੋਨੇ ਦਾ ਪਾਣੀ ਚੜ੍ਹੀ ਹੋਈ ਤਾਰ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ 
ਤਾਰ ਤੋਂ ਬਣੇ ਕੱਪੜਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਜ਼ਰੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜ਼ਰੀ ਦੇ ਕੱਪੜੇ 
ਸੋਨਾ, ਚਾਂਦੀ ਤੇ ਰੇਸ਼ਮ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਤਾਰਾਂ ਦੇ ਮਿਸ਼ਰਣ ਤੋਂ ਬਣਦੇ 
ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਾਰਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਵੇਲ ਬੂਟੇ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 
ਰੇਸ਼ਮ ਦੇ ਕੱਪੜਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਲੋਕ ਜ਼ਰੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਇਹ 
ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਾਸ਼ੀ ਸ਼ਹਿਰ ਜ਼ਰੀ 
ਉਦਯੋਗ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਬਨਾਰਸ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਬਨਾਰਸੀ 
ਸਾੜ੍ਹੀਆਂ ਅਤੇ ਦੁਪੱਟੇ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯ ਰਹੇ ਹਨ। ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਦੀ ਖ਼ਪਤ ਅਮਰੀਕਾ, ਬਰਤਾਨੀਆ ਅਤੇ ਰੂਸ ਆਦਿ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਹੋ 
ਰਹੀ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਚਾਂਦੀ ਦੀਆਂ ਤਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸੋਨੇ ਦੇ ਪਤਲੇ ਪੱਤਰਿਆਂ 
ਉੱਤੇ ਖਿੱਚ ਕੇ ਸੁਨਹਿਰੀ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਪਰੰਤੂ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ 
ਉੱਨਤੀ ਨੇ ਇਸ ਵਿਧੀ ਦੀ ਥਾਂ_ਬਿਜੱਲਈ ਲੇਪਣ ਵਿਧੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। 
ਵਿਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਜ਼ਰੀ ਦੀਆਂ ਤਾਰਾਂ ਨੂੰ ਇਸੇ ਢੰਗ ਨਾਲ 


ਨਾਲੋਂ ਸਸਤੀਆਂ ਵੀ ਹਨ। 

ਹੁਣ ਜ਼ਰੀ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੇ ਕਢਾਈ ਨਮੂਨਿਆਂ 
ਵਾਲੇ ਸੂਤੀ ਕੱਪੜਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 

.ਹ. ਪੁ.-ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋਂ. 4: 400 

_ਜਰੀਡੀਹ ਬਾਜ਼ਾਰ : ਇਹ ਬਿਹਾਰ ਰਾਜ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰੀਬਾਗ਼ 
ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਇਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਪਾਰਕ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਜਾਰੰਗੜੀਹ ਕੋਲੇ 
ਦੀ ਖਾਣ ਨੇੜੇ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਇਹ ਨਗਰ ਕਾਫ਼ੀ ਤਰੱਕੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। 
_ਇਥੋਂ ਦਾ ਬਾਜ਼ਾਰ ਕੋਲੇ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਇਥੋਂ ਹੀ 
ਗਿਰੀੜੀਹ ਅਤੇ ਚਾਸ ਜਾਣ ਲਈ ਬੱਸਾਂ ਖ਼ਿਲਟੀਆਂ ਹਨ। 

ਹ. ਪੁ.-ਹਿੰ. ਵਿ.ਕੋ.%400 . 

ਜ਼ਰੀਫ਼, ਸੱਯਦ ਮਕਬੁਲ ਹੁਸੈਨ : ਇਹ ਉਰਦੂ ਕਵੀ 
ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਪੂਰਾ ਨਾਂ ਸੱਯਦ ਮਕਬੂਲ ਹੁਸੈਨ ਜ਼ਰੀਫ਼ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ 
ਜਨਮ 24 ਫਰਵਰੀ, 1870 ਨੂੰ ਲਖਨਊ ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ 
ਇਸ ਵਿਚ ਸ਼ੋਖੀ ਅਤੇ ਬੇਬਾਕੀ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ ਮੁੱਢਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਕੁਰਾਨ 
ਮਜੀਦ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ। ਮਗਰੋਂ ਇਸ ਨੇ ਉਰਦੂ ਤੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਪੜ੍ਹੀ। ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ 
ਭਾਵੇਂ ਘੱਟ ਪੜ੍ਹੀ ਪਰ ਕਿਤਾਬਾਂ ਪੜ੍ਹਨ ਦੇ ਸ਼ੌਕ ਕਰਕੇ ਆਮ-ਵਾਕਫ਼ੀ 
ਚੰਗੀ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ 'ਸ਼ੁਫ਼ੀ' ਤੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਸ਼ਿਅਰੋ-ਸ਼ਾਇਰੀ ਦਾ 
ਸਕ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਵਾਂਗ ਜ਼ਰੀਫ਼ ਨੇ ਵੀ ਉਰਦੂ ਜ਼ਬਾਨ 
ਦੀਆਂ ਖ਼ਾਮੀਆਂ ਦੂਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚ ਨਫ਼ਾਸਤ ਲਿਆਉਣ ਦੀ 
ਪੂਰੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਹੋਰਾਂ ਦੀਆਂ ਗਲਤੀਆਂ ਦਾ ਮਜ਼ਾਕ ਉਡਾ 
ਕੇ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਹਸਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਗਲਤੀਆਂ ਦੂਰ ਕਰਨ ਦੀ 
ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ। ਇਵੇਂ ਹੀ ਸਿਆਸੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜੀ ਖ਼ਰਾਬੀਆਂ ਦਾ ਵੀ 
ਮਖੌਲ ਉਡਾਉਂਦਾ ਅਤੇ ਸੁਧਾਰ ਲਿਆਉਣ ਦੇ ਉਪਰਾਲੇ ਕਰਦਾ। ਇਹ 
ਖ਼ੁਦ ਕਿੰਨਾ ਜਾਗਰਤ ਸੀ, ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਸਬੂਤ ਇਸ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਮਾਂ 
ਬਖਿਲ਼ ਆਬ ਰਸਾਨੀ, ਕੌਂਸਲ ਇਲੈਕਸ਼ਨ, ਰੇਸ, ਹਮਾਰੇ ਲੀਡਰ, 
ਜ਼ਲਜ਼ਲਾ ਬਹਾਰ, ਫੁਗਾਨੇ ਲਖਨਊ ਅਤੇ ਹੋਮ ਰੂਲ ਆਦਿ ਤੋਂ ਸਹਿਜੇ 
ਹੀ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। 


ਜ਼ਰੀਫ਼ ਇਕ ਬਹੁਤ ਸਮਝਦਾਰ ਅਤੇ ਅਨੁਭਵੀ ਮਨੁੱਖ ਸੀ। ਜਿਥੇ 
ਇਹ ਆਪਣੀਆਂ ਵਧੇਰੀਆਂ ਨਜ਼ਮਾਂ ਵਿਚ ਹਸਦਾ ਹਸਾਉਂਦਾ ਹੀ 
ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਉਥੇ ਲੋੜ ਪੈਣ ਤੇ ਸੰਜੀਦਾ ਵੀਂ ਹੈ ਅਤੇ ਰੁਆਉ'ਦਾ 
ਵੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਬੋਲੀ ਠੇਠ ਅਤੇ ਢੁੱਕਵੇਂ ਮੁਹਾਵਰਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ 
ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਸ਼ਿਆਨ ਕਰਨ ਦਾ ਢੰਗ ਕਮਾਲ ਦਾ ਸੀ। ਹਾਸੇ ਹਾਸੇ 


ਵਿਚ ਹੀ ਬਹੁਤ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਤੇ ਸੁਧਾਰਵਾਦੀ ਨਜ਼ਮਾਂ ਲਿਖ ਸਕਣੀਆਂ - 


ਜ਼ਰੀਫ਼ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਵੀ ਸਾਹਿਤਕ 
ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਮਾਣ ਵਡਿਆਈ ਮਿਲਦੀ ਰਹੀ। _ 
30 ਦਸੰਬਰ, 1937 ਨੂੰ ਲਖਨਊ ਵਿਚ ਜ਼ਰੀਫ਼ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋਈ। 


ਸੰਨ 1649 ਵਿਚ ਇਸ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ 'ਦੀਵਾਨ ਜੀ' 


ਨਾਂ ਹੇਠ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ। 

ਹ. ਪੁ.-ਤਾਰੀਖ਼ ਅਦਬ ਉਰਦੂ-ਸੱਯਦ ਇਅਜਾਜ਼ ਹੁਸੈਨ 

ਜਰੇਜ ਹਾਈਨਰਿਕ : ਜਰਮਨੀ ਦਾ ਇਕ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ 
ਸੀ ਜਿਸ ਦਾ ਜਨਮ 31 ਅਕਤੂਬਰ, 1817 ਨੂੰ ਪ੍ਰਸ਼ਾਅ ਵਿਚ ਜ਼ਨਸ 
ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਯਹੂਦੀਆਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਇਸ ਦੀ ਇਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ 
ਕਿਰਤ ਸੀ ਜਿਹੜੀ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਪਹਿਲੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਰਚਨਾਂ ਬਣੀ। 


ਇਹ ਉੱਘੇ ਵਿਦਵਾਨ ਰਾਬੀ ਸੈਮਸਨ ਰੈਫ਼ੀਅਲ ਹਰਸਕ ਦਾ 
ਸ਼ਾਗਿਰਦ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਨੈ ਇਸ ਦਾ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਬੂਲਿਆ। ਸੰਨ 
- 1847 ਵਿਚ ਯੇਨਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਡਾਕਟਰੀ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਹਾਸਲ 
ਕੀਤੀ। ਸੰਨ 1854 ਵਿਚ ਇਹ ਬ੍ਰੈਸੱਲੇਉ ਵਿਖੇ ਪਾਦਰੀਆਂ ਦੇ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ 
ਕਾਲਜ ਵਿਚ ਅਧਿਆਪਕ ਲੱਗ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਥੇ ਇਹ ਆਪਣੀ 
ਜਿੰਦਗੀ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਪੜ੍ਹਾਉਂਦਾ ਰਿਹਾ। ਸੰਨ 1869 ਵਿਚ 
ਇਸ ਦੀ ਬ੍ਰੈੱਸਲੇਉ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਚ ਪ੍ਰਫੈਸਰ ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਹੋਈ। 


283 


ਜਲ-ਅਧਿਕਾਗ 


ਇਥੇ ਇਸ ਨੇ 11 ਜਿਲਦਾਂ ਵਿਚ ਯਹੂਦੀਆਂ ਬਾਰੇ 'ਹਿਸਟਰੀ ਆਂਫ਼ ਦੀ 
ਜਿਊਸ ਫ਼ਾਰਮ ਓਲਡੈਸਟ ਟਾਈਮਜ਼ ਟੂ ਦੀ ਪਰੈਜੰਟ' ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ। 
ਇਸ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰੂਪਾਂਤਰ 'ਹਿਸਟਰੀ ਆਫ਼ ਦੀ ਜਿਊਸ' ਦੇ 
ਨਾਂ ਹੇਠ 6 ਜਿਲਦਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ। 

ਇਸ ਦੇ ਕੰਮ ਨੇ ਯਹੂਦੀਵਾਦ ਦੇ ਆਗਾਮੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਨੂੰ 
ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ। ਭਾਵੇਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕਈਆਂ ਨੇ ਇਸ ਦੇ ਕੰਮ 
ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਵੀ ਕੀਤੀ। ਯਹੂਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਸਾਈਮਨ ਡਬਨੂ ਨੇ 
ਜਰੇਜ਼ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਆਭਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਿਆਂ ਉਸ ਦੀ ਕਾਲਜ੍ਹਮ ਵੱਲ 
ਸਮਕਾਂਲੀ ਪਹੁੰਚ ਦੁਆਰਾ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਅਸਪਸ਼ਟਤਾ ਦੀ ਨਿਖੇਧੀ ਕੀਤੀ। 
ਜਰੇਜ਼ ਨੇ ਸਾਰੇ ਯਹੂਦੀਆਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਇਕੋ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਰੱਖ ਕੇ 
ਵਾਚਿਆ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਵਾਇਤਾਂ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ 
ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸਾਈਮਨ ਨੇ ਜਰੇਜ਼ ਦੇ 
ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਅਧਿਆਤਮਕ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਲਈ ਵੀ ਨਿੰਦਾ 
ਕੀਤੀ। ਉਸ ਦੇ ਮੁਤਾਬਿਕ ਇਹ ਪਹੁੰਚ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ 
ਕਾਰਨਾਂ ਨੂੰ ਅੱਖੋਂ ਉਹਲੇ ਕਰਦੀ ਸੀ। _ 

7 ਸਤੰਬਰ, 1891 ਨੂੰ ਮਿਊਨਿਕ ਵਿਖੇ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। 

ਹ. ਪੁ.-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ 5404 

ਜਲ : ਵੇਖੇ, ਪਾਣੀ 

ਜਲ-ਅਧਿਕਾਰ : ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨ ਅਨੁਸਾਰ ਜਵਾਰੀ 
ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਤਲ ਅਤੇ ਜਲ ਹੇਠਾਂ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ਸਰਕਾਰ ਦੀ 
ਮਲਕੀਅਤ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਵੇਂ ਹੀ ਜਵਾਰਭਾਟਾ-ਰਹਿਤ ਦਰਿਆ 
ਵਿਚਲੀ ਜਾਰੀ ਜਾਇਦਾਦ ਉਸ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਮਲਕੀਅਤ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ 
ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਭੋਂ ਵਿਚੋਂ ਦੀ ਇਹ ਦੋਰਿਆ ਵਗਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਦਰਿਆ 
ਦੇ ਮਾਲਕਾਂ ਦੀਆਂ ਜਾਇਦਾਦਾਂ ਨੂੰ ਵੰਡੰਦਾ ਹੋਇਆ ਲੰਘਦਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ 


ਇਕ ਕੰਢੇ ਤੋਂ ਅੱਧ ਤੱਕ ਇਕ ਦੀ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਕੰਢੇ ਤੋਂ ਅੱਧ ਤੱਕ ਦੂਜੇ 


ਦੀ ਮਲਕੀਅਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਤਟਵਰਤੀ ਅਧਿਕਾਰ ਦੇਣ ਲਈ ਇਹ 
ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਦਰਿਆ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਜਾਂ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ 


_ ਉਪਰ ਵਹਿੰਦਾ ਹੋਵੇ। ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਜਵਾਰੀ ਜਾਂ ਜਵਾਰੀ-ਰਹਿਤ 


ਦਰਿਆ ਦੇ ਤਟਵਰਤੀ ਮਾਲਕ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜਾਇਦਾਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ 
ਦਾ ਪੂਰਨ ਅਧਿਕਾਰ ਹੈ। ਕਈ ਸੂਰਤਾਂ ਵਿਚ ਹੋਰ ਸਬੰਧਤ ਲੋਕਾਂ ਦੇ 
ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਕਰਕੇ ਤਟਵਰਤੀ ਮਾਲਕਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਉੱਤੇ ਅਸਰ ਪੈਂਦਾ 
ਹੈ। ਦਰਿਆ ਦੇ ਜਹਾਜ਼ਰਾਨੀਯੋਗ ਹੋਣ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਣ ਜਾਂ ਜਵਾਰੀ ਹੋਣ 
ਜਾਂ ਨਾ ਹੇਣ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਅਧਿਕਾਰ ਵੱਖ ਵੱਖ ਕਿਸਮ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। 
ਸੰਖੇਪ ਵਿਚ ਨਿਮਨ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨ :- ਰ੍ 

ਵਗਦੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਸਬੰਧੀ ਲਾਗੂ ਆਮ ਕਾਨੈਨ ਅਨੁਸਾਰ 
ਆਪਣੀ ਭੋਂ ਦੇ ਲਾਗਿਉਂ' ਦੀ ਵਗਦੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਮਾਲਕ ਆਮ ਵਰਤੋਂ ਦੇ 
ਕੰਮ ਵਿਚ ਲਿਆ ਸਕਦਾ ਹੈ-ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਹੱਦ ਤੱਕ ਘਰੇਲੂ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ 
ਪਸ਼ੂਆਂ ਲਈ, ਭਾਵੇਂ ਇਸ ਨਾਲ ਨਦੀ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਪਾਸੇ ਵੱਲ ਆਉਂਦੇ 
ਹੋਰ ਮਾਲਕਾਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੀ ਕਮੀ ਹੀ ਹੋ ਜਾਵੇ ਪਰ ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ 
ਹੋਰ ਕੰਮਾਂ ਲਈ.ਉਸ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਉਸ ਹੱਦ ਤੱਕ ਹੀ ਪਾਣੀ ਵਰਤਣ 
ਦੀ ਆਗਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਹੱਦ ਤੱਕ ਕਿ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਉਸ ਡੋਂ 
ਪਹਿਲਾਂ ਅਤੇ ਮਗਰੋਂ ਆਉਂਦੇ ਮਾਲਕਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਨੁਕਸਾਨ 
ਨਾਂ ਪਹੁੰਚੇ। ਇਸ ਸ਼ਰਤ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਉਹ ਖ਼ਰਾਸ ਆਦਿ 
ਲਗਾਉਣ ਦੇ ਮੰਤਵ ਲਈ ਨਦੀ ਉੱਤੇ ਬੰਨ੍ਹ ਮਾਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਾਂ 
ਸਿੰਜਾਈ ਲਈ ਪਾਣੀ ਵਰਤ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜੇਕਰ ਦੂਜੇ ਮਾਲਕਾਂ ਨੂੰ 
ਕੋਈ ਹਾਨੀ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਹੱਕ ਨਹੀਂ ਕਿ ਵਗਦੇ 
ਪਾਣੀ ਦੇ ਵਹਾਉ ਵਿਚ ਕੋਈ ਰੁਕਾਵਟ ਪਾਵੇ। 

ਪਾਣੀ ਦੇ ਗ਼ੈਰ-ਕੁਦਰਤੀ ਵਹਾਉ ਦੀ ਸੂਰਤ ਵਿਚ ਤਟਵਰਤੀ 
ਮਾਲਕਾਂ ਦੇ ਹੱਕਾਂ ਲਈ ਹੋਰ ਨਿਯਮ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕਿਉਂਜੋ 
ਜ਼ੀਰ-ਕੁਦਰਤੀ ਜਾਂ ਬਣਾਉਟੀ ਨਹਿਰ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜਾਤੀ 


ਜਲ ਅਨਵੇਸ਼ਨ ਛੜੀ : ਵੇਖੋ, ਡਾਈਵਿੰਗ ਰਾਡ ਰ 284 
ਲਾਭ ਲਈ ਬਣਵਾਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਕੁਦਰਤੀ ਨਦੀ ਵਾਂਗ ਇਸ 


ਸੂਰਤ ਵਿਚ ਤਟਵਰਤੀ ਮਾਲਕ ਦਾ ਇਸ ਉੱਤੇ ਉਦੋਂ .ਤੱਕ ਕੋਈ 
ਅਧਿਕਾਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਇਸ ਬਾਰੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਨਾ ਕੀਤਾ 
ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਹਾਂ, ਜੇਕਰ ਅਜਿਹੀ ਨਦੀ ਨਹਿਰ ਦੇ ਮੁੱਢ ਬਾਰੇ ਪਤਾ ਨਾ 
ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਤਟਵਰਤੀ ਮਾਲਕਾਂ ਦੇ ਹੱਕ ਉਵੇਂ ਹੀ ਸਮਝੇ ਜਾਣਗੇ, ਜਿਵੇਂ 
ਕਿ ਇਹ ਕੁਦਰਤੀ ਨਹਿਰ ਹੀ ਹੋਵੇ। ਉਸ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਜਲ-ਅਧਿਕਾਰ 
ਮੁਕੰਮਲ ਤਟਵਰਤੀ ਮਾਲਕ ਵਰਗੇ ਮੁਕੰਮਲ ਨਹੀਂ ਹੋਣਗੇ, ਜਿਸ ਦੀ 


ਜ਼ਮੀਨ ਕਿਸੇ ਤਟਵਰਤੀ ਮਾਲਕ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਦਰਿਆ ਜਾਂ ਨਦੀ 
ਨੂੰ ਛੂਹ ਸਕਦੀ ਹੋਵੇ ਕਿਉਂਕਿ ਹੋਰਾਂ ਮਾਲਕਾਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਬਿਨਾਂ ਉਸ 


ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਇਕ ਤੱਟਵਰਤੀ ਮਾਲਕ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ ਠੋਸਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ, 
ਸਗੋਂ ਕੋਈ ਤਟਵਰਤੀ ਮਾਲਕ ਵੀ ਆਪਣੀ ਜ਼ਮੀਨ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਨੂੰ 
ਕਿਸੇ ਨਹਿਰ ਆਦਿ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮੋੜ ਸਕਦਾ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਮੀਨ ਤੋਂ 


ਰ੍ ਬਗ਼ੈਰ ਕਿਸੇ ਹੇਰ ਮੰਤਵ' ਲਈ ਨਹੀਂ ਵਰਤ ਸਕਦਾ। 


___ ਕਿਸੇ ਤਟਵਰਤੀ ਮਾਲਕ ਦੇ ਜਲ-ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਉੱਤੇ ਜਿਹੜੀਆਂ 
ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਹੱਕ, ਜਨਤਾ ਦੀ 
ਲਗਾਈਆਂ ਰੋਕਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਪਹਿਲੀ ਮੱਦ ਅਧੀਨ ਲੋਕਾਂ ਦਾ 
ਮੱਛੀਆਂ ਫੜਨਾ ਅਤੇ ਸਿੱਪ-ਪੇਗੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਦੂਜੀ ਮੱਦ ਅਧੀਨ 
ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਲੋਕ-ਭਲਾਈ ਮੰਤਵਾਂ ਲਈ ਜਲ-ਅਧਿਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ 
ਅਤੇ ਮਾਲਕ ਨੂੰ ਉਚਿਤ ਮੁਆਵਜ਼ਾ ਦੇਣਾ ਹੈ। ਭੈਂ-ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ 
ਐਕਟਾਂ ਅਧੀਨ ਦਰਿਆਵਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਯੰਤਰਣ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 


ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮੁਰੰਮਤ ਕਰਵਾਉ'ਦੇ ਹਨ। ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਤੇ ਹੋਈ 


ਅਸੁਵਿਧਾ ਕਾਰਨ ਤਟਵਰਤੀ ਮਾਲਕ ਕੋਈ ਇਤਰਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ। 


ਤਟਵਰਤੀ ਮਾਲਕ ਵਿਰੁੱਧ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਅਧਿਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹਨ 
ਜਿਵੇਂ ਮਾਲ ਅਸਬਾਬ ਢੋਣਾ, ਕਿਸ਼ਤੀ ਕਿਨਾਰੇ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਣਾ, ਰੇਤਾ, 
ਬਜਰੀ ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਲੈਣਾ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਪਿਲਾਉਣਾ ਆਦਿ। 


ਜਿਥੇ ਜਹਾਜ਼ਰਾਨੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੋਵੇ ਉਥੇ ਭਾਵੇਂ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਸਭ ਲੋਕਾਂ 


ਨੂੰ ਜਹਾਜ਼ਰਾਨੀ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਸ਼ਰਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਤਟਵਰਤੀ 
ਮਾਲਕਾਂ ਦੇ ਹੱਕਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਠੇਸ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਣੀ ਚਾਹੀਦੀ। 

`__ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਵੀ ਜਲ-ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਨੂੰਨ 
ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ ਜਲ-ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀਆਂ ਲੀਹਾਂ ਉੱਤੇ ਹੀ ਹੈ। 

ਹ. ਪੁ.--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 23:425 __. 

ਜਲ ਅਨਵੇਸ਼ਨ ਛੜੀ : ਵੇਖੋ, ਡਾਈਵਿੰਗ ਰਾਡ 
____ਜਲ-ਅਪਘਟਨ : ਕਿਸੇ ਰਸਾਇਣਿਕ ਪਦਾਰਥ ਦੀ ਪਾਣੀ 
ਨਾਲ ਤਬਦੀਲੀ, ਭੰਜਨ ਜਾਂ ਅਪਘਟਨ ਨੰ ਜਲ-ਅਪਘਟਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ 


ਹੈ। ਇਲੈੱਕਟ੍ਰੋਲਾਈਟਾਂ ਦੇ ਜਲੀ ਘੋਲਾਂ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰਾ ਕਰਦੇ 


ਸਮੇਂ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਕੈਟਾਇਨਾ 
(ਪਾਜ਼ਿਟਿਵ ਆਇਨਾਂ) ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਦੁਆਰਾ ਪਤਲੀ ਖਾਰ ਜਾਂ ਐਨਾਇਨਾਂ 
(ਨੈਗੇਟਿਵ ਆਇਨਾਂ) ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਨਾਲ ਪਤਲਾ ਤੇਜ਼ਾਬਿਤਿਆਰ ਕਰਨ 
ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਪਤਲੇ ਤੇਜ਼ਾਬ ਜਾਂ ਪਤਲੀ ਖਾਰ ਜਾਂ ਦੋਹਾਂ 


ਦੇ ਲੂਣ ਨੂੰ ਫਿਰ ਜਲ-ਅਪਘਟਿਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਲ-ਅਪਘਟਨ _ 


ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਕਿਰਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਆਇਨ ਦਾ ਇਕ 
ਅਜ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਰ੍ 

ਜਲ-ਅਪਘਟਨ ਦੀ ਇਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਉਦਾਹਰਣ ਸੋਡੀਅਮ 
ਐਸੀਟੇਟ ਦਾ ਜਲ-ਅਪਘਟਨ ਹੈ। ਇਹ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਕਾਫ਼ੀ ਜ਼ਿਆਦਾ 
ਵਿਯੋਜਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸੋਡੀਅਮ ਆਇਨ, ੧੩" 
€1336627` ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਹੇਠਾਂ ਐਸੀਟੇਟ ਆਇਨ ਚਿੰਨ੍ਹ &` ਨਾਲ 
ਦਰਸਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਐਸਟਿਕ ਐਸਿਡ ਇਕ ਪਤਲਾ ਤੇਜ਼ਾਬ ਹੋਣ ਕਰਕੇ 


, ਅਤੇ ਐਸੀਟੇਟ ਆਇਨ 


ਐਸੀਟੋਟ ਆਇਨ ਜਲੀ ਘਲਾਂ ਵਿਚਲੀ ਕੁਝ ਹਾਈਡਰਜਨ ਨਾਲ ਮਿਲ 
ਜਾਂਦੀ ਹੈ। (ਸਮੀਕਰਨ 1)। 

.&. ੧830" "ਸਨ -ਸ.੭.. ,61) 
__ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਆਇਨ ਦੀ ਸੰਘਣਤਾ, ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਹਾਈਡੜ੍ਰੋਜਨ 
ਆਇਨ (ਅਕਸਰ ਹਾਈਡ੍ਰੋਨੀਅਮ ਆਇਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਅਤੇ 
ਹਾਈਡ੍ਰਾਂਕਸਾਈਡ ਆਇਨ ਵਿਚਕਾਰ ਸੰਤੁਲਨ (ਸਮੀਕਰਨ 2) ਵਿਚ 
ਸੰਮਿਲਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਸਮੀਕਰਨ (1) ਦੂਸਰੀ ਸਮੀਕਰਨ 

231₹੮= ਸ9" % 0 ....2) 

ਦੀ ਇਕ ਉਪਜ ਕੱਢ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਹਰ ਕਿਰਿਆ 
ਇਸ ਦੀਆਂ ਵਧੇਰੇ ਉਪਜਾਂ ਉਤਪੰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਆਖਰੀ ਸਿੱਟਾ 
ਸਮੀਕਰਨ (3) ਵਿਚ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ .-- 

4 ੧ ਸ੦ ਤੁ ਸ&੪0੦ਸ਼ ` 

ਇਹ ਐਸੀਟੇਟ ਆਇਨ ਦੇ ਜਲ-ਅਪਘਟਨ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਹੈ। 
ਜਦੋਂ ਸੰਤੁਲਨ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸੰਘਣਤਾਵਾਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ 
ਲੀ ਤਿਤਲੀ 
ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ___ 

ਜੀ ਲੀ 
ਸਮੀਕਰਨ (4) ਤੋਂ ਕੱਢਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ :- 


੩_ 08 1[ਸ&] _ [0੩ ][ਸ'।[ਸ&) _ %% 
[21 '[ਸਾਂ][&] ੧੩ 


ਦਾ ਵਿ ॥ਯਪਾਣੀ ਦੀ ਆਇਨ-ਉਪਜ 
ਸਥਿਰ-ਅੰਕ ਅਤੇ #੩ ਤੇਜ਼ਾਬ ਸ% ਦਾ ਵਿਯੋਜਨ ਸਥਿਰ-ਅੰਕ 
ਦਰਸਾਂਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮੀਕਰਨ ਤੋਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਜਲ-ਅਪਘਟਿਤ 
ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਰ 

(1) ਜਲ-ਅਪਘਟਨ ਅੰਸ਼ ਵੱਡਾ ਹੇ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ 
ਜਲ-ਅਪਘਟਨ ਦੁਆਰਾ ਉਤਪੰਨ ਪਤਲੇ ਤੇਜ਼ਾਬ ਜਾਂ ਖਾਰ ਦਾ ਵਿਯੋਜਨ 
ਸਥਿਰ-ਅੰਕ ਛੋਟਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ ਸੋਡੀਅਮ ਐਸੀਟੇਟ 
ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਸੇਡੀਅਮ ਸਾਇਆਨਾਈਡ ਵਧੇਰੇ ਜਲ-ਅਪਘਟਿਤ ਹੁੰਦਾ 
ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਹਾਈਡ੍ਰੋਸਾਇਆਨਿਕ ਐਸਿਡ, ਐਸੀਟਿਕ ਐਸਿਡ ਨਾਲੋਂ 
ਪਤਲਾ ਤੇਜ਼ਾਬ ਹੈ। ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਸ਼ੁੱਧ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਸੋਡੀਅਮ ਸਾਇਆ- 


_ਨਾਈਡ ਦਾ ਘੋਲ ਸੋਡੀਅਮ ਐਸੀਟੇਟ ਦੇ ਘੋਲ ਨਾਲੋਂ ਕੁਝ ਵਧੇਰੇ ਖਾਰਾ 


ਹੋਵੇਗਾ। 

(2) ਜਦੋਂ ਘੋਲਕ ਦਾ ਵਿਯੋਜਨ ਸਥਿਰ-ਅੰਕ ਵੱਧ ਜਾਂਦਾਂ ਹੈ ਤਾਂ 
ਜਲ-ਅਪਘਟਿਤ ਅੰਸ਼ ਵੀ ਵਧ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਣ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ 
ਪਾਣੀ ਵਿਚ 50? ਸੈਂ. ਉੱਤੇ ਸੇਡੀਅਮ ਐਸੀਟੇਟ ਦੇ ਜਲ-ਅਪਘਟਨ 
ਦੀ ਡਿਗਰੀ 25? ਸੈਂ. ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ 
ਪਾਣੀ ਦਾ ਵਿਯੋਜਨ ਤਾਪਮਾਨ ਨਾਲ ਵਧਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਐਸੀਟਿਕ- 
ਸਤ ਉੱਤੇ 25? ਸੈਂ. ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ 

| 

(3) ਜਦੋਂ ਲੂਣ ਘਟਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਅੰਸ਼ ਵੱਧ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ 
ਗਾੜ੍ਹਾਪਣ ਜ਼ੀਰੋ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜਲ-ਅਪਘਟਨ ਦੀ ਡਿਗਰੀ 100% 
ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿਚ 25? ਸੈਂ. ਉੱਤੇ ਕਾਰਬਨ 
ਡਾਈਆੱਕਸਾਈਡ ਮੁਕਤ ਪਾਣੀ ਵਿਚੋਂ ਸੋਡੀਅਮ ਐਸੀਟੇਟ ਦੇ ਜਲ-ਅਪ- 
ਘਟਨ ਦੀ ਸੀਮਾ ਕੇਵਲ 0.5% ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੈ। ਰ 

(4) ਜੇਕਰ ਇਲੈੱਕਟ੍ੇਲਾਈਟ ਪਤਲੇ ਤੇਜ਼ਾਬ ਅਤੇ ਪਤਲੀ ਖਾਰ 
ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਲੂਣ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਅੰਸ਼'ਕਾਫ਼ੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵੱਧ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜੇ 
ਘੋਲ ਦੇ ਤਾਪਮਾਨ ਉੱਤੇ ਵਿਯੋਜਨ ਸਥਿਰ-ਅੰਕ ਲਗਭਗ ਬਰਾਬਰ 
ਹੋਣ ਤਾਂ ਘੋਲ ਨਾ ਵਧੇਰੇ ਤੇਜ਼ਾਬੀ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਵਧੇਰੇ ਖਾਰਾ! 


285 


ਬਿਜੱਲਈ ਜਲ-ਅਪਘਟਨ ਹੋਰ ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। 
ਦੂਸਰੇ ਫੇਜ਼ ਦੇ ਤਲਛੱਟਣ ਦੁਆਰਾ ਲੂਣ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕਈ ਵਾਰੀ 
ਘੇਲ ਕਾਫ਼ੀ ਤੇਜ਼ਾਬੀ ਜਾਂ ਖਾਰਾ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਉਦਾਹਰਣ 
ਇਕ ਠੋਸ ਖਾਰਾ ਲੂਣ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸਿਲ੍ਹ ਦੀ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਠੋਸ ਸੋਡੀਅਮ 
ਕਲੋਰਾਈਡ ਨੂੰ ਗਰਮ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਹਾਈੜ੍ਰੋਕਲੋਰਿਕ ਐਸਿਡ ਵਰਗੇ 
ਪ੍ਰਬਲ ਤੇਜ਼ਾਬ ਦੀ ਐਨਾਇਨ ਦਾ ਜਲ-ਅਪਘਟਨ ਵੀ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ 
ਹੈ। ਕੁਝ-ਕੁ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਾਸ਼ਪਸ਼ੀਲ ਹਾਈਡ੍ਰੋਕਲੋਰਿਕ ਐਸਿਡ ਨਸ਼ਟ ਹੋ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਬਾਂਕੀ ਬਚਿਆ ਠੰਢਾ ਹੋ ਕੇ ਪਿਘਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਦੋਂ 
ਸ਼ੁੱਧ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਘੋਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਖਾਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ 
ਯੋਗਿਕ ਬਣਨ ਕਾਰਨ ਜਲ-ਅਪਘਟਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। 

ਹ. ਪੁ-ਸੈਕ. ਐਨ. ਸ. ਟ. 6:628. 

ਜੱਲ-ਇੰਜੀਨੀਅਰੀ : ਇਨਾ 
ਇਸ ਉੱਤੇ ਨਿਯੰਤਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਇੰਜੀਨੀਅਰੀ ਦੀ ਸ਼ਾਖਾ ਨੂੰ 
ਜਲ-ਇੰਜੀਨੀਅਰੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਜੀਵਨ ਪੱਧਰ ਅਤੇ 
ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ ਪਾਣੀ ਉੱਤੇ ਸਹੀ ਨਿਯੰਤਰਣ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ 
ਉਪਯੋਗ ਉਪਰ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾਂ ਹੈ। ਜਲ-ਇੰਜੀਨੀਅਰੀ ਅਧੀਨ 
ਨਿਮਨਲਿਖਤ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕੰਮ ਆਉਂਦੇ ਹਨ :-- 

ਘਰਾਂ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗਾਂ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੇ ਪੀਣ ਯੋਗ ਪਾਣੀ ਦੀ 
ਸਪਲਾਈ (ਵੇਖੋ, ਜਲ-ਸਪਲਾਈ), ਬੰਜਰ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਕ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ 
ਖੇਤੀ ਲਈ ਪਾਣੀ ਪਹੁੰਚਾਉਣਾ, ਮਾਲ ਦੀ ਸਸਤੀ ਅਤੇ ਆਸਾਨ 
ਢੋਆ-ਢੁਆਈ ਕਰਨ ਲਈ ਨਹਿਰਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜਲ-ਮਾਰਗ ਬਣਾਉਣਾ, 
ਜਲ-ਇੰਜੀਨੀਅਰੀ ਦੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਦੇਣ ਹੈ। .ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਹ 
ਵਿਗਿਆਨ, ਬੰਦਰਗਾਹਾਂ, ਜਲ-ਮਾਰਗ ਅਤੇ ਜਲ-ਸਪਲਾਈ ਸਿਸਟਮ 
ਦੀ ਮੁਰੰਮਤ ਅਤੇ ਦੇਖ-ਭਾਲ ਵੀ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਬੰਦਰਗਾਹਾਂ ਉੱਤੇ 
ਜਹਾਜ਼ਰਾਨੀ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਨਾ, ਇਸ ਦੇ 
ਕੰਢਿਆਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਤੋਂ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣਾ 
ਜਲ-ਇੰਜੀਨੀਅਰੀ ਦਾ ਹੀ ਕੰਮ ਹੈ। 
ਰ ਜਲ-ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਬਿਜਲੀ-ਸ਼ਕੜੀ ਵਿਚ ਬਦਲ ਕੇ ਦੂਰ ਦੁਰੇਡੇ 
ਤੋਂ ਬਚਾਉਣਾ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਨਿਕਾਸ ਦਾ ਯੋਗ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਨਾ ਵੀ ਇਸੇ 
ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਹੀ ਕੰਮ ਹੈ। ਰ੍ 

ਮੁੱਢਲੇ ਸਿਧਾਂਤ-ਇਕ ਜਲ-ਇੰਜੀਨੀਅਰ, ਮਕੇਨੀਕਲ, 
ਇਲੈੱਕਟੀਕਲ, ਸਿਵਲ ਆਦਿ ਇੰਜੀਨੀਅਰੀਆਂ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਨਿਯਮਾਂ 
ਦਾ ਉਪਯੋਗ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਇੰਜੀਨੀਅਰੀ ਅਧੀਨ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ 
ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦੇ ਹੱਲ ਲਈ ਕੋਈ ਸਦੈਂਡਰਡ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਨਹੀਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ 
ਕਿ ਇੰਜੀਨੀਅਰੀ ਦੀਆਂ ਬਾਕੀ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਵਿਚ ਹਨ। ਇਕ ਜਲ- 


ਇੰਜੀਨੀਅਰੀ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਦਾ ਜੀਵਨ-ਕਾਲ ਘੱਟੋ ਘੱਟ ੫੦ ਤੋਂ ੧੦੦ 


ਸਾਲ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੋਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। 


ਦੋਖੀ ਦੁਆਰਾ ਮੰਚ (ਜਬਰੀ ਕਾ 
ਦਰਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਸਿੰਚਾਈ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਇੰਜੀਨੀਅਰੀ ਦੀ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ 
ਜਿੱਤ ਹੈ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਦੀ 
ਯੋਜਨਾ, ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਅੰਤੇ ਚਲਾਉਣ ਦੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਕਈ ਇੰਜੀਨੀਅਰਾਂ ਦੀ 
ਇਕ ਟੀਮ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੋਹਰੀ ਆਮ ਕਰਕੇ ਇਕ 
ਜਲ-ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਯੋਜਨਾ ਦਾ ਮੁੱਖ ਟੀਚਾ ਕਾਰਗਾਰ 
ਢੰਗ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਦਾ ਉਪਯੋਗ ਅਤੇ ਨਿਯੰਤਰਣ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 
ਇਸ ਵਿਕਾਸ ਅਧੀਨ ਨਿਮਨਲਿਖਤ ਪਹਿਲੂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ :- 


1.ਦੋਵੇਂ ਵੱਡੀਆਂ ਅਤੇ ਛੋਟੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਉੱਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਭੰਡਾਰ 
(ਸਰੋਵਰ) ਬਣਾ ਕੇ, ਹੜ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾਉਣ ਅਤੇ ਨੀਂਵੀਆਂ ਥਾਵਾਂ 
ਉੱਤੇ ਵਧੇਰੇ ਕੀਮਤੀ ਖੇਤੀ ਵਾਲੀਆਂ ਤੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਛੋਟੀਆਂ 


ਨਦੀਆਂ ਤੇ ਨਾਲੇ ਬਣਾ ਕੇ ਪਾਣੀ ਪਹੁੰਚਾਉਣਾ ਅਤੇ ਹੜ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਰਾਉਣਾ 
ਹੈ। 


2ਪਾਣੀ ਦੇ ਭੰਡਾਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਉਸਾਰੇ ਤਏ ਭਮਾਂ ਤੇ 
ਖਲੀ ਕਵੀ ਰਜ 


3.ਜਹਾਜ਼ਰਾਨੀ ਲਈ ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ ਲੋੜੀਦੀ ਚੜਾਈ ਤੇ ਡੂੰਘਾਈ 
ਤੱਕ ਦਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕੁਰਨਾ। ਆਮ ਕਰਕੇ ਡੈਮ ਬਣਾਉਣ ਨਾਲ 
ਦਰਿਆਵਾਂ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਦਾ ਪੱਧਰ ਵੱਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਜਹਾਜ਼ਰਾਨੀ 
ਬਿ ਦਿਉ 


'ਉਸਾਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। 


ਰ 4. ਜਲ-ਡੰਡਾਰਾਂ ਵਿਚ ਸਟੋਰ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਸਿੰਚਾਈ 
ਕਰਨ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਨ ਲਈ ਕਈ ਵਾਰੀ ਜਲ-ਭੰਡਾਰ ਤੋਂ ਉਚੀਆਂ 


ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਅਜ਼ਿਹਾ ਕਰਨ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੀ ਊਰਜਾ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਇਸੇ 
ਡੈਮ ਉੱਤੇ ਜਲ-ਬਿਜਲੀ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਬਣਾ ਕੇ ਕਰਨਾ। 

-_ 5. ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਕਿਨਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਪੱਕਾ ਕਰਨਾ ਤਾਂ ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ 
ਕਿਨਾਰਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਲਗਦੀ ਖੇਤੀਯੋਗ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਖੁਰਨ ਤੋਂ ਰੋਕਿਆ 
ਜਾ ਸਕੇ। ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਕੁਝ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ 
ਜਹਾਜ਼ਰਨੀ ਹਰ ਸੌਖੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਥੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸੜ੍ਹਾ ਨੂੰ ਜਲ-ਤੰਭਾਰ 
ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਰਾਹੀਂ ਨਹੀਂ ਵਧਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। 


6. ਸ਼ਹਿਰੀ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਲਈ 
ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਛੱਡਣਾ ਤੇ ਰੇਕਣਾ ਅਤੇ ਸੀਵਰੇਜ਼ ਦੇ 

7. ਮੱਛੀਆਂ ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਜਨ-ਜੀਵਨ ਦੇ ਵਸੇਬੇ ਵਿਚ ਸੁਧਾਰ 
ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਅਜਿਹੇ: ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਪ੍ਰਫੁੱਲਤ ਕਰਨ ਲਈ ਨਵੀਆਂ 
ਸਹੂਲਤਾਂ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਨੀਆਂ। ਡੈਮ ਉੱਤੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਵਿਚ ਮੱਛੀ 
ਪਾਲਣ ਲਈ ਫ਼ਿਸ਼-ਲੈਡਰਜ਼ ਲਗਾਉਣਾ। ਨਾ 

8. ਜਲ-ਭੰਡਾਰਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਤੈਰਾਕੀ, ਕਿਸ਼ਤੀ _ 
ਕਰਨਾ। 


9. ਭੂਮੀ ਦੇ ਹੜ੍ਹਨ ਅਤੇ ਗਾਦ ਜੰਮਣ ਤੋਂ ਰੋਕਣ ਲਈ ਫ਼ਾਰਮਾਂ 
ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਨਾ। 

ਕਿਉਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਨੂੰ ਮੁਕੰਮਲ ਤੌਰ ਤੇ ਵਿਕਸਿਤ 
ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਸੋ ਇਸ ਬਹੁ-ਪੱਖੀ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ 
ਜ਼ਰੂਰਤ ਘੱਟੋ ਘੱਟ ਲੋੜਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਇਕ ਹੜ੍ਹ ਰੋਕੂ ਜਲ-ਭੰਡਾਰ 
ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਗੁਣ ਇਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹੜ੍ਹਾਂ ਸਮੇਂ ਪਾਣੀ ਉੱਤੇ 
ਨਿਯੰਤਰਣ ਕਰਨ ਲਈ, ਲੋੜੀਂਦੀ ਥਾਂ ਖਾਲ੍ਹੀ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਜਲ-ਬਿਜਲੀ 
ਘਰਾਂ ਲਈ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਸਾਰਾ ਸਾਲ ਲਗਾਤਾਰ ਇਕੋ` ਜਿੰਨੀ 
ਮਿਲਦੀ ਰਹੇ। ਇਸ ਲਈ ਜਲ-ਭੰਡਾਰਾਂ ਉੱਤੇ ਜਲ-ਬਿਜਲੀ ਘਰਾਂ ਦੀ 


'ਸਥਾਪਨਾ ਹੋਣਾ ਸੁਭਾਵਕ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਦੀ ਆਮਦ 


ਅਤੇ ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ ਘਟਾਇਆ ਵਧਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਆਮ ਕਰਕੇ 
ਡੈਮਾਂ ਉੱਤੇ ਖ਼ਾਸ ਉਚਾਈ ਉੱਤੇ ਵਾਧੂ ਪਾਣੀ ਕੱਢਣ ਲਈ ਫ਼ਲੱਡ-ਗੇਟ 
ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ_ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਪਾਣੀ ਜਲ-ਭੰਡਾਰ ਸਮਰੱਥਾ ਦੀ ਸੀਮਾ ਤੋਂ 
ਨਾ ਵਧੇ। ਕਈ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਹੜ੍ਹ ਮੌਸਮੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਸੋ ਉਥੇ ਜਲ-ਭੰਡਾਰ 


ਜਲ-ਸ਼ਕਤੀ ਮਸ਼ੀਨਾ 


ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਉਪਰਲੇ ਪਹਾੜਾਂ ਉੱਤੇ ਪਈ ਬਰਫ਼ ਦੀ 
ਮੋਟਾਈ ਤੋਂ ਵੀ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 


ਇਹ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਹੜ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੰਟਰੋਲ-ਪ੍ਰਬੰਧ ਅਤੇ 


ਬਿਜਲੀ ਘਰ ਇਕੋ ਥਾਂ ਹੋਣ। ਸਿੰਚਾਈ ਅਤੇ ਜਹਾਜ਼ਰਾਨੀ ਲਈ ਖੁਸ਼ਕ _ 
ਮੌਸਮ ਸਮੇਂ ਪਾਣੀ ਦੀ ਪੂਰੀ ਮਿਕਦਾਰ ਦਾ ਹੋਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਸੇ ਅਜਿਹਾ 


ਕਰਨ ਲਈ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਸਟੇਰ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। 

___ ਦੂਜੇ ਸੰਸਾਰ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਨੇਕ ਦਰਿਆਈ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ 
ਉਸਾਰੇ ਗਏ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਅਜਿਹੇ ਕਈ ਸਿੰਚਾਈ ਪ੍ਰਾਂਜੇਕਟ ਬਣਾਏ 
ਗਏ ਹਨੰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਉਏਸ਼ ਸਿੰਚਾਈ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਉਦਯੋਗਿਕ 
ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਪੱਧਰ ਉਚੇਰਾ ਕਰਨਾ ਵੀ ਹੈ। ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 
ਭਾਰਤ ਵਿਚ 900 ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ ਗਏ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ 
1977-78 ਤੀਕ 480 ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਪੂਰੇ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੁਝ-ਕੁ 


ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪ੍ਰਾਜੈੱਕਟ ਨਿਮਨ ਲਿਖਿਤ ਹਨ :- 
ਲੜੀ ਰਾਜ ਦਾ ਨਾਂ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਦਾ ਨਾਂ ਸਿੰਚਾਈ ਸਾਲ 
ਨੇਂ. ਸਮਰੱਥਾ 
(ਲੱਖਾਂ ਵਿਚ) 
1. _ ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ (6) ਅਰਜਨ __ 8.32ਹੈਕ. _ 1977-78 


ਸਾਗਰ 


(%) ਪੋਚੰਪਡ __ 103 ਹੈਕ. _1977-78 
2. _ ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਤੁੰਗਭਦਰਾ 332 ਹੈਕ_ _ 1973-74 
____ ਅੰਤੇ ਕਰਨਾਟਕਾ 
_3. - ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ (6) ਸਾਰਦਾ __ 8,00ਹੈਕ. _ 1977-78 
ਸਹਾਇਕ - (ਕੁੱਲ 17.3 
-ਹੈਕ) 
(ਅ) ਰਾਮ ਗੰਗਾ _5.42 ਹੈਕ. _ 1977-78 
4. ਬਿਹਾਰ ਅਤੇ _ ਗੰਡਾਕ 8.63 ਹੈਕ_ _ 1977-78 
ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ (ਕੁੱਲ 14.59 
ਰ ਹੈਕ.) 
5. _ ਬਿਹਾਰ ਕੋਸੀ 4.49 ਹੈਕ. _ 1977-78 
(ਕੁੱਲ 8.75 
ਹੈਕ) 
6. _ ਗੁਜਰਾਤ (ਉ) ਕਾਕਰਪਾੜਾ 2.28 ਹੈਕ. __1977-78 
(ਅ) ਓਕਾਈ . _1.53 ਹੈਕ. ` 1977-78 
ਇਏ) ਮਾਹੀ 2.49 ਹੈਕ, _ 1977-78 
(ਕੁੱਲ 2.75 
ਹੈਕ.) 
7. _ ਕਰਨਾਟਕ ___ (6) ਭਦਰਾ ___0.98 ਹੈਕ. _ 1977-78 
(ਅ) ਅਪਰ 0.01 ਹੈਕ_ _ 1977-78 
(ਏ) ਘਟਾਪ੍ਰਭਾ _ `1.39 ਹੈਕ. _ 1977-78 
(ਕੁੱਲ 3.36 
ਹੈਕ) ਰ 
(ਸ) ਮਾਲ ਪ੍ਰਭਾ _ 19778. 


0.89 ਹੈਕ. 


286 
ਸਮਰੱਥਾ ਵੀ ਮੌਸਮ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਹੀ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਆਉਣ 


8. _ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ __(6) ਟਾਵਾ 0.87 ਹੈਕ. _ 1977-78 
(ਅ) ਭੀਮਾ 0.18 ਹੈਕ.. _1977-78 
ਰ (ਕੁੱਲ 174 
ਰ ਹੈਕ) ਰ 
( ਜੈਕਵੜੀ __ 0.89 ਹੈਕ_ _ 1977-78 
(ਕੁੱਲ 2.77 
ਹੈਕ) 
9. _ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਚੰਬਲ 4.57 ਹੈਕ. _ 1977-78 
-ਰਾਜਸਥਾਨ (ਰੱਲ 4.98 ਰ 
ਰ ਹੈਕ) 
10. ਰਾਜਸਥਾਨ __ਰਾਜਸਥਾਨ 5.40 ਹੈਕ_ _ 1978-79 
ਕੈਨਾਲ (ਕੁੱਲ 12.54 
ਹੈਕ) ਰ 
11. ਉੜੀਸਾ (6) ਹੀਰਾਕੁਡ _2.54 ਹੈਕ. ਤੱਤਕਾਲੀਨ 
(ਅ) ਮਹਾਂਨਦੀ _ 4.65 ਹੈਕ. _ 1977-78 
ਡੈਲਟਾ ਸਕੀਮ 
12. ਪੰਜਾਬ (ਉ) ਭਾਖੜਾ 14.6 ਹੈਕ. ਤੱਤਕਾਲੀਨ 
ਨੰਗਲ 
(ਅ) ਥੀਨ ਡੈਮ ਉਸਾਰੀ 
ਲਾ ਅਧੀਨ ਹੈ। 
, 13. ਪੰਜਾਬ ਤੇ ___ਬਿਆਸ-ਸਤਲੁਜ ਉਸਾਰੀ 
ਰਾਜਸਥਾਨ __ ਲਿੰਕ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਅਧੀਨ ਹੈ। 
14. ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਤੇ ਪ੍ਰਬੀਕੁਲਮ 0.88 ਹੈਕ. _ 1977-78 
ਕੇਰਲਾ ਰ 
15. ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ (6) ਫਰਾਖ਼ਾ 
(ਅ) ਮਹਯੂਰਕਸ਼ੀ 2.46 ਹੈਕ. _ 1977-78 
() ਕਾਂਗਸਬਾਤੀ 3.50 ਹੈਕ_ _ 1977-78 
(ਕੁੱਲ 4.02 
ਹੈਕ) ਰ 
16. ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਦਾਮੋਦਰ ਰੈਲੀ _ 3,64 ਹੈਕ. _1977-78 
ਅਤੇ ਬਿਹਾਰ _ਪ੍ਰੋਜੈੱਕਟ 
ਲਹਿਰਾਂ ਅਤੇ ਜਵਾਰਭਾਟਿਆਂ ਵਾਲੀ ਜਲ- << 


ਲਬ 
ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਤਰੰਗਾਂ ਦੀ ਗਤੀ ਅਤੇ ਕਿਸਮ ਦਾ ਖ਼ਿਆਲ ਰੱਖਿਆ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ 
ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਸਮੁੰਦਰੀ ਦੀਵਾਰਾਂ, ਨਾਲੇ, ਨਦੀਆਂ ਆਦਿ ਉਸਾਰਦਾ 
ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। 

ਹ. ਪੁ.-ਐਨ. ਅਮੈ. 14: 541; ਇੰਡੀਆ-1979 

ਜਲ-ਸ਼ਕਤੀ ਮਸ਼ੀਨਾਂ : ਉਨ੍ਹਾਂ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਜਾਂ ਯੰਤ੍ਰਿਕ-ਯੰਤਰਾਂ 
ਨੂੰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਜਲ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਢੁੱਕਵੇਂ ਦ੍ਵ ਨੂੰ ਉਰਜਾ-ਸੰਚਾਰ 
ਲਈ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਲ-ਸ਼ਕਤੀ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ 
ਹੈ। ਪਹਿਲੋਂ ਪਹਿਲ ਕੇਵਲ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਹੀ ਕੁਦਰਤੀ ਜਾਂ ਸੰਚਾਰਿਤ ਦਬਾਉ 
ਥੱਲੇ ਪੂਰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਜਲ-ਸ਼ਕਤੀ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਵਿਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ 
ਪਰੰਤੂ ਆਧੁਨਿਕ ਉਪਯੋਗਾਂ ਲਈ ਹੋਰ ਅਨੇਕ ਪਦਾਰਥਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ 
ਖਣਿਜ ਤੇਲ ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ'ਤੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਯੋਗਿਕਾਂ ਦਾ ਵੀ 


287. 


ਇਸਤੇਮਾਲ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦ੍ਰਵ ਊਰਜਾ ਨੂੰ ਯੰਤ੍ਰਿਕ ਊਰਜਾ 
ਵਿਚ ਬਦਲਨ ਵਾਲੀਆਂ ਮੁੱਖ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਹਾਈਡ੍ਰੇਂਲਿਕ ਟਰਬਾਈਨਾਂ, 
ਹਾਈਡ੍ਰਾੱਲਿਕ ਲਿਫ਼ਟਾਂ, ਹਾਈਡ੍ਰਾਲਿਕ ਮੋਟਰਾਂ ਆਦਿ ਹਨ। ਦਰਵ ਵਿਚਲੀ 
ਊਰਜਾ ਹਾਈਡ੍ਰੋਸਟੈਟਿਕ ਜਾਂ ਦ੍ਰਵਸਥਿਤਕੀ ਹੈੱਡ ਜਾਂ ਦਬਾਉ ਵਿਚਲੀ 
ਕਮੀ ਕਾਰਨ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਵੇਗ ਜਾਂ ਉਚਾਈ ਤੋਂ ਦਰਫ਼ ਦੇ ਡਿੱਗਣ ਕਾਰਨ 
ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 

ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਨੂੰ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਪੂਰਫਕ ਇਕੱਲੇ 
ਇਕੱਲੇ ਜਾਂ ਇਕੱਠੇ ਤੌਰ ਤੇ ਇਕ ਬੰਦ ਸਿਸਟਮ ਵਿਚ ਚਲਾਇਆ ਜਾ 
ਸਕਦਾ ਹੈ। ਮਗਰਲੇ ਢੰਗ ਵਿਚ ਸੰਯੋਜਕ ਅਤੇ ਨਿਯੰਤਰਣ ਯੰਤਰ 
ਸਿਸਟਮ ਵੱਖਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵਧੇਰੇ ਕਰਕੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਦਬਾਇਆ ਨਹੀਂ 
ਜਾ ਸਕਦਾ। ਜਦੋਂ ਸੰਵੇਗ ਦੀ ਗਤੀ ਅਤੇ ਵੇਗ ਦੀ ਖ਼ਾਸ ਮਹੱਤਤਾ ਹੇਵੇ 
_ ਤਾਂ ਦਰਵ ਮਸ਼ੀਨ ਦੇ ਘੁੰਮਣਸ਼ੀਲ ਪੁਰਜ਼ਿਆਂ ਦੇ ਉਲਟ ਕਾਰਜ ਕਰਦਾ 
ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅਪਕੇਂਦਰੀ ਪੰਪਾਂ ਅਤੇ ਰੀਐਕਸ਼ਨ ਤੇ ਇੰਪਲਜ ਟਰਬਾਈਨਾਂ 
ਵਿਚ। 
____ ਸਿਲਿੰਡਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪਿਸਟਨ ਉੱਤੇ ਪੈ ਰਿਹਾ ਦਰ ਵ ਦਾ ਦਬਾਉ, 
ਪਿਸਟਨ ਰੱਡ ਉੱਤੇ ਪੈਣ ਵਾਲੇ ਦਬਾਉ ਨੂੰ ਉਸੇ ਅਨੁਪਾਤ ਵਿਚ ਸਹਾਰ 
ਕਿ ਜਲ-ਸ਼ਕਤੀ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਦੀ ਰੇਖੀ ਗਤੀ ਲਈ ਮੁੱਢਲਾ ਮੰਕੈਨਿਜ਼ਮ ਹੈ। 
ਪ੍ਰੈੱਸ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਵੱਖੋ ਵੱਖਰੇ ਆਕਾਰ ਵਾਲੇ ਪਿਸਟਨਾਂ 
ਤੇ ਸਿਲਿੰਡਰਾਂ ਨੂੰ ਦਰ ਵ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਪਾਈਪਾਂ ਦੇ ਸਿਸਟਮ 
ਨਾਲ ਆਪਸ ਵਿਚ ਜੋੜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਾਸਕਲ ਦੇ ਛ੍ਰਵਾਂ ਦੇ 
ਸਿਧਾਂਤ, ਕਿ ਦ੍ਰਵ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਇਕੋਂ ਜਿਹਾ ਬਲ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਅਨੁਸਾਰ 
ਕੌਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਦੋਵੇਂ ਪਿਸਟਨਾਂ ਦੇ ਖੇਤਰਫ਼ਲਾਂ ਦਾ ਅਨੁਪਾਤ 
30 ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੱਡੇ ਪਿਸਟਨ ਦੀ. ਰੱਡ ਉੱਤੇ ਛੋਟੇ ਪਿਸਟਨਾਂ ਦੀ ਰੱਡ 
ਨਾਲੋਂ 30 ਗੁਣਾਂ ਵਧੇਰੇ ਬਲ ਕਿਰਿਆ ਕਰੇਗਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਇਕ 
ਬਲ-ਵਰਧਕ ਢੰਗ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ 100ਕਿ. ਗ੍ਰਾ. ਬਲ ਲਗਾਂ 
ਕੇ ਉਸ ਤੋਂ, 3000 ਕਿ. ਗ੍ਰਾ. ਭਾਰ ਚੁੱਕਣ ਦਾ ਕੰਮ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
ਤੱਕ ਵਿਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸੰਚਕ ਵਰਤਿਆ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਇਕ ਧਨਾਤਮਕ ਵਿਸਥਾਪਨੁ ਪੰਪ ਜਾਂ ਬਹੁ-ਸਟੇਜੀ 
ਅਪਕੇਂਦਰੀ ਪੰਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਥੇੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਲਈ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨਾ ਹੇਵੇ 
ਤਾਂ ਸਪਰਿੰਗ ਜਾਂ ਗੈਸ ਵਾਲੇ ਸੰਚਕ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਆਮ ਕਰਕੇ 
ਪ੍ਰੋਸਾਂ ਨਾਲ ਧਨਾਤਮਕ ਵਿਸਥਾਪਨ ਵਾਲੇ ਰੋਟਰੀ ਪੰਪ ਲੱਗੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। 


ਸਾਧਾਰਣ ਪ੍ਰੈੱਸ ਦੇ ਫ੍ਰੇਮ ਜਾਂ ਢਾਂਚੇ ਵਿਚ ਇਕ ਹੈੱਡ ਤੇ ਇਕ 


ਬੈਡ ਲੱਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੇ ਜਾਂ ਦੇ ਤੋਂ ਵੱਧ ਖੜੇ-ਦਾਅ 


ਮੁੰਨੇ ਲੱਗੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇਹ ਇਕ ਠੋਸ ਢਾਂਚਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੈੱਡ 
ਅਧੀਨ ਸਿਲਿੰਡਰ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਰੈਮ ਅਤੇ ਰੈਮ ਦੇ ਇਕ ਸਿਰੇ ਉੱਤੇ 
ਲੱਗਿਆ ਇਕ ਪਲੈਟਫ਼ਾਰਮ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਵਰਗਾ ਇਕ ਹੋਰ 
ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਪਲੈਟਫ਼ਾਰਮ ਬੈੱਡ ਨਾਲ ਲਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰੈੱਸ ਦਾ ਫਰੇਮ 
ਖੜੇ-ਦਾਅ ਖਤਿਜੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਰੈਮ ਅਤੇ ਪਲੈਟਫਾਰਮ 
ਦੋਵੇਂ ਉਲਟ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਗਤੀ ਕਰਦੇ ਰੱਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। 
ਹਾਈੜ੍ਹਾਲਿਕ ਪ੍ਰੈੱਸਾਂ ਨੂੰ ਆਮ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਾਸੈੱਸ ਵਰਕ, ਮੈਟਲ 
ਫੌਰਮਿੰਗ ਅਤੇ ਪਲਾਸਟਿਕ ਢਲਾਈ ਲਈ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ 
ਹ। ਪ੍ਰਾਸੈੱਸ ਵਰਕ ਅਧੀਨ ਬੀਜਾਂ ਵਿਚੋਂ ਤੇਲ ਕੱਢਣਾ, ਫਲਾਂ, ਸਬਜੀਆਂ, 


ਜਲ-ਸ਼ਕਤੀ ਮਜਾ 


ਰਸਾਇਣਿਕ ਪਦਾਰਥਾਂ, ਦਵਾਈਆਂ ਵਿਚੋਂ ਨਮੀ ਦੂਰ ਕਰਨਾ ਆਦਿ 
ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਸਟੈਂਡਰਡ ਪ੍ਰੈੱਸ ਦਾ ਬਲ ਲਗਭਗ 5,000ਮੀ. ਟਨ 
ਤੱਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਅਨੇਕ ਕੰਮ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, 
ਵੱਡੀਆਂ ਪ੍ਰੈੱਸਾਂ ਨਾਲ ਮੇਟਰਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਬਾਂਡੀਆਂ 
ਦੇ ਪਾਰਟ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪੁਰਜ਼ੇ ਮੈਗਨੀਸ਼ੀਅਮ, 
ਸਟੀਲ ਜਾਂ ਐਲੂਮਿਨੀਅਮ ਦੀ ਪਤਲੀ ਸ਼ੀਟ ਨੂੰ ਡਾਈ ਅਤੇ ਪਲੈਟਫਾਰਮ . 
ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਰੱਖ ਕੇ ਤਿਆਰ ਜੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਦੇ ਦੇ 
ਢੰਗ ਹਨ। ਇਕ ਢੰਗ ਡਾਈ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰਕੇ ਤੇ ਦੂਜਾ ਗਿਉਰਿਨ 
ਰਬੜ ਪੈਡ ਢੰਗ। ਦੂਜੇ ਢੰਗ ਵਿਚ ਸਟੀਲ ਪੈਡ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮੋਟਾ ਰਬੜ 
ਪੈਡ ਕਸਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਪਲੈਟਫਾਰਮ ਉੱਤੇ ਫਿਟ ਕੀਤਾ 
ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਰੈਮ ਦੇ ਵਧੇਰੇ ਦਬਾਉ ਅਧੀਨ ਰਬੜ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਇਕੋ ਜਿਹੀ 
ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਡਾਈ ਦਾ ਆਕਾਰ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਸ਼ੀਟ ਨੂੰ ਵੀ 
ਉਹੋ ਆਕਾਰ ਦੇ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਪਲਾਸਟਿਕ ਮੋਲਡਿੰਗ ਜਾਂ ਢਲਾਈ 
ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਰਤਾਂ ਵਾਲੇ ਪਲਾਸਟਿਕ ਪਦਾਰਥ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਲਈ 
ਹਾੱਟ ਪਲੇਟ ਪ੍ਰੈੱਸਾਂ ਵਿਚ ਗਰਮ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਪਲੈਟਫਾਰਮ ਤੇ ਡਾਈਆਂ 
ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 

ਜਲ-ਚਾਲਿਤ ਸੰਚਾਰ--ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ਤੇ ਯੰਤ੍ਰਿਕ .ਸੰਪਰਕ ਤੋਂ 
ਬਿਨਾਂ ਹੀ ਡਰਾਈਵਿੰਗ ਯੂਨਿਟ ਤੋਂ ਡਰਿਵਨ ਯੂਨਿਟ ਨੂੰ ਯੰਕ੍ਰਿਕ ਉਰਜਾ 
ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਨੂੰ ਜਲ-ਚਾਲਿਤ ਸੰਚਾਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। 
ਦ੍ਰਵ ਰਾਹੀਂ ਊਰਜਾ ਦਾ"ਸੰਚਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਟਾੱਰਕ 
ਹੈ ਇਸ ਸੰਚਾਰ ਸਿਸਟਮ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਿੱਸੇ ਪੰਪ, ਸੰਪਰਕ ਸਥਾਪਿਤ 
ਤੇ ਨਿਯੰਤਰਕ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਅਤੇ ਮੋਟਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿਚ ਇਕ 
ਕੇਂਦਰੀ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਪੰਪ ਕਰਕੇ 1.100 ਪੰਡ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ 
ਦਬਾਉ ਥੱਲੇ ਨਪੀੜ ਕੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਸ਼ਾਖਾਂ ਰਾਹੀਂ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕੀਤਾ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਧੁਨਿਕ ਬਿਜਲੀ ਊਰਜਾ ਵਾਲੇ ਸਿਸਟਮ ਨਾਲੋਂ ਇਹ 
ਸਿਸਟਮ ਵਧੇਰੇ ਸਸਤਾ ਧੈਂਦਾ ਹੈ। 


ਹਾਈੜਡ੍ਰੋਕਾਇਨੈਟਿਕਸ ਦ੍ਰਵਗਤੀ ਵਿਗਿਆਨ) ਕਿਸਮ ਦੇ ਉਰਜਾ 
ਸੰਚਾਰ ਸਿਸਟਮ ਨਾਲ ਵਿਥ ਉੱਤੇ ਸੰਚਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ 
ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਿੱਸੇ ਇਕੋ ਕੇਸਿੰਗ ਵਿਚ ਜੜ੍ਹੇ 
ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸਥਿਰ ਦਬਾਉ ਥੱਲੇ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਰਜਾ ਦਾ ਸੰਚਾਰ 
ਵੇਗ ਦੀ ਤਬਦੀਲੀ ਕਰਕੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਸਾਧਾਰਣ ਦਰਵ ਕਪਲਿੰਗ, 
ਕਲੱਚ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਟਾੱਰਕ ਦਾ ਸੰਚਾਰ ਸਥਿਰ ਰਹੇ 
ਪਰੰਤੂ ਟਰਬਾਈਨ ਵਾਲੇ ਭਾਗ ਦੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਪੰਪ ਵਾਲੇ ਹਿੱਸੇ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ 
ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਈਮ-ਮੂਵਰ ਨਾਲ ਲੱਗੇ ਇਮਪੈਲਰ ਦੀ ਸਾਫ਼ਟ ਅਪਕੇਂਦਰੀ 
ਪੰਪ ਜਾਂ ਸੈਂਟਰੀਫਿਊਗਲ ਪੰਪ ਦਾ ਕੰ! ਕਰਦੀ ਹੈ। ਹੱਬ ਅੰਦਰ ਤੇਲ 
ਖਿੱਚ ਕੇ ਉਥੇ ਹੀ ਵਧੇਰੇ ਗਤੀ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਘੇਰੇ ਦੁਆਲੇ ਕੱਢਦੀ 
ਹੈ। ਤੇਲ, ਟਰਬਾਈਨ ਦੇ ਰਨਰ ਦੇ ਘੇਰੇ ਉੱਤੇ ਅੰਦਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ 
ਨਾਲ ਕਪਲਿੰਗ ਦੀ ਨਿਵੇਸ਼ ਸ਼ਾਫ਼ਟ ਘੁੰਮਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਹੱਬ ਉੱਤੇ ਸੁੱਟ 
ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਇਹ ਮੁੜ ਇਮਪੈਲਰ ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਸਕੇ। ਦੋਵੇਂ 
ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲਤਾ ਇਕਸਮਾਨ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਆਮ ਕਰਕੇ 
ਪੰਪ ਅਤੇ ਇਮਪੈਲਰ ਦੇ ਰਨਰ ਇਕੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਹਮੋ 
ਸ਼ਾਫ਼ਟ ਦੀ ਘੁੰਮਣ ਗਤੀ ਵਿਚ 3%ਦਾ ਅੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉੱਚ ਰਫਤਾਰ 
ਲਈ ਕਪਲਿੰਗ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਰਫਤਾਰ ਉੱਤੇ ਨਿਯੰਤਰਣ- ਕਪਲਿੰਗ 


ਦੇ ਤੇਲ ਦੀ ਮਿਕਦਾਰ ਘਟਾ ਵਧਾ ਕੇ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਟਾੱਰਕ - 


ਜਲ-ਸ਼ਕਤੀ ਮਸ਼ੀਨਾਂ 


ਦਾ ਆਕਾਰ ਘੰਮਣ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗਾਈਡ ਵੇਨਜ਼ ਦੇ 
ਸੈੱਟ ਪੰਪ ਅਤੇ ਟਰਬਾਈਨ ਵਿਚਕਾਰ ਲੱਗੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਮਪੈਲਰ 
ਟਾੱਰਕਾਂ ਦਾ ਅਲਜਬੱਰਈ ਜੋੜ ਸਿਫ਼ਰ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਵਪਾਰਕ 
ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਨਾਲ ਨਿਵੇਸ਼ ਟਾੱਰਕ ਆਵੇਸ਼ ਟਾੱਰਕ ਨਾਲੋਂ ਪੰਜ ਜਾਂ ਛੇ ਗੁਣਾਂ 


ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਾਈੜ੍ਰੋਕਾਇਨੈਟਿਕਸ ਡਰਾਈਵ ਵਿਚ .. 


ਹੈ। ਤਰੰਗ ਸਿਧਾਂਤ ਉੱਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸੰਚਾਰ ਸਾਧਨ ਬਹੁਤ ਘੱਟ 
ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਿਸਟਮ ਬਿਜਲਈ ਏ. ਸੀ. 
ਊਰਜਾ ਸੰਚਾਰ ਸਿਸਟਮ ਨਾਲ ਰਲਦਾ ਮਿਲਦਾਂ ਸਿਸਟਮ ਹੈ। 
____ਜਲ-ਚਾਲਿਤ ਪੰਪ--ਇਹ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਚੱਲਣ ਵਾਲਾ ਇਕ 
ਪੰਪ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀਂ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਉੱਚੇ ਥਾਂ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਧੇਰੇ 
ਉੱਚੀ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਉਸੇ ਦਬਾਂਉ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
ਇਸ ਦੀ ਕਾਢ 1772 ਈ. ਵਿਚ ਜਾੱਨ ਵਾਈਟ ਹਰਸਟ ਨੇ ਇੰਗਲੈਂਡ 
ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀਆਂ ਤਰੁਟੀਆਂ 1796 ਈ. ਵਿਚ ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੇ 
ਜੋਜਫ਼ ਮਾਈਕਲ ਮਾਂਟਗਾਲਫ਼ਾਈਰ ਨੇ ਦੂਰ ਕਰਕੇ ਹਰ ਪੱਖੋਂ ਮੁਕੰਮਲ 
ਕੀਤਾ। ਇਸ ਵਿਚ ਇਕ ਸਪਲਾਈ ਜਾਂ ਡਰਾਈਵ ਪਾਈਪ ਲੱਗੀ ਹੁੰਦੀ 
ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਚੈਂਬਰ ਅਤੇ ਉਚਾਈ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸੋਮਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਸ 
ਵਿਚ ਜੋੜਦੀ ਹੈ! ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਡਿਸਚਾਰਜ ਵਾਲਵੇ ਇਕ ਏਅਰ ਚੈਂਬਰ 
-ਜਿਹੜਾ ਡਿਸਚਾਰਜ ਵਾਲਵ ਵਿਚ ਦੀ ਲੰਘਦੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦਾ ਹੈ, 
ਉੱਚ ਦਬਾਉ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਵਹਾਉ ਦੀ ਦਰ ਉੱਤੇ ਨਿਯੰਤਰਣ 
ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਨਿਫਰ ਵਾਲਵ ਜਿਹੜਾ ਡਰਾਈਵ ਲਾਈਨ ਵਿਚਕਾਰ 
ਲੱਗਾ ਹੁੰਦਾ. ਹੈ (ਜਿਸ ਦਾ ਕੰਮ ਜਦੋਂ ਦਬਾਉ ਵਾਯੂ ਮੰਡਲੀ 'ਦਬਾਉ 
ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਹਵਾ ਸਪਲਾਈ ਕਰਨਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਚੈਂਬਰ ਵਿਚ 
ਲੋੜੀਂਦੀ ਹਵਾ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਰਹੇ) ਆਦਿ ਹਿੱਸੇ ਲੱਗੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। 
ਵੇਸਟ ਵਾਲਵ ਸਪਰਿੰਗ ਜਾਂ ਗੁਰੂਤਾ ਚਾਲਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 

ਇਸ ਨੂੰ ਚਾਲੂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੇਸਟ ਵਾਲਵ ਹੱਥ ਨਾਲ 
ਚਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਡਰਾਈਵ ਲਾਂਈਟ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਣੀ ਨਾਲ 
ਭਰ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਏਅਰ ਹੈਂਬਰ -ਵਿਚ ਲੋੜੀਂਦਾ ਦਬਾਉ ਬਣ ਜਾਵੇ ਅਤੇ 
ਡਿਸਚਾਰਜ ਵਾਲਵ ਨੂੰ ਬੰਦ ਰੱਖੇ। ਵੇਸਟ ਵਾਲਵ ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ 
ਹੈ ਤਾਂ ਪਾਣੀ ਡਰਾਈਵ ਲਾਈਨ ਦੇ ਵੇਗ ਨੂੰ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਵਧਾਉਂਦਾ 
ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਵੇਸਟ ਵਾਲਵ ਅਚਾਨਕ ਬੰਦ ਨਹੀਂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ 
ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਚ ਦਬਾਉ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਡਿਸਚਾਰਜ 
ਵਾਲਵ ਨੂੰ ਏਅਰ ਚੈਂਬਰ ਵੱਲ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਣੀ ਏਅਰ 
ਚੈਂਬਰ ਵਿਚ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਚਾਨਕ ਇਸ ਦਾ ਦਬਾਉ 
ਵਾਯੂ-ਮੰਡਲੀ ਦਬਾਉ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਵਾਲਵ ਖੁਲ੍ਹ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਇਹ ਚੱਕਰ ਚਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਚੁੱਕਣ ਦਾ 
ਕੰਮ ਹੁੰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਡਰਾਈਵ ਪਾਈਪ ਲਾਈਨ ਦੀ ਲੰਬਾਈ, 
ਡਰਾਈਵਿੰਗ ਹੈੱਡ ਨਾਲੋਂ 6 ਤੋਂ 12 ਗੁਣਾਂ ਰੱਖੀ ਜਾਵੇ ਤੇ ਡਿਸਚਾਰਜ 
ਡਰਾਈਵਿੰਗ ਹੈੱਡ ਨਾਲੋਂ ਨਾਲ 4ਤੋਂ 24ਗੁਣਾਂ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਪੰਪ 


ਦੀ ਕਾਰਜ-ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਵਧੇਰੇ ਤਸੱਲੀਬਖਸ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਅਕਾਰਾਂ _ 


ਲਈ ਸੁਯੋਗਤਾ 80% ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 
ਜਲ-ਚਾਲਿਤ ਸ਼ਕਤੀਮਾਪਕ ਯੰਤਰ--ਜਲ-ਚਾਲੀ ਸ਼ਕਤੀ- 

ਮਾਪਕ _ਯੰਤਰ ਜਾਂ ਬਰੇਕ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਪ੍ਰਾਈਮ ਮੂਵਰ ਦੀ ਘੁੰਮ ਰਹੀ 

ਸ਼ਾਫਟ ਉੱਤੇ ਉੱਤਪੰਨ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਟਾਂਰਕ ਜਾਂ ਐਂਠਣ ਦੀ ਮਿਣਤੀ 


288 


ਤੇ ਸੋਖਣ ਲਈ. ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ (ਸਪੀਡ ਅਤੇ ਟਾਰਕ ਦਾ ਗੁਣਨਫ਼ਲ 
ਊਰਜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ)। ਇਸ ਦਾ ਉਪਜੋਗ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਈਮ-ਮੂਵਰ 


-ਦੀ ਕਾਰਜਕੁਸ਼ਲਤਾ ਮਿਣਨ ਲਈ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਕਈ ਉਦਯੋਗਿਕ 


ਅਦਾਂਰਿਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾਂ ਹੈ। ਦਰਵ ਨੂੰ ਠੰਢਾ 
ਰੱਖਣਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਰਗੜ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਤਾਪ 
ਨਾਲ ਇਸ ਦਾ ਤਾਪਮਾਨ ਵਧਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। . 

ਜਲ-ਚਾਲਿਤ ਕਰੇਨ--ਦ੍ਵ-ਚਾਲਿਤ ਦਬਾਉ ਨਾਲ ਵਧੇਰੇ 


`ਹੈ। ਇਹ ਦਬਾਉ ਇਕ ਸਿਲਿੰਡਰ ਵਿਚ ਪਿਸਟਨ ਉੱਤੇ ਕਿਰਿਆ ਕਰਕੇ 


ਇਸ ਨੂੰ ਰੇਖੀ ਗਤੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਧੀ ਕਿਰਿਆ ਵਾਲੇ 
ਜਲ-ਚਾਲਿਤ ਕਰੇਨ ਵਿਚ ਪਿਸਟਨ ਰਾੱਡ_ ਉੱਤੇ ਭਾਰ ਪੈਂਦਾਂ ਹੈ ਜਦੋਂ 
ਕਿ ਅਸਿੱਧੀ ਕਿਰਿਆ ਵਾਲੀਆਂ ਜਲ-ਚਾਲਿਤ ਕਰੇਨਾਂ ਵਿਚ ਰਾੱਡ ਨੂੰ 
ਲੀਵਰਾਂ ਜਾਂ ਪੁਲੀਆਂ ਦੇ ਸਿਸਟਮ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਉਪਰ. 
ਜ਼ੁੱਕੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਬਲ ਨੂੰ ਵਧਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਹਵਾ-ਚਾਲਿਤ ਲਿਫਟ 
ਜਿਸ ਵਿਚ ਦ੍ਰਵ ਦੀ ਥਾਂ ਹਵਾ ਨੂੰ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵੀ 
ਉਸੇ ਸਿਧਾਂਤ ਉੱਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਜਲ-ਚਾਲਿਤ ਕਰੇਨ 
ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਰੇਖੀ ਗਤੀ-ਮਕੈਨਿਜ਼ਮਵਰਗੀ ਇਕ ਹੋਰ ਵਧੇਰੇ ਭਾਰ 
ਚੁੱਕਣ ਵਾਲੀ ਮਸ਼ੀਨ ਜਿਸ ਨੂੰ ਜਲ-ਚਾਲਿਤ ਜੈੱਕ ਕਿਹਾ. ਜਾਂਦਾ ਹੈ, 
ਇਕ ਸਿੱਧੀ ਕਿਰਿਆ ਕਿਸਮ ਦੀ ਮਸ਼ੀਨ ਹੈ। ਜਲ-ਚਾਲਿਤ ਕਿਸਮ ਦੇ 
ਹੀ ਕੁਝ ਸਵੈ- ਚਾਲਿਤ ਜੈੱਕ ਟਾਇਰ ਬਦਲਣ ਲਈ ਆਮ ਇਸਤੇਮਾਲ . 
ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 


_ਜਲ-ਚਾਲਿਤ ਡੱਰਾਈਵ--ਇਕ 'ਸਵੈ-ਚਾਲਿਤ ਸੰਚਾਰ 


ਸਿਸਟਮ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਕਈ ਨਾਂ ਹਨ। ਇਸ ਵਿਚ ਗੀਅਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਇੰਜਣ 


ਦੀ ਕਰੈਂਕ ਸ਼ਾਫਟ ਵਾਲੀ ਉਰਜਾ ਨੂੰ ਪਹੀਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਜਾਂਦਾ 
ਹੈ ਅਤੇ ਕਲੱਚ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਇਸ ਦਾ ਉਪਯੋਗ 


"ਕਈ ਡੀਜ਼ਲ-ਇੰਜਣ ਵਾਲੀਆਂ ਰੇਲ ਗੱਡੀਆਂ ਵਿਚ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
`ਇਸ' ਵਿਚ ਅਨੇਕ ਸਵੈ-ਚਾਲਿਤ ਮੰਕੈਨਿਜ਼ਮਾਂ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦਾ 


ਇਸਤੇਮਾਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਲ-ਸ਼ਕਤੀ ਦ੍ਰਵ ਨੂੰ ਆਮ ਕਰਕੇ ਤੇਲ 
ਵਜੋਂ ਹੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 

_ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਵੈ-ਚਾਲਿਤ ਆਟੋਮੋਬਾਈਲ ਸੰਚਾਰ ਸਾਧਨਾਂ ਵਿਚ 
ਜਲ-ਚਾਲੀ ਟਰਬਾਈਨ ਡਰਾਈਵ ਜਾਂ ਦ੍ਵ ਕਪਲਿੰਗ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ 
ਜਿਸ ਵਿਚ ਦੋ ਟਰਬਾਈਨਾਂ ਜਾਂ ਸਟੇਟਰ, ਸ਼ਾਫ਼ਟਾਂ ਉੱਤੇ ਵੱਖੋ ਵੱਖਰੇ 
ਲੱਗੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਤੇਲ ਦੇ ਭਰੇ ਹੋਏ ਬਕਸੇ ਵਿਚ 
ਫਿਟ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਰੈਂਕ ਸ਼ਾਫ਼ਟ ਰਾਹੀਂ ਇਕ ਸਟੇਟਰ ਨੂੰ ਉਰਜਾ 
ਸਪਲਾਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਤੇਲ ਵਿਚ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ। ਪਿਨ-ਵੀਲਹ 
ਉੱਤੇ ਹਵਾ ਵਰਗੀ ਕਿਰਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਦੂਜਾ ਸਟੇਟਰ ਵੀ 
ਘੁੰਮਣ ਲਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਸਬੰਧ ਤੋਂ ਉਦੋਂ 
ਤੱਕ ਵਧਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਕਰੈਂਕ ਸ਼ਾਫ਼ਟ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਏ ਜਾ 
ਰਹੇ ਸਟੇਟਰ ਜਿੰਨੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ। 

ਸਧਾਰਣ ਜਲ-ਚਾਲਿਤ ਡਰਾਈਵ ਵਿਸਥਾਪਨ ਕਿਸਮ ਦੀ ਹੈ। 
ਇਸ ਵਿਚ ਤੇਲ ਵਿਚਕਾਰ ਚਲ ਰਹੇ ਇਕ ਸਿਲਿੰਡਰ ਪਿਸਟਨ ਦੇ ਬਲ 
ਦਾ ਇਕ ਟਿਊਬ ਰਾਹੀਂ ਦੂਜੇ ਸਿਲਿੰਡਰ ਨੂੰ ਸੰਚਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
ਇਸ ਦੀ ਉਦਾਹਰਣ ਜਲ-ਚਾਲਿਤ ਬਰੇਕ ਅਤੇ ਬੋਟ ਟਿਲਰ ਹੈ। 


ਜਲ-ਚਾਲਿਤ ਇੰਜਨ--ਦਬਾਉ ਅਧੀਨ ਦ੍ਰਵ ਨਾਲ ਚੱਲਣ 
ਵਾਲਾ ਜਾਂ ਇਕ ਘੁੰਮ ਰਹੀ ਸ਼ਾਫ਼ਟ ਦੁਆਰਾ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੀ 
ਵੇਗ ਵਾਲਾ ਇਕ ਯੰਤਰ ਹੈ। ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਆਮ ਕਰਕੇ ਮਾਧਿਅਮ ਦ੍ਵ 
ਦੇ ਤੌਹ ਤੇ ਵਰਤਿਆਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਤੇਲ ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਦ੍ਰਵ ਵੀ ਬੰਦ 





289 


ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਜਲ-ਚਾਲਤਿ ਇੰਜਨ ਵਾਟਰ ਵੀਲ੍ਹ ਟਰਬਾਈਨ, ਦੋ ਪਾਸੀ ਚੱਲਣ 
ਵਾਲਾ ਇੰਜਨ ਅਤੇ ਜਲ-ਚਾਤਿਲ ਮੇਟਰਾਂ ਹਨ। _ 

` 95੧ 
ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 1871 ਈ. ਵਿਚ ਬਣੇ। ਮੁੱਢਲਾ ਜਲ-ਚਾਲਿਤ ਐਲੀਵੇਟਰ 
ਪਲੰਜਰ ਪਾਈਪ ਦਾ ਸੀ। ਐਲੀਵੇਟਰ ਕਾਰ ਨੂੰ ਉਪਰ ਚੁੱਕਣ ਜਾਂ ਥੱਲੇ 
ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਖੋਖਲਾ ਸਟੀਲ ਪਲੰਜਰ ਲੱਗਾ ਹੁੰਦਾ 
ਸੀ। ਇਹ ਪਲੰਜਰ ਹੇਠਲੇ ਸਿਰੇ ਨਾਲ ਲੱਗਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਜਿਹੜਾ ਸਟੱਫਿੰਗ 
ਦੇ ਅੰਦਰ ਗੱਡਿਆ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਪਲੰਜਰ ਅਤੇ ਸਿਲਿੰਡਰ ਦੀ ਲੰਬਾਈ 
ਐਲੀਵੇਟਰ ਦੀ ਕਾਰ ਨਾਲੋਂ ਕੁਝ ਵਧੇਰੇ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਐਲੀਵੇਟਰਾਂ 
ਦੀ ਵਧੇਰੇ ਵਰਤੋਂ ਹੋਣ ਨਾਲ ਰੋਪ-ਗੀਆਰਡ ਐਲੀਵੇਟਰਾਂ ਦੀ ਖੇਜ 
ਹੋਈ। ਇਸ ਕਿਸਮ ਦਾ ਪਹਿਲਾ . ਖੜ੍ਹੇ-ਦਾਅ ਵਾਲਾ ਜਲ-ਚਾਲਿਤ 
ਐਲੀਵੇਟਰ 1872ਈ. ਵਿਚ ਬਣਿਆ। ਫਿਰ ਹੋਰ ਅਨੇਕ ਸੋਧਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 
1899 ਈ. ਵਿਚ ਪਲੰਜਰ ਐਲੀਵੇਟਰ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਜਿਸ ਦੀ 
ਯੰਤ੍ਰਿਕ ਸੁਯੋਗਤਾ ਰੋਪ-ਗੀਅਰਡ ਐਲੀਵੇਟਰ ਜਿੰਨੀ ਹੀ ਸੀ। ਅਜਿਹੇ 
ਐਲੀਵੇਟਰਾਂ ਦਾ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਇਸਤੇਮਾਲ ਹੁੰਦਾ ਰਿਹਾ। 

ਹ. ਪੁ-ਐਨ. ਅਮੈ. 10: 255, 14: 541,547 


_ ਜਲ-ਸ਼ਕਤੀ ਵਿਗਿਆਨ : ਜਲ-ਸ਼ਕਤੀ ਵਿਗਿਆਨ 


ਉਹ ਵਿਹਾਰਕ ਵਿਗਿਆਨ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਸਬੰਧ ਪਾਣੀ ਜਾਂ ਇਸ ਵਰਗੇ 


ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਤਰਲ ਜਾਂ ਦ੍ਰਵ ਦੇ ਵਿਰਾਮ ਜਾਂ ਗਤੀ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨਾਲ 
ਹੈ।ਇਸ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਹਾਈੜ੍ਰੱਲਿਕ-ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਵਾਲੇ 
ਹੀ ਹਨ। ਦ੍ਰਵ ਮਕੈਨਿਕਸ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲੈਣ 
ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਜਲ-ਸ਼ਕਤੀ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਭੌਤਿਕੀ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਨਾਲੋਂ 
ਪ੍ਰਯੋਗਤਾਮਕ ਪਰਿਣਾਮਾਂ ਵੱਲ ਝੁਕਾਅ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ। 

18ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੱਕ ਬਰਨਾਉਲੀ ਪਰਿਵਾਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਲ-ਸ਼ਕਤੀ 
ਵਿਗਿਆਨ ਤਰਲ ਦੇ ਆਮ ਗੁਣਾਂ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਿਤ ਸੀ। ਬਰਨਾਊਲੀਆ 
-ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿਚ ਰੁਚੀ ਇਕਦਮ ਸਿਖਰਾਂ ਤੇ ਅੱਪੜ ਗਈ 
ਜਿਸ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਦੋ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਇਸਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੋਣ 
ਲਗਾ-ਇਕ 'ਦੀ ਮੈਥੋਮੈਟੀਕਲ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਹਾਈੜ੍ਰੋਫਾਇਨਾਮਿਕਸ' 
ਜਿਸ ਦਾ ਕੰਮ ਵਿਸ਼ੇਲੇਸ਼ਣਾਤਮਕ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨਾ ਸੀ, 
ਇਹ ਸਿਧਾਂਤ ਭਾਵੇਂ ਵਾਸਤਵਿਕ ਪ੍ਰੇਖਣਾਂ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਣ ਜਾਂ ਨਾ ਖਾਣ 
ਅਤੇ ਦੂਜਾ 'ਦੀ ਪ੍ਰੋਕਟੀਕਲ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਹਾਈਡ੍ਰਾੱਲਿਕਸ' ਸੀ ਜਿਸ 
ਦਾ ਕੰਮ ਪ੍ਰਯੋਗਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਪੜਤਾਲ ਕਰਨਾ ਸੀ। 

_ ਦ੍ਵਸਥਿਤੀ-ਵਿਗਿਆਨ--ਦ੍ਵਾਂ ਦੇ ਵਿਵਹਾਰ ਦਾ ਇਕੋ ਇਕ 
ਫੇਜ਼ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਦੋਵੇਂ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਆਪਸ ਵਿਚ ਸਹਿਮਤ 
ਹਨ, ਉਹ ਦਰ ਵਸਥਿਤੀ-ਵਿਗਿਆਨ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿਚ ਦ੍ਰਵਾਂ 
ਦਾ ਵਿਰਾਮ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਲਗਭਗ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ 
ਪੁਰਾਣੇ ਆਰਕੀਮੀਡੀਜ਼ ਨਿਯਮ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ। ਦਰਵਸਥਿਤੀ- ਵਿਗਿ- 
ਆਨ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਇਕ ਸਥਿਰ ਦਰ ਵ ਦਾ ਦਬਾਉ ਉਸ ਦੀ 
ਸੁਤੰਤਰ ਸਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਡੂੰਘਾਈ ॥ ਅਤੇ ਦ੍ਰਵ ਦੀ ਭਾਰ ਦੇ ਗੁਣਨਫ਼ਲ 
ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਰਥਾਤ- _ 


£ =)॥ 


ਇਸ ਸਮੀਕਰਣ ਤੋਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਪਾਣੀ ਦੀ ਲਗਭਗ 10.3 


ਮੀ. (34ਫੁੱਟ) ਦੀ ਡੂੰਘਾਈ ਲਈ ਇਕ ਵਾਯੂ ਮੰਡਲੀ ਦਬਾਉ ਪ੍ਰਾਪਤ 
ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਡੈਮ ਰੇ ਅਧਾਰ ਉਪਰ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਤ੍ਹਾ ਕਾਰਨ ਲੱਗ 
ਰਹੇ ਕੁੱਲ ਬਲ ਦੀ ਗਣਨਾ ਬੜੀ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ 
ਹੈ। ਉਪਰੋਕਤ ਨਿਯਮ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਿਸੇ ਹੌਜ਼ ਵਿਚ-ਮੌਜੂਦ ਪਾਣੀ ਦੀ 
ਦਲ ਦੀ ਦਹ 


ਚਾਲਿਤ_ ਐਲੀਵੇਟਰ--ਜਲ-ਚਾਲਿਤ ਐਲੀਵੇਟਰ ਸਭ 


ਜਲ-ਸ਼ਕਤੀ ਵਿਗਿਆਨ 


ਪ੍ਰਵਾਹ ਸਮੀਕਰਣ=--ਸਤ ਤੋਂ ਮੁਢਲੀ ਸਮੱਸਿਆ ਹੌਜ਼ ਦੇ ਛੇਕ 
ਵਿਚ ਦ੍ਰਵ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਦੀ ਸੀ। ਅੱਜ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 300 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ 





_ ਚਿੱਤਰ 1 ਇਕ ਪੀਜ਼ੋਮੀਟਰ ਛੇਕ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਦਬਾਉ ਦੀ ਮਿਣਤੀ 


ਕਰਨ ਦਾ ਢੰਗ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। 


ਖੋਜੀ ਗਈ ਟਾੱਰਿਸੈਲੀ ਦੀ ਥਿਊਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਵਾਹ ਦੀ ਵੇਗ ਨੂੰ ਛੇਕ 
ਦੀ ਸੜ੍ਹਾ ਤੋਂ ਉਚਾਈ ॥ ਦੇ ਵਰਗਮੂਲ ਦੇ ਅਨੁਪਾਤੀ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ 
ਹੈ (ਚਿੱਤਰ 2)। ਛੇਕ ਵਿਚੋਂ ਇਕਾਈ ਆਇਤਨ ਪ੍ਰਵਾਹ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀ ਇਕਾਈ 
ਸਮੇਂ ਲਈ ਢੁਕਵਾਂ ਸਮੀਕਰਨ ਨਿਮਨਲਿਖਤ ਹੈ- 

( = €4 “ਨਨ 

ਇਥੇ €& = ਪ੍ਰਵਾਹ ਦੇ ਆਇਤਨ ਦੀ ਦਰ 

& = ਛੇਕ ਦਾ ਖੇਤਰਫਲ . 

9 = ਗੁਰੂਤਾ ਪ੍ਰਵੇਗ ਅਤੇ 

6 = ਗਣਿਤਕ ਗੁਣਾਂਕ ਜਿਹੜਾ ਹੌਜ਼ ਅਤੇ ਛੇਕ ਦੇ ਆਕਾਰ 
ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਮਾਨ 0.5ਤੋਂ 1.0ਤੱਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 





ਚਿੱਤਰ 2 ਛੇਕ ਵਿਚ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਹ 
ਫੋ ਰਹੀ ਪਵਹ ਵਰਗਾ ਹੀ ਕਾਰਜ ਜਲ-ਕਪਟ ਦੇ ਹੋਠਾਂ 
ਦੀ ਅਤੇ ਡੈਮ ਦੇ ਉੱਤੋਂ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਹ ਵੇਲੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਚਿੱਤਰ 3)। ਸਲੂਇਸ 
ਗੇਟ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਵਾਹ ਦਾ ਸਮੀਕਰਨ $ = €91 ੪20 ਹੈ। 
ਇਸ ਵਿਚ 0 = ਉਚਾਈ, 
1 = ਗੇਟ ਵਿਚ ਛੇਕ ਦੀ ਲੰਬਾਂਈ, 





ਚਿੱਤਰ 3.ਸਲੂਇਸ ਬੇਟ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਹ ਰ 


੧੧ = ਪ੍ਰਵਾਹ ਦੀ ਡੂੰਘਾਈ ਅਤੇ ਰ੍ 
€“= ਰਿ ਹਾਈ ਤਤ 


$'` 


ਜਲ-ਸ਼ਕਤੀ ਵਿਗਿਆਨ ਰ 
ਇਕ ਵੀਅਰ ਜਾਂ ਸਪਿਲਵੇ ਦੇ ਉੱਤੋਂ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਹ (ਚਿੱਤਰ 4) 
= 3੯1੪੩" 
ਜਿਸ ਵਿਚ 1 = ਕ੍ਰੈੱਸਟ ਦੀ ਉਚਾਈ 
॥ = ਕ਼ੈੱਸਟ ਉੱਤੇ ਹੈੱਡ 
੮ = ਗੁਣਾਂਕ ਜਿਸ ਦਾ ਮਾਨ 061 ਤੋਂ 10ਤੱਕ ਹੈ। 






ਦਹ ਇ= 


ਤੇ ਇੰ. 
77” ਨ 


` ਚਿੱਤਰ 4. ਸਪਿਲਵੇ ਉੱਤੋਂ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਰ 
ਦ੍ਰਵਸਥਿਤੀ-ਵਿਗਿਆਨ ਵਿਚ ਛੇਕ ਹੇਠਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਅਤੇ ਉੱਤੋਂ 
ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਸਬੰਧੀ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਨਿਮਨਲਿਖਤ ਸਮੀਕਰਣ ਨਾਲ 
- ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ- 
ਗਿ 
ਸੋ=ਤੂ "7" 
ਇਥੇ ਸੇ = ਪ੍ਰਵਾਹ ਦਾ ਕੁੱਲ ਹੈੱਡ 
2. =ਵੇਗ ਹੈੱਡ 
£ 
9 == ਪ੍ਰਵਾਹ ਵੇਗ 
]/# = ਦਬਾਉ ਹੈੱਡ 
2 = ਇਕ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਲੈਵਲ ਤੋਂ ਉਚਾਈ। 
ਚਿੱਤਰ (5) ਤੋਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਕੁੱਲ ਹੈੱਡ ਉਹ ਉਚਾਈ ਹੈ 
ਜਿਥੇ ਤੱਕ ਦਰ ਵ ਉਸ ਟਿਊਬ ਵਿਚ ਉਪਰ ਵੱਲ ਚੜ੍ਹੇਗਾ ਜਿਸ ਦਾ ਦੂਜਾ 
ਸਿਰਾ ਦ੍ਰਵ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਨਾਲ ਲੱਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਿਟਟ ਟਿਊਬ)। ਇਸ 


ਉਚਾਈ ਅਤੇ ਪੀਜ਼ੋਮੀਟਰ ਦੀ ਉਚਾਈ ਵਿਚਲੇ ਅੰਤਰ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ 
ਮਿ ਜਿ 


ਨ), 





_ ਚਿੱਤਰ 5. ਵੇਗ-ਮਿਤੀ 
__ ਬਰਨਾਊਲੀ ਥਿਊਰਮ ਜਲ-ਸ਼ਕਤੀ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਇਕ ਬਹੁਤ 
ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਮੀਕਰਣ ਹੈ ਜਿਸ ਅਨੁਸ਼ਾਰ ਕਿਸੇ ਨਾਲੀ ਜਾਂ ਚੈਨਲ 
ਵਿਚ ਹੈੱਡ ਵਿਚ੍ਹਲੀ ਤਬਦੀਲੀ ਪਤਾ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ - 


290 


ਦੂੰ ਏਡ = ਟੂ ਉ ੭ ੭ ਮਿ 

ਜਿਸ ਅਨੁਸਾਰ ਵੇਗ ਹੈੱਡ, ਦਬਾਉ ਹੈੱਡ ਅਤੇ ਉਚਾਈ ਜਾਂ 
ਜੋੜ ਕਿਸੇ ਹੇਰ ਬਿੰਦੂ ਉੱਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੈੱਡਾ ਦੇ ਜੋੜ ਅਤੇ ਹੈੱਡ ਹਾਨੀਆਂ 
ਵਿ 


ਪ੍ਰਵਾਹ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਸਮੀਕਰਣ 

੬ = 1481 = 94:32 

ਅਤੇ ਸੰਵੇਗ ਦਾ ਸਮੀਕਰਣ 

ਜਿ ੨ = 0, (੯੦- -3)੩ 

ਰਤੀ ਤਬਿ 
ਦਾ ਹੱਲ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਲਗਾਤਾਰ ਪ੍ਰਵਾਹ ਦੇ ਸਮੀਕਰਣ 
ਅਨੁਸਾਰ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਨਾਲੀ ਜਾਂ ਚੈਨਲ ਵਿਚ ਵੀ ਪ੍ਰਵਾਹ 0 ਅਸਤਨ 


ਵੇਗ ਅਤੇ ਉੱਸ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਆਡੀ ਖੇਤਰਫਲ ਦੇ ਗੁਣਨਫਲ ਦੇ ਬਰਾਬਰ 
ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੰਵੇਗ ਸਮੀਕਰਨ ਅਨੁਸਾਰ ਵੇਗ ਬਦਲਣ ਲਈ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ 


` ਵਿਚ ਲੋੜੀਂਦਾ ਬਲ ॥%ਪ੍ਰਵਾਹ 0 ਅਨੁੰਪਾਤ ਅਤੇ ਜਿਸੇ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ 


ਬਲ ਕਿਰਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ ਵੇਗ ਅੰਤਰ ਦੇ ਗੁਣਨਫਲ 
ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 


ਹੈੱਡ-ਹਾਨੀ--ਇਹ ਜਲ-ਸ਼ਕਤੀ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ 
ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਜਲ.ਸ਼ਕਤੀ ਵਿਗਿਆਨ ਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ 
ਹਾਈਡ੍ਰੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ, ਵਿਚਲੇ ਮਤਭੇਦ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੈ। ਸੋ ਕਿਸੇ 
ਵੀ ਕਿਸਮ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਲਈ ਹੈੱਡ-ਹਾਨੀ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕੀਤਾ ਜਾ 
ਸਕਦਾ ਹੈ। ਬੇਸ਼ਕ ਸਿਧਾਂਤਵਾਦੀਆਂ ਨੇ ਦੂਵ ਮਾਧਿਅਮ ਤੋਂ ਊਰਜਾ ਦੇ 
ਪੱਖ ਨੂੰ ਅੱਖੋਂ ਓਹਲੇ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਜਲ-ਸ਼ਕਤੀ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿਚ, 
ਦਰ ਵ ਮਕੈਨਿਕਸ ਦੇ ਅਧੀਨ ਵਿਘਟਨ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਉਰਜਾ ਨੂੰ ਪੂਰੇ 
ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਿਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਾਈਪ ਜਾਂ ਨਹਿਰਾਂ ਦੀਆਂ 
ਕੰਧਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਸਮਤਲ ਜਾਂ ਖੁਰਦਰੀਆਂ ਕਿਉ ਨਾ ਹੋਣ, 
ਰਗੜ ਹਾਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਐੱਡੀ ਹਾਨੀ ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਿਚਕਾਰ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ 
ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਕਰਗੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪਾਈਪ ਵਾਲਵ ਜਾਂ ਕੁਹਣੀ ਮੋੜ 
ਜਾਂ ਅਚਾਨਕ ਨਾਲੀ ਦਾ ਚੌੜਾ ਹੋਣਾ। ਨ 


ਰ ਪੀ ਵਿਚਲੀ ਰਗੜਨੀ ਰੀ ਹਰ 
ਵਿਚ ਝੁਕਾਅ ਆਉਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਨੂੰ ਵੀਅਸਬੈਚ ਸਮੀਕਰਣ ਨਾਲ 
ਮਾਪਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। 

ਸ. =1 ਦੂੰ ਦ੍ 
ਜਿਥੇ 1 =ਪਾਈਪ ਦਾ ਵਿਆਸ 


.1[= ਪਾਈਪ ਦੀ ਲੰਬਾਈ 
( ਗੁਣਾਂਕੇ ਜਿਹੱੜਾ ਵੱਡੇ ਵਿਆਸ ਲਈ ਸਮਤਲ ਪਾਈਪ ਲਈ 


001 ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਬਿਆਸ ਵਾਲੇ ਖੁਰਦਰੇ ਪਾਈਪ ਲਈ 010 ਹੈ। ਕੁੱਲ ਚ 


ਹੈੱਡ ਵਿਚਕਾਰ ਅਚਾਨਕ ਕਮੀ ਹੋਣ ਨਾਲ ਪਾਈਪ ਵਿਚਕਾਰ 

ਐੱਡੀ-ਹਾਨੀ ਨੂੰ ਨਿਮਨਲਿਖਤ ਸਮੀਕਰਨ ਨਾਲ ਮਾਪਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ 

ਵਾ ੍ ਰੇ 

ਜਿ ੍‌ ਸੰ 
'2£ . 

ਰ ਜਿਥੇ €. = ਹਾਨੀ ਗੁਣਾਂਕ ਜਿਹੜਾ ਛੇਕ ਦੀ ਬਣਤਰ ਉੱਤੇ 

ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। 


੧ 


291 


61. = 0.5 ਖੁਰਦਰੇ ਆਵੇਸ਼ ਲਈ 
61. = 1.0 ਖੁਰਦਰੇ ਨਿਵੇਸ਼ ਲਈ 
61. = 05 ਸਟੈਂਡਰਡ ਐਲਬੋ ਲਈ 


61. = 0.2ਖੁਲ੍ਹੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਲਈ 
(4. = 10 ਖੁਲ੍ਹੇ ਗਲੋਬ ਵਾਲਵ ਲਈ 


ਇੱ ਤੀ 
ਮਨੁਸਾਰ:- 


 = 6% ੪ਸ5 ਹੈ। 


__` ਜਿਥੇ ੧ = ਖੇਤਰਫਲਾਂ ਦਾ ਅਨੁਪਾਤ ਜਿਸ ਨੂੰ ਹਾਈਗ੍ਰਾਲਿਕ 
ਮਰਧ-ਵਿਆਸ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ _ 


$ = ਚੈਨਲ ਸਲੋਪ 


(੨ ਪਰਵਾਹ ਫਣਾਂਕ ਜਿਸ ਦਾ ਮਲਂਕਣ ਨਿਮਨ ਅਨੁਸਾਰ 
ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ : ਨ 

੮ = 355 

8 ਦਾ ਮੁੱਲ ਸਮਤਲ ਲੱਕੜ ਲਈ 0.010 ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਕੰਕਰੀਟ 
ਤੇ ਚਿਣਾਈ ਲਈ ਕ੍ਰਮਵਾਰ 0.012 ਅਤੇ 0.15 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 0.025 ਤੱਕ 
ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਇਹ ਪਥਰੀਲੇ ਅਤੇ ਘਾਹ ਫੂਸ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਲਈ 
ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 

ਖੁਲ੍ਹੇ ਨਾਲਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਐੱਡੀ-ਹਾਨੀਆਂ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੂਤਰ 
ਰਾਹੀਂ ਦਰਸਾਈਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪਾਈਪ ਲਈ ਸੁਤੰਤਰ 
ਸਤ੍ਹਾ ਕਰਕੇ ਖੇਤਰਫਲ ਅਤੇ ਹੈੱਡ-ਹਾਨੀ ਵਿਚ ਅੰਤਰ ਪਵੇਗਾ ਇਸ 
ਵਿ ਇਉ 

੮ 

ਛੂ" %₹3 

ਇਥੈ ॥ = ਸੀ 

2 > = ਪ੍ਰਵਾਹ ਦੇ ਹੇਠਲੀ ਉਚਾਈ ਵਿਚਕਾਰ ਅੰਤਰ 

ਸੋ: = ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਥੇ ਵੀ ਮੌਜੂਦਾ ਹਾਲਤਾਂ ਉੱਤੇ 
ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਬਹੁਤ ਵਧਦਾ ਜਾਂ ਘਟਦਾ ਹੈ। ਖੁਲ੍ਹੀ 
ਚੈਨਲ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਖ਼ਾਸ ਹੈੱਡ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਜਾਂ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਡੂੰਘਾਈ 
ਤੇ ਘੱਟ ਵੇਗ ਨਾਲ ਜਾਂ ਫਿਰ ਘੱਟ ਡੂੰਘਾਈ ਤੇ ਵਧ ਵੇਗ ਨਾਲ ਹੋਵੇਗਾ। 


ਉਰ ਘਰ" %” 227 ਜਿ 





ਰ ਚਿੱਤਰ 6. ਤੰਗ ਨਾਲ ਵਿਚ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਹ 
ਜਾਂ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਪ੍ਰਵਾਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਪ੍ਰਵਾਹ ਸਥਿਰ ਹੋਵੇ ਤਾਂ 


ਜਲ-ਸਪਲਾਈ 


ਤੰਗ ਨਾਲੀ ਦੀ ਸੜ੍ਹਾ ਘੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਜਦੋਂ ਤੰਗ ਨਾਲੀ ਵਿਚ ਦੀ 
ਪ੍ਰਵਾਹ ਤੇਜ਼ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਸੜ੍ਹਾ ਉਪਰ ਉਠਦੀ ਹੈ (ਚਿੱਤਰ 6)। 

ਸਕੇਲ-ਮਾਂਡਲ ਢੰਗ--ਜਲ-ਸ਼ਕਤੀ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦਾ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਤੇ ਉਸਾਰੀ ਦੇ ਮੌਤਵਾਂ ਲਈ ਉਪਯੋਗ ਕਾਫ਼ੀ 
ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਪੰਪਾਂ ਅਤੇ ਟਰਬਾਈਨਾਂ ਦਾ ਉੱਤਪਾਦਨ ਸ਼ਹਿਰਾਂ 
ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਪਲਾਈ, ਦਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਕੰਟਰੋਲ ਕਰਨਾ, ਜਲ-ਉਰਜਾ 
ਦੀ ਵਰਤੋਂ, ਹੜ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਿਯੰਤਰਣ ਅਤੇ ਨਹਿਰਾਂ ਦੇ ਬੰਨ੍ਹ ਤੇ ਕਿਨਾਰਿਆਂ 
ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਕਰਨਾ ਇਸ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ 
ਕਾਰਜਾਂ ਵਿਚ ਉਪਰੋਕਤ ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਦਾ ਇਕ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਾਰੀ ਉਪਯੋਗ 
ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਕਈ ਵਾਰੀ ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਧਾਰਣ ਸਮੀਕਰਣਾਂ ਨਾਲ 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੇਚੀਦੇ ਕਾਰਜਾਂ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨਾ ਕਠਿਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ 
ਸੰਰਚਨਾ ਆਦਿ ਤੇ ਇਤਨੀ ਵੱਡੀ ਰਕਮ ਖ਼ਰਚ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 
ਰਲਦੀ-ਮਿਲਦੀ ਛੋਟੀ ਸੰਰਚਨਾ ਉਸਾਰ ਕੇ ਹਰ ਪੱਖੋਂ ਜਾਂਚੀ ਤੇ ਪੜਤਾਲੀ 
ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਜੇਕਰ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਵਿਚ ਕੋਈ ਤਬਦੀਲੀ 
ਕਰਨੀ ਸੰਭਵ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਸਹੀ ਕਾਰਜ ਵਿਧੀ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ 
ਹੈ। 

ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਾੱਡਲਾਂ .ਦੇ ਕਾਰਜ ਦੇ ਮੂਲ ਸਿਧਾਂਤ ਦ੍ਰਵ-ਵਿਗਿਆਨ 
ਵਾਲੇ ਹੀ ਹਨ। ਸੁਤੰਤਰ ਸਤ੍ਹਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਲਈ ਫਰਾਊਡ ਨੰਬਰ ਦੋਵੇਂ 
ਮਾੱਡਲ ਤੇ ਅਸਲੀ ਸੰਰਚਨਾ ਲਈ ਇਕੋ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ 
ਰੇਨਾਲਡ ਨੰਬਰ ਵੀ ਇਕੋ ਹੀ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, 

ਜਿਹੜਾ ->ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 

ਇਕ ਮਾਡਲ ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਰ ਵਿਚ ਛੋਟਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾ 
ਇਸ ਉੱਤੇ ਲਾਗਤ ਅਤੇ ਸਮਾਂ ਵੀ ਘੱਟ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਮਾਡਲ 


ਦਰਿਆ ਨੂੰ ਹੜ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਘੱਟ ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਾਲੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿਚ ਦੀ ਕੇਵਲ 


ਕੁਝ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਸਮੇਂ ਲਈ ਲੰਘਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਕੁਦਰਤੀ 
ਦਰਿਆ ਉੱਤੇ ਅਜਿਹਾ ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ ਸਾਲ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। 

ਹ. ਪੁ. -ਐਨ. ਅਸੈ. 14:549 

ਜਲ-ਸਪਲਾਈ : ਉਦਯੋਗਾਂ ਅਤੇ ਪੀਣ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦਾ 
ਸਾਫ਼- ਸੁਥਰਾ ਪਾਣੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਸੋਮਿਆਂ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਇਕੱਠਾ 
ਕਰਕੇ ਸਾਫ਼ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਵੰਡ ਕਰਨ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਇਕ 
ਵਿਗਿਆਨਕ ਕਲਾ ਹੈ। 

ਇਤਿਹਾਸ--ਪਾਣੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅਤਿਅੰਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਅੰਗ ਹੈ। 
ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਇਮਾਰਤਾਂ ਦੀ ਖੁਦਾਈ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ ਸਟੋਰ ਕਰਨ 
ਅਤੇ ਵੰਡ ਕਰਨ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਖੁਦਾਈ ਤੋਂ ਫੀਲੈੱਸ਼ੀਆ 
ਖਾਲਾਂ ਦਾ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਗੱਲ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਬੂਤ ਮਿਲਦੇ 
ਹਨ ਕਿ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਲੋਕ ਮੋਇਰਸ ਵਿਖੇ ਨੀਲ ਘਾਟੀ ਵਿਚ ਲਗਭਗ 2000 
ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ 2 ਲੱਖ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਲਈ ਜਲ-ਸਪਲਾਈ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ 
ਸੀ। ਚੀਨ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਪੂਰਣ ਇਤਿਹਾਸਕ ਖੂਹਾਂ, ਪੱਕੇ 
ਖਾਲਾਂ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਹੌਜ਼ਾਂ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਮਿਲੇ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 
ਸ਼ਾਇਦ ਚੀਨੀ. ਲੋਕ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਫਟਕੜੀ ਨਾਲ ਸਾਫ਼ ਕਰਕੇ ਪੀਣ ਲੱਗੇ 
ਸਨ। 

ਪਾਣੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੀ ਦਰ--ਪਾਾਣੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੀ ਦੰਰ ਨੂੰ 
ਆਮ ਕਰਕੇ ਗੈਲਨ ਪ੍ਰਤੀ ਜੀਵ ਪ੍ਰਤੀ ਦਿਨ ਵਿਚ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ 
ਹੈ। ਅੱਗ ਬੁਝਾਉਣ ਸਮੇਂ ਕਿਸੇ ਜਲ-ਸਪਲਾਈ ਕੇਂਦਰ ਉੱਤੇ ਵੱਧ ਤੋਂ 


_ਵੱਧ ਪਾਣੀ ਦੀ ਮੰਗ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅੱਗ ਦੇ ਸਹੀ ਬਚਾਉ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੇ 


ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਦੀ ਦਰ ਲਈ ਕੂਇਜਲਿੰਗ ਦਾ ਨਿਮਨਲਿਖਤ 


ਜਲ-ਸਪਲਾਈ 


0= "ਨ: 
0 = 1 020 ੪£ (1-0.01 ੪?) ਰ 
ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। ` 


ਜਿਥੇ % = ਪ੍ਰਵਾਹ, ਗੈਲਨ ਪ੍ਰਤੀ ਮਿੰਟ ਅਤੇ 

£ = ਆਬਾਦੀ (ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿਚ) 

_ਜਲ ਸਪਲਾਈ ਦੇ ਸਾਧਨ 

ਖ਼ੂਹ--ਗੁਰੂਤਾ ਖੂਹ ਹੀ ਜਲ-ਸਪਲਾਈ ਦੇ ਪੁਰਾਤਨ ਅਤੇ ਮੁੱਖ 
ਸੋਮੇ ਹਨ। ਇਕ ਗੁਰੂਤਾ ਖੂਹ ਵਿਚ, ਇਸ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਹੇਠਲੇ 
ਪਾਣੀ ਉੱਤੇ ਵਾਯੂ ਮੰਡਲੀ ਦਬਾਉ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਖੂਹ ਵਿਚੋਂ 
ਕੱਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਪੁੜ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦਾ ਭਾਗ ਪਾਣੀ 
ਨਾਲ ਪੂਰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਸੰਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਲੈਵਲ ਸਥਿਰ 
ਪਾਣੀ ਦੇ ਲੈਵਲ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਦਬਾਉ ਸ਼ੰਕੂ ਦਾ 
ਸਤ੍ਹਾ ਤੱਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 


'ਪਪਿੰਗ ਸਣੇਸ਼ਲ--ਗੁਰੂਤਾ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਥੱਲੇ ਪਾਣੀ ਸਪਲਾਈ 
ਕਰਨ. ਵਾਲੀਆਂ ਥਾਵਾਂ .ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਬਾਕੀ ਸਾਰੀਆਂ ਜਲ- ਯੋਜਨਾਵਾਂ 
ਲਈ ਪੈਪਿੰਗ ਸਟੇਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। 


ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਨਿਰਵਿਘਨ ਜਲ-ਸਪਲਾਈ ਲਈ ਪੰਪਿੰਗ ਸਟੇਸ਼ਨ 


ਉੱਤੇ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਊਰਜਾ ਦਾ_ਹੋਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਇਸ ਊਰਜਾ ਦੇ ਸੋਮੇ 
ਆਮ ਕਰਕੇ ਬਿਜਲੀ ਅੰਤੰਰ-ਦਹਿਨ ਇੰਜਨ ਅਤੇ ਭਾਫ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। 
ਵੱਡੀ ਸਮਰੱਥਾ ਵਾਲੇ ਪੰਪਿੰਗ ਸਟੇਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਲਗਭਗ ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ 
ਸਟੇਸ਼ਨਾਂ ਉੱਤੇ ਬਿਜਲੀ ਦੀਆਂ ਮੋਟਰਾਂ ਨਾਲ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਅਪਕੇਂਦਰੀ 
ਜਾਂ ਸੈਂਟਰੀਫ਼ਿਊਗਲ ਪੰਪ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅੰਤਰ-ਦਹਿਨ ਇੰਜਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ 
ਕੇਵਲ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਵਿਚ ਰੁਕਾਵਟ ਹੋਣ ਤੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 


ਅੱਜਕਲੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਪਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਵੀ ਭਾਫ਼ ਦੀਆਂ ਟਰਬਾਈਨਾਂ 


ਵਾਲੇ ਸੈਂਟਰੀਫ਼ਿਊਗਲ ਪੰਪ ਜਿਹੜੇ ਕਈ ਸਾਈਜ਼ਾਂ ਵਿਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, 
ਆਮ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਲੱਗ ਪਏ ਹਨ। 


ਵੰਡ ਸਿਸਟਮ 


ਜਿਥੇ ਸਮੁੱਚਾ ਵੰਡ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵੱਖੋ ਵੱਖਰੇ ਸਾਈਜ਼ ਦੇ ਪਾਈਪਾਂ ਨੰ 
ਆਪਸ ਵਿਚ ਜੋੜ ਕੇ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਉਥੇ ਆਮ ਕਰਕੇ ਵੰਡ ਸਿਸਟਮਾਂ 
ਵਿਚ ਪਾਈਪਾਂ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਖਰਚੇ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ 
ਕੇ ਹਰ ਇਕ ਪਾਈਪ ਦਾ ਸਾਈਜ਼ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰਨਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੈ। 
ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸਾਧਾਰਣ ਦਰ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਲਈ ਪਾਣੀ ਦਾ 
ਵੇਗ ਲਗਭਗ 1 ਮੀ. ਤੋਂ 1.25 ਮੀ. ਪ੍ਰਤੀ ਸੈਕੰਡ ਅਨੁਸਾਰ ਪਾਈਪ ਦਾ 
ਸਾਈਜ਼ ਚੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ_ਹੈ ਅਤੇ ਸੁਤੰਤਰ ਪ੍ਰਵਾਹ ਲਈ ਪਾਣੀ ਦਾ 
ਲਗਭਗ 3 ਮੀ, ਤਿਨ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 


ਵਿਉੱਤ--ਵੰਡ-ਸਿਸਟਮ ਦੀ ਵਿਉਂਤ ਵਿਚ ਹਰ ਇਕ ਪਾਈਪ 
ਦਾ ਸਾਈਜ਼ ਥਾਂ ਅਤੇ ਸਹਾਇਕ ਉਪਕਰਣ ਇਕ ਨਕਸ਼ੇ ਵਿਚ ਦਰਸਾਏ 
ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਨਕਸ਼ੇ ਨੂੰ ਰਿਕਾਰਡ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ 
ਹੈ। ਵਿਉਂਤਬੰਦੀ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਨਿਮਨਲਿਖਤ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿਚ 


ਰੱਖਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ :-- 


292 


1. ਪਾਈਪਾਂ ਦੇ ਸਿਰਿਆਂ ਦੇ ਜੋੜ ਸਿਰੇ ਅਕਰਮਕ ਸਿਰੇ ਨਾ 
ਬਣਨ। 


2. ਸਮਾਂਤਰ ਪਾਈਪਾਂ ਨੂੰ ਲਗਭਗ 450 ਮੀ. ਤੋਂ 600 ਮੀ. ਦੀ 
ਦੂਰੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅੰਦਰ ਆਪਸ ਵਿਚ ਜ਼ਰੂਰ ਜੋੜਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। 

3. ਲਗਭਗ ਹਰ 350 ਮੀ. ਤੋਂ 450 ਮੀ. ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਬਾਅਦ 
ਵਾਲਵ ਲਗਾਉਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਵੰਡ-ਸਿਸਟਮ ਦੇ ਕਿਸੇ ਭਾਗ 
ਨੂੰ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਸਪਲਾਈ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। 


4.ਪਾਈਪਾਂ ਦੇ ਆਪਸੀ ਜੋੜਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਵਾਲਵ ਲਗਾਉਣੇ ਚਾਹੀਦੇ 
ਹਨ ਅਤੇ ਆਮ ਕਰਕੇ ਇਕ ਜੁਆਇੰਟ ਉਪਰ ਵਾਲਵਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 
ਪਾਈਪਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨਾਲੋਂ ਇਕ ਘੱਟ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਵਾਲਵ ਛੋਟੇ 
ਵਿਆਸ ਵਾਲੇ ਪਾਈਪਾਂ ਉੱਤੇ ਲਗਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। 


5. ਕੇਵਲ 9 ਸੈ. ਮੀ. ਪਾਈਪ ਜਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਪਾਈਪ ਨੂੰ 
ਅੱਗ ਬੁਝਾਉਣ ਲਈ ਨਲਕੇ ਲਗਾਉਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਲਕਿਆਂ 
ਨੂੰ ਅਕਰਮਕ ਸਿਰਿਆਂ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ ਲਗਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। 

- _'ਪਾਈਪ--ਵੰਡ-ਸਿਸਟਮ ਵਿਚ ਆਮ ਕਰਕੇ ਘੰਟੀ ਵਰਗੇ ਮੂੰਹ 
ਅਤੇ ਡਾਟ ਵਾਲੇ ਜੋੜਾਂ ਵਾਲੇ ਦੇਗੀ ਲੋਹੇ ਦੇ ਬਣੇ ਹੋਏ ਪਾਈਪਾਂ ਦਾ 
ਇਸਤੇਮਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਪਾਈਪ ਪਿਟ ਢਲਾਈ ਦੀ 
ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਪਰੰਤੂ ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਸੈਂਟਰੀਫ਼ਿਊਗਲ 
ਢਲਾਈ ਦੀ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਢਾਲ ਕੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। . 


ਇਕ ਵੰਡ ਪਾਈਪ ਜਲ-ਸਪਲਾਈ ਦੀ ਮੁੱਖ ਪਾਈਪ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 
ਘਰਾਂ ਤੀਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਬੱਤਖ਼ ਦੀ ਗਰਦਨ ਵਾਂਗ ਮੁੜਿਆ ਹੋਇਆ 
ਪਾਈਪ, ਵੰਡ ਪਾਈਪ ਵਿਚ ਦੀ ਪਾਣੀ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਨੂੰ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ 
ਵਿਚਰਨ ਵਿਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵੰਡ ਪਾਈਪ ਆਮ ਕਰਕੇ ਤਾਂਬੇ, 
ਸਿੱਕੇ, ਜਿਸਤੀ ਲੋਹੇ ਅਤੇ ਦੇਗੀ ਲੋਹੇ ਤੋਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 
ਕਈ ਵਾਰੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਕਲੱਈ, ਸਿੱਕੇ ਜਾਂ ਸੀਮਿੰਟ ਦੀ ਤਹਿ ਵੀ ਚੜ੍ਹੀ 
ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਰ 


_ਰੱਖਣ ਅਤੇ ਵੰਡ ਸਿਸਟਮ ਵਿਚ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਦਬਾਉ ਰੱਖਣ ਦਾ ਕੰਮ 


ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲੋਂ ਪਹਿਲ ਹੌਜ਼ ਆਮ ਕਰਕੇ ਧਰਤੀ ਦੀ ਸਤ੍ਹਾ ਉੱਤੇ 
ਜਾਂ ਫਿਰ ਟੋਆ ਪੁੱਟ ਕੇ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਿਨਾਰਿਆਂ ਉੱਤੇ 
ਕਿਸੇ ਪਦਾਰਥ ਦਾ ਲੇਪ ਚੜ੍ਹਿਆ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਸਮਿੰਟ, 'ਸਟੀਲ 
(ਫ਼ੈਲਾਦ) ਜਾਂ ਲੱਕੜ ਦੇ ਵੀ ਬਣੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਜਿਥੇ ਅੱਗ ਬੁਝਾਉਣ ਲਈ 
ਧਰਤੀ ਵਿਚੋਂ ਪਾਣੀ ਕੱਢ ਕੇ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਪਾਣੀ ਦਾ 


_ ਭੰਡਾਰ ਲਗਾਤਾਰ 10 ਘੰਟੇ ਤੱਕ ਅੱਗ ਬੁਝਾਉਣ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਹੋਣਾ 


ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਬਣਾਉਟੀ ਜਲ-ਭੰਡਾਰਾਂ 
ਵਿਚੋਂ ਲੰਡਨ ਦੀ ਜਲ-ਸਪਲਾਈ 'ਦਾ ਕੁਇਨ ਮੇਰੀ' ਜਲ-ਭੰਡਾਰ ਇਕ 
ਹੈ। __ 


ਜਲ-ਭੰਡਾਰ ਆਮ (ਕਰੇ ਵੰਡ ਸਿਸਟਮ ਵਿਚ ਅਜਿਹੀ ਥਾਂ 
ਲਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਿਥੇ ਜਦੋਂ ਪੰਪਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਪਲਾਈ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ 
ਪਾਣੀ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਨਾਲੋਂ ਮੰਗ ਵਧ ਜਾਣ ਤੇ ਇਸ ਭੰਡਾਰ ਵਿਚੋਂ ਆਪਣੇ 
ਆਪ ਲੋੜੀਂਦੀ ਮਾਤਰਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਕੇ ਪਾਈਪਾਂ ਵਿਚ ਪਾਣੀ 
ਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਇਕ ਸਮਾਨ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਨ ਨਾਲ 
ਪੰਪਿੰਗ ਦੀ ਘੱਟ ਸਮਰੱਥਾ ਨਾਲ, ਘੱਟ ਖ਼ਰਚ ਨਾਲ ਕੰਮ ਚਲਾਇਆ 
ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਸਮਾਨ ਪ੍ਰਵਾਹ. ਵਾਲਾ ਹੌਜ਼ ਆਮ ਕਰਕੇ ਵੰਡ _ 
ਸਿਸਟਮ ਵਿਚ ਇਕ ਪਾਈਪ ਰਾਹੀਂ ਵੱਖਰੇ ਤੌਰ ਤੇ ਜੋੜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 
ਜਦੋਂ ਪਾਣੀ ਦੀ ਲੋੜੀਂਦੀ ਮਾਤਰਾ ਪੰਪਿੰਗ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀ 
ਹੈ ਤਾਂ ਵਾਧੂ ਪਾਂਣੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਇਸ ਹੌਜ਼ ਵਿਚ ਜਾਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। 


293 


ਸ ਦੇ ਉਲਟ ਲੋੜ ਅਨੁਸਾਰ ਮੰਗ ਵਧਣ ਤੇ ਪਾਣੀ ਆਪਣੇ ਆਪ 
ਡ ਸਿਸਟਮ ਵਿਚ ਮਿਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। 


ਪਾਣੀ ਰਾਹੀਂ ਬੀਮਾਰੀ ਫੈਲਾਉਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਅਤੇ ਹੋਰ 
ਸ਼ੁੱਧੀਆਂ--ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਤੈਰ ਰਹੇ ਜੀਵਾਂ -ਨਾਲ ਫੈਲਣ ਵਾਲੀਆਂ 
'ਤ ਨਾਲ ਜਿਗਰ ਦੀ ਸੋਜਸ਼ ਆਦਿ ਹਨ। ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ 
ਕ ਬਾਲ-ਅਧਰੰਗ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬੀਮਾਰੀਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫੈਲਣ ਬਾਰੇ ਕੁਝ 
'ਨੁਮਾਨ ਨਹੀਂ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਆਦਿ ਵੀ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਹੀ 
ਭਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਨੇਕਾਂ ਹੀ ਬੀਮਾਰੀ ਫੈਲਾਉਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਪਾਣੀ ਦੇ 
ਮੰਦਰ ਜਾਂ ਉਪਰ ਤੈਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਐਥਰੈਕਸ ਜਾਂ 
ਗੁਲਟੀ ਰੋਗ ਦੇ ਸਪੋਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਤੈਰ ਰਹੇ ਵਾਲਾਂ ਨਾਲ ਲੱਗੇਂ ਹੁੰਦੇ 
ਹਨ। ਧਾਗੇ ਵਰਗਾ ਇਕ ਕੀੜਾ 18੬0੩ 53ਮਸਗ, '0360002118 
ਮਰਸ318 ਜੋ ਟ੍ਰਿਕਨੋਸਿਸ ਬੀਮਾਰੀ ਫੈਲਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਕ ਹੋਰ ਕਿਰਮ 
$6₹10510088 0000603112 ਆਦਿ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ 
ਹੱਕ ਵਰਮ ਬੀਮਾਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪਾਣੀ 
ਕਈ _ਹੋਰ ਸੂਖ਼ਮਦਰਸ਼ੀ ਕਿਰਮਾਂ_ ਕਾਰਨ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਪੇਟ ਦੀਆਂ 
ਜੈਗਨੀਸ਼ੀਅਮ ਸਲਫ਼ੇਟ ਹੋਰ ਖਾਰਾਂ ਅਤੇ ਕਾਰਬਨੀ ਪਦਾਰਥਾਂ ਕਾਰਨ 
ਤੈੱਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਤੜ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਬੀਮਾਰੀਆਂ ਸਰੀਰ ਦੇ 
ਮੈਟਾਬਲੋਜ਼ਿਮ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਜ਼ਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਕਾਰਨ ਵੀ 
ਉੱਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। 

ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਕਰਨ ਦੇ ਢੰਗ--ਜਲ-ਸਪਲਾਈ ਲਈ ਪੀਣ 
ਵਾਲਾ ਪਾਣੀ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਨ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਕਰਨ ਦੇ ਢੰਗ 
ਸੀਮਿਤ ਹਨ। ਅਸ਼ੁੱਧੀਆਂ ਤੇ ਤਲਛੱਟ ਬਣਾ ਕੇ ਪਾਣੀ ਖੜ੍ਹਾ ਰੱਖ ਕੇ ਜਾਂ 
ਹਿਲਾ ਕੇ, ਜਮਾ ਕੇ (ਸਕੰਦਨ) ਪੁਣ ਕੇ ਅਤੇ ਰੋਗਾਣੂ ਨਾਸ਼ਕਾਂ ਰਾਹੀਂ 
ਪਾਣੀ ਪੀਣ ਯੋਗ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਮੰਤਵਾਂ ਲਈ ਵਰਤੋਂ ਯੋਗ 
ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। 

ਤਲਡੱਟਲ--ਤਲਛੱਟਣ ਵਿਧੀ ਪਾਣੀ ਸਾਫ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ 
ਸੌਖੀ ਵਿਧੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਜਾਂ ਤਾਂ ਸਥਿਰ ਤੌਰ ਤੇ ਪਿਆ ਰਹਿਣ 
ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਫਿਰ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਬੇਸਿਨ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵਾਹ 
ਕਰਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੇ ਬੈਠਣ ਵਾਲੇ ਪਦਾਰਥ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਥੱਲੇ 
ਬੈਠਦੇ ਰਹਿਣ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਸਾਫ਼ ਤੇ ਨਿਰਮਲ ਹੁੰਦਾ ਰਹੇ। ਤਲਛੱਟਣ 


ਕਿਰਿਆ ਗੁਰੂਤਾ, ਬੈਠਣ ਵਾਲੇ ਪਦਾਂਰਥਾਂ ਦੀ ਸਾਪੇਖੀ ਘਣਤਾ ਅਤੇ 


ਸਾਈਜ਼, ਡੂੰਘਾਈ, ਆਕਾਰ, ਬੇਸਿਨ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਦੇ ਢੰਗ, ਪਾਣੀ ਦਾ 


ਅਤੇ ਬਿਜਲੱਈ ਪ੍ਰਭਾਵ ਆਦਿ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਤਲਛੱਟਣ 
ਬੇਸਿਨ ਆਮ ਕਰਕੇ ਆਇਤਾਕਾਰ, ਗੋਲਾਕਾਰ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਕਰਿਤ 
ਆਕਾਰ ਦੇ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਕਾਰ ਪਾਣੀ ਦੋ ਪ੍ਰਵਾਹ 
ਕਿ ਮੀ 

ਸਕੰਦਨ (ਜਮਾਉਣ ਕਿਰਿਆ)--ਰਸਾਇਣਿਕ ਪਦਾਰਥ ਪਾਣੀ 
ਵਿਚ ਆਪਸ ਵਿਚ ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਦੇ ਅੰਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਕਿਰਿਆ ਕਰਕੇ ਘੁਲਣਸ਼ੀਲ 
ਅਵਖੇਪ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕਰਕੇ ਧਾਰਨਤਾ ਕਾਲ ਘਟਣ ਨਾਲ 
ਇਸ ਢੰਗ ਦੀ ਸੁਯੌਂਗਤਾ ਵਿਚ ਵਾਧਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਮੰਤਵ ਲਈ 
ਫਟਕੜੀ ਆਮ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫ਼ੈਰਸ ਸਲਫ਼ੇਟ, ਅਣਬੁਝਿਆ ਚੂਨਾ 


ਜਾਂ ਬੁਝਿਆ ਚੂਨਾ, ਸੋਡੀਅਮ ਐਲੂਮਿਨੇਟ ਆਦਿ ਹੋਰ ਕਈ ਰਸਾਇਣਿਕ 


ਪਦਾਰਥ ਸਕੰਦਨ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਕੰਦਨ ਤਲਛੱਟਣ ਦੀ 


ਜਲ-ਸਪਲਾਈ 
ਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਕੋਲਾੱਇਡੀ ਮਾਦੇ, ਰੰਗ ਅਤੇ 


_ ਕੀਟਾਣੂ ਦੇ ਨਾਸ਼ ਵਿਚ ਵੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। 


ਰਸਾਇਣਿਕ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦਾ ਲਗਾਤਾਰ ਚਲਦੇ ਰਹਿਣਾ ਤੇ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ 
ਹਿਲਾਉਂਦੇ ਰਹਿਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਰਸਾਇਣਿਕ ਪਦਾਰਥ ਕੁਝ ਕਰੁ ਕਣ 
ਪ੍ਰਤੀ ਗੈਲਨ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਘੋਲ ਜਾਂ ਪਾਊਡਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵਰਤੇ 
ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਕ ਜਾਂ ਦੋ ਮਿੰਟ ਤੇਜ਼ ਹਿਲਾਉਣ ਨਾਲ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਗੁੱਛੇ 
ਜਿਹੇ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 15-30 ਮਿੰਟ ਹਿਲਾਉਣ ਨਾਲ 
ਪਾਣੀ ਸਾਫ਼ ਹੈ ਕੇ ਅੱਗੇ ਵਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 

ਫ਼ਿਲਟੱਰੀਕਰਨ--ਅਜੋਕੇ ਗੁਰੂਤਾ ਫ਼ਿਲਟਰ ਕੰਕਰੀਟ ਦੇ ਖੁਲ੍ਹੇ 
ਆਇਤਾਕਾਰ ਬੇਸਿਨ ਵਾਲੇ ਬਣੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ 
1,000,000 ਗੈਲਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 


ਫ਼ਿਲਟਰਿੰਗ ਪਦਾਰਥ ਆਮ ਕਰਕੇ 0:35 ਤੋਂ 0.55 ਮਿ. ਮੀ. 
ਆਕਾਰ ਵਾਲੇ ਕਣਾਂ ਵਾਲੀ ਸਾਫ਼ ਸਿਲੀਕਾਂ ਰੇਤ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ 
ਇਕਸਾਰਤਾ ਗੁਣਾਂਕ ਲਗਭਗ 148 ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਵਧਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। 
ਫ਼ਿਲਟਰੀਕਰਨ ਦੀ ਦਰ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਮੋਟੀ ਰੇਤ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤਾ . 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰੇਤ ਦੀ 50 ਤੋਂ 75 ਸੈਂ. ਮੀ. ਦੇ ਲਗਭਗ ਮੋਟੀ ਤਹਿ ਦੇ ' 
ਹੇਠਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਲਈ ਪੱਥਰਾਂ ਦੀ ਤਹਿ ਵਿਛਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ 
ਜੋ ਇਹ ਹੇਠਾਂ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲ ਨਾਂ ਹੋ ਸਕੇ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਲਗਾਤਾਰ 


. ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਵਹਿੰਦਾ ਰਹੇ। 


ਰੋਗਾਣੂਨਾਸ਼ਨ--ਰੋਗਾਣੂਨਾਸ਼ਨ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਸਭ 
ਤੋਂ ਅੰਤਮ ਕਿਰਿਆ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਬੀਮਾਰੀਆਂ ਫੈਲਾਉਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ 

ਨਾਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਇਹ ਆਮ ਕਰਕੇ ਫ਼ਿਲਟਰੀਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ _. 
ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਝ ਕੁ ਪਲਾਂਟਾਂ ਵਿਚ ਰੋਗਾਣੂਨਾਸ਼ਨ ਕਿਰਿਆ 
ਫ਼ਿਲਟਰੀਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕੁਝ-ਕੁ ਜਲ 
ਸਪਲਾਈਆਂ ਵਿਚ ਕਲੋਰੀਨ ਨੂੰ ਹੀ ਪੀਣ ਯੋਗ ਪਾਣੀ ਦੇ ਪੂਰਨ ਸੋਧਕ੍‌ 
ਦੇ ਤੌਰੇ ਤੇ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿਚ ਜਾਂ ਯੂਰਪ ਦੇ 
ਤੈਰਾਕੀ ਤਲਾਵਾਂ ਵਿਚ ਓਜ਼ੋਨ ਨੂੰ ਰੋਗਾਣੂਨਾਸ਼ਕ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵਰਤਿਆ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਤੈਰਾਕੀ ਤਲਾਵਾਂ 
ਅਤੇ ਛੋਟੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ, ਨਿੱਜੀ ਤੇ ਵਪਾਰਕ ਇਮਾਰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਜਲ- _ 
ਸਪਲਾਈਆਂ ਲਈ ਅਜਿਹਾ ਅਲਟਰਾ-ਵਾਇਲਿਟ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤਾ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲੱ 

ਕਲੋਰੀਨ ਤਰਲ ਜਾਂ ਗੈਸ ਰੂਪ ਵਿਚ ਲੋੜੀਂਦੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿਚ 


` ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਬਕਾਇਆ ਪਦਾਰਥ 01 ਤੋਂ 02ਹਿੱਜੇ ਪ੍ਰਤੀ 


ਮਿਲੀਅਨ ਬਚੇ। ਕਲੋਰੀਕਰਨ ਮਗਰੋਂ ਘੱਟੋਂ ਘੱਟ ਲਗਭਗ 15 ਮਿੰਟ ਤੱਕ 
ਪਾਣੀ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਵੰਡ ਸਿਸਟਮ ਦੌਰਾਨ ਕਲੋਰੀਨ 
ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਸ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਗ਼ੰਧ ਵਾਲਾ ਤੇ 
ਬੇਸੁਆਦਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਰੋਕਣ ਲਈ 
ਕਲੋਰੀਨ ਵਿਚ ਕੁਝ-ਕੁ ਹਿੱਸੇ ਅਮੋਨੀਆ ਮਿਲਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ 
ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਕਲੋਰੀਨ ਦੀ ਜੀਵਾਣੂ ਨਾਸ਼ਕ ਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਹੌਲੀ ਕਰ ਦਿੰਦੇ 
ਹਨ ਤਾਂ'ਜੋ ਇਹ ਵੰਡ ਸਿਸਟਮ ਵਿਚ ਦੂਰ ਦ੍ਰੇਡੇ ਭਾਗਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ 
ਸਕੇ। 

ਸਾਰੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੇ ਯੋਗਿਕਾਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਵਿਚੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ 
ਰਸਾਇਣਿਕ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨਾਲ ਆਇਨੀ ਸੰਘਣਤਾ ਬਦਲ ਕੇ ਦੂਰ ਕੀਤਾ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਰਸਾਇਣਿਕ ਪਦਾਰਥ ਜ਼ੀਓਲਾਈਟ, ਕੈਟਾਇਨ ਅਤੇ 
ਸੰਸ਼ਲਿਸ਼ਟ ਬਰੇਜ਼ਿਆਂ ਦੇ ਯੋਗਿਕ ਆਦਿ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੇ 


ਜਲ-ਸੈਨਾ 
` ਸੁਮੇਲ ਨਾਲ ਸਮੁੰਦਰੀ ਪਾਣੀ ਜਾਂ ਅਜਿਹੀ ਕਿਸਮ ਦੇ ਹੋਰ ਪਾਣੀ ਤੋਂ 
ਪੀਣ ਯੋਗ ਤੇ ਕਸ਼ੀਦਿਤ ਪਾਣੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। 


ਪਾਣੀ ਸਾਫ਼ ਕਰਨ ਦੇ ਹੋਰ ਢੰਗ--ਉਪਰੋਕਤ ਢੰਗਾਂ ਤੋਂ 
ਇਲਾਵਾ ਪਾਣੀ ਸਾਫ਼ ਕਰਨ ਦੇ ਕੁਝ ਕੁ ਨਿਮਨ ਲਿਖਤ ਢੰਗ ਹਨ :-- 


- ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਘੁਲਿਆ ਹੋਇਆ `ਲੋਹਾ ਆਮ ਕਰਕੇ ਫ਼ੈਰਸ 
ਹਾਈਡ੍ਰਾਂਕਸਾਈਡ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਆੱਕਸੀਕਰਨ ਰਾਹੀਂ 
ਅਘੁਲਣਸ਼ੀਲ ਫ਼ੈਰਿਕ ਹਾਈਡ੍ਰਾਂਕਸਾਈਡਾਂ ਵਿਚ ਬਦਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
ਇਸ ਨੂੰ ਫਿਰ ਤਲਫ਼ੱਟਣ ਜਾਂ ਫਿਲਟਰੀਕਰਨ ਜਾਂ ਦੋਵੇਂ ਢੰਗਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕੱਢ 
ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਮੈਗਨੀਜ਼ ਨੂੰ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਢੰਗਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਦੂਰ ਕੀਤਾ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਪਦਾਰਥ ਬੇਸ ਐਕਸਚੇਂਜਰਾਂ ਨਾਲ ਪਾਸੈ ਕੱਢ 
ਦਿਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 


ਜਲ ਭੰਡਾਰਾਂ ਅਤੇ ਝੀਲਾਂ ਵਿਚ ਛੋਟੇ ਛੋਟੇ ਕੀਟਾਣੂਆਂ ਦੇ ਨਾਸ਼ 
ਲਈ 1 ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸੇ ਪ੍ਰਤੀ ਮਿਲੀਅਨ ਕਾਪਰ ਸਲਫ਼ੇਟ ਮਿਲਾਇਆ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਾਤਨ (ਏਅਰੇਸ਼ਨ) ਰਾਹੀਂ ਘੁਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਗੈਸਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ 
ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਵਾ ਨਿਸਕਰਸ਼ਣ ਰਾਹੀਂ ਇਸ ਦੇ ਜੰਗਾਲ 
ਲਗਾਉਣ ਵਾਲੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਘਟਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਾਣੀ ਦਾ ਹਵਾ 
ਵਿਚ ਹਿਲਾ ਕੇ ਅਤੇ ਸੋਡੀਅਮ ਸਲਫਾਈਟ ਮਿਲਾ ਕੇ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
ਆਖਰੀ ਵਿਧੀ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਪੀਣ ਯੋਗ ਪਾਣੀ ਲਈ ਨਹੀ' ਕਰਨਾ 
ਚਾਹੀਦਾ। ___ 


ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ ਕਾਰਬਨ ਦਾ ਇਸਤੇਖ਼ਾਲ ਸਵਾਦ ਤੇ ਗੰਧ ਦੂਰ 


ਕਰਨ ਲਈ ਵੀ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਗੰਧ ਅਤੇ ਸਵਾਦ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ 
ਕਰਨ ਲਈ, ਕਲੇਰੀਨ ਦੀ ਵਧੇਰੇ ਮਾਤਰਾ ਪਾ ਕੇ ਸੁਪਰ ਕਲੋਰੀਕਰਨ 
ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਿਕਲੋਰੀਕਰਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। _ 

ਹ. ਪੁ. -ਕੋਲ_ ਐਨ. 10:328 

ਜਲ-ਸੈਨਾ : ਕਿਸੇ ਵੀ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਉਨਾਂ ਚਿਰ 
ਤੀਕ ਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਸਮਝੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਜਿੰਨਾਂ ਚਿਰ ਤੱਕ ਉਸ ਦੀਆਂ 
ਦੇ ਖੇਤਰ ਸਮੁੰਦਰੀ ਤੱਟ ਵਰਤੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਤੱਟਕਵਰਤੀ ਸੀਮਾਵਾਂ 
ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਜਲ ਸੈਨਾ ਦੀ ਲੋੜ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਜਲ ਸੈਨਾ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ 
ਬਹੁਤ ਹੀ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਹੋਰਨਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਜਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ 
ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਲ “ਮਾਰਗਾਂ ਤੇ ਜਾਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਰਾਹ ਵਿਚ 
ਪੈਂਦੇ ਲੁਟੇਰਿਆਂ ਜਾਂ ਦੂਸਰੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘਣ ਵੇਲੇ ਆਪਣੇ ਮਾਲ 
ਅਸਬਾਬ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਲਈ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਹੋਣਾ ਪਿਆ। ਇਸ 
ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਲ-ਸੈਨਾ ਦਾ ਮੁੱਢ ਬੱਝਿਆ। 

ਜਲ-ਸੈਨਾ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਵੀ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਜੰਗੀ ਸਮੁੰਦਰੀ 
ਜਹਾਜ਼ ਅਤੇ ਜਲ-ਸੈਨਾ ਦੇ ਜੁਆਨ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਸਮਝੇ ਜਾ ਸਕਦੇ 
ਹਨ। ਜਲ-ਸੈਨਾ ਕਿਸ ਢੰਗ ਨਾਲ ਆਯੋਜਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਇਹ ਉਸ 
ਦੇਸ਼ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਅਤੇ ਬਾਹਰੀ ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ 
ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿਚ ਦੂਜੇ ਸੰਸਾਰ ਯੁੱਧ ਸਮੇਂ ਇਕ ਸਥਾਨਕ ਬੇੜਾ, ਇਕ ਰੂਮ 
ਸਾਗਰੀ ਬੇੜਾ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਮਾਨ ਵੱਖ ਵੱਖ ਕਮਾਂਡਰ ਇਨ ਚੀਫ਼ ਕਰਦੇ 
ਸਨ, ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕਈ ਹੋਰ ਕਮਾਨਾਂ, ਫੋਰਸਜ਼, ਸਟੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਜੰਗੀ 
ਬੇੜੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਐਡਮਿਰਲ ਪਾਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਨਾ 
ਕਿ ਬੇੜੇ ਦੇ ਕਮਾਂਡਰਾਂ ਕੋਲ। ਇਸ ਲਈ ਜਲ ਸੈਨਾ ਦਾ ਅਰਥ ਸਮੁੰਦਰੀ 
ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਗਰੁੱਪ ਜੇ ਕਿ ਇਕ ਹੀ ਕਮਾਂਡਰ ਇਨ-ਚੀਫ਼ ਦੇ ਅਧੀਨ 
ਹੁੰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਕਿਸੈ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਜੁਗਰਾਫ਼ਿਆਈ ਖੇਤਰ ਫਗੋਲਿਕ ) 
ਨੂੰ ਸੰਪੇ ਹੋਏ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। 

ਜਲ-ਸੈਨਾ_ਅੱਗੋਂ ਕਈ' ਕਿਸਮਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਸਦੀ 
ਵੰਡ ਉਸ ਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਦੇ ਮੁਤਾਬਿਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ :-- 


294 


ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਅਤੇ ਟੈਕਨੀਕਲ ਗਰੁੱਪ--ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ 
ਵਿਚ ਦੋਵੇਂ ਮੁੱਖ ਬੇੜਿਆਂ ਦੇ ਕਮਾਂਡਰ ਇੰਚਾਰਜ ਹਨ। ਇਸ ਵਿਚ 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਰਗ ਕਮਾਂਡਰ ਜਾਂ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਕਮਾਂਡਰ 


ਐਡਮਿਰਲ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਤਿੰਨ ਤੋਂ 6 ਬੇੜੇ ਦੀ ਇਕ ਡਵੀਜ਼ਨ ਬਣਦੀ ਹੈ 
ਕਿਸਮ ਦੇ ਹੋਰ ਜੰਗੀ ਜਹਾਜ਼ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਕਮਾਂਡਰਾਂ 
ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਟੈਕਨੀਕਲ ਕਮਾਂਡਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਵਿਨਾਸ਼ਕ . 
ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਜਾਂ ਡੁਬਕਣੀ ਕਿਸ਼ਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਦੇ ਡਿਵੀਜ਼ਨਾਂ ਦਾ ਇਕ 
ਸਕੁਐਡਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਕੁਐਡਰਨ ਕਮਾਂਡਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ 
ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਦੀ ਕਮਾਨ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਵਿਨਾਸ਼ਕ ਸਕੁਐਡਰਨਾਂ _ 
ਦਾ ਇਕ ਜੰਗੀ ਬੇੜਾ ਅਖਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਰੀਅਰ ਐਡਮਿਰਲ ਆਮ ਤੌਰ 
ਜੰਗੀ ਬੇੜਿਆਂ ਦੀ ਕਮਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਰਵਿਸ ਫ਼ੋਰਸ ਅਤੇ ਜਲਥਲੀ 
ਫੋਰਸ ਸਕੁਐਡਰਨਾਂ, ਫਿਨਾਸ਼ਕ ਅਤੇ ਡੁਬਕਣੀ ਸਕੁਐਡਰਨਾਂ ਅਤੇ 
ਬਾਜ਼ੂਦੀ ਸੁਰੰਗਾਂ ਵਾਲੇ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਦੀ ਕਮਾਨ ਕਪਤਾਨ ਜਾਂ ਕਮਾਂਡਰ 
ਕਰਿਆ ਕਰਦੇ ਸਨ। 


ਯੁੱਧ ਕਲਾ ਸਿਖਲਾਈ--ਬੇਸ਼ਕ ਇਕ ਜੰਗੀ'ਬੇੜੇ ਵਿਚ ਕਈ 
ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਹਾਜ਼ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਲੜਾਈ ਲਈ ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਚਿਰ 
ਟੀਮ ਵਾਂਗ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਅਤੇ ਇਹ 'ਸਾਂਰੇ ਇਕ 
ਕਮਾਂਡਰ ਦੀ ਕਮਾਨ ਹੇਠ ਕੰਟਰੋਲ ਹੇ ਸਕਦੇ ਹੋਣ। ਇਸ ਲਈ ਨਿਰੰਤਰ _ 
ਅਭਿਆਸ ਅਤੇ ਅਧਿਐਨ ਦੀ ਲੋੜ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਵੀ ਕੋਈ ਨਵਾਂ 
ਜਹਾਜ਼ ਜਾਂ ਅਜਿਹਾ ਜਹਾਜ਼ ਜਿਸਦੀ ਪੁਨਰ ਉਸਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੇਵੇ 
ਬੇੜੇ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਦਿਤੀ ਹੋਈ ਕਮਾਨ `. 
ਅਨੁਸਾਰ ਸਪੀਡ ਫੜ ਸਕਣ ਅਤੇ ਮੁੜਨ ਦੇ ਸਮਰੱਥ .ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਰ 

ਯੁੱਧ-ਕਲਾ ਤਰਤੀਬ--ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਦੀ ਇਕਹਿਰੀ ਲਾਈਨ 
ਵਾਲੀਆਂ ਹੀ ਕਿੰਨ ਮੌਲਿਕ ਤਰਤੀਬਾਂ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਸਾਰੇ ਜਹਾਜ਼ 
ਇਕਹਿਰੀ ਫਾਈਲ ਵਿਚ ਇਕੋ ਹੀ ਰਸਤੇ ਤੋਂ ਅਗਾਂਹ ਵਧਣ ਤਾਂ ਜਹਾਜ਼ 
ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਹੇਣਗੇ ਅਤੇ ਇਹ ਇਕ ਸਿੱਧੀ ਰੇਖਾ ਵਿਚ ਹੋਣਗੇ। 
ਵੱਖ ਵੱਖ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਰਤੀਬਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਵੱਖ ਵੱਖ ਦਿਤੇ ਜਾਂਦੇ 
ਹਨ। ਜਦ ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ ਬੇੜੇ ਇਕੋ ਵਕਤ ਹੀ ਕਿਸੇ ਅਭਿਆਸ ਜਾਂ 
ਮੁਹਿੰਮ ਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਇਹ ਕਈ ਤੜ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਤਰਤੀਬਾਂ 
ਵੀ 
ਆਪਣੇ ਜਹਾਜ਼ ਜੋ ਬੇੜੇ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਬੇੜੇ ਦੇ 
ਨਾਲ ਨਾਲ ਰੱਖ ਸਕਣ ਅਤੇ ਇਹ ਕੋਈ ਅੜਚਨ ਪੈਦਾ ਨਾ ਕਰਨ। 
ਬੇੜੇ ਨੂੰ ਚੰਗੇ ਜਾਂ ਭੈੜੇ ਮੌਸਮ ਵਿਚ ਇਕਸਾਰਤਾ ਅਤੇ ਬਾਕਾਇਦਗੀ 


ਅਭਿਆਸ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਕ 'ਬੇੜਾ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਇਕ ਤਰਤੀਬ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਤਰਤੀਬ ਵਿਚ ਬਗੈਰ ਕਿਸੇ 
ਦੇਰ ਜਾਂ ਉਲਝਣ ਦੇ ਲੰਘ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਰ੍ 

__ ਜੰਗੀ ਤਰਤੀਬਾਂ--ਲੜਾਈ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਅਕਸਰ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਦੀ 
ਤਰਤੀਬ ਇਕਹਿਰੀ ਲਾਈਨ ਵਿਚ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਚੌੜੇ ਪੱਖੇਂ 
ਦੁਸ਼ਮਨ ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਗਸ਼ਤੀ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪਾਸੇ 
ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਜੰਗੀ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ 
ਸਕਣ। ਪਹਿਲੀ ਸੰਸਾਰ ਜੰਗ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਜੰਗੀ ਜਹਾਜ਼ 


295 


ਾਕੂ ਕਤਾਰਬੰਦੀ ਵਿਚ ਹੁੰਦੇ ਜਦ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗਸ਼ਤੀ ਜਹਾਜ਼ ਅਤੇ 


ਵਨਾਸ਼ਕ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਜੰਗੀ ਕਤਾਰਬੰਦੀ ਦੇ ਅੱਗੇ ਅਤੇ ਇਕਹਿਰੀ 


ਭਰਤੀਬ ਵਿਚ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। 


ਦੂਜੀ ਸੰਸਾਰ ਜੰਗ ਵਿਚ ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ ਕੈਰੀਅਰਾਂ ਦੀ ਹੋਂਦ 
ਹੈ ਜੰਗੀ ਬੇੜੇ ਦੀ ਤਰਤੀਬ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਦਲ ਦਿਤੀ। ਸਾਰੀਆਂ ਤਰਤੀਬਾਂ 
ਹਦ ਕਿ ਵਿਨਾਸ਼ਕ ਬਾਹਰਲਾ ਸਰਕਲ ਬਣਾਉਂਦੇ, ਇਕ ਵੱਡੇ ਜਹਾਜ਼ 
$ ਗਾਈਡ ਕਰਾਰ ਦੇ ਦਿਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਜਦ ਕਿ ਦੂਸਰੇ ਜਹਾਜ਼ ਆਪਣੇ 
ਕੀਅਰਿੰਗ ਅਤੇ ਦੂਰੀ, ਗਾਈਡ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਰੰਤਰ ਰੱਖਦੇ। 


ਸਮੁੰਦਰੀ ਜੰਗੀ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ--ਜੰਗੀ ਸਮੁੰਦਰੀ 
ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿਚ ਏਅਰ ਕ੍ਰਾਫਟ ਕੈਰੀਅਰ, ਜੰਗੀ ਜਹਾਜ਼, 
ਗੁਸ਼ਤੀ ਜਹਾਜ਼, ਡੁਬਕਣੀ ਕਿਸ਼ਤੀਆਂ, ਵਿਨਾਸ਼ਕ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ 
ਕਈ ਹੋਰ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਜਹਾਜ਼ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ 
ਸੁਰੱਖਿਅਕ ਅਤੇ ਟੋਹ ਲਾਉਣ ਵਾਲੇ ਜਹਾਜ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਤੇਪ ਬੇੜੀਆਂ 
ਜਿਲ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਕਾਰ ਵਿਚ ਕਾਫ਼ੀ ਭਿੰਨਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਡੁਬਕਣੀਆਂ ਕਿਸ਼ਤੀਆਂ 
ਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਅਤੇ ਮੋਟਰ ਤਾਰਪੀਡੇ ਕਿਸ਼ਤੀਆਂ ਵੀ ਜੰਗੀ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਦੇ 
ਵਰਗੀਕਰਨ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। 


ਬਾਰੂਦੀ ਸੁਰੰਗਾਂ ਅਤੇ ਜਲ-ਥਲੀ ਕਿਸਮਾਂ ਵਾਲੇ ਜਹਾਜ਼ ਵੱਖਰੀ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿਚ ਹਨ। ਬਾਰੂਦੀ ਸੁਰੰਗਾਂ ਵਿਛਾਉਣ ਅਤੇ ਹਟਾਉਣ ਵਾਲੇ 
ਜਹਾਜ਼ ਅਕਸਰ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਦ 
ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇ ਹਮਲੇ :ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦੀ ਕੋਈ ਸੁਵਿਧਾ ਨਹੀਂ 
ਹੁੰਦੀ। ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜੰਗੀ ਜਹਾਜ਼ ਜਿਵੇਂ ਜਲ-ਥਲੀ ਅਤੇ 
ਅਟੈਕ ਟ੍ਰਾਂਸਪੋਰਟ, ਅਟੈਕ ਕਾਰਗੇ ਜਹਾਜ਼, ਢੋ-ਢੁਆਈ ਵਾਲੇ ਜਹਾਜ਼ 
ਅਤੇ ਰਾਕਿਟ ਲਾਂਚਰਜ਼ ਇਸ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦੁਸ਼ਮਣ 
ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਹਮਲਾ ਹੋਣ ਦੀ ਸੂਰਤ ਵਿਚ ਵੀ ਦਾਖ਼ਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ 
ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦਾ ਵਾਰ ਝਲਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਮਾਂਡ ਜਹਾਜ਼ਾਂ 
ਨੂੰ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਜਾਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਹੋਰ ਜਹਾਜ਼ ਵੀ 
ਅਤੇ ਤੇਲ ਸਪਲਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਜਹਾਜ਼। ਕਈ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਰਾਹੀਂ ਖ਼ੁਰਾਕ, 
ਕੱਪੜੇ, ਮਿਸ਼ਰਿਤ ਸਟੋਰ ਅਤੇ ਮੁਰੰਮਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਵੀ 








ਜਲਸੋਜ-2 _ 


ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ' ਹਨ ਜੋ ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਂ ' ਅਤੇ ਤੁਬਕਣੀਆਂ ਦੀ 


ਜਲ-ਸੈਨਾ 


ਕਿਸਮਾਂ ਵਿਚ ਅਜਿਹੇ ਜਹਾਜ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਰਾਸ਼ਨ-ਸਪਲਾਈ 
ਕਰਨ, ਤੇਲ ਭਰਨ ਅਤੇ ਡੁਬਕਣੀ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਦੇ ਸਾਧਨ 
ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਵੱਡੇ ਸਪਲਾਈ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਵਿਚ ਖੁਸ਼ਕ ਰਾਸ਼ਨ, ਡੱਬੇ-ਬੰਦ 
ਵਸਤੂਆਂ, ਸਟੇਸ਼ਨਰੀ, ਸਫ਼ਾਈ ਦਾ ਸਾਮਾਨ ਅਤੇ ਪੇਂਟ ਆਦਿ ਵੀ ਹੁੰਦਾ 
ਹੈ। ਮਲਬਾ ਹਟਾਉਣ ਵਾਲੇ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਵਿਚ ਅਜਿਹੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਅਤੇ 
ਸਾਮਾਨ ਉਪਲਬਧ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਜਿਸ ਨਾਲ ਬੰਦਰਗਾਹਾਂ ਤੇ ਗੋਲਾ-ਬਾਰੀ 
ਨਾਲ ਤਬਾਹ ਹੋਏ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਦਾ ਮਲਬਾ ਹਟਾਉਣ ਲਈ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੁੰਦਾ 
ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਬੰਦਰਗਾਹਾਂ ਦੀ ਸਫ਼ਾਈ ਕੀਤੀ 
ਜਾ_ਸਕੰਦੀ ਹੈ। 

ਅਗਲੇਰੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਸਰਵਿਸ ਸਕੁਐਡਰਨ--ਲੜਾਈ 
ਦੌਰਾਨ ਨਿਰੰਤਰ ਤਾਲਮੇਲ ਅਤੇ ਫੋਰਸ ਦੀ ਲੋੜ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰਖਦਿਆਂ 


_ਜਲ ਸੈਨਾ ਵਿਚ ਕੁਝ ਅਜਿਹੇ ਸਕੁਐਡਰਨ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ 


ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਰਵਿਸ ਸਕੁਐਡਰਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਲੋੜ ਪੈਣ ਤੇ _ 
ਡੂੰਘੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਵਿਚ ਤਕਨੀਕੀ ਮਦਦ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਦਿਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਈ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਵਿਚ ਤਿੰਨ ਤੈਰਾਕੀ ਖੁਸ਼ਕ ਡੈੱਕਾਂ 
ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਕ ਦੀ ਸਮੱਰਥਾ 1000 ਟਨ, ਮੀਡੀਅਮ ਡੈੱਕ ਦੀ 
3000 ਅਤੇ ਇਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵੱਡੀ ਸਮੱਰਥਾ ਵਾਲਾ ਜਿਸ ਵਿਚ 80,000 
ਟਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਬੇੜੇ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਿਸਮ ਦੇ ਜਹਾਜ਼ ਨੂੰ ਲਿਜਾ 
ਸਕਦੇ ਹਨ। ਬੈਰਕਾਂ ਵਾਲੇ ਜਹਾਜ਼ ਵਿਚ 80 ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਅਤੇ 1000 ਜਲ 
ਸੈਨਾ ਜੁਆਨਾਂ ਲਈ ਕੁਆਟਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਵਿਚ ਰਿਪੇਅਰ 
ਕੈਸ਼ਿਨਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਬੇੜੀਆ (ਟਰਾਜ਼) ਵੀ ਹੁੰਦੀਆਂ 
ਹਨ। 
ਦੀ ਜਲ ਸੈਨਾ ਵਿਚ ਹਸਪਤਾਲੀ ਜਹਾਜ਼ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ 
ਜਦ-ਇਹ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਤੈਰ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਬੱਤੀਆਂ 
ਜਹਾਜ਼ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਰਾਡਾਰ ਸਟੇਸ਼ਨਾਂ ਵਾਲੇ ਜਹਾਜ਼ ਵੀ ਜਲ-ਸੈਨਾ 
ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਪਰਮਾਣੂ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਚਲਣ 
ਦੀਆਂ ਜਲ ਸੈਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ ਲਏ ਗਏ ਹਨ। 

ਰਿਜ਼ਰਵ ਜੰਗੀ ਬੇੜੇ--ਬਰਤਾਨਵੀ ਜਲ-ਸੈਨਾ ਵਿਚ ਰਿਜ਼ਰਵ ` 
ਵਿੱਚ ਉਹ ਜਹਾਜ਼ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਜ੍ਰੋ ਕਮਿਸ਼ਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ 
ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੈਨਾ ਨਾਲ ਲੈਸ ਹੋ ਕੇ ਬਹੁਤ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਹੀ ਲੋੜ ਪੈਣ ` 
ਤੇ ਦੂਸਰੀ ਸੈਨਾ ਵਿਚ ਜਾ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਦੂਜੀ ਕਿਸਮ ਵਿਚ ਉਹ ਜੰਗੀ 
ਜਹਾਜ਼ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਪਲੀਮੈਂਟਰੀ ਰਿਜ਼ਰਵ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ 
ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਕਾਫ਼ੀ ਚੰਗੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ 
ਹੀ ਤਿਆਰ ਹੋ ਕੇ ਐਕਟਿਵ ਸਰਵਿਸ ਤੇ ਭੇਜੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਤੀਸਰੀ 
ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਿਜ਼ਰਵ ਜਹਾਜ਼ ਉਹ ਹੁੰਦੇ ਸਨ ਜੇ ਕਿ ਲੜਾਈਆਂ ਤੋਂ ਬ ਅਦ 
ਬਗੈਰ ਕਿਸੇ ਮੁਰੰਮਤ ਤੋਂ ਪਏ ਹੁੰਦੇ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 5 ਸਾਲ ਜਾਂ ਵਧੇਰੇ 
ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਕੋਈ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦਿਤਾ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਇਹ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ 
ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ ਜਿਵੇਂ ਗਸ਼ਤੀ ਜੋ 18-20 ਸਾਲ ਪੁਰਾਣੇ ਵਿਨਾਸ਼ਕ 14 ਤੋਂ 


_17 ਸਾਲ ਪੁਰਾਣੇ ਜਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਸਿਖਲਾਈ 


ਦੇਣ ਲਈ ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਕਈ ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣੇ ਜਹਾਜ਼ਾਂ 


ਜਲ ਕਾਂ 
ਵਿਚੋਂ ਸਕਰੈਪ ਕੱਢ ਕੇ ਵਰਤ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਆਧੁਨਿਕ ਯੁੱਧ ਵਿਚ 
ਜਲ ਸੈਨਾ ਵਿਚ ਬਹੁਤ: ਭਾਰੀਆਂ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਅਤੇ ਤਰਤੀਬਾਂ ਆ 
ਜ਼ੁੱਕੀਆਂ ਹਨ। .ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਜੰਗੀ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ 
ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ `ਆਧੁਨਿਕ ਰਾਡਾਰ, ਗਾਈਡਿਡ ਮਿਜ਼ਾਈਲਾਂ ਆਦਿ ਫਿੱਟ 
ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਜੰਗੀ ਅਭਿਆਸਾਂ ਵਿਚ ਬੜੀ ਨਿਪੁੰਨਤਾ ਨਾਲ 
ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। 

ਹ. ਪੁ. -ਐਨ. ਬ੍ਰਿ 9 434: ਐਨ. ਅਮੈ. 14536 

ਜਲ ਕਾਂ : ਇਹ ਪੈੱਲਕੈਨਫ਼ਾਂਰਮੀਜ਼ ਵਰਗ ਦੀ ਫ਼ੈਲਾਕ੍ਰੋਕੋਰੈਸਡੀ 
ਕੁਲ ਦਾ ਬੱਤਖ ਵਰਗਾ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਪੰਛੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ 
20-30 ਜਾਤੀਆਂ ਅਤੇ 2-3 ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਦੀ ਇਕ ਆਮ 

ਮਸ਼ਹੂਰ ਜਾਤੀਂ ਦਾ ਨਾਂ ਫੈਲਾੜ੍ਰੇਕੋਰੈਕਸ ਨਾਈਜਰ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ 'ਪਨ-ਕੋਵਾ' 
ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਮੁੰਛੀ ਸਮੁੰਦਰੀ ਤੱਟਾਂ, ਝੀਲਾਂ ਅਤੇ ਦਰਿਆਵਾਂ 
ਵਿਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। _ 


ਇਹ ਵੇਖਣ ਵਿਚ ਚਮਕਦੇ ਕਾਲੇ ਰੰਗ ਦਾ, ਲੰਬੇ ਆਕੜੇ ਹੋਏ 
ਪੂਛ-ਖੰਭਾਂ ਵਾਲਾ ਪੰਛੀ ਹੈ। ਚੁੰਝ ਲੰਬੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਅਗਲਾ ਸਿਰਾ 
ਹੁੱਕ ਵਰਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਚਿਹਰੇ ਉਤੇ ਨੰਗੀ ਚਮੜੀ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ 
ਅਤੇ ਗਲੇ ਉਤੇ ਇਕ ਛੋਟਾ ਚਿੱਟਾ ਚਟਾਖ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਆਮ ਤੌਰ 
ਤੇ ਇਕੱਲੇ ਇਕੱਲੇ ਛੋਟੇ ਛੋਟੇ ਝਡਂ ਜਾਂ ਵਡੇ ਰਹੁੱਪਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਮਿਲਦੇ 





'ਤੇਤਰਾ-ਮੇਤਰਾ ਜਲ ਕਾਂ 


ਹਨ। ਇਹ ਪਾਣੀ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਦਰਖਤਾਂ ਜਾਂ ਚਟਾਨਾਂ ਉਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਖੰਭ 
ਖਿਲਾਰਕੇ ਧੁੱਪ ਸੇਕਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਆਹਾਰ ਮੱਛੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ 
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫੜਨ ਲਈ ਇਹ ਬੁੱਭੀਆਂ ਮਾਰਦੇ ਹਨ। 

ਇਹ ਪਾਣੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜਾਂ ਨੇੜੇ ਉੱਗੇ ਹੋਏ ਦਰਖ਼ਤਾਂ ਉਤੇ 
ਆਲ੍ਹਣਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿਚ 2-4 ਚਿੱਟੇ ਰੰਗ ਦੇ ਅੰਡੇ 
ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਤਾਜ਼ੇ ਦਿਤੇ ਅੰਡਿਆਂ ਦਾ ਰੰਗ ਪਿਲੱਤਣ ਤੇ ਨੀਲਾ ਹੁੰਦਾ 
ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ 3-5 ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਵਿਚ ਬੱਚੇ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਤੀਜੇ 
ਸਾਲ ਪ੍ਰੰਢ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। 

ਹ. ਪੁ. -ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 3: 154; ਕਾ. ਬ. 24 


ਜਲਗਾਓ' : ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ--ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ 


ਰਾਜ ਦਾ ਇਹ ਇਕ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਦੱਖਣੀ ਪਠਾਰ ਦੀ ਉੱਤਰੀ _ 


ਹੱਦ ਉੱਤੇ ਤਾਪਤੀ ਦਰਿਆ ਦੀ ਵਾਦੀ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ 
ਕੁੱਲ ਰਕਬਾ 11,771 ਵ. ਕਿ. ਮੀ. ਅਤੇ ਆਬਾਦੀ-31.,87,634(1991) 
ਹੈ। ਇਸੇ ਹੀ ਨਾਂ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਸਦਰ ਮੁਕਾਮ ਹੈ। ਉੱਤਰ ਵਿਚ 


296 


ਚੋਟੀਆਂ ਦੀ ਉਚਾਈ 1,000 ਮੀ. (3,500ਫੁੱਟ) ਤੱਕ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, 
ਦੁਆਰਾ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਪਹਾੜੀਆਂ ਇਕ ਦਮ ਤਾਪਤੀ ਦਰਿਆ 
ਵੱਲ ਨੂੰ ਢਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਤਾਪਤੀ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਧਰਤੀ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ 
ਉਘੜ-ਦੁਘੜੀ ਹੁੰਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਅਜੰਤਾ ਪਰਬਤ ਲੜੀ 
ਤੱਕ, ਦਰਿਆਈ ਬੇਸਿਨ ਤੋਂ ਲ. 180 ਮੀ. (600 ਫੁੱਟ) ਉੱਚੀ ਚਲੀ 
ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਇਲਾਕਾ ਕਪਾਹ ਦੀ ਉਪਜ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਇਥੇ. 
ਬਾਜਰਾ ਅਤੇ ਤੇਲ ਦੇ ਬੀਜ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਵਰਖਾ 


ਸਿੰਜਾਈ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਥੇ ਕਪਾਹ ਦੇ ਕਾਰਖਾਨੇ, 
ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ। ਕੁਝ ਇਕ ਵਿੱਦਿਅਕ ਸੁਸਾਇਟੀਆਂ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ 
ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ, ਸੈਕੰਡਰੀ ਅਤੇ ਵਪਾਰਕ ਸਕੂਲ ਚਲਾਉੱਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਮਲ 


ਜੋਰ 6906ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਇੰਡੀਅਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਫਿਲਾਸਫੀ 


ਵੀ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ। 

ਹ. ਪੁ. -ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 5: 505 ਰ 
___ ਜਲਗਾਓ' : ਸ਼ਹਿਰ--ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਰਾਜ 
ਵਿਚ ਇਸੇ ਹੀ ਨਾਂ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਅਤੇ ਤਅਲੁਕੇ ਦਾ ਇਹ ਸਦਰ ਮੁਕਾਮ 
ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਬੰਬਈ ਨਾਗਪੁਰ ਸੜਕ ਅਤੇ ਬੰਬਈ ਅਲਾਹਾਬਾਦ ਰੇਲਵੇ 
ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਕਪਾਹ ਦੀ ਭਾਰੀ ਫ਼ਸਲ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ 
ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿਚ ਵਾਕਿਆ ਹੋਣ ਕਾਰਨ, ਜਲਗਾਓ', ਉਨ੍ਹੀਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ 
ਇਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵਪਾਰਕ ਸ਼ਹਿਰ ਬਣ ਗਿਆ। ਵਪਾਰੀਆਂ ਅਤੇ 
ਜੁਲਾਹਿਆਂ ਦੇ ਆਗਮਨ ਨਾਲ 1860 ਤੱਕ ਇਥੇ ਕੋਈ 400 ਤੋਂ ਵੱਧ 
ਖੱਡੀਆਂ ਹੋ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਅਮਰੀਕੀ ਖ਼ਾਨਾਜੰਗੀ (1862) ਦੌਰਾਨ ਇਹ 
ਖਾਂਦੇਸ਼ ਦੀ ਕਪਾਹ ਦੀ ਇਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਮੰਡੀ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਅਮਰੀਕੀ 
ਖ਼ਾਨਾਜੰਗੀ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਕਪਾਹ ਦੀ ਕੀਮਤ ਵਿਚ ਗਿਰਾਵਟ 
ਆ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਮੰਡੀ ਦੇ ਵਪਾਰ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਸੱਟ ਵੱਜੀ ਪਰ ਮਗਰੋਂ 
ਇਥੋਂ ਦਾ ਵਪਾਰ ਫਿਰ ਪਹਿਲਾਂ ਵਰਗਾ ਹੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਕਪਾਹ, ਅਲਸੀ, 
ਅਤੇ ਤਿਲ ਇਥੋਂ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਵਪਾਰਕ ਫ਼ਸਲਾਂ ਹਨ। ਸੰਨ 1903 ਵਿਚ - 
ਇਥੇ 6 ਗੱਠਾਂ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਕਾਰਖ਼ਾਨੇ, 2ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਕਪਾਹ ਵੇਲਣ ਦੇ 
ਕਾਰਖ਼ਾਨੇ ਅਤੇ ਇਕ ਕਤਾਈ ਅਤੇ ਬੁਣਾਈ ਦਾ ਕਾਰਖ਼ਾਨਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। 
ਇਹ ਸਾਰੇ ਕਾਰਖ਼ਾਨੇ ਸਟੀਮ ਨਾਲ ਚਲਦੇ ਸਨ। ਉਸੇ ਸਾਲ ਖੱਡੀਆਂ 
ਦੀ ਗਿਣਤੀ 425 ਅਤੇ 20,948ਤੱਕਲੀਆਂ ਸਨ। ਇਸ ਜ਼ਹਿਰ ਨੇ ਬਹੁਤ 
ਉੱਨਤੀ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਥੇ ਇਕ ਨਵਾਂ ਉਪਨਗਰ, ਪਾਲਨਪਥ ਉਸਾਰਿਆ 
ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਕ ਨਵੀਂ ਮੰਡੀ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ ਗਈ। ਪੁਰਾਂਣੀ 
ਦਿੱਤਾ। ਨਵੇਂ ਉਪ-ਨਗਰ ਦੀਆਂ ਸੁੰਦਰ ਇਮਾਰਤਾਂ ਵਿਚੋਂ, ਇਕ ਤਿੰਨ 
ਮੌਜ਼ਿਲੀ ਇਮਾਰਤ ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਾਤਰੀ (280) ਦੇ ਮੁਖੀ ਨੇ ਬਣਾਇਆ 
ਸੀ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧ ਦਿਲ ਟੁੰਬਵੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਪਲਾਈ, 
ਇਥੋਂ.3 ਕਿ. ਮੀ. ਦੇ ਫਾਸਲੇ ਤੇ ਪੈਂਦੀ ਮਹਿਰੂਨ ਝੀਲ ਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ 
ਹੈ। ਸੰਨ 1864 ਵਿਚ ਇਥੇ ਮਿਉਂਸਪਲਟੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ। 
ਅਜੰਤਾ ਦੀਆਂ ਗੁਫਾਵਾਂ ਵੀ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੀ ਹਨ। ਇਸ ਵੇਲੇ 
ਇਹ ਖਾਂਦੇਸ਼ ਕਪਾਹ.ਧੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਇਲਾਕੇ ਦੇ -ਮੁੱਖ ਵਪਾਰਕ 
ਕੇਂਦਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਹੈ। ਇਥੇ ਪੂਨਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਦੇ ਕਾਲਜ 


ਹਨ| 


ਆਬਾਦੀ-2, 42,193 (1991). 

21216 ਵਿਸ... 2535". ਲੰਬ. 

ਹ. ਪੁ. -ਐਨ: ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 5: 505 ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ_ 14: 28; ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ 
4409 ਰ੍ ਵੱ 

ਜਲੰਗੀ : ਇਹ ਭਾਰਤ ਦੇ ਬੰਗਾਲ ਰਾਜ ਦੇ ਨਾਦੀਆ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ 
ਦੇ ਤਿੰਨ ਦਰਿਆਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਹੈ, ਦੂਜੇ ਦੋ ਦਰਿਆ ਭਾਗੀਰਥੀ ਅਤੇ 


297 


ਮਾਤਾ ਭੰਗਾਂ. ਹਨ। ਜਲੰਗੀ ਦਰਿਆ ਗੰਗਾ ਦਰਿਆ ਵਿਚੋਂ ਉਸ ਸਥਾਨ 
ਤੋਂ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ ਜਿਥੇ ਗੰਗਾ ਨਾਦੀਆ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 
ਇਥੋਂ ਨਿਕਲਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਲੰਗੀ ਦਰਿਆ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛ)ਮ 
ਵੱਲ ਨੂੰ 75 ਕਿ.`ਮੀ. ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਤੈਅ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ 
ਮੁਰਸ਼ਿਦਾਬਾਦ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਥੋਂ ਫਿਰ ਇਹ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਨੂੰ 
ਵਗਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਗੜ੍ਹ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਲੰਘਦਾ ਹੋਇਆ ਪੱਛਮ ਵੱਲ 
ਮੁੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ 180ਕਿ. ਮੀ. ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਤੈਅ ਕਰਕੇ ਨਾਦੀਆ 
ਸ਼ਹਿਰ ਕੋਲ ਭਾਗੀਰਥੀ ਦਰਿਆ ਵਿਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ 


ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਮਿਲਣ ਤੇ ਸੰਗਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸਦਾ ਨਾਂ ਹੁਗਲੀ ਪੈ 


ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਗਲੀ ਦੇ ਹੇਰ ਦਰਿਆਵਾਂ ਵਾਂਗ ਇਸ ਵਿਚ ਭਲ ਜੰਮ 
ਗਈ ਹੈ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਦਾ ਉਪ੍ਰੰਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਦਾ ਲਗਭਗ 60 ਕਿ. 
_ਮੀ. ਖੇਤਰ ਬਿਲਕੁਲ ਹੀ ਨਕਾਰਾ ਹੈ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ। ਹੁਣ ਇਹ ਗੰਗਾ 
ਵਿਚੋਂ ਪਾਣੀ ਅਪਰ ਬਹਿਰਾਬ ਦੀ ਇਕ ਪੁਰਾਣੀ ਧਾਰਾ ਰਾਹੀਂ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। 
ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੇ ਵਸੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਪਾਰਕ ਸ਼ਹਿਰ 
ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਗੜ੍ਹ, ਦੀਮਨਗੜ੍ਹ, ਚਾਪਰਾ ਅਤੇ ਸਵਰੂਪਗੰਗ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ 
ਮੁੱਖ ਵਪਾਰ ਅਨਾਜ, ਤੇਲ ਦੇ ਬੀਜ ਅਤੇ ਸੀਰ ਆਦਿ ਹੈ। 

24511' ਉ. ਵਿਥ.; 88? 43/ ਪੂ. ਲੰਬ. 

ਹ. ਪੁ. -ਇੰਪ..ਗ਼. ਇੰਡ. 14: 16 

ਜੱਲ੍ਹੂਣ : ਇਹ ਮਾਝੇ ਵਿਚ ਇਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਭਗਤ ਹੋਇਆ ਹੈ 
ਜੋ ਹੱਥੀਂ ਕਿਰਤ ਕਰਦਾ ਸੀ ਤੇ ਹਰ ਵੇਲੇ ਪ੍ਰਭੂ-ਭਗਤੀ ਵਿਚ ਲੱਗਾ 
ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ ਸਿੱਧੂ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਵਿਚ ਪਿੰਡ .ਭਡਾਣੇ ਜੇ 
ਅਟਾਰੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੈ, ਵਿਖੇ ਸ਼ਾਹਜਹਾਨ ਦੇ ਰਾਜਕਾਲ ਵਿਚ ਹੋਇਆ। 
- ਇਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਦਾ ਨਾਂ ਰਾਮਕੀ ਸੀ ਜਿਸ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਨੁਸਹਿਰਾ ਵਾਲਾ 
ਵਿਖੇ ਖ਼ੂਹ ਮਾਈ ਰਾਮਕੀ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਇਹ ਭੇਖ ਦਾ ਕੱਟੜ 
ਵਿਰੋਧੀ ਸੀ। 


ਇਸ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਜੁੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ 


ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਇਕ ਵਾਰ ਇਸ ਨੂੰ ਖੇਤ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਸੇ ਨੇ 


ਆ ਕੇ ਛੇੜਿਆ ਕਿ ਜਲ੍ਹਣਾ ਰੱਬ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਦੀ ਗੱਲ ਬੜੀ ਔਖੀ ਹੈ 
ਤਾਂ ਇਸ ਨੇ ਆਖਿਆ 'ਗੱਲ ਤੇ ਹੈ ਝੱਲ.ਵਲੱਲੀ, ਪਰ ਜਿਸ ਲੱਭੀ ਓਸ 
ਸੁਖੱਲੀ' ਅਜਿਹੀਆਂ ਹੋਰ'`ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਕਥਾ ਕਹਾਣੀਆਂ ਇਸ ਨਾਲ 
ਜੁੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। 
ਰ੍ ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਬੜੇ ਖੁਲ੍ਹੇ ਖੁਲਾਸੇ: ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ 
_ ਪ੍ਰਗਟਾਏ ਹਨ। ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਦ ਹੈ :- 
ਨਿੱਕੇ ਹੁੰਦੇ ਢੱਗੇ ਚਾਰੇ ਵੱਡੇ ਹੋਏ ਹਲ ਵਾਹਿਆ।। _ 
ਬੁੱਢੇ ਹੋਏ ਮਾਲਾ ਫੇਰੀ ਰੱਬ ਦਾ ਉਲਾਂਭਾ ਲਾਹਿਆ।। 
ਵੱਡਾ ਕਿੱਕਰ ਵਢ ਕੇ ਜਪਮਾਲ ਬਣਾਯਾਂ।। 
ਉੱਚੇ ਟਿੱਬੇ ਬੈਹ ਕੇ ਨਾਹ ਠਾਹ ਵਜਾਯਾ।। 
ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਜਪਮਾਲੀਆਂ ਜੱਲ੍ਹਣ ਦਾ ਜਪਮਾਲ।! 
ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਜਪੈਂਦਿਆਂ ਇਕ ਨਾ ਖੁੱਥਾ ਵਾਲ।। 
ਇਸ ਨੇ ਬੜੇ ਸਰਲ ਸਪਸ਼ਟ ਤੇ ਸਿੱਧੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ 
ਜੀਵਨ ਜਾਚ ਸਿਖਾਈ ਹੈ। 
ਹ. ਪੁ-ਹੰਸ ਚੇਗ-ਬਾਵਾ ਬੁਧ ਸਿੰਘ : 116 
ਜਲ-ਥਲੀ ਪ੍ਰਾਣੀ : ਮੱਛੀਆਂ ਅਤੇ ਰੀਂਗਣੇ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ 
ਵਿਚਕਾਰ ਗਿਣੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਇਹ ਗੀੜ੍ਹਧਾਰੀ ਪ੍ਰਾਣੀ, ਜੇ ਜਲ ਅਤੇ ਥਲ 
ਦੋਹਾਂ ਉਪਰ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਚੈੱਕਰ ਪੂਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਐੱਫਿਬੀਆ 


`ਜਲ-ਥਲੀ ਪ੍ਰਾਣੀ 


_ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਅਧੀਨ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਬਹੁਤੇ ਜਲ-ਥਲੀ ਪ੍ਰਾਣੀ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ 


ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਹਿੱਸਾ ਜਾਂ ਲਾਰਵਾ ਹਾਲਤ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਪੂਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ 
ਅਤੇ ਬਾਲਗ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਪਾਣੀ ਜਾਂ ਧਰਤੀ ਦੋਹਾਂ ਉੱਪਰ ਬਤੀਤ 
ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਜਲ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਹਾਲਤ ਬਿਲਕੁਲ 





ਹੀ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ ਅਤੇ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜੀਵਨ ਥਲ ਉੱਪਰ ਹੀ ਗੁਜ਼ਾਰਦੇ 
ਹਨ। 


ਜਲ-ਥਲੀ ਪ੍ਰਾਣੀ 


___ ਐੱਫਿਬੀਆ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿਚ ਫ਼ੱਸਿਲ ਸਮੂਹਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤਾਤ ਮਿਲਦੀ 
ਹੈ ਅਤੇ ਜੀਵਿਤ ਵਰਗਾਂ ਵਿਚ ਤਿੰਨ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਰਗ ਹਨ-ਐਨਿਊਰਾ 
ਅਤੇ ਗੋਹ ਜਾਂ ਨਿਉਟ ਹਨ, ਐਪੋਡਾ ਵਿਚ ਸੀਸਿਲੀਅਨ ਹਨ। ਇਹ 
ਤਿੰਨ ਵਰਗ ਇਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਵੱਖ ਵੱਖ ਲੱਛਣਾਂ ਕਾਰਨ ਭਿੰਨ ਹਨ। 
ਪਿਛਲੀਆਂ ਲੱਤਾਂ ਅਗਲੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਡੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ 
ਨਾਲ ਹੀ ਅਤਿ ਠੰਢੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਅਤੇ ਕੁਝ ਸਮੁੰਦਰੀ ਦੀਪਾਂ ਤੋਂ ਛੁੱਟ 
ਇਹ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਕਾੱਡੇਟਾ ਵਰਗ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੀ 
ਲੰਮੀ ਪੂਛ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਚਾਰ ਲੱਤਾਂ ਦਾ ਅਕਾਰ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਹੁੰਦਾ 
ਹੈ। ਇਹ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਉੱਤਰੀ ਹਿੱਸੇ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਹਨ। ਸੀਸਿਲੀਅਨ 
ਵਰਗ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣੀ ਅੰਗ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਅੰਨ੍ਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਦਿਖਣ ਵਿਚ 
ਗੰਡੋਏ ਵਰਗੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਧਰਤੀ ਵਿਚ ਖੁੱਡਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ 
ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ, ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ 
ਮਿਲੰਦੇ ਹਨ। 


ਸਰੀਰ ਕਿਰਿਆ ਅਤੇ ਰਚਨਾ-ਵਿਗਿਆਨ--ਇਸ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੇ 
ਪ੍ਰਾਣੀ ਐਕਟੋਥਰਮਜ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਜਿਸ 
ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿਚ ਰਹਿਣ, ਉਥੋਂ ਹੀ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਲਈ ਤਾਪ ਹਾਸਲ 
ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਤਾਪਮਾਨ, 
ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲੀ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਬਦਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਚਮੜੀ ਬਹੁਤ ਪਤਲੀ ਅਤੇ ਸਿਲ੍ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕਈ ਜਾਤੀਆਂ 
ਵਿਚ ਚਮੜੀ ਅੰਦਰ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਗਲੈਂਡ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਘਾਤਕ ਪਦਾਰਥ 
ਰਿਸਾਉਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਸਿਲ੍ਹੀ ਚਮੜੀ 
ਸਾਹ ਲੈਣ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਵਿਚ ਸਹਾਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕਈ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿਚ, 
ਜਿਵੇਂ ਪਲੀਥੋਡਾੱਨਤਿਡੀ ਕੁਲ ਦੇ ਸੈਲਾਮੈਂਡਰਾਂ ਵਿਚ ਫੇਫੜੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ 
ਅਤੇ ਇਹ ਪ੍ਰਾਣੀ ਚਮੜੀ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਸਾਹ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਮੂੰਹ ਅੰਦਰ ਦੀ 
ਝਿੱਲੀ ਵਿਚ ਖ਼ੂਨ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਨਲੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ 
ਸਾਹ ਕਿਰਿਆ ਵਿਚ ਸਹਾਈ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੇ ਫੇਫੜੇ 
ਬਹੁਤ ਸਾਧਾਰਣ ਥੈਲੀ ਵਾਂਗ ਕਿਰਿਆ ਵਿਚ ਘੱਟ ਸਮਰੱਥ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। 
ਕਈ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਫੇਫੜੇ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਜੀਵਾਂ 
ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਸਬਾਨ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਵਿਚ ਸਹਾਈ ਹੁੰਦੇ 
ਹਨ। 


ਕਈ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣਾਂ ਅਤੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ 
_ ਅਨੁਸਾਰ ਸਰੀਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਸੀਸਿਲੀਅਨ ਵਰਗ ਵਿਚ 
ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੇ ਸਿਰ ਉਪਰ ਟੈਂਟੇਕਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਟੈਂਟੇਕਲ 
ਵਿਚ ਸਹਾਈ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਬੇਲਚਾਨੁਮਾ ਪੈਰ ਵਾਲੇ ਟੋਡ ਵਿਚ, ਪਿਛਲੇ 
ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕੁਝ ਡੱਡੂਆਂ ਦੇ ਚਪਟੇ ਪੈਰ ਹੇਠੋਂ ਚਿਪਕਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ 
ਜਿੱਸ ਨਾਲ ਰੁੱਖਾਂ ਉਪਰ ਚੜ੍ਹਣ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਦਦ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। 

ਜੀਵਨ ਇਤਿਹਾਸ : ਡੱਡੂ ਅਤੇ ਟੋਡ--ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਡੱਡੂ 
ਅਤੇ ਟੋਡ, ਬਸੰਤ ਜਾਂ ਗਰਮੀ ਦੀ ਰੁੱਤ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਆਂਡੇ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। 
ਜਿਹੜੇ ਡੱਡੂ ਖੁਸ਼ਕ ਤੇ ਰੁੱਖੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਉਹ ਸਾਲ 


ਵਿਚ ਆਂਡੇ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਂਡੇ ਦੇਣ ਲਈ ਅਤੇ ਸ਼ਿਸ਼ੂ ਦੇ 


ਵਧਣ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੀਆਂ 
ਕਿਸਮਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸਫ਼ੋਟਕ ਜਨਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 


298 


__ ਬਹੁਤ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿਚ ਨਰ ਪ੍ਰਾਣੀ ਦੇ ਵਿਕਸਿਤ ਸਰ-ਤੰਤੂ ਅਤੇ 
ਸਰ-ਥੈਲੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਗੁੰਜਾਊ-ਕੋਠਰੀਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹਰ 
ਜਾਤੀ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵੱਖਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਝ ਇਕ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ 16 
ਕਿ. ਮੀ. ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੋਂ ਵੀ ਸੁਣੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਨਰ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੀਆਂ 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਤੋਂ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਹੋ ਕੇ ਮਾਦਾ ਪ੍ਰਾਣੀ ਪ੍ਰਜਣਨ ਥਾਵਾਂ ਦੀ 
ਪਛਾਣ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਜਣਨ ਸਮੇਂ ਨਰ ਪ੍ਰਾਣੀ ਮਾਦਾ ਦੀ ਪਿੱਠ ਉਪਰ 
ਸਵਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਦ ਮਾਦਾ ਅੰਡੇ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਨਰ ਅੰਡਿਆਂ 
ਉਪਰ ਸ਼ੁਕਰਾਣੂ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਸ਼ੇਚਨ ਬਾਹਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 
ਡੱਡੂਆਂ ਦੀਆਂ ਦੇ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ੁਕਰਾਣੂ ਮਾਦਾ ਦੇ ਸਰੀਰ ਅੰਦਰ ਛੱਡੇ 
ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ੇਚਨ ਵੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 

ਹਰ ਜਾਤੀ ਵਿਚ ਆਂਡਿਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਵਿਚ ਗਿਣਤੀ ਵੱਖਰੀ 
ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਆਂਡਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਲਾਰਵਾ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ ਜੇ ਟੈਡਪੇਲ 
ਅਖਵਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਟੈਡਪੋਲ ਦੇ ਉੱਚੇ ਖੰਭ ਵਾਲੀ ਇਕ ਪੂਛ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੱਤਾਂ, ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਛੱਪਰ, ਫੇਫੜੇ ਅਤੇ ਜਬਾੜ੍ਹੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਸਾਹ 
ਲੈਣ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਗਲਫੜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਘੜੀ ਦੇ ਸਪਰਿੰਗ 
ਵਾਂਗ ਵਲਦਾਰ ਇਕ ਲੰਬੀ ਆਂਦਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਾਕਾਹਾਰੀ ਪ੍ਰਾਣੀ 
ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਐਲਗੀ ਪੌਦਿਆਂ ਦਾ ਭੋਜਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। 

ਵਾਧੇ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਜੋ ਕੁਝ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਤੱਕ ਹੋ ਸਕਦਾ 
ਹੈ, ਉਪਰੰਤ ਟੈਡਪੋਲ ਰੂਪਾਂਤਰਣ ਕਿਰਿਆ ਦੁਆਰਾ ਬਾਲਗ ਬਣ ਜਾਂਦੇ 
ਹਨ। ਬਾਹਰਵਾਰ ਪਹਿਲਾਂ ਪਿਛਲੀਆਂ ਲੱਤਾਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ 
ਫਿਰ ਅਗਲੀਆਂ। ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਛੱਪਰ ਅਤੇ ਜਬਾੜ੍ਹਾ ਵਿਕਸਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ 
ਪਰ ਪੂਛ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਘਟਣ ਲੱਗ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅੰਦਰ ਫੇਫੜੇ ਵੱਧ ਜਾਂਦੇ . 
ਹਨ, ਆਂਦਰ ਛੋਟੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਬਾਲਗ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੇ 
ਹਨ। 

ਸੀਤ-ਊਸ਼ਣ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਮਿਲਦੇ ਕੁਝ ਡੱਡੂਆਂ ਦਾ ਜੀਵਨ 
ਚੱਕਰ ਬਹੁਤ ਝਿੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਧਰਤੀ ਜਾਂ ਰੁੱਖਾਂ ਉਪਰ ਆਂਡੇ ਦਿੰਦੇ 
ਹਨ ਅਤੇ ਕੁਝ ਇਨ੍ਹਾਂ ਆਂਡਾ-ਸਮੂਹਾਂ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਆਲ੍ਹਣੇ ਬਣਾਉਂਦੇ 
ਹਨ। ਕਈ ਹੋਰ ਜਾਤੀਆਂ ਵਿਚ ਨਰ ਜਾਂ ਮਾਦਾ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਦੀ 
ਕਿਸੇ ਥੈਲੀ ਵਿਚ ਆਂਡੇ, ਸੇਣ ਤੱਕ ਰੱਖੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਇਕ. ਕਿਸਮ 
ਵਿਚ ਨਰ ਆਪਣੀ ਸ਼ੁਰਥੈਲੀ ਵਿਚ ਆਂਡੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਬਾਹਰ 
ਆਂਡੇ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿਚ ਆਂਡੇ ਤੋਂ ਸਿੱਧੇ ਹੀ ਛੋਟੇ ਡੱਡੂ 
ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਲਾਰਵਾ ਸਥਿਤੀ ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ ਆਉਦੀ। 


ਮੌਸਮੀ ਜਣਨਕ ਡੱਡੂਆਂ ਵਿਚ ਚੀਤਾ ਡੱਡੂ (8308 70805) 
ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਇਹ ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਦਲਦਲਾਂ ਜਾਂ ਛੱਪੜਾਂ 
ਵਿਚ ਆਮ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਧੱਬੇਦਾਰ ਕਿਸਮ ਬਸੰਤ ਰੱਤ ਵਿਚ 
ਜਣਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਗਰਮੀ ਰੁੱਤ ਵ੍ਰਿਚ ਟੈਡਪੋਲ ਰੂਪਾਂਤਰ ਕਰਦੇ 
ਹਨ। ਬਾਲਗ ਪ੍ਰਾਣੀ ਕੀੜੇ-ਮਕੌੜਿਆਂ ਦਾ ਭੋਜਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਬੁਲ 
ਫ੍ਰਾਂਗ (੧੧੩॥੩੮੩੬੬50੦943)ਕਿਸਮ ਵੀ ਮੌਸਮੀ ਜਣਨਕ ਹੈ। ਉੱਤਰੀ 
ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਡੱਡੂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ 
ਅਕਾਰ 228ਤੋਂ 25.4ਸੈਂ. ਮੀ. ਤੱਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕੀਟ, ਚੂਹੇ, ਪੰਛੀ ਰ 
ਅਤੇ ਕ੍ਰੇ-ਫਿਸ਼ ਦਾਂ ਭੋਜਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। 


ਵਿਸਫ਼ੋਟਕ ਜਣਨਕ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿਚ ਬੇਲਚਾਨੁਮਾ ਪੈਰ ਵਾਲੇ ਟੋਡ 
(6681000]905) ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਹ 
ਪ੍ਰਾਣੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਚੁਸਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਦਿਨ ਸਮੇਂ ਇਹ ਖੁਸ਼ਕ ਹਵਾ 
ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਡੂੰਘੀਆਂ ਖੁੱਡਾਂ ਵਿਚ ਲੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਭਾਰੀ ਵਰਖਾ 
ਤੋਂ ਇਕਦਮ ਬਾਅਦ ਇਹ ਆਂਡੇ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਾਣੀ ਸੁੱਕਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 
ਝਟਪਟ ਹੀ ਆਂਡਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਟੈਡਪੇਲ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਵੀ 
ਜਲਦੀ ਹੀ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 


299 


ਠੰਢੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਇਕ ਕਿਸਮ ਰਿਬਡ ਫ੍ਰਾੱਗ (4563191050023) 
ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਅੰਦਰੂਨੀ ਨਿਸ਼ੇਚਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਤਝੜ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਤੇ 
ਜਣਨ ਅਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਗਲੀ ਗਰਮੀ ਰੁੱਤ ਵਿਚ ਚਟਾਨਾਂ ਹੇਠਾਂ ਅੰਡੇ 
ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਟੈਡਪੋਲ ਨੂੰ ਵਿਕਸਿਤ ਹੁੰਦਿਆਂ ਦੋ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਲੱਗ 
ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬਾਲਗ ਡੱਡੂ ਅਤੇ ਟੇਡ ਮਰੇ ਹੋਏ ਪਦਾਰਥ ਦਾ ਭੋਜਨ ਨਹੀਂ 
ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਭੋਜਨ ਆਪ ਪਕੜ ਕੇ ਖਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ 
ਜੀਭ ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਪਿਛੇ ਦੀ ਬਜਾਇ ਅਗਲੇ ਪਾਸੇ ਜੁੜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ 
ਇਹ ਚਿਪਚਿਪੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਡੱਡੂ ਆਪਣਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਪਕੜਨ ਲਈ ਜੀਭ 
ਬਾਹਰ ਤੱਕ ਕੱਢ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਰ 

ਸੈਲਾਮੈਂਡਰ ਅਤੇ ਨਿਊਟ--ਐਨਿਊਰਾ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਤੋਂ ਭਿੰਨ 


ਕਾਡੇਟਾ ਪ੍ਰਾਣੀ ਆਵਾਜ਼-ਰਹਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪ੍ਰਾਣੀ ਵੀ ਬਹਾਰ ਰੁੱਤ 


_ ਅਤੇ ਕੁਝ ਪਤਝੜ' ਵਿਚ ਜਣਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਸੈਲਾਮੈਂਡਰ ਜਾਤੀਆਂ 
ਵਿਚ ਕੁਝ ਨਰ ਪ੍ਰਾਣੀ ਸ਼ੁਕਰਾਣੂ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਮਾਦਾ 
ਨਿਸ਼ੇਚਨ ਅੰਦਰੂਨੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਾਂਣੀ ਵਿਚ ਆਂਡਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਲਾਰਵਾ 
_ਵਰਗੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਲਾਰਵਾ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਗਲਫੜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉੱਚਾ 
ਪੂਛ ਖੰਭੜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਰੂਪਾਂਤਰਣ ਸਮੇਂ ਇਹ ਲੁਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। . 

ਕੁਝ ਸੈਲਾਮੈਂਡਰ ਧਰਤੀ ਉਪਰ ਆਂਡੇ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਅਜਿਹੀਆਂ 
ਕਿਸਮਾਂ ਵਿਚ ਲਾਰਵਾ ਸਥਿਤੀ ਆਉਂਦੀ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਕੁਝ ਜਾਤੀਆਂ ਵਿਚ 
__ਸੇਣ ਤੱਕ ਅੰਡੇ ਮਾਦਾ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਹੈਲਬੈਂਡਰ 
(੮1੧0007800005 ੩2885) ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੀਆਂ ਤੇਜ਼ 


ਨਿਸ਼ੇਚਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਅਕਾਰ ਲਗਭਗ 76:2 ਸੈਂ. ਮੀ. ਹੁੰਦਾ 
ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਚਮੜੀ ਝੁਰੜੀਦਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪੱਧਰੀ ਚਮੜੀ ਨਾਲੋਂ 
ਸਾਹ ਲੈਣ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਲਈ ਵਧ ਸਤਹਿ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਜੀਵਨ 
ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਬਤੀਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਘੋਗੇ, ਕ੍ਰੈ-ਫਿਸ਼ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪਾਣੀ 
ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਭੋਜਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਸੈਲਾਮੈਂਡਰ ਜਿਵੇਂ ਐਂਬੀਸਟੋਮਾ ਪ੍ਰਜਾਤੀ, 
ਧਰਤੀ ਉਤੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਅੰਡੇ ਦੇਣ ਲਈ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ 
ਹਨ। ਪਾਣੀਂ ਵਿਚ ਆਇਓੜੀਨ ਦੀ ਘਾਟ ਕਾਰਨ, ਕਈ ਵਾਰ ਲਾਰਵਿਆਂ 


ਵਿਚ ਰੂਪਾਂਤਰਣ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਕ ਹੋਰ ਕਿਸਮ ਸਲਿਮੀ ਸੈਲਾਮੈਂਡਰ 


(18010 £10000595) ਜੰਗਲਾਂ ਵਿਚ ਚਟਾਨਾਂ ਅਤੇ ਲੱਕੜਾਂ ਹੇਠ 
ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਦੇ ਵੀ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਇਹ ਧਰਤੀ ਉਤੇ 


ਹੀ ਨਵੇਕਲੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਉਤੇ ਆਂਡੇ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਬਾਲਗ 


ਅਕਾਰ ਦੇ ਸ਼ਿਸ਼ੂ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ। 

_ਸੀਸਿਲੀਅਨ--ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਇਤਿਹਾਸ ਸਬੰਧੀ ਬਹੁਤੀ 
` ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਕੁਝ ਪ੍ਰਾਣੀ ਆਂਡੇ ਬਾਹਰ ਦਿੰਦੇ 
ਜਾਂ ਪ੍ਰੰਢ ਪ੍ਰਾਣੀ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ। 

ਵਿਕਾਸ--ਡਿਵੋਨੀਅਨੇ_ ਕਾਲ_ ਵਿਚ ਮਿਲਣ ਵਾਲੀਆਂ 
ਕਰੰਸੇਟੈਰੀਜੀਅਨ ਮੱਛੀਆਂ ਤੋਂ ਵਿਕਸਿਤ ਮੁੱਢਲੇ ਜਲ-ਥਲੀ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ 
ਨਾਲੋਂ ਅਜੋਕੇ ਪ੍ਰਾਣੀ ਬਹੁਤ ਭਿੰਨ ਹਨ। ਮੁੱਢਲੇ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਕੁਝ ਦਾ 
ਅਕਾਰ 4.6 'ਮੀਟਰ ਤੱਕ ਮਿਲਿਆ ਹੈ। ਮੱਛੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਜਲ-ਥਲੀ 
ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਅੰਗਾਂ, ਫੇਫੜਿਆਂ ਦੇ ਅਤੇ ਹੇਰ ਵਿਕਾਸ ਤੋਂ ਇਹ ਸਿੱਧ 
_ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਰੀੜ੍ਹਧਾਰੀ ਪ੍ਰਾਣੀ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਮੱਛੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ 
ਰਹਿ ਸਕਣ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹਨ। ਡਿਵੋਨੀਅਨ ਕਾਲ ਵਿਚ ਵਾਤਾਵਰਣ 
ਗਿੱਲੇ ਅਤੇ ਸੁੱਕੇ ਵਿਚ ਬਦਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਜਦ ਤਲਾਅ ਆਦਿ ਸੁੱਕ 


ਜਲ-ਤਰੰਗ 
ਗਏ ਤਾਂ ਬਹੁਤੀਆਂ ਮੱਛੀਆਂ ਲੁਪਤ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਕ੍ਰੰ 
ਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਤੱਕ ਜਾਣ ਵਿਚ ਸਫ਼ਲ ਹੋਈਆਂ। ਇਕ ਵਾਰ ਇਹ 
ਸਿਲਸਿਲਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੇਣ ਨਾਲ, ਇਹ ਲਗਾਤਾਰ ਵਿਕਸਿਤ ਹੁੰਦਾ ਰਿਹਾ। 
ਕੁਝ ਪ੍ਰਾਣੀ ਕੀੜੇ ਅਤੇ ਮਰ ਰਹੀਆਂ ਮੱਛੀਆਂ ਖਾਣ ਲਈ ਇਧਰ-ਉਧਰ 
ਵੀ ਘੁੰਮਦੇ ਰਹੇ। ਇਸ ਆਰਾਮਦੇਹ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਵਾਧਾ ਮਿਲਿਆ ਅਤੇ 
ਰੀੜ੍ਹਧਾਰੀ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਰਹਿਣਾ ਵਧਣ ਲੱਗਿਆ। 


ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਲ-ਥਲੀ ਪ੍ਰਾਣੀ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਏ। 


ਡਿਵੇਨੀਅਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਾਰਬਨੀਫੈਰਸ ਕਾਲ ਆਇਆ ਜਿਸ 
ਵਿਚ ਦੂਰ ਦੂਰ ਤੱਕ ਕੋਲੇ ਦੀਆਂ ਦਲਦਲਾਂ ਮਿਲੀਆਂ। ਇਹ ਦਲਦਲੀ 
ਕਈ ਜਾਤੀਆਂ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਈਆਂ। ਕੁਝ- ਲਗਾਤਾਰ ਹਰ ਸਮੇਂ ਪਾਣੀ 
ਵਿਚ ਹੀ ਰਹੀਆਂ। ਕੁਝ ਜਾਤੀਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਅੰਗ ਵਿਕਸਿਤ ਸਨ, 
ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਚਲੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਕਾਰਬਨੀਫ਼ੈਰਸ ਕਾਲ ਵਿਚ ਹੀ 
ਇਹ ਪ੍ਰਾਣੀ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡੇ ਗਏ ਸਨ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ 
ਪ੍ਰਾਣੀ ਅਜੋਕੇ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਕੁਝ ਭਿੰਨ ਸਨ। ਕਰੋੜਾ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ 
ਮੀਜ਼ੋਜੋਇਕ ਕਾਲ ਵਿਚ ਮਿਲਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੇ ਫ਼ਾੱਸਿਲ ਅਜੋਕੇ 
ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਸੀਸਿਲੀਅਨ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਫ਼ਾੱਸਿਲ ਨਹੀਂ 
ਮਿਲਦੇ। ਕਾਰਬਨੀਫ਼ੈਰਸ ਕਾਲ ਦੇ ਅਖ਼ੀਰ ਵਿਚ ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਜਲਵਾਯੂ 
ਵਿਚ ਤਬਦੀਲੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ। ਕੋਲੇ ਵਾਲੀਆਂ ਦਲਦਲਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਖੁਸ਼ਕ 
ਉੱਚੇ ਇਲਾਕੇ ਬਣ ਗਏ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਪਾਣੀ ਉਤੇ ਨਿਰਭਰ ਜਲ-ਥਲੀ 
ਪ੍ਰਾਣੀ ਮਰ ਗਏ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਜੋ ਜਲ-ਥਲੀ.ਪ੍ਰਾਣੀ ਧਰਤੀ ਉਪਰ ਰਹਿਣ 
ਦੇ ਵਧੇਰੇ ਸਖ਼ਰੱਥ ਸਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਵਿਕਾਸ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਰੀਂਗਣੇ 
ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਈਆਂ। 
___ਹ. ਪੁ-ਐਨ. ਅਸੈ. 1: 755; ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮੈ. 13:423 

ਜਲ-ਤਰੰਗ : ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿਚ 
ਜਲ-ਤਰੰਗ ਸਾਜ਼ ਦਾ ਵਰਣਨ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੰਗੀਤ ਪਾਰਿਜਾਤ ਗ੍ਰੰਥ 
ਵਿਚ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸਾਜ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਚਾਰ ਜਾਂ ਪੰਜ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਵਿਚੋਂ 
ਇਸ ਨੂੰ ਘਨ-ਵਾਦੰਯ (ਨੋਕਰ ਨਾਲ ਵੱਜਣ ਵਾਲੇ ਸਾਜ਼) ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿਚ 
ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਨਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਗ੍ਰੰਥ 'ਸੰਗੀਤ ਸਾਰ' ਕ੍ਰਿਤ 
ਸਵਾਈ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਮਿਹਾਰਾਜਾ ਜੈਪੁਰ) ਦੇ ਮੱਤ ਅਨੁਸਾਰ ਜਲ-ਤਰੰਗ 
ਵਿਚ 22ਜਾਂ 15 ਕਟੋਰੀਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਪਰ ਆਧੁਨਿਕ ਕਾਲ 
ਵਿਚ ਰਾਗ ਦੇ ਸੁਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵੱਧ ਜਾਂ ਘੱਟ ਵੀ 
ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਮੱਧ ਕਾਲੀਨ ਜਲ-ਤਰੰਗ ਵਿਚ ਕਾਂਸੀ ਜਾਂ ਪਿੱਤਲ ਦੀਆਂ 
ਕਟੋਰੀਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਪਰ ਆਧੁਨਿਕ ਜਲ-ਤਰੰਗ 
ਦੀਆਂ ਦਰਮਿਆਨੇ ਤੇ ਤਾਰ ਸਪਤਕ ਦੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। 
ਸੁਰਬੱਧ ਕਰਨ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਰਾਗ 
ਤੇ ਸੁਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਪਤਲੀ ਛੜੀ ਜਾਂ ਸੋਟੀ ਬੈਂਤ) ਨਾਲ ਖੜਕਾ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਨੂੰ ਸੁਰ-ਬੱਧ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਾਦਕ-ਕਲਾਕਾਰ ਸਾਰੀਆਂ ਕਟੋਰੀਆਂ 
ਅੱਧ ਚੱਕਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਰੱਖਕੇ ਅਤੇ ਆਪ ਮੱਧ ਭਾਗ ਵਿਚ ਬੈਠ ਕੇ, 
ਦੋਹਾਂ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਫੜੇ ਬੈਂਤ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਜਾਉਂਦਾ ਹੈ। 

ਤਰੰਗ ਨਾਂ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਸਾਜ਼ਾਂ ਵਿਚੋਂ ਜਲ-ਤਰੰਗ ਸਭ 
ਤੋਂ ਵੱਧ ਹਰਮਨ ਪਿਆਰਾ, ਸਾਜ਼ ਹੈ। ਅਨੇਕਾਂ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ'ਰਾਇ ਹੋ 
ਕਿ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਤੇ ਉੱਤਰੀ ਸੀਮਾਵਰਤੀ ਇਲਾਕਿਆਂ 


ਜਲ-ਦੇਵੀ 


ਇਸ ਦੀ ਕਾਂਢ ਬਰਮਾ, ਬਾਲੀ ਤੇ ਜਾਵਾ ਆਦਿ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਤਰੰਗ 
ਅਤੇ ਗੇਮਲਨ ਸਾਜ਼ਾਂ ਵਿਚ ਅਦਲਾ-ਬਦਲੀ ਕਰਕੇ ਕੀਤੀ ਗਈ। 
ਮੱਧ ਕਾਲੀਨ ਜਲ-ਤਰੰਗ ਨੂੰ ਜਲਯੰਤਰ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਇਸ 
ਦੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਕੇ ਕਈ ਕਲਾਕਾਰ 'ਗਮਕ' ਕਿਰਿਆ ਵੀ ਕਰਦੇ 
ਹਨ ਪਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਸੁੱਧ ਰੂਪ ਵਿਚ ਗਮਕ ਨਹੀ 
ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। 
-ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਨਰੂਲਾ 
ਜਲ-ਦੇਵੀ : ਯੂਨਾਨੀ ਮਿਥਿਹਾਸ ਵਿਚ ਇਹ ਨਿਮਨ ਮਦੀਨ 
ਦੈਵੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੇ ਇਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ ਸਮੂਹ ਦਾ ਨਾਂ ਹੈ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ 
ਸ਼ਬਦ (ਗ੧ਗਮ੍ਮ) ਬਾਰੇ ਯਕੀਨੀ ਤੌਰ ਤੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ 
ਕਿ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਮੂਲ ਕੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਆਮ ਅਰਥ 'ਇਕ ਵਿਆਹੁਣ 
ਯੋਗ ਇਸਤਰੀ' ਹੈ ਅਤੇ ਵਧੇਰੇ ਕਰਕੇ ਦਰਖ਼ਤਾਂ ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਆਦਿ ਨਾਲ 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਬੰਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਚੰਗੇਰੇ ਦੇਵਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਆਰਟੀਮਿਸ, 
ਅਪਾਲੋ, ਡਾਇਉਨੀਸਸ ਅਤੇ ਹਰਮੀਜ਼ਾ ਆਦਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ 
ਹਨ। ਜਲ-ਦੇਵੀਆਂ ਅਮਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਬਹੁਤ 


ਲੰਬੀ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਨੁੱਖਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਤੀਰਾ ਬੜਾ ਦਿਆਲੂ 


ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 


ਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਜਲ-ਦੇਵੀਆਂ ਦੀਆਂ ਵੱਖ ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ ਜਿਵੇ 
ਸਮੁੰਦਰੀ ਪਰੀਆਂ, ਲੂਣੇ ਅਤੇ ਤਾਜ਼ੇ ਪਾਣੀ ਦੇ, ਚਸ਼ਮਿਆਂ, ਦਰਿਆਵਾਂ 
ਅਤੇ ਦਰਖ਼ਤਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਦੀਆਂ ਪਰੀਆਂ। 

ਹ. ਪੁ.-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 16: 809 ਰ ਲੀ 

ਜਲੰਧਰ : ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ--ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਰਹੱਦੀ ਰਾਜ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ 
`ਇਹ ਇਸੇ ਹੀ ਨਾਂ ਦੇ ਮੰਡਲ ਦਾ ਇਕ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਸਤਲੁਜ ਅਤੇ 
ਬਿਆਸ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਏ ਬਿਸਤ ਦੁਆਬ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। 
ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਨੂੰ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਅਤੇ 

ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਨੂੰ ਕਪੂਰਥਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦ 1991 
ਵਿ ਕਿ. ਮੀ. ਅਤੇ ਆਬਾਦੀ 20,26,787 
_ਸੀ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਪੱਖੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਚਾਰ ਤਹਿਸੀਲਾਂ-ਜਲੰਧਰ, 
ਨਕੋਦਰ, ਨਵਾਂਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਫ਼ਿਲੌਰ: ਪੰਜ ਉਪ-ਤਹਿਸੀਲਾਂ-ਕਰਤਾਰਪੁਰ, 
ਭੇਗਪੁਰ, ਬੰਗਾ, ਸ਼ਹਾਕੋਟ ਅਤੇ ਨੂਰ ਮਹਿਲ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ 
ਪਰ ਅਕਤੂਬਰ 1995 ਵਿਚ ਨਵਾਂਸ਼ਹਿਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਬਣ ਜਾਣ ਕਾਰਨ 
ਨਵਾਂਸ਼ਹਿਰ ਤਹਿਸੀਲ ਅਤੇ ਬੰਗਾ ਉਪ-ਤਹਿਸੀਲ ਇਸ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲ 
ਗਏ। ਜਲੰਧਰ ਸ਼ਹਿਰ ਹੀ ਜਲੰਧਰ ਮੰਡਲ ਅਤੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਸਦਰ-ਮੁਕਾਮ 
ਹੈ। _. 

ਇਸ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਨੇ ਬਿਸਤ ਦੁਆਬ ਦੀ ਇਕ ਨੁਕਰ ਮੱਲੀ ਹੋਈ ਹੈ 
ਅਤੇ ਸ਼ਕਲ ਵਿਚ ਇਹ ਇਕ ਬੇਢਭੀ ਜਿਹੀ ਤਿਕੋਣ ਵਰਗਾ ਹੈ ਅਤੇ 
ਇਸ ਦਾ ਇਕ ਪਾਸੇ ਨੂੰ ਕਪੂਰਥਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਫਗਵਾੜਾ ਤਹਿਸੀਲ ਨੇ 
ਵਿੰਗ ਜਿਹਾ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਵਿੰਗ ਜਲੰਧਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਅੰਦਰ 
ਨੂੰ ਕੋਈ 25 ਕਿ. ਮੀ. (15 ਮੀਲ) ਤੱਕ ਤੁਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਤਲੁਜ 
ਦਰਿਆ ਇਸ ਤਿਕੋਣ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲੋਂ 
ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰਕਬੇ ਪੱਖੋਂ ਇਹ ਰਾਜ ਦਾ ਛੋਟਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੈ। 

ਭੂ-ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿਗਿਆਨ 

ਧਰਾਤਲ--ਤੂਗੋਲਕ ਪੱਖੋਂ ਇਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਤਿੰਨ ਉਪ-ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ 
ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। 

1. ਸਤਲੁਜ ਦੇ ਹਿਠਾੜ ਦਾ ਇਲਾਕਾ-ਜਿਸ ਵਿਚ ਨਕਦੋਰ ਅਤੇ 
ਫ਼ਿਲੌਰ ਤਹਿਸੀਲਾਂ ਦਾ ਬੇਟ ਇਲਾਕਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। 


300 
ਵਿਚ ਇਹ ਸਾਜ਼ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਸੀ, ਪਰ ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ 


_2.ਵੇਈਂ' ਨਦੀ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਨੂੰ ਪੈਂਦਾ ਉੱਤਾੜ ਦਾ ਇਲਾਕਾ; 
ਅਤੇ 

3.ਵੇਈਂ' ਨਦੀ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਨੂੰ ਪੈਂਦਾ ਉੱਤਾੜ ਦਾ ਇਲਾਕਾ। 

ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਉੱਤਰੀ ਕੰਢਾ ਫ਼ਿਲੌਰ ਅਤੇ 
ਨਕੋਦਰ ਤਹਿਸੀਲਾਂ ਨੂੰ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ-ਉੱਤਾੜ ਅਤੇ ਹਿਠਾੜ ਵਿੱਚ ਵੰਡਦਾ ` 
ਹੈ। ਹਿਠਾੜ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਨੂੰ ਬੇਟ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਤਾੜ ਦੇ 
ਇਲਾਕਿਆਂ ਨੂੰ ਢਾਹ ਜਾਂ ਢਾਹਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਰੇਕ ਤਹਿਸੀਲ ਵਿਚ 
ਹੀ ਬੇਟ ਜ਼ਮੀਨ ਦਰਿਆ ਦੇ ਮਾਰਗ ਦੇ ਬਦਲਣ ਨਾਲ ਹੀ ਹੋਂਦ ਵਿਚ 
ਆਈ ਹੈ। ਨਵਾਂਸ਼ਹਿਰ ਤਹਿਸੀਲ ਵਿਚ ਬੇਟ ਦਾ ਇਲਾਕਾ 6 ਕਿਮੀ. 
(ਲ. 4ਮੀਲ) ਚੌੜਾ ਹੈ। ਫਿਲੌਰ ਤਹਿਸੀਲ ਵਿਚ, ਦੇ ਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, 
ਬੇਟ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਕਦੇ ਕਦਾਈ' ਹੀ 3ਕਿ. ਮੀ. (ਮੀਲ) ਚੌੜਾ ਹੁੰਦਾ 
ਹੈ; ਐਪਰ ਨਕੋਦਰ ਤਹਿਸੀਲ ਜਿਥੇ ਦਰਿਆ ਦਾ ਨੰਵਾਂ ਵਹਿਣ ਲਗਭਗ 
ਪੁਰਾਣੇ ਵਹਿਣ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਤੁਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਕ ਸਾਰ ਹੀ 13 
ਕਿ. ਮੀ. (ਲ. 8ਮੀਲ) ਚੌੜਾ ਹੈ। ਜਲ-ਨਿਕਾਸ ਦਾ ਕੰਮ ਉੱਤਾੜ ਵਲੋਂ 
ਬੇਟ ਵੱਲ ਨੂੰ ਛੋਟੇ ਛੋਟੇ ਚੋਅ ਬਰਸਾਤੀ ਨਾਲਿਆ) ਦੁਆਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 
ਇਹ ਚੋਅ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਅਕਸਰ ਰੇਤ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਦਰਿਆ ਦੇ 
ਕੰਢਿਆਂ ਨੂੰ ਖੱਡਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਦੇ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਖੇਭਿਆਂ ਅਤੇ ਦਲਦਲਾਂ 
ਨੂੰ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ। 
ਪੱਧਰੀਆਂ ਹਨ ਪਰ ਨਕੋਦਰ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵੱਲ ਰੇਤ 
ਤੁਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਕਿਸਮ ਮਾੜੀ ਹੀ ਆਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 


“ਨਵਾਂਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਵਧੇਰੇ ਕਰਕੇ ਸਖ਼ਤ ਮੇਰਾ ਜ਼ਮੀਨ ਜਾਂ ਚੀਕਨੀ ਮਿੱਟੀ 


ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਫ਼ਿਲੌਰ ਤਹਿਸੀਲ ਵਿਚ ਆਮ ਕਰਕੇ ਦਰਮਿਆਨੇ ਰੂਪ 
ਵਿਚ ਸਖ਼ਤ ਮੋਰਾ ਜ਼ਮੀਨ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਨਕੋਦਰ ਤਹਿਸੀਲ ਵਿਚ, ਬੇਈ' 
ਦੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਸਗੋਂ ਲਾਲ ਰੰਗ ਦੀ ਮੈਰਾ ਕਿਸਮ ਦੀ ਹੈ 
ਅਤੇ ਵੇਈਂ' ਦੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਰੇਤ ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨੀਵੇਂ ਨੀਵੇਂ 
ਰੇਤ ਦੇ ਟਿੱਬੇ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਆਮ ਬੋਲਣ-ਢੰਗ ਵਿਚ ਇਹ ਉੱਤਾੜ 
(ਉੱਚ ਭੂਮੀਆਂ) ਢੱਕ ਅਤੇ ਮਾਜਕੀ (ਅਘ6) ਨਾਂ ਦੇ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ 
ਵਿਚ ਵੰਡੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਢੱਕ ਖੇਤਰ ਨਵਾਂਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਪੂਰਬੀ ਹੱਦ 
ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਫਿਲੌਰ ਤੱਕ ਜਰਨੈਲੀ ਸੜਕ ਵੱਲ ਨੂੰ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। 
ਇਸ ਖੇਤਰ ਦਾ ਨਾਂ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਵਧੇਰੇ ਕਰਕੇ ਢੱਕ ਨਾਂ ਦੇ 
ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੇ ਉੱਗਣ ਪਿੱਛੇ ਹੀ ਪਿਆ ਹੈ।.ਮਾਂਜਕੀ ਖੇਤਰ ਢੱਕ ਖੇਤਰ 
ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਵੇਈਂ ਦੇ ਪੱਛਮ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਖੇਤਰ 
ਦਾ ਨਾਂ ਇਕ ਰਾਜਪੂਤ ਕਬੀਲੇ ਮਾਂਜ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਿਸੇ ਵੇਲੇ ਇਸ ਇਲਾਕੇ 
ਉਪਰ ਰਾਂਜ ਭਾਗ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਦੇ ਨਾਂ ਪਿੱਛੇ ਪਿਆ ਸੀ। 

_ਵੇਈਂ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਦੀਆਂ ਉਚਾਣ-ਭੂਮੀਆਂ ਵਿਚ ਡੋਨਾ 
(12083) ਅਤੇ ਸਿਰਵਾਲ (60੧) ਨਾਂ ਦੇ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਖੇਤਰ ਸ਼ਾਮਲ 
ਹਨ। ਡੋਨਾ ਖੇਤਰ ਵੇਈਂ ਵੱਲ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵਿਚ ਪੈਂਦੀਆਂ ਨਕੋਦਰ ਅਤੇ 
ਜਲੰਧਰ ਤਹਿਸੀਲਾਂ ਦਾ ਇਕ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਡੋਨਾ ਸ਼ਬਦ ਤੋਂ ਭਾਵ ਅਜਿਹੀ 
ਜ਼ਮੀਨ ਤੋਂ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਰੇਤ ਅਤੇ ਚੀਕਨੀ ਮਿਟੀ ਦੇ ਤੱਤ ਸ਼ਾਮਲ _ 
ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਇਥੇ ਵਧੇਰੇ ਕਰਕੇ ਰੇਤਾ ਹੈ, ਚੀਕਨੀ ਮਿੱਟੀ ਬਹੁਤ 


ਹੀ ਘੱਟ ਰਹਿ ਗਈ ਹੈ। ਜਲੰਧਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਬਾਕੀ ਤਹਿਸੀਲ ਸਿਰਵਾਲ 


ਖ਼ੇਤਰ ਵਿਚ ਪੈਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਇਲਾਕਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ 
ਸਰਹੱਦ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਬੇਟ ਵਾਲੇ 
ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਲੱਛਣ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਪਰ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚੋਂ ਦੀ ਕੋਈ ਵੀ 
ਦਰਿਆ ਨਹੀਂ ਵਹਿੰਦਾ। ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵੱਲੋਂ ਆਉਂਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ 
ਪਹਾੜੀ ਨਾਲੇ ਇਥੋਂ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਸਾਰਾ ਸਾਲ ਹੀ ਨਮੀ ਵਾਲੀ ਰੱਖਦੇ 


ਹਨ ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਨਾਲੇ ਕੇਵਲ ਭਾਰੀ ਬਰਸਾਤ ਦੌਰਾਨ ਹੀ ਵਗਦੇ ਹਨ। 
ਸਖ਼ਤ `ਚੀਕਣੀ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਅਤੇ ਪੱਟੀਆਂ ਵੀ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। 
`ਇਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸਤਲੁਜ ਅਤੇ ਬਿਆਸ ਦੇ ਬੇਸਿਨ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ 

ਸਥਿਤ ਹੈ। ਫੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਸਤਲੁਜ ਬੇਸਿਨ ਵਿਚ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਕ 
ਛੋਟਾ ਹਿੱਸਾ ਜਿਸ ਵਿਚ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਨੂੰ ਪੈਂਦਾ ਜਲੰਧਰ ਤਹਿਸੀਲ 
ਦਾ ਲਗਭਗ ਅੱਧਾ ਹਿੱਸਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਬਿਆਸ ਦੇ ਬੇਸਿਨ ਵਿਚ ਚਲਾ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਥੋਂ ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਵੱਲ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਜਲ-ਨਿਕਾਸ ਅਸਿੱਧੇ 
ਤੌਰ ਤੇ ਵੇਈਂ ਨਦੀ ਜਿਹੜੀ ਜਲੰਧਰ ਵਿਚ ਸਤਲੁਜ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ 


ਹੈ। 
ਰ੍ ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਰੋਪੜ ਦੇ ਸਥਾਂਨ ਤੋਂ ਲ. 100 ਕਿ. ਮੀ. (60 


ਮੀਲ) ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਮਿਲਕਪੁਰ ਨਾਂ ਦੇ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਇਸ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲ _ 


ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਲਗਭਗ ਪੱਛਮ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਨੂੰ ਵਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਇਹ ਦਰਿਆ 
ਨਵਾਂਸ਼ਹਿਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ, ਫਿਲੌਰ ਅਤੇ ਨਕੋਦਰ ਤਹਿਸੀਲਾਂ ਦੀ ਦੱਖਣੀ ਸਰਹੱਦ 
ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਇਹ ਦਰਿਆ ਨਕੋਦਰ ਅਤੇ ਜ਼ੀਰਾ ਤਹਿਸੀਲਾਂ 
ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਸਰਹੱਦ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਹੋਰ ਫੈਲਾਓ ਨਾਲ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ 
ਵੱਲ ਨੂੰ ਮੁੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਪੱਛਮ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਦੇ ਰੁਖ ਵਹਿੰਦਿਆਂ 
` ਜਲੰਧਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੈ ਦੀ ਸਰਹੱਦ ਤੋਂ 6 ਕਿ. ਮੀ. (4 ਮੀਲ) ਦੇ ਫ਼ਾਸਲੇ ਤੋਂ 
ਬਿਆਸ ਦਰਿਆ ਦੇ ਪਾਣੀ ਇਸ ਦਰਿਆ ਵਿਚ ਆ.ਰਲਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ 
ਇਹ ਦਰਿਆ ਪੂਰਾ ਚੜ੍ਹਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਵਹਿਣ ਤੁਰੰਤ ਬਦਲ 
ਲੈਂਦਾ ਹੈ! ਇਹ ਆਪਣੇ ਕੰਢਿਆਂ ਉਪਰੋਂ ਦੀ ਵਹਿ ਤੁਰਦਾ. ਹੈ ਅਤੇ 
ਆਪਣੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਅਤੇ ਨਿਵਾਣਾਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰ 
ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਰੋਪੜ ਅਤੇ ਭਾਖੜਾ ਦੇ ਸਥਾਨਾਂ ਤੇ ਦਰਿਆ ਦੇ ਉਪਰਲੇ 
ਹਿੱਸੇ ਤੇ ਬੰਨ੍ਹ ਮਾਰਨ ਕਾਰਨ ਅਤੇ ਸਰਹਿੰਦ ਨਹਿਰੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਅਤੇ 
ਭਾਖੜਾ ਨਹਿਰੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ. ਚਾਲੂ ਹੋ ਜਾਣ ਨਾਲ ਦਰਿਆ ਦੀ ਹੜ੍ਹ 
ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਗਈ ਹੈ। ਸਰਦੀਆਂ ਵਿਚ ਦਰਿਆ ਵਿਚ 
ਘੱਟ ਹੀ ਪਾਣੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਵਰਖਾ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਫਿਰ ਆਪਣਾ 
ਪਹਿਲਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। 

ਸ਼ਿਵਾਲਿਕ ਪਹਾੜੀਆਂ ਦਾ ਜਲ-ਨਿਕਾਸ ਜਲੰਧਰ ਦੁਆਬ ਵਿਚੋਂ 
ਦੀ ਵਹਿਣ ਵਾਲੇ ਪੂਰਬੀ ਜਾਂ ਚਿਟੀ ਵੇਈਂ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਜਾਂ ਕਾਲੀ ਵੇਈਂ 
ਨਾਂ ਦੇ ਦੋ ਨਾਲਿਆਂ ਦੇ ਵਿਚੋਂ ਹੀ ਹੁੰਦਾਂ ਹੈ। 

ਪੂਰਬੀ ਵੇਈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਥੋੜ੍ਹੇ ਜਿਹੇ ਜਲ-ਨਿਕਾਸੀ ਜਲ-ਮਾਰਗਾਂ 
ਜਿਹੜੇ ਗੜ੍ਹਸ਼ੰਕਰ ਤਹਿਸੀਲਾਂ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚੋਂ ਵਰਖਾ ਦਾ ਪਾਣੀ ਇਕੱਠਾ 
ਕਰਕੇ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਢੁਆਰਾ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ 8 
ਕਿਮੀ. ਦੇ ਫ਼ਾਸਲੇ ਤੋਂ ਨਵਾਂਸ਼ਹਿਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਇਥੇ 
ਇਸ ਨੂੰ ਜਦਲਾ ਵੇਈਂ (1618 ਸ੦॥) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।- ਫਿਰ ਕੋਈ 
28 ਕਿ. ਮੀ. (16 ਮੀਲ ਤੱਕ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਵਹਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ 
`ਭੌਰਾ ਪਿੰਡ ਕੋਲੋਂ ਗੜ੍ਹਸ਼ੰਕਰ ਵੇਈ' ਇਸ ਵਿਚ ਆ ਰਲੰਦੀ ਹੈ। ਭੌਰਾ 
ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਇਹ ਨਵਾਂਸ਼ਹਿਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਲ. 25 ਕਿ. ਮੀ. (ਲ. 14 ਮੀਲ) 
ਤੱਕ 'ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਅਤੇ ਕਪੂਰਥਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਫਗਵਾੜਾ 
ਤਹਿਸੀਲ ਵਿਚੋਂ ਦੀ 13 ਕਿ. ਮੀ. (8 ਮੀਲ) ਵਹਿੰਦੀ ਹੋਈ ਜਲੰਧਰ 
ਤਹਿਸੀਲ ਦੇ ਉੱਚਾ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਜਾ ਛੋਂਹਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਸਾਰੇ ਮਾਰਗ ਦੌਰਾਨ 
ਇਸ ਵਿਚ ਕਈ ਛੋਟੇ ਛੋਟੇ ਦਰਿਆਈ ਮਾਰਗ ਰਲਦੇ ਹਨ। ਪਿਥਲਾਵਾ 
ਚੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਉੱਚਾ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਇਹ ਨਦੀ 
ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਦੇ ਰੁਖ ਵਗਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨਵਾਂਸ਼ਹਿਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ 
ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਹਿੱਸੇ ਵੱਲੋਂ ਕਾਲੀ ਨਦੀ ਇਸ ਵਿਚ ਆ ਰਲਦੀ ਹੈ। ਦੱਖਣ 
ਵਾਲੇ ਪਾਸਿਓ ਫ਼ਿਲੌਰ ਦੇ ਕਈ ,ਜਲ-ਨਿਕਾਸੀ ਜਲ-ਮਾਰਗ ਵੀ ਇਸ 
ਵਿਚ ਆਂ ਰਲਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਇਹ ਮਲਸੀਹਾਂ ਦੇ ਕੁਝ ਕਿ. ਮੀ. ਦੱਖਣ 
ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਨਕੋਦਰ ਬੇਟ ਨਾਲ ਜਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਬਿਆਸ 


303 


ਸਹਾਇਕ ਨਦੀ ਹੈ, ਦੇ ਰਸਤਿਓ' ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਵਿਚ ਹੋਈ ਜਾਂਦਾ : 


ਜਲੰਧਰ 


ਦਰਿਆ ਨਾਲ ਸੰਗਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਥਾਨ ਤੋਂ 6 ਕਿ. ਮੀ. (4 ਮੀਲ) 
ਉਪਰ ਵੱਲੋਂ ਇਹ ਲਗਭਗ ਸਾਰੀ ਦੀ ਸਾਰੀ ਹੀ ਬੇਟ ਵਿਚੋਂ ਦੀ ਪੱਛਮ, 
ਵੱਲ ਨੂੰ ਵਹਿੰਦੀ ਹੋਈ ਸਤਲੁਜ ਵਿਚ ਜਾ ਰਲਦੀ ਹੈ। 

ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਜਲੰਧਰ ਤਹਿਸੀਲ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਹਿੱਸੇ 
ਦਾ ਪਾਣੀ ਪੱਛਮੀ ਵੇਈ' ਵਿਚ ਜਾ ਰਲਦਾ ਹੈ। ਬੇਟ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ 
ਬਹੁਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਾਲੇ ਨਵਾਂਸ਼ਹਿਰ (ਹੁਣ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ) ਵਿਚ ਹੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ 
ਹੈ। ਫਿਲੌਰ ਤਹਿਸੀਲ ਵਿਚ ਵੀ ਇਕ ਨਾਲਾ ਵਹਿੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਨੈਰੀ 
ਹੀ ਕਿਹਾਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਕੋਦਰ ਬੇਟ ਵਿਚ ਵੀ ਥੋੜ੍ਹੇ ਹੀ ਵਰਣਨਯੋਗ 
ਨਾਲੇ ਹਨ। ਇਥੇ ਕੇਵਲ ਦੋ ਹੀ.ਨਾਲੇ ਹਨ। ਇਕ ਸ਼ਾਹ ਕਮਾਲਵਾਲਾ 
ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਚੋਲੀ (6808) ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਲੋਹੀਆਂ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਹੈ। 
ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਦੇ ਨੀਵਿਆਂ ਵਹਿਣਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਨਦੀਆਂ ਕਾਰਨ 
ਇਸ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਕਈ ਛੰਭ ਵੀ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆ ਗਏ ਹਨ ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਛੰਭਾਂ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ਤੇ ਘੱਟ ਜਾਣ ਕਾਰਨ, ਭੋਂ-ਸੁਧਾਰ ਕਾਰਨ ਅਤੇ 
ਵਾਹੀ ਦੇ ਵਿਸਥਾਰ ਹੋ ਜਾਣ ਕਾਰਨ, ਛੰਭਾਂ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਅਤੇ ਗਿਣਤੀ 
ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਘੱਟ ਗਈ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਛੰਭ ਤਾਂ ਨਵਾਂਸ਼ਹਿਰ 
ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਰਾਹੋਂ ਦੇ ਤੁਰਤ ਦੱਖਣ ਅਤੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਨੂੰ ਹਨ। ਜਲੰਧਰ 


ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਇਕ ਵੱਡਾ ਛੰਭ ਬੁਲ੍ਹੋਵਾਲ ਵਿਖੇ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ 


ਫ਼ਿਲੌਰ ਅਤੇ ਨਕੋਦਰ ਤਹਿਸੀਲ ਵਿਚ ਵੀ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਛੰਭ ਹਨ। 
ਜਲਵਾਯੂ--ਇਥੋਂ ਦਾ ਜਲਵਾਯੂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੈਦਾਨਾਂ ਵਰਗਾ 
ਹੈ। ਇਥੇ ਸਰਦੀਆਂ ਵਿਚ ਸਖ਼ਤ ਸਰਦੀ ਅਤੇ ਗਰਮੀਆਂ ਵਿਚ ਸਖ਼ਤ 
ਗਰਮੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਇਥੇ ਸਾਲਾਨਾ ਔਸਤ ਵਰਖਾ 65.26 ਸੈਂ. ਮੀ. (1992) 
ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਵਧੇਰੀ ਵਰਖਾ ਜੁਲਾਈ ਤੋਂ ਅਕਤੂਬਰ ਮਹੀਨਿਆਂ 
ਵਿਚ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਮੀ 
__ ਬਨਸਪਤੀ ਅਤੇ ਜੀਵ-ਜੰਤੂ--ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵਾਹੀ ਹੋ 
ਜਾਣ ਕਾਰਨ, ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਲਈ ਤਾਂ ਇਥੇ ਬਿਲਕੁਲ ਥਾਂ ਹੀ ਨਹੀਂ 
ਰਹੀ। ਬੇਟ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਅਤੇ ਖੋਭਿਆਂ ਵਿਚ ਜੰਗਲੀ ਸੂਰ ਮਿਲਦੇ 


_ਹਨ। ਸਤਲੂਜ ਦਰਿਆ ਵਿਚੋਂ ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਮੱਛੀਆਂ ਕੱਢੀਆਂ 


ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਰੀਂਗਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਥੇ ਗੋਹ ਵਧੇਰੇ ਮਿਲਦੀ 
ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਸ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੇ ਨਾਗ ਵੀ 
ਮਿਲਦੇ ਹਨ। 


ਇਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਾਚੀਨਤਾ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਸ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ _ 
ਪੌਰਾਣਾਂ ਅਤੇ ਮਹਾਂਭਾਰਤ ਵਿਚ ਵੀ ਆਇਆ ਹੈ। ਪਦਮ ਪੌਰਾਣ 
ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਦਾ ਨਾਂ ਮਹਾਨ ਦੈਂਤ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦਾਨਵ ਜਲੰਧਰ 
ਦੇ ਨਾਂ ਪਿੱਛੇ ਪਿਆ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਜਲੰਧਰ ਜਵਾਨ ਹੋ ਗਿਆ ਤਾਂ ਦੈਂਤਾਂ ਦਾ 
ਗੁਰੂ ਸ਼ੁਕਰ (68008) ਜਲੰਧਰ ਦੇ ਪਿਤਾ- ਸਮੁੰਦਰ (0082) ਕੋਲ 


_ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਇਆ ਅਤੇ. ਉਸ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਆਦਮੀਆਂ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ 


ਜੰਬੂ ਦੁਵੀਪ (3&ਧ 6੧੭) ਤੋਂ ਪਿਛਾਂਹ ਹਟਣ ਲਈ ਅਤੇ ਜਲੰਧਰ 
ਦੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਸਾਰੀ ਥਾਂ ਛੱਡਣ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ। 
ਸਮੁੰਦਰ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਪਿੱਛੇ ਮੋੜ ਲਈਆਂ ਅਤੇ 300 ਯੋਜਨ 
ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਵਿਚ ਫੈਲਿਆ ਇਕ ਇਲਾਕਾ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ! ਇਹੀ 
ਇੱਲਾਕਾ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲੰਧਰ ਦੇ ਨਾਂ ਪਿੱਛੇ ਜਲੰਧਰ ਬਣ ਗਿਆ। 
ਭੂ-ਵਿਗਿਆਂਨੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਮਿਥਿਹਾਸਕ ਕਹਾਣੀ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ 
ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਸਮੁੰਦਰ ਜਲੰਧਰ ਦੁਆਬ ਦੇ ਉਪਰੋਂ ਦੀ 


ਸ਼ਿਵਾਲਿਕ ਪਹਾੜੀਆਂ ਦੇ ਗੁਆਂਢ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਮਹਾਂਭਾਰਤ 


ਜਲੰਧਰ 
ਤੇ ਆਧਾਰਤ ਇਕ ਜ਼ਿਕਰ ਅਨੁਸਾਰ ਜਲੰਧਰ ਰਾਜ ਦੀ ਨੀਂਹ ਮੁਲਤਾਨ 
ਦੇ ਸੁਸਰਾਮ ਚੰਦਰ ($0ਗ੩॥੩ €880013) ਨਾਂ ਦੇ ਇਕ ਰਾਜਪੂਤ 
ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਰੱਖੀ ਸੀ। ਇਹ ਇਲਾਕਾ ਤਿੰਨ ਦਰਿਆਵਾਂ ਸਤਲੂਜ, 
ਬਿਆਸ ਅਤੇ ਰਾਵੀ ਦੁਆਰਾ ਸਿੰਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸੇ ਕਰਕੇ 
ਹੀ ਇਸ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਗਰਤ (490) ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। 
ਇਤਿਹਾਸ ਰ 

ਰ ਜਲੰਧਰ ਸਬੰਧੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਜ਼ਿਕਰ ਉੱਤਰੀ 
ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੁਸ਼ਾਨ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਕਨਿਸ਼ਕ ਵੇਲੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਬਾਦਸ਼ਾਹ 
ਕਨਿਸ਼ਕ ਦੇ ਵੇਲੇ ਹੀ ਲਗਭਗ 100 ਈ. ਵਿਚ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਦੀਆਂ 
ਸਮਝੌਤਾ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਬੋਧੀ ਉਸਤਾਦਾਂ ਦੀ ਇਥੇ ਕੱਸਲ ਬੁਲਾਈ 
ਗਈ ਸੀ। ਸੱਤਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਚੀਨੀ ਯਾਤਰੀ ਹਿਊਨ ਸਾਂਗ ਰਾਜਾ 
ਹਰਸ਼ ਵਰਧਨ ਦੇ ਰਾਜ ਕਾਲ ਸਮੇਂ ਭਾਰਤ ਆਇਆ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸ ਵੇਲੇ 


ਜਲੰਧਰ ਜਾਂ ਤ੍ਰਿਗਰਤ ਦਾ ਰਾਜਾ ਅਤੀਤੋ ਰਾਜੇ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੁੰਦਾ ਸੀ 


ਅਤੇ ਮੈਦਾਨੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸਤਾਦਰੂ (6868098) ਜਾਂ ਸਰਹਿੰਦ 
ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਬਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਇਸ ਇਲਾਕੇ 
ਉੱਤੇ ਰਾਜਪੂਤ ਰਾਜਿਆਂ ਦਾ ਵੀ ਰਾਜ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। 


ਰਾਜਪੂਤਾਂ ਪਿੱਛੋਂ ਇਹ ਇਲਾਕਾ ਗ਼ਜ਼ਨੀ ਦੇ ਇਕ ਤੁਰਕੀ ਸਰਦਾਰ 
(ਇਬਰਾਹੀਮ ਸ਼ਾਹ) ਅਧੀਨ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਮੁਇਜ਼ਦੀਨ ਬਹਿਰਾਮ ਸ਼ਾਹ 
,(1240-42) ਵੇਲੇ ਇਹ ਇਲਾਕਾ ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ ਦੀ ਇਕ ਜਾਗੀਰ 
ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੋਂ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਮੈਦਾਨੀ ਹਿੱਸੇ ਉੱਤੇ 
ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦਾ ਬੋਲਬਾਲਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਸੱਯਦ ਖ਼ਾਨਦਾਨ (1415-1450) 
ਵੇਲੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਆਸ਼ਾਂਤੀ ਹੀ ਰਹੀ ਅਤੇ ਬਗਾਵਤਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ। 
`ਬਾਗੀ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ ਦੇ ਜਲੰਧਰ ਅਤੇ 
ਸਰਹਿੰਦ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਮੁਗ਼ਲ ਹੱਲਿਆਂ ਨੇ ਦਿੱਲੀ 
ਸਲਤਨਤ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਆਖ਼ਰ 1450 ਵਿਚ 
ਸਰਹਿੰਦ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਬਹਿਲੋਲ ਖਾਂ ਲੋਧੀ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਤੇ ਆਪਣਾ 


ਅਧਿਕਾਰ ਜਮਾ ਲਿਆ। ਲੋਧੀ ਬੰਸ ਅਧੀਨ ਵੀ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਕੋਈ ਬਹੁਤਾ ` 


ਸੁਧਾਰ ਨਾ ਹੋਇਆ। ਅਫ਼ਗਾਨ ਸਰਦਾਰ ਲੋਧੀ ਸਲਤਨਤ ਤੋਂ ਤਾਕਤ 
ਖੋਹਣ ਦੇ ਮਨਸੂਬੇ ਬਣਾਉਣ ਲੱਗ ਪਏ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਾਬਰ 
ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸੱਦ ਲਿਆ। ਬਾਬਰ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਉੱਤੇ 
ਹਮਲਾ ਕਰਦਿਆਂ ਸਾਰ ਹੀ ਸਾਰਾ ਜਾਰਜ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਕਰ ਲਿਆ 
ਅਤੇ ਮੁਗ਼ਲ ਰਾਜ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਰ੍ 


ਕਾਂਗੜੇ ਨੂੰ ਤੀ ਬੀਰ 
ਆਪਣੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਜਲੰਧਰ ਵਿਖੇ ਹੀ ਰੱਖਣੀ ਆਰੰਭ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਉਸ 
ਦੇ ਰਾਜ ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਹੀ, ਉਸ ਦੇ ਸਰਦਾਰ ਬੈਰਮ ਖ਼ਾਂ ਨੇ ਮੁਗ਼ਲ 
ਹਕੂਮਤ ਵਿਰੁੱਧ ਵਿਦਰੋਹ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਫ਼ੌਜਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ 
ਕਰਕੇ ਜਲੰਧਰ ਉੱਤੇ ਹਮਲੇ ਕਰਨ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਲਈ ਪਰ ਰਾਹੋਂ 
ਦੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਗੁਨਾਕੌਰ ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਰਾਰੀ ਹਾਰ 
ਹੋਈ। ਅਕਬਰ ਦੇ ਰਾਜ-ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਜਲੰਧਰ ਵਿਖੇ ਤਾਂਬੇ ਦੇ ਸਿੱਕੇ 
ਬਣਾਏ ਜਾਣ ਲੱਗ ਪਏ ਸਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਲਾਇਕ ਵਜ਼ੀਰ ਟੇਡਰ ਮੱਲ 
ਨੇ ਜਲੰਧਰ ਦੁਆਬ ਵਿਚ ਭੋਂ-ਮਾਲੀਏ ਦਾ ਬੰਦੋਬਸਤ ਕੀਤਾ। 
____ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਰਾਜ-ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ (1605-27) ਨੂਰ ਜਹਾਂ ਦੇ 
ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਨੂਰ ਜਹਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ-ਪੋਸਣਾ ਵੀ ਨੂਰ ਮਹਿਲ 
ਵਿਖੇ ਹੋਈ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਹੋਰਨਾਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਥੇ ਇਕ 
ਸਰਾਂ ਵੀ ਬਣਵਾਈ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਕਦੇ ਉਹ ਦਿੱਲੀ ਅਤੇ 


302 


ਲਾਹੌਰ ਵਿਚਕਾਰੋਂ ਦੀ ਲੰਘਦੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਤਾਂ ਉਹ ਇਸੇ ਸਰ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਹੀ 
ਠਹਿਰਦੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ (1627-58) ਵੇਲੇ ਦਿੱਲੀ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ 
ਵਿਚਕਾਰ ਇਕ ਸ਼ਾਹਰਾਹ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਇਸੇ ਸ਼ਾਹਰਾਹ ਉੱਤੇ 
ਪੈਂਦੀ ਇਕ ਥਾਂ ਤੇ ਇਕ ਸਰਾਂ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ ਜਿਹੜੀ ਸਮਾਂ ਪਾ ਕੇ 
ਫ਼ਿਲੌਰ ਨਾਂ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਜੋਂ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋ ਗਈ। ਦੱਖਣੀ (40008) 
ਫਗਵਾੜਾ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂਪੁਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ) ਉਨ੍ਹਾਂ 


ਹੀ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਏ ਸਨ। ਸੰਨ 1634 ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ 


ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਅਤੇ ਮੁਗ਼ਲ ਫ਼ੌਜਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਿਖੇ ਲੜਾਈ 
ਹੋਈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਨੂੰ ਮੁਕੰਮਲ ਹਾਰ ਹੋਈ। ਸਤਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ 
ਬਾਕੀ ਰਹਿੰਦੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਵੀ ਜਲੰਧਰ ਪੱਕੇ ਤੌਰ ਤੇ ਹੀ ਦਿੱਲੀ ਸਾਮਰਾਜ 
ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਰਿਹਾ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੀ ਮੌਤ (1707)ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਮੁਗ਼ਲ 
ਸਾਮਰਾਜ ਖੇਰੂੰ ਖੇਰੂੰ ਹੇਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ। ਨਾਦਰਸ਼ਾਹ ਦੇ ਹਮਲੇ ਨੇ . 
ਤਾਂ ਮੁਗ਼ਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਹੀ ਹਿਲਾ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਮੁਗ਼ਲ ਸਾਮਰਾਜ 
ਹਰ ਪਾਸਿਓਂ ਹੀ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰ ਗਿਆ। ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਮੁਗ਼ਲ 
ਸਾਮਰਾਜ ਨਾਲ ਟੱਕਰ ਲੈਣ ਲਈ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਖੜ੍ਹੀ ਹੋ ਗਈ। 

ਸੰਨ 1708ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਨਾਲ 
ਜਲੰਧਰ-ਦੁਆਬ ਵਿਚੋਂ ਦੀ ਆਪਣੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨਾਲ ਕੂਚ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 
ਰਾਹ ਵਿਚ ਆਉਂਦੇ ਹਰੇਕ ਜ਼ਾਲਮ ਨੂੰ ਜਮਪੁਰੀ ਸਿਧਾਰਿਆ। ਸੰਨ 1716 
ਵਿਚ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨਾਲ ਸਿੱਖੀ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ 
ਥੋੜ੍ਹਾ ਚਿਰ ਲਈ ਤਾਂ ਬੰਦ ਹੋ ਗਈ ਪਰ ਖਾਲਸਾ ਅਜੇ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਸੀ 
ਹੈਇਆ। ਸੰਨ 1738-39 ਵਿਚ ਨਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਉੱਤੇ 
ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਹਮਲੇ ਦੌਰਾਨ ਨੂਰ ਮਹਿਲ ਨੂੰ ਮਲੀਆਮੇਟ 
ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਵੀ ਹਥਿਆਰ ਚੁੱਕ ਲਏ ਪਰ 1743 
ਵਿਚ ਜਲੰਧਰ ਦੁਆਬ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਅਦੀਨਾ ਬੇਗ ਤੋਂ ਹਾਰ` ਗਏ। 

ਸੰਨ 1748 ਤੋਂ 1752 ਵਿਚਕਾਰ ਜਦੋਂ ਮੀਰ ਮਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦਾ 
ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਨਾਇਬ ਰੱਖੀ ਰੱਖਿਆ। ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਦਾ 
ਪੰਜਾਬ ਉਪਰੋਂ ਚੌਥੇ ਹਮਲੇ (1755) ਸਮੇਂ ਆਪਣਾ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਭਾਰੀ 
ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ ਪਰ ਉਸਨੇ ਨੂਰ ਮਹੱਲ ਨੂੰ ਖ਼ੂਬ ਲੁੱਟਿਆ ਅਤੇ ਇਥੋਂ 
ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸਨੇ ਦਿੱਲੀ ਨੂੰ ਵੀ, ਬਹੁਤ ਲੁੱਟਿਆ 
ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਤੈਮੂਰ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਗਵਰਨਰ ਥਾਪ ਦਿੱਤਾ। 
ਵਾਪਸੀ ਸਮੇਂ ਉਸਨੇ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਲੁੱਟਿਆ, ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਅੱਗ 
ਲਾਈ ਪਰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਬਦਲਾ 1757 ਵਿਚ ਲਿਆ ਜਦੋਂ ਬਾਬਾ 
ਵਡਭਾਗ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜਲੰਧਰ ਦੀ ਇੱਟ ਨਾਲ ਇੱਟ ਵਜਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਅਤੇ 
ਜਲੰਧਰ ਦੀਆਂ ਬਸਤੀਆਂ ਵਿਚ ਵਸਦੇ ਅਫ਼ਗਾਨਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਮੁਕਾਇਆ 
ਸੀ। 
____ਸੰਨ ਲੀ ਦਾ ਚ ਤਰਨ ਲਗ 
ਸਰਹਿੰਦ ਵਿਖੇ ਹੀ ਹਰਾਇਆ ਅਤੇ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਜਿੱਤ 
ਨਾਲ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਮੁੜ ਸਰਦਾਰੀ ਕਾਇਮ ਹੋ ਗਈ। ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ 
ਅਬਦਾਲੀ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਕਈ ਹਮਲੇ ਕੀਤੇ ਪਰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ 
ਚੜ੍ਹਤ ਪੂਰੇ ਜ਼ੋਰਾਂ ਤੇ ਰਰੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖ ਮਿਸਲਾਂ ਦਾ ਯੁੱਗ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ 
ਗਿਆ। ਰ: 
ਆਪਣੇ -ਰਾਜ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ. ਲੈਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਹੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ . 


303 


ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਸੰਨ 1809 ਵਿਚ ਮਹਾਰਾਜਾ 
ਸਤਲੁਜ ਪਾਰ ਦੀਆਂ ਰਿਆਸਤਾਂ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ 


ਸਪੁਰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਅਤੇ 'ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ 


ਆਪਣੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਨੂੰ ਹੀ ਸੀਮਿਤ 
ਰੱਖਣ ਵਿਚ ਸਹਿਮਤ ਹੋ ਗਏ। ਰ 
ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਰਾਜ-ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਜਲੰਧਰ 
ਦੁਆਬ ਵਿਚ ਕਈ ਗਵਰਨਰ ਰਹੇ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ 
ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗਵਰਨਰ ਕਮਾਂਡਰ-ਇਨ-ਚੀਫ਼ ਦੀਵਾਨ ਮੋਹਕਮ ਚੰਦ ਸੀ। ਸੰਨ 
1839 ਵਿਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਸੰਨ 1845 
ਵਿਚ ਖ਼ਾਲਸਾ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੇ ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਪਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਇਸ 
ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਹਿਲਾ ਸਿੱਖ ਯੁੱਧ ਸ਼ੁਰੂ ਹੇ ਗਿਆ। ਜਲੰਧਰ ਦੁਆਬ ਵਿਚ ਕੋਈ 
ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਲੜਾਈ ਨਾ ਹੋਈ। ਸਰਦਾਰ ਰਣਜੋਧ ਸਿੰਘ ਮਜੀਠੀਏ 
ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਦੁਆਬੇ ਦੇ ਰਸਤਿਓ' ਕੂਚ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕਪੂਰਥਲੇ ਦੇ 
ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਏ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਵੀ ਉਸ ਨਾਲ ਆ ਰਲੀਆਂ। 
17 ਜਨਵਰੀ, 1846 ਨੂੰ ਖ਼ਾਲਸਾ ਫ਼ੌਜ੍ਹਾਂ ਨੇ ਫਿਲੌਰ ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਸਤਲੁਜ 
ਦਰਿਆ ਪਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਬੱਦੋਵਾਲ ਦੇ ਸਥਾਨ ਹੋਈ ਅਸਥਾਈ ਜਿਹੀ 
ਜਿੱਤ ਉਪਰੰਤ ਖਾਲਸਾ ਫ਼ੌਜ ਸਰ ਹੈਨਰੀ ਸਮਿਥ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਥੱਲੇ 
_ ਲੜ ਰਹੀਆਂ ਗੋਰਾ ਫ਼ੌਜਾਂ ਹੱਥੋਂ ਅਲੀਵਾਲ ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਹਾਰ ਗਈ। 
ਸਿੱਖ ਫ਼ਿਲੌਰ ਵੱਲ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਮੁੜ ਗਏ। ਬ੍ਰਿਗੇਡੀਅਰ ਵੀਲਰ (ਸ:0੩401ਟਰ 
੧੧॥੦੦੧੦) ਦੀ ਕਮਾਨ ਥੱਲੇ _ਗੋਰਾ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕੀਤਾ 
ਅਤੇ ਫ਼ਿਲੌਰ ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਤਿੱਤਰ-ਬਿੱਤਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ 
ਫਿਲੌਰ ਦੇ ਕਿਲੇ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਗੋਰਾ ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਬਹੁਗਿਣਤੀ 
ਨੇ ਸਭਰਾਵਾਂ ਵੱਲ ਨੂੰ ਕੂਚ ਕੀਤਾ ਜਿਥੇ ਆਖ਼ਰ ਨੂੰ ਖਾਲਸਾ ਫ਼ੌਜ ਦੀ 


ਹਾਰ ਹੋਈ! ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਹਿਲਾ ਸਿੱਖ ਯੁੱਧ ਮੁੱਕ ਗਿਆ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ 


ਜਲੰਧਰ ਦੁਆਬ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਇਸ 
ਨੂੰ ਇਕ ਕਮਿਸ਼ਨਰੀ ਦਾ ਰੂਪ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਜਲੰਧਰ, ਫ਼ਿਲੌਰ, 
ਨਕੋਦਰ ਅਤੇ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਿਖੇ ਛਾਉਣੀਆਂ ਬਣਵਾ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਵਿਚੋਂ ਇਸ ਸਮੇਂ ਕੇਵਲ ਇਕੋ ਇਕ ਜਲੰਧਰ ਛਾਉਣੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ ਬਾਕੀ 
ਤਿੰਨ ਛਾਉਣੀਆਂ ਮਗਰੋਂ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ 
ਇਲਾਕੇ ਵਿਚੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਸਿੱਖ ਕਿਲਿਆਂ ਨੂੰ ਢਾਹੁਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। 
ਇਹ ਕਦਮ ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਮਾੜਾ ਲੱਗਾ ਅਤੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ 
_1848-1849 ਵਿਚ ਦੂਜਾ ਸਿੱਖ ਯੁੱਧ ਛਿੜ ਪਿਆ। ਇਸ ਵਾਰ ਫਿਰ 
ਜਲੰਧਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਕੋਈ ਲੜਾਈ ਨਾ ਹੋਈ। ਖਾਲਸਾ ਫ਼ੌਜ ਅਖ਼ੀਰ ਨੂੰ 
ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਹਾਰ ਗਈ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਸਿੱਖ ਦਰਬਾਰ 
ਹੇਠਲਾ ਸਾਰਾ ਇਲਾਕਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। 
ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਛੇਤੀ ਹੀ ਇਥੇ ਅਮਨ ਕਾਨੂੰਨ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਲਿਆ। 
ਗਦਰ ਦੇ ਛਿੜਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੇ ਮਗਰੋਂ ਜਲੰਧਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਕੋਈ ਵੀ 
ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਘਟਨਾ ਨਹੀਂ ਵਾਪਰੀ। ਗਦਰ ਦੌਰਾਨ ਤੋਪਖਾਨੇ ਨੂੰ ਛੱਡ 
ਕੇ ਜਲੰਧਰ ਵਿਚ ਬੈਠੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਦੇਸੀ ਫੌਜਾਂ ਨੇ ਵਿਦਰੋਹ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰ 
ਦਿੱਤਾ ਸੀ। 


ਸੰਨ 1858-59 ਵਿਚ ਸਤਲੁਜ ਅਤੇ ਬਿਆਸ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਹਿੱਸੇ 
ਨੂੰ ਫਿਰ ਤੋਂ ਸਿੱਧਾ ਤੇ ਪੱਕਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਕ ਦਹਾਕੇ ਉਪਰੰਤ 
ਬਿਆਸ, ਜਲੰਧਰ ਅਤੇ ਫ਼ਿਲੌਰ ਵਿਚਕਾਰ ਇਕ ਰੇਲਵੇ ਲਾਈਨ ਚਾਲੂ 
ਕੀਤੀ ਗਈ। ਬਿਆਸ ਅਤੇ ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਬੇਈਂ 
ਉਪਰ ਪੁਲ'ਬਣਾ ਕੇ ਦੁਆਬੇ ਨੂੰ ਬਾਕੀ ਪੰਜਾਬ ਨਾਲ ਜੋੜ ਦਿੱਤਾ। 
ਸਰਹੱਦਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਹੀ ਕਾਇਮ ਰਹੀਆਂ। ਸੰਨ 1852 ਵਿਚ 
_ ਪੁਰਾਣਾ ਟਾਂਡਾ ਪਰਗਣਾ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਕੁਝ 
_ਹਿੱਸਾ ਜਿਸ ਵਿਚ ਟਾਂਡਾ ਅਤੇ 68 ਹੇਰ ਪਿੰਡ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ, ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ 


ਜਲੰਧਰ 


ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਕੁਝ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਗਰੁੱਪ ਜਿਹੜੇ ਕਿ 
ਨਕੋਦਰ ਅਤੇ ਫ਼ਿਲੌਰ ਤਹਿਸੀਲ ਵਿਚ ਚਲੇ ਗਏ ਸਨ, ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਬਾਕੀ _ 
ਜਲੰਧਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਸੰਨ 1899 ਵਿਚ ਜਲੰਧਰ 
ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਪਿੰਡਾਂ ਦਾ ਵਟਾਂਦਰਾ ਹੋਇਆ। 

ਇਸ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਲੜਾਈ ਵਿਚ 
ਮਹਾਨ ਰੋਲ ਅਦਾ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਗਦਰ ਲਹਿਰ (1913-15) 
ਵਿਚ` ਵੀ ਇਸ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਨੇ ਉੱਘਾ ਹਿੱਸਾ ਪਾਇਆ। 
ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਥੇ ਵੀ ਕਈ ਫ਼ਿਰਕੂ ਦੰਗੇ ਫਸਾਦ 
ਹੋਏ। ਹੋਰਨਾਂ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਾਂਗ ਇਸ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਸਾਰੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਵਸੋਂ 
ਵੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੂੰ ਚਲੀ ਗਈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਤੋਂ ' 
ਉੱਜੜ ਕੇ ਆਏ ਲੱਖਾਂ ਹਿੰਦੂਆਂ ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਲੈ ਲਈ। 

ਆਰਥਿਕਤਾ 

ਇਥੋਂ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ 
ਹੈ। ਇਥੋਂ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰਖੇਜ਼ ਹੈ ਅਤੇ ਜਲ ਸਿੰਜਾਈ ਦੀਆਂ 
ਸਹੂਲਤਾਂ ਵੀ ਬਹੁਤ ਹਨ। ਇਥੇ ਜੋਤਾਂ ਛੋਟੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ 
ਕਿਸਾਨ ਸਾਲ ਵਿਚ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਦੋ ਫ਼ਸਲਾਂ ਜ਼ਰੂਰ ਪੈਦਾ ਕਰਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਜੋਤਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਤੋਂ ਵਿਚ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਰਾਜ 'ਦੇ ਹੋਰਨਾਂ 
ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਾਂਗ ਇਥੇ ਵੀ ਹਾੜ੍ਹੀ ਅਤੇ ਸਾਉਣੀ ਦੀਆਂ ਫ਼ਸਲਾਂ ਉਗਾਈਆਂ 
ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਾੜ੍ਹੀ ਦੀਆਂ ਫ਼ਸਲਾਂ ਵਿਚ ਕਣਕ, ਛੋਲੇ, ਜੌਂ, ਤੇਲ ਦੇ 
ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਸਾਉਣੀ ਦੀਆਂ ਫ਼ਸਲਾਂ ਵਿਚ ਚੌਲ, ਮੱਕੀ, ਗੰਨਾ, ਕਪਾਹ 
ਦੇ ਅਖ਼ੀਰ ਵਿਚ ਪੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਮਾਕੂ ਅਤੇ 
ਖਰਬੂਜ਼ੇ ਜਿਹੜੇ ਜੂਨ ਦੇ ਅਖ਼ੀਰ ਵਿਚ ਪੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਬੀਜੇ ਜਾਂਦੇ 
ਹਨ। ਸਾਉਣੀ ਦੀਆਂ ਫ਼ਸਲਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਹਾੜ੍ਹੀ ਦੀਆਂ ਫ਼ਸਲਾਂ ਥੱਲੇ 
ਵਧੇਰੇ ਰਕਬਾ ਹੈ। ਨ 

ਇਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਉਦਯੋਗਿਕ ਪੱਖੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਇਥੇ ਸੂਤੀ 
ਅਤੇ ਦਵਾਈਆਂ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਵਿਚ ਅਨੇਕਾਂ ਹੀ ਦਸਤਕਾਰ ਲੱਗੇ 
ਹੋਏ ਹਨ। ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਉਦਯੋਗਾਂ. ਵਿਚ ਫ਼ੁਲਕਾਰੀਆਂ, ਲਾਖ ਦੀਆਂ . 


_ ਨਾਲ ਤੇਲ ਕੱਢਣ, ਖੱਡੀਆਂ ਤੇ ਕੱਪੜਾ ਬੁਣਨ ਅਤੇ ਚਮੜਾ ਕਮਾਉਣ 


ਦੇ ਉਦਯੋਗ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਵਰਣਨਯੋਗ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਫ਼ਲਕਾਰੀਆਂ 
ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ ਕੋਹਲੂਆਂ ਨਾਲ ਤੇਲ ਕੱਢਣ ਦਾ ਕੰਮ ਤਾਂ ਲਗਭਗ 
ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। 

ਹੀ ਹੋਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਵਿਕਾਸ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਤੋਂ ਉੱਜੜ 
ਕੇ ਆਏ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪੱਕੇ ਇਰਾਦੇ ਅਤੇ ਪਹਿਲ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ 
ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਕੇ ਹੀ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸਿਆਲਕੋਟ 
(ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਵਰਗੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਉੱਠ ਕੇ ਆਏ ਉਦਯੋਗਪਤੀ ਅਤੇ 
ਦਸਤਕਾਰ ਇਥੇ ਆਣ ਆਬਾਦ ਹੋਏ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ 
ਉਹ ਫਿਰ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਲੇ ਆਪਣੇ ਕਿੱਤਿਆਂ ਵਿਚ ਜੁਟ ਗਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ 
ਖੇਡਾਂ ਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ, ਸਰਜਰੀ ਸਬੰਧੀ ਅੰਜ਼ਾਰ, ਰਬੜ ਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ 


ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਇੰਜੀਨੀਅਰੀ ਕਿੱਤੇ ਇਥੇ ਚਾਲੂ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਇਹ` . 


ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼-ਰਫ਼ਤਾਰ ਨਾਲ਼ ਉੱਨਤ ਹੋ ਗਏ। 


ਜਲੰਧਰ 


ਪਾਈਪਾਂ ਦੇ ਸਾਜ਼-ਸਾਮਾਨ, ਚਿਟਕਣੀਆਂ ਤੇ ਨਟ, ਜ਼ਰਾਇਤੀ ਸੰਦ, 
ਬਿਜਲਈ ਸਾਮਾਨ, ਰੇਡੀਓ ਰੀਸੀਵਰ, ਮੋਟਰ-ਗੱਡੀਆਂ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਅਤੇ 
ਸਾਈਕਲਾਂ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦੇ ਉਦਯੋਗਾਂ ਵਿਚ ਇਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ 
ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਪੈਮਾਨੇ ਦੇ ਉਦਯੋਗਾਂ ਵਿਚ ਹੋਣ ਦਾ ਦਾਅਵਾ 
ਕਰਦਾ ਹੈ। ਛੋਟੇ ਪੈਮਾਨੇ ਦੇ ਉਦਯੋਗਾਂ ਵਿਚ ਜ਼ਰਾਇਤੀ ਸੰਦ, ਮਸ਼ੀਨੀ 
ਸਿਲਾਈ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਤੇ ਪੁਰਜ਼ੇ, ਜਲ-ਪਾਈਪਾਂ ਦਾ ਸਾਮਾਨ, ਪਿੱਤਲ ਦੀਆਂ 
ਵਸਤਾਂ, ਖੇਡਾਂ ਦਾ ਸਾਮਾਨ ਅਤੇ ਮਸ਼ੀਨਰੀ ਪੇਚ, ਰਬੜ ਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ, 
ਧੂਪ ਅਤੇ ਤਾਰਪੀਨ, ਵਿਗਿਆਨਕ ਔਜ਼ਾਰ, ਮੇਟਰ-ਗੱਡੀਆਂ ਦੇ ਹਿੱਸੇ, 
_ਫ਼ਰਨੀਚਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਖੇਡਾਂ ਦੇ ਸਾਮਾਨ ਬਣਾਉਣ ਵਿਚ ਤਾਂ ਜਲੰਧਰ 
ਨੇ ਅੰਤਰ-ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਈ ਹੈ। 


ਰਾਜ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸੰਚਾਰ ਦੇ ਬਹੁਤ 


ਵਧੀਆ ਸਾਧਨਾਂ ਦਾ ਮਾਣ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜ਼ਮੀਨ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰਖੇਜ਼ ਹੈ 
ਅਤੇ ਵਾਹੀ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਦਯੋਗਿਕ ਪੱਖੋਂ 
ਇਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਬਹੁਤ ਉੱਨਤ ਹੈ ਅਤੇ ਇਥੇ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨੇ ਉਦਯੋਗ ਲੱਗੇ 
ਹੋਏ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਵਪਾਰ ਅਤੇ ਵਣਜ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਉਤਸ਼ਾਹ 
ਮਿਲਿਆ ਹੈ। ਰ 
____ ਜ਼ਰਾਇਤੀ ਉਪਜ ਵਾਧੂ ਹੋਣ ਕਾਰਨ, ਇਥੇ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ 
ਅਨਾਜ ਮੰਡੀਆਂ ਹਨ। ਇਥੋਂ ਕਣਕ, ਛੋਲੇ, ਮੂੰਗਫਲੀ, ਕਪਾਹ ਅਤੇ 
ਆਲੂ ਬਾਹਰ ਭੇਜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਵਸਤਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਥੋਂ 
ਖੇਡਾਂ ਦਾ ਸਾਮਾਨ, ਫ਼ਰਨੀਚਰ, ਸਾਈਕਲ, ਸਾਈਕਲਾਂ ਦੇ ਹਿੱਸੇ, ਸਿਲਾਈ 
ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 

ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਰੇਲਾਂ ਤੇ ਸੜਕਾਂ ਦਾ ਜਾਲ ਵਿਛਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। 
ਡਾਕ, ਟੈਲੀਗ੍ਰਾਫ਼ ਅਤੇ ਟੈਲੀਫੂਨ ਦੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਵੀ ਇਸ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ 
ਬਹੁਤ ਹਨ। ਰ 

ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਵੀ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖੀ ਵਸੋਂ ਹੋਣ 
ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਇਥੋਂ ਆਰੰਭਿਕ ਹਿੰਦੂ ਕਾਲ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਥੋੜ੍ਹੀਆਂ 
ਯਾਦਗਾਰਾਂ ਮਿਲੀਆਂ ਹਨ। ਜਲੰਧਰ ਵਿਖੇ ਇਕ ਗੁਫ਼ਾ ਮੰਦਰ ਹੈ। ਕਿਹਾ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਮੰਦਰ ਦਾਨਵ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜਲੰਧਰ ਦਾ ਇਸ਼ਨਾਨ-ਘਰ 
ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਅਲਵਲਪੁਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਮੈਹਮਦਪੁਰ ਵਿਖੇ. ਇਕ ਹੋਰ ਤਲਾਬ, 
ਭੀਖਮ ਸਰ ਹੈ। ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਤਲਾਬ ਨੂੰ ਕੌਰਵਾਂ ਅਤੇ 
ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੇ ਦਾਦੇ ਦੇ ਭਾਈ, ਭੀਸ਼ਮ ਪਿਤਾਮਾ ਨੇ ਪੁੱਟਿਆ ਸੀ। ਮਲਸੀਆ 
ਅਤੇ ਨਕੋਦਰ ਵਿਖੇ ਕਈ ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਥੇਹ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਖ਼ਿਆਲ ਕੀਤਾ 
`_ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਥੇਹ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਸਬਿਆਂ ਦੇ ਹੀ ਖੰਡਰ ਹਨ। 

ਮੁਸਲਮਾਨੀ ਰਾਜ-ਕਾਲ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ 
ਵਿਚੋਂ ਜਲੰਧਰ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਇਮਾਮ ਨਾਸਰੁੱਦੀਨ ਦੀ ਮਜ਼ਾਰ, ਜਾਮਾ 
ਮਸਜਿਦ ਅਤੇ ਹਾਫਿਜ਼ ਆਲਮਗੀਰ ਮਸਜਿਦ ਹਨ। ਇਮਾਮ ਨਾਸਰੁੱਦੀਨ 
ਦੀ ਮਜ਼ਾਰ ਅਤੇ ਹਾਫਿਜ਼ ਆਲਮਗੀਰ ਮਸਜਿਦ 15ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਅਤੇ 
ਜਾਮਾ ਮਸਜਿਦ 1508ਵਿਚ ਬਣਾਈ ਗਈ। ਜਲੰਧਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਬਸਤੀ 
ਸ਼ੇਖ ਦਰਵੇਸ਼ ਵਿਚ ਸ਼ੇਖ ਦਰਵੇਸ਼ ਦੀ ਮਸਜਿਦ ਅਤੇ ਮਜ਼ਾਰ ਪਠਾਣ 
ਰਾਜ-ਕਾਲ ਦੀ ਉਸਾਰੀ-ਕਲਾ ਦੇ ਵਧੀਆ ਨਮੂਨੇ ਹਨ। ਨੂਰ਼ ਮਹਿਲ 


304 


(ਜਿਹੜੀ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦਿੱਲੀ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਨੂੰ ਇਸ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਰਸਤਿਓ' 
ਜੋੜਦੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ) ਉੱਪਰ ਮੁਗ਼ਲ ਉਸਾਰੀ ਕਲਾ ਦੇ ਖੰਡਰ ਹਨ। ਇਹ 
ਗੁਜ਼ਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਰਸਤੇ ਤੇ ਕੋਹ-ਮੀਨਾਰ ਲੱਗੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ 
ਅੱਜ ਤੱਕ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਨਵਾਂ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਬਾਰਾਂਦਰੀ ਵੀ ਮੁਗ਼ਲ 
ਰਾਜ-ਕਾਲ ਵੇਲੇ ਦੀ ਹੈ। ਧਾਰਮਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਿੱਖ ਇਮਾਰਤਾਂ 
ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਿਖੇ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਫ਼ਿਲੌਰ ਦਾ ਕਿਲਾ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ 
ਸਿੰਘ ਨੇ ਬਣਵਾਇਆ ਸੀ। ਸਰਦਾਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਘੇਬਾ ਦਾ ਨਕੋਦਰ 
ਵਿਖੇ ਬਣਿਆ ਕਿਲਾ ਅਤੇ ਦੀਵਾਨ ਮੋਹਕਮ ਚੰਦ ਦੀ ਫ਼ਿਲੌਰ ਵਿਖੇ 
ਬਣੀ ਸਮਾਧ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਵੇਖਣਯੋਗ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਰਾਹੋਂ 
ਅਤੇ ਜਲੰਧਰ ਵਿਖੇਂ ਅਤੇ ਅਲਾਵਲਪੁਰ ਵਿਚਕਾਰ ਬਣੀਆਂ ਨੌ ਗਜੀਆ 
ਕਬਰਾਂ ਵੀ ਹਨ। 

ਹ. ਪੁ.-ਸੈਂਸਿਸ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ--1961; ਪੰਜਾਬ ਭਸਟ੍ਰਿਕਟ ਸੈਂਸਿਸ ਹੈਂਡ 
ਬੁਕ-ਜਲੰਧਰ; ਗਜ਼. ਇੰਡ. ਪੰਜਾਬ ਜਿਲੰਧਰ)--1980 

ਜਲੰਧਰ : ਸ਼ਹਿਰ--ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਵਿਚ ਇਸੇ ਹੀ 
ਨਾਂ ਦੇ ਮੰਡਲ, ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਅਤੇ ਤਹਿਸੀਲ ਦਾ ਇਹ ਸਦਰ-ਮੁਕਾਮ ਤੇ ਰਾਂਜ 
ਦਾ ਤੀਜਾ ਵੱਡਾ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਸ਼ੇਰਸ਼ਾਹ ਸ਼ੂਰੀ ਕੌਮੀ ਸ਼ਾਹ-ਰਾਹ 
ਨੰ. 1 ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ-ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਮੁੱਖ ਰੇਲਵੇ ਲਾਈਨ ਉਪਰ ਸਥਿਤ ਹੈ। 
ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਮੁੱਢ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਦੰਦ-ਕਥਾਵਾਂ ਹਨ। ਪਦਮ 
ਪੌਰਾਣ ਅਨੁਸਾਰ ਜਲੰਧਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਨਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ 
ਦੈਤਯ ਬਾਦਸ਼ਾਹ 'ਜਲੰਧਰ' ਦੇ ਨਾਂ ਪਿੱਛੇ ਪਿਆ ਸੀ। ਇਕ ਹੋਰ 
ਲੋਕ-ਕਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਜਲੰਧਰ ਨੇ ਦਾਨਵ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੀ ਹੈਸੀਅਤ ਵਿਚ 
ਬਿਸਤ ਦੁਆਬ ਦੇ ਬਸਤੀਕਰਨ ਦੀ ਵਿਰੋਧਤਾ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੇ 
ਜੈਲੰਧਰ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪਿੱਠ ਉਪਰ ਜਲੰਧਰ ਕਸਬਾ 
ਉਸਾਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜ਼ਿਕਰ ਕਨਿਸ਼ਕ 
ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੇ ਰਾਜ-ਕਾਲ ਵੇਲੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਲਗਭਗ 100 
ਈ. ਵਿਚ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਪਵਿੱਤਰ ਲਿਖਤਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਿਆਂ ਕਰਨ 
ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਬੋਧੀ ਉਸਤਾਦਾਂ ਦੀ ਇਥੇ ਇਕੱਤਰਤਾ ਹੋਈ ਸੀ। 

ਅੱਠਵੀਂ ਅਤੇ ਨੌਵੀਂ ਸਦੀ ਦੌਰਾਨ ਜਲੰਧਰ ਸ਼ਹਿਰ ਨੇ ਹੀ ਨਾਥ 
ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਇਕ ਰਵਾਇਤ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ 
ਨੀਂਹ ਜਾਂ ਮੁੜ ਉਸਾਰੀ ਜੋਗੀ ਜਲੰਧਰ ਨਾਥ ਨੇ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ 
ਸਮਾਧ ਵੀ ਇਥੇ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਸੀ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਮਾਮ ਨਾਸਿਰੁੱਦੀਨ 
ਚਿਸ਼ਤੀ ਦੀ ਖ਼ਾਨਗਾਹ ਉਸਾਰਣ ਲਈ ਜਲੰਧਰ ਨਾਥ ਜੋਗੀ ਦੀ ਸਮਾਧ 
ਢਾਹ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। _ 

ਚੀਨੀ ਯਾਤਰੀ ਹਿਉਨ ਸ਼੍ਰਾਂਗ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਬਾਰੇ ਜ਼ਿਕਰ 
ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਇਹ ਕਟੇਚ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦੀ ਰਿਆਸਤੀ ਰਾਜਧਾਨੀ 
ਹੁੰਦੀ ਸੀ .ਅਤੇ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਘੇਰਾ ਉਸ ਵੇਲੇ ਵੀ ਤਿੰਨ ਕਿ. ਮੀ. 
ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਦਸਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪਿਛਲੇਰੇ ਅੱਧ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 1019 
ਈ. ਤੱਕ ਜਦੋਂ ਜਲੰਧਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸ਼ਾਹੀ ਰਾਜ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ 
ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਲੰਧਰ ਸ਼ਹਿਰ ਇਸ ,ਇਲਾਕੇ ਦਾ ਇਕ _ 
ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸ਼ਹਿਰ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਸੰਨ 1179-80 ਵਿਚ ਗੌਰ ਦੇ 
ਇਬਰਾਹੀਮ ਸ਼ਾਹੇ ਨੇ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ _ਉਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਇਸ 
ਸ਼ਹਿਰ ਉਤੇ ਇਕ ਬਹੁਤ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਰਾਜਪੂਤ ਸਰਦਾਰ, ਜਸਰਤ 
ਖੋਖਰ (ਰਾਜ ਕਾਲ 1422-42ਈ.) ਨੇ ਵੀ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਹਮਲੇ ਕੀਤੇ ਸਨ। 


ਮੁਗ਼ਲ ਸ਼ਹਿਨਸ਼ਾਹਾਂ ਦੇ ਰਾਜ-ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਜਲੰਧਰ ਸ਼ਹਿਰ 


ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਕ ਉੱਤਰੀ ਸੂਬੇ ਦੀ ਕਾਫੀ ਚਿਰ ਤੱਕ ਰਾਜਧਾਨੀ ਅਤੇ 


305 


।ਲੰਧਰ ਦੁਆਬ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸਾ ਰਿਹਾ। ਇਹ ਹਿੱਸਾ 


।ਸ ਵੇਲੇ ਮੁਲਤਾਨ ਦੇ ਗੁਆਂਢ ਤੱਕ ਅਤੇ ਅਸਲ ਵਿਚ ਸਾਰੇ ਹੀ 


ਹਆਬ ਵਿਚ ਫੈਲਿਆ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ 1756ਈ. ਵਿਚ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ 
ਮਬਦਾਲੀ ਨੇ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਤਾਂ ਇਸ 
ਹਾ ਬਦਲਾ, ਲੈਣ ਲਈ 1757 ਈ._ ਵਿਚ ਅੰਤਮ ਮੁਗ਼ਲ ਗਵਰਨਰ, 
ਦੀਨਾ ਬੇਗ ਨੇ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਦੇ ਬਾਬਾ ਵਡਭਾਗ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਜਲੰਧਰ 
ਨ ਅੱਗ ਲਾਉਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। ਬਾਬਾ ਵਡਭਾਗ ਸਿੰਘ ਨੇ 
ਹਲੰਧਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਇੱਟ ਨਾਲ ਇੱਟ ਖੜਕਾ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਜਲੰਸਰ 

ਸੰਨ 1766 ਵਿਚ ਜਲੰਧਰ ਸ਼ਹਿਰ ਫ਼ੈਜ਼ਲਪੁਰੀਆ ਮਿਸਲ ਦੇ 
ਜਰਦਾਰ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਸ. ਖੁਸ਼ਹਾਲ 
ਸੰਘ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਰਦਾਰ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਪੱਥਰਾਂ ਦਾ ਇਕ 
ਕਲਾ ਬਣਵਾਇਆ ਜਿਸ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਕਿਲਾ ਮੁਹੱਲਾ ਵੱਸਦਾ 
ਹੈ। ਹੋਰ ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੇ ਵੀ ਕੱਚੀਆਂ ਇੱਟਾਂ ਦੇ ਕਈ ਹੋਰ ਕਿਲੇ 
ਉਸਾਰੇ। ਸੰਨ 1811 ਵਿਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਫ਼ੈਜ਼ਲਪੁਰੀਆ 
ਹਥਿਆਉਣ ਲਈ ਦੀਵਾਨ ਮੋਹਕਮ ਚੰਦ ਨੂੰ ਭੇਜਿਆ ਅਤੇ ਸਰਦਾਰ 
ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਸਤਲੁਜ ਪਾਰ ਤੋਂ ਪੈਂਦੀਆਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਮਾਲਕੀਆਂ ਵੱਲ ਭੱਜ 
ਦਾ ਕੁਝ ਚਿਰ ਲਈ ਟਾਕਰਾ ਕੀਤਾ ਪਰ ਅਖੀਰ ਅਕਤੂਬਰ ਮਹੀਨੇ 
ਵਿਚ ਜਲੰਧਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪਹਿਲੇ ਐਂਗਲੋ-ਸਿੱਖ 
ਵਿਚ ਪੈਂਦੀਆਂ ਲਾਹੌਰ ਰਿਆਸਤਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਕੀਆਂ ਦਾ ਰਾਜਧਾਨੀ 
ਸ਼ਹਿਰ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਫਿਰ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਸਤਲੁਜ ਪਾਰ ਦੀਆਂ ਰਿਆਸਤਾਂ 
ਦੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰੀ ਦਾ ਸਦਰ-ਮੁਕਾਮ ਅਤੇ ਪਿੱਛੋਂ ਜਲੰਧਰ ਕਮਿਸ਼ਨਰੀ ਦਾ 
ਜਦਰ-ਮੁਕਾਮ ਬਣ ਗਿਆ। 


ਸੰਨ 1947ਤੱਕ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ 12ਕੋਟ, 12 ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਅਤੇ 
12 ਬਸਤੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਕੋਟਾਂ ਵਿਚ ਵਧੇਰੇ ਕਰਕੇ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ 
ਬਸਤੀਆਂ ਵਿਚ ਬਹੁਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਹੀ ਵੱਸਦੇ ਸਨ। ਹਰੇਕ ਕੋਟ ਦਾ 
ਆਪਣਾ ਹੀ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਹੇਰ 
ਵੀ 12 ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਹੁਣ ਕੇਵਲ ਥੋੜ੍ਹੇ ਜਿਹੇ ਹੀ ਬਾਕੀ 
ਰਹਿ ਗਏ ਹਨ। 


ਜਲੰਧਰ ਪ੍ਰਾਚੀਨਤਾ ਅਤੇ ਸਿਆਸੀ ਮਹੱਤਤਾ ਵਾਲਾ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। 
ਬੀਤੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਕਈ ਵਾਰ ਹਕੂਮਤਾਂ ਦਾ ਸਦਰਮੁਕਾਮ 
ਰਿਹਾ। ਸੰਨ 1947 ਵਿਚ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਵੰਡ ਹੋਣ ਸਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦਾ 
ਅਸਥਾਈ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਸਦਰਮੁਕਾਮ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ 
ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਿਮਲੇ ਅਤੇ ਅਖ਼ੀਰ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਤਬਦੀਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਤਾਂ 
ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਕਾਫ਼ੀ ਘੱਟ ਗਈ। ਲਾ 

ਅਕਬਰ ਦੇ ਰਾਜ-ਕਾਲ ਵੇਲੇ ਜਲੰਧਰ ਟਕਸਾਲ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿਚੋਂ 
ਇਕ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਇਥੇ ਕੇਵਲ ਤਾਂਬੇ ਦੇ ਸਿੱਕੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ 
ਸਨ। ਜਲੰਧਰ ਤਾਂਬੇ, ਪਿੱਤਲ ਅਤੇ ਕਾਂਸੀ ਦੇ ਭਾਂਡਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ 
ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਭਾਂਡੇ ਵਧੇਰੇ ਕਰਕੇ ਕੁੱਟ ਕੁੱਟ ਕੇ ਹੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ 
ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਪਰ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਪਿੰਘਲਾਈ ਦਾ ਕੰਮ ਵੀ ਹੋਇਆ ਕਰਦਾ 
ਸੀ। ਇਥੋਂ ਗੁਆਂਢ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਨੂੰ ਭਾਂਡੇ ਭੇਜੇ ਜਾਇਆ ਕਰਦੇ ਸਨ। 
ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਪਿੱਤਲ ਦੇ ਮਰਤਬਾਨ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ 
ਸਨ। ਉਨੀ ਤੇ ਸ਼ੂਤੀ ਕੱਪੜੇ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦੇ ਉਂਦਯੋਗ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ 


ਜਲੰਧਰ 
ਹੱਥ ਖੱਡੀਆਂ ਲਈ ਰੇਸ਼ਮ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ ਵੀ ਇਥੋਂ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਉਦਯੋਗ 
ਸੀ ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਹੁਣ ਮੁਕੰਮਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੀ ਅਲੋਪ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। 

ਵੰਡ ਉਪਰੰਤ ਜਲੰਧਰ ਦੇ ਮੂੰਧ-ਮੱਥੇ ਵਿਚ ਕਾਫੀ ਤਬਦੀਲੀ 
ਆਈ। ਮੁਸਲਮਾਨ ਜਿਹੜੇ ਕਿ ਇਥੋਂ ਦੀ ਕੁੱਲ ਵਸੋਂ ਦਾ ਲਗਭਗ 60% 
ਸਨ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਤੋਂ ਡੇਢ ਗੁਣਾਂ ਹਿੰਦੂ 
ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਜਲੰਧਰ ਵਿਚ ਪੱਕੇ ਤੌਰ ਤੇ ਆ ਆਬਾਦ ਹੋਏ। ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ 
ਦੇ ਜਲੰਧਰ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਗਏ ਮਕਾਨ ਹਿੰਦੂਆਂ ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ 
ਨੂੰ ਅਲਾਟ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ! ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, 
ਚੋਟੀ ਦਾ ਜਰਨੈਲ ਅਤੇ ਇਸਲਾਮੀ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਨੇਤਾ ਮੁਹੰਮਦ ਜ਼ਿਆ 
ਉਲ ਹੱਕ ਵੀ ਜਲੰਧਰ ਦਾ ਹੀ ਜੰਮ-ਪਲ ਸੀ। ਰ 

ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬ ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਤੋਂ ਉੱਜੜ ਕੇ ਆਏ ਲੋਕਾਂ ਦੇ 
ਵੱਸਣ ਕਾਰਨ ਜਲੰਧਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਮੁਹਾਂਦਰੇ ਵਿਚ ਵੀ ਤਬਦੀਲੀ ਆਈ। 
ਆਪਣੇ ਪੈਰਾਂ ਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਣ ਲਈ ਉੱਜੜੇ'ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਹਰ ਕਿਸਮ 
ਦਾ ਹੀ ਕਿੱਤਾ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸੰਨ 1947ਤੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਲੰਧਰ 
ਵਿਖੇ ਸਥਾਪਿਤ ਬਹੁਤੇ ਉਦਯੋਗ ਤਾਂ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀ ਹੀ ਮਲਕੀਅਤ 


ਸਨ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀ ਲਗਭਗ 40% ਵਸੋਂ ਉਦਯੋਗ ਵਿਚ ਹੀ 


ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਮੁਸਲਮਾਨ ਲੋਕ ਟੂਟੀਆਂ, ਹੈਂਡ ਪੰਪ, ਪੁਰਜ਼ੇ, ਜੰਦਰੇ, ` 
ਤਿਆਰ ਕਰਿਆ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਹਿੰਦੂ ਲੋਕ ਤਾਂ ਵਧੇਰੇ ਕਰਕੇ ਦੁਕਾਨਦਾਰ 
ਅਤੇ ਸ਼ਾਹੂਕਾਰੇ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਵੰਡ ਉਪਰੰਤ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਤੋਂ 
ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਲੈ ਲਈ। ਜਲੰਧਰ ਵਿਖੇ ਇਕ ਲੋਹੇ ਤੇ ਫ਼ੌਲਾਦ 
ਦੀ ਮਾਰਕੀਟ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਕਈ 
ਉਦਯੋਗਿਕ ਇਕਾਈਆਂ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆ ਗਈਆਂ। 

ਇਸ ਸਮੇਂ ਜਲੰਧਰ ਰਾਜ ਦੇ ਇਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਉਦਯੋਗਿਕ 
ਸ਼ਹਿਰ_ਵਜੋਂ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋ. ਗਿਆ ਹੈ। ਇਥੇ ਖੇਡਾਂ ਦਾ ਸਾਮਾਨ, 
ਜਲ-ਪਾਈਪਾਂ ਦੇ ਸਾਜ਼-ਸਾਮਾਨ, ਨਿੱਕੇ-ਮੋਟੇ ਅਔਜ਼ਾਰ, ਰਬੜ ਦੀਆਂ 
ਵਸਤਾਂ, ਚਮੜੇ ਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ, ਸਰਜਰੀ ਦੇ ਔਜ਼ਾਰ, ਮੋਟਰ ਗੱਡੀਆਂ ਦੇ 
ਬਿਜਲੀ ਸਾਮਾਨ, ਘਰੇਲੂ ਵਰਤੋਂ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ, ਵਾਲ ਵਾਲਵ) ਅਤੇ 
ਟੂਟੀਆਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਤਿਆਰ 
ਕਰਨ ਵਿਚ ਜਲੰਧਰ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਬਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਵੀ ਬਹੁਤ ਨਾਮਣਾ ਖੱਟਿਆ 
ਹੈ। ਖੇਡਾਂ ਦਾ ਸਾਮਾਨ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਇਥੋਂ ਦੀਆਂ ਬਣੀਆਂ ਹਾਕੀਆਂ 
ਤਾਂ ਦੁਨੀਆ-ਭਰ ਵਿਚ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਨ। 

ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੀ ਗਿਆਨ ਦਾਂ ਕੇਂਦਰ ਰਿਹਾ 
ਹੈ। ਇਹ ਉਹੀ ਥਾਂ ਹੈ ਜਿਥੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਗੁਰੂ ਕਟਯਨ ਨੇ ਪਹਿਲੀ 
ਈ. ਪੂ. ਵਿੱਚ ਅਭੀ ਧਰਮ ਜਨਨ-ਪ੍ਰਾਸਥਨਾ ਸ਼ਾਸਤਰ ਰਚਿਆ ਸੀ। 
ਇਸ ਸਮੇਂ ਸ਼ਾਇਦ ਰਾਜ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਿੱਦਿਅਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ 
ਇਸੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਹੀ ਹਨ। ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ 8 ਆਰਟਸ ਤੇ ਸਾਇੰਸ 
ਪਾਲਿਟੈਕਨਿਕ, ਇਕ ਉਦਯੋਗਕ ਸਿਖਲਾਈ ਸੰਸਥਾ, 34 ਹਾਈ ਤੇ 
ਹਾਇਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ, 4ਮਿਡਲ ਸਕੂਲ ਅਤੇ 71 ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ 


_ਹਨ। ਇਥੋਂ ਦੇ ਕਾਲਜਾਂ ਵਿਚੋਂ ਡੀ. ਏ. ਵੀ. ਕਾਲਜ ਤਾਂ ਰਾਜ ਦੀਆਂ 


ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀਆਂ ਵਿੱਦਿਅਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੰਕ ਹੈ ਅਤੇ ਕੰਨਿਆ 
ਮਹਾਂਵਿਦਿਆਲਾ ਇਸਤਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਖੇਤਰ-ਵਿਚ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸੰਸਥਾ 


ਜਲੰਧਰ ਨਾਥ 
ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ 
ਦਾ ਖੇਤਰੀ ਕੈਂਦਰ ਵੀ ਜਲੰਧਰ ਵਿਖੇ ਹੀ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ। 

ਜਿਥੋਂ ਤੱਕ ਸ਼ਹਿਰਵਿਚ ਡਾਕਟਰੀ ਸਹੂਲਤਾਂ ਦਾ ਸਬੰਧ ਹੈ ਇਥੇ 
6 ਹਸਪਤਾਲ, 7 ਜੱਚਾ ਤੇ ਬੱਚਾ ਸਿਹਤ ਕੇਂਦਰ, 7 ਡਿਸਪੈਂਸੇਰੀਆਂ ਅਤੇ 
3ਪਰਿਵਾਰ ਯੋਜਨਾ ਕਲਿਨਿਕ ਹਨ। ਇਥੇ ਡੰਗਰਾਂ ਦਾ ਇਕ ਹਸਪਤਾਲ; 


ਡੰਗਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕਈ ਡਿਸਪੈਂਸਰੀਆਂ ਅਤੇ ਇਕ ਬਣਾਉਟੀ ਵੀਰਜ-ਸੇਚਣ _ 


ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਥੇ ਇਕ ਮੁੱਖ ਡਾਕ ਘਰ, ਇਕ ਕੇਂਦਰੀ 
ਟੈਲੀਗ੍ਰਾਫ਼ ਦਫ਼ਤਰ, 30ਉਪ-ਡਾਕ ਘਰ ਅਤੇ ਇਕ ਟੈਲੀਫੂਨ ਐਕਸਚੇਂਜ 
ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ 7 ਥਾਣੇ, ਇਕ ਸਰਕਟ ਹਾਉਸ, ਇਕ ਪੀ. ਡਬਲਯੂ. 
ਡੀ. ਆਰਾਂਮ ਘਰ, ਇਕ ਨਹਿਰੀ ਆਰਾਮ ਘਰ ਅਤੇਂ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ 
ਆਰਾਮ ਘਰ ਹਨ। 

_ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਕਈ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਦਿਲਚਸਪ ਥਾਵਾਂ ਵੀ ਹਨ। ਕੋਟ 
ਕਿਸ਼ਨ ਚੰਦ ਮੁਹੱਲੇ ਵਿਚ ਜਲੰਧਰ ਦੀ ਪਤਨੀ ਫ੍ਰੰਦ ਦਾ ਇਕ ਪੁਰਾਣਾ 
ਮੰਦਰ ਹੈ। ਇਸ ਵੇਲੇ ਇਸ ਨੂੰ ਤੁਲਸੀ ਮੰਦਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ 
ਮੰਦਰ ਦੇ ਇਕ ਪਾਸੇ ਇਕ ਤਲਾਬ ਹੈ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦਾਨਵ 
ਜਲੰਧਰ ਇਸੇ ਹੀ ਤਲਾਬ ਵਿਚ ਨਹਾਇਆ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਵ੍ਰਿੰਦ ਦੇ ਮੰਦਰ 
ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਦੂਰ ਗੁਫ਼ਾ ਦਾ ਮੰਦਰ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਬਹੁਲਤਾ ਦੀ 
ਦੇਵੀ ਅਨਾਪੂਰਨ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ 
ਕੁੰਡ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵਜੀ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਮੰਦਰ ਹਨ। ਬਾਲਮੀਕੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ 
ਨੇੜੇ ਸੀਤਲਾ ਮੰਦਰ ਹੈ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਮੰਦਰ ਜਲੰਧਰ 
ਸ਼ਹਿਰ ਜਿੰਨਾ ਹੀ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ। ਇਸ ਮੰਦਰ ਦੇ ਇਹਾਤਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ 
ਹਨੂੰਮਾਨ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੇ ਦੋ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਮੰਦਰ ਹਨ। ਪੁਰਾਣੇ ਦੇਵੀ 
ਤਲਾਬ ਦੀ ਮੁਰੰਮਤ ਕਰਵਾਈ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਵਿਚਾਲੇ ਇਕ 
ਨਵਾਂ ਮੰਦਰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਦੇਵੀ ਤਲਾਬ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੀ ਕਾਲੀ 
ਦੇਵੀ ਦਾ ਮੰਦਰ ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਹੀ ਤਮਸਵਨ 'ਸੰਘਰਮ ਨਾਂ 
ਦੀ ਇਕ ਥਾਂ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਜਿਥੇ ਕਨਿਸ਼ਕ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਕਟਯਨ ਦੇ 
ਸ਼ਾਸਤਰ ਉਪਰ ਟੀਕਾ ਲਿਖਵਾਉਣ ਲਈ ਕੱਸਲ ਬੁਲਾਈ ਸੀ। ਇਸ 
ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਥਾਂ ਦੇ ਖੰਡਰ- ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਬਾਹਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਅਜੇ ਵੀ ਮੌਜੂਦ 
ਹਨ। ਕਪੂਰਥਲਾ ਸੜਕ ਉਤੇ ਪੈਂਦਾ ਸੰਨਿਆਸ ਆਸ਼ਰਮ, ਜਿਹੜਾ ਕਿ 
_ ਵਧੇਰੇ ਬਹਾਰੀਆਂ ਦੇ ਤਲਾਬ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ-ਬਸਤੀ ਸ਼ੇਖ ਵਿਚ ਪੈਂਦੇ 
ਨਾਥਾਂ ਦੀ ਬਗੀਚੀ ਅਤੇ ਦਰਬਾਰ ਮੁਹੰਮਦ ਜਮਾਲ ਜ਼ਾਹਰਾ ਅਤੇ ਬਸਤੀ 
ਯੋਗ ਥਾਵਾਂ ਹਨ। 

ਦੇਵੀ ਤਲਾਬ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੀ ਬਾਬਾ ਸੋਢਲ ਦੀ ਸਮਾਧ ਹੈ। ਹਰ 
ਸਾਲ ਅਗਸਤ-ਸਤੰਬਰ ਵਿਚ ਇਸ ਸਮਾਧ ਉਤੇ ਦੋ ਦਿਨ ਬਹੁਤ ਭਾਰੀ 
ਮੇਲਾ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਉਤਸਵ ਸੰਤ 
_ਹਰਵੱਲਬ ਦਾ ਮੇਲਾ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਹਰ ਸਾਲ 26 ਦਸੰਬਰ ਤੋਂ 29 
ਦਸੰਬਰ ਤੱਕ ਬਹੁਤ ਧੂਮ-ਧਾਮ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਮੇਲੇ 
ਨੂੰ ਸੰਤ ਹਰਵੱਲਭ ਦੇ ਇਕ ਚੇਲੇ ਤੇਲਾ ਰਾਮ ਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਸੀ। 


ਕਲਾਸਕੀ ਸੰਗੀਤ (ਕੰਠ ਸੰਗੀਤ ਤੇ ਸਾਜ਼ ਸੰਗੀਤ) ਦੇ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਦੇ 


ਕੋਟੀ ਦੇ ਵਾਦਕ ਆਪਣੇ ਕਦਰਦਾਨਾਂ ਲਈ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਦੁਰਲੱਭ ਨਜ਼ਾਰਾ 
_ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸੰਗੀਤ ਸੰਮੇਲਨ ਰੇਲਵੇ 
ਸਟੇਸ਼ਨ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 2 ਕਿ. ਮੀ, ਦਰ ਰੀ ਦਿ 
ਦੀਵਾਰੀ ਅੰਦਰ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 


ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਛਪਾਈ ਪ੍ਰੈਸਾਂ ਦਾ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ 
ਕੇਂਦਰ ਹੈਂ। ਇਥੇ ਇਕ ਦੂਰਦਰਸ਼ਨ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਹ 


306 


ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਰੇਡੀਓ ਦਾ ਵੀ ਪੁਰਾਣਾ ਸਟੇਸ਼ਨ ਹੈ। ਇਥੇ ਹੀ ਗੁਰੂ _ 
ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਸਟੇਡੀਅਮ ਹੈ ਜਿਥੇ ਖੇਡਾਂ ਦੇ ਕੌਮੀ ਪੱਧਰ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ 
ਆਮ ਹੁੰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। 

ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਪੰਜਾਬ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਪੁਲਸ ਦਾ ਵੀ ਸਦਰ-ਮੁਕਾਮ 
ਹੈ। 

ਆਬਾਦੀ, 509,510 (1991) 


31520" ਉ. ਵਿਥ,; 75535" ਪੂ. ਲੰਬ. __ 
ਹ. ਪੁ.- ਪੰ. ਡਿਸ. ਗਜ਼-ਜਲੰਧਰ; ਸੈਂਸਿਸ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ 1991-ਪੰਜਾਬ 
ਡਿ. ਸ. ਹੈ. ਬੁ-ਜਲੰਧਰ, ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ. 14 : 231 


ਜਲੰਧਰ ਨਾਥ : ਇਸ ਨੂੰ ਜਵਾਲੇਂਦਰ ਨਾਥ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ 
ਹੈ। ਇਹ ਮਛੰਦਰ ਨਾਥ ਦਾ ਗੁਰ ਭਾਈ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ 
ਜਨਮ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਹਸਤਿਨਾਪੁਰ ਹੁਣ ਦਿੱਲੀ) ਦੇ 
ਰਾਜਾ ਬ੍ਰਹਦ੍ਰਿਥ ਦੇ ਯੁੱਗ ਦੀ ਅਗਨੀ ਤੋਂ ਪਰਗਟ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸ 
ਕਾਰਨ ਹੀ ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ਜਵਾਲੇਂਦਰ ਪਿਆ। ਬਹੁਤੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦਾ 
ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ ਜਲੰਧਰ ਨਾਥ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਵਸਨੀਕ ਸੀ ਅਤੇ ਮੌਜੂਦਾ 
ਜਲੰਧਰ ਸ਼ਹਿਰ ਇਸ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨ ਸੀ।` 

ਨਾਥ ਸਿੱਧਾਂ ਦੇ ਦੂਜੇ ਵਜਰਿਯਾਨੀ ਆਚਾਰੀਆ 'ਕਾਨਹਪਾ' 
(809-849 ਈ.) ਨੇ ਆਪਣੇ ਗੀਤਾਂ ਵਿਚ ਜਲੰਧਰ ਬਾਰੇ ਵੀ ਸੰਕੇਤ 
ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਹ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ 'ਕਾਨਹਪਾ' ਤੋਂ 
ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਇੱਸ ਦਾ ਸਮਾਂ 809 ਤੋਂ 40-50 ਸਾਲ 
ਪਹਿਲਾਂ ਦਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਜਲੰਧਰ ਨਾਥ ਦਾ ਜਨਮ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਕੁਲ ਵਿਚ 
ਹੋਇਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਬੋਧੀ ਭਿਖਸ਼ੂ ਸੀ ਪਰ ਬਾਅਦ 
ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਿੱਧ ਘੰਟਾਪਾਦ ਦਾ ਚੇਲਾ ਬਣਿਆ। ਭੱਟ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿਚ 
ਇਸ ਨੂੰ ਆਦਿ ਨਾਥ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਅਵਤਾਰ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। 

ਜਲੰਧਰ ਨਾਥ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਆਦਿ ਕਾਲ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ 
ਦਾ ਅੰਸ਼ ਵਧੇਰੇ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਕੁੱਲ ਸੱਤ ਗ੍ਰੰਥ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ 
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਦੇ ਮਘਈ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਗ੍ਰੰਥ 'ਵਿਮੁਕਤ ਮੌਜਰੀ ਗੀਤ' ਅਤੇ 
'ਹੁੰਕਾਰ ਦਿੱਤ ਬਿੰਦੁ ਭਾਵਨਾਂ ਕਰਮ ਹਨ। 

ਹ. ਪੁ.-ਪੰ. ਸਾ. ਵਿ.-1,2,; ਪੰ. ਸਾ. ਆ. ਇ.-ਸੀਤਲ 

ਜਲ-ਨਿਕਾਸ' : ਧਰਤੀ ਦੀ ਸਤ੍ਰਾ ਉੱਤੇ ਫ਼ਾਲਤੂ ਪਾਣੀ ਨੂੰ 
ਕੰਟ੍ਰੇਲ ਕਰਨ ਦੇ ਢੰਗ ਨੂੰ ਜਲ-ਨਿਕਾਸ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਢੰਗ 
ਵਿਚ ਹੜ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੰਟ੍ਰੇਲ ਕਰਨਾ ਵੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿਚ 
ਜਲ-ਨਿਕਾਸ ਤੋਂ ਭਾਵ ਧਰਤੀ ਦੀ ਸਤ੍ਹਾ ਤੋਂ ਅਤੇ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ 
ਵਾਲੇ ਖੇਤਰਾਂ ਤੋਂ ਵਾਧੂ ਪਾਣੀ ਬਾਹਰ ਕੱਢਣਾ ਹੈ। 


ਜਲ-ਨਿਕਾਸ ਦੀ ਲੋੜ ਭੂਮੀ-ਸੁਧਾਰ, ਹੜ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬੱਜਉ, 
ਜਲ-ਗ੍ਰਸਤ ਅਤੇ ਖਾਰੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਤੋਂ ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਆਦਿ ਵਰਗੇ ' 
ਕੰਮ ਲਈ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਦੀ ਨਮੀਦਾਰ ਖੇਤਰਾਂ _ 
ਵਿਚ ਮੁੱਢਲੀ ਮਹੱਤਤਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਬੰਜਰ ਖੇਤਰਾਂ ਲਈ ਤੀਜੇ ਕੰਮ ਦੀ 
ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਤਾ ਹੈ। ਭੂਮੀ ਸੁਧਾਰ ਲਈ ਜਲ-ਨਿਕਾਸ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਨ 
ਦੀਆਂ ਅਨੇਕਾਂ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਧਰਤੀ ਉੱਤਲੇ ਪਾਣੀ 
ਦੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਾਸ਼ਪੀਕਰਨ ਦੁਆਰਾ ਬੰਜਰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਖਾਰੇ ਪਦਾਰਥ 
ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਵਾਸ਼ਪੀਕਰਨ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਪਾਣੀ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ 
ਧਰਤੀ ਵਿਚੋਂ ਲੂਣ ਘੇਲ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਹੜੇ ਮਗਰੋਂ ਧਰਤੀ ਦੀ ਸਤ੍ਹਾ 
ਉੱਤੇ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਲੂਣ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਵਾਧੇ ਵਿਚ ਰੁਕਾਵਟ 


ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਸਿੰਜਾਈ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਇਹ ਸਮੱਸਿਆ ਹੋਰ ਵੀ 


307 


ਭੀਰ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਹੇਠਲੀ ਸੜ੍ਹਾ ਤੋਂ ਹੀ 
ਮਣੀ ਦੇ ਨਿਕਾਸ ਦਾ ਬਣਾਉਟੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਇਹ 
ਣ ਹੇਠਲੀ ਸਤ੍ਹਾ ਤੋਂ ਹੀ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਘੁਲ ਕੇ ਵਹਿ ਜਾਣ ਤੇ ਪੌਦਿਆਂ 
#ੱਤੇ ਕੋਈ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾ ਪਵੇ। 

ਇਤਿਹਾਸ--ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਜਲ-ਨਿਕਾਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ 400 
. ਪੂ. ਦੇ ਲਗਭਗ ਮਿਸਰ ਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਨੀਲ ਘਾਟੀ ਵਿਖੇ ਕੀਤੀ ਸੀ। 
ਮਮ ਵਾਸੀਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪਾਰਸੀਆਂ ਨੇ ਜਲ-ਨਿਕਾਸ ਦਾ ਇਹ 
[ਬੰਧ ਲਗਾਤਾਰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ। ਇਹ ਕੰਮ ਪੱਥਰਾਂ ਨਾਲ, ਕੂਚੀ ਫੇਰ 
। ਜਾਂ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਨਾਲਿਆਂ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰਕੇ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਟਾਈਲਾਂ 
ਹਾਲੇ ਜਲ-ਨਿਕਾਸ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਉਦਾਹਰਣ ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੇ ਇਕ 
ਮਾਸ਼ਰਮ ਵਿਚ 1620 ਈ. ਵਿਚ ਲੱਭੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 

ਉਪਯੋਗ--ਜਲ-ਨਿਕਾਸ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਹੀ ਉਪਯੋਗ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾ 
ਵਚੋਂ ਕੁਝ ਕੁ ਨਿਮਨ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨ :-- 

1. ਫਾਰਮ ਦਾ ਖੇਤਰਫ਼ਲ ਵਧਾਏ ਬਿਨਾਂ ਵਾਹੀ ਯੋਗ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿਚ 
ਡਾਧਾ ਕਰਨਾ। ਜਲ-ਨਿਕਾਸ ਨਾਲ ਸਥਾਈ ਅਤੇ ਅਸਥਾਈ ਤੌਰ ਤੇ 
ਹਮੀ ਵਾਲੀ ਜ਼ਮੀਨ ਵਧੇਰੇ ਉਪਜ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। 

2. ਚੰਗੇ ਜਲ-ਨਿਕਾਸ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਨਮੀਦਾਰ 
ਹਮੀਨ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਸੰਦਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜਾਈ ਅਤੇ ਵਰਤੋਂ 
ਫਚ ਰੁਕਾਵਟ ਪਾਉੱਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਥਾਵਾਂ ਦੇ ਸਹੀ ਜਲ-ਨਿਕਾਸ ਨਾਲ 
ਤੇਪਰੋਕਤ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ 
ਸ਼ੀਨਰੀ, ਕਿਰਤ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਸਹੀ ਉਪਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 


3. ਡੂੰਘੀਆਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਵਿਚ ਬਸੰਤ ਰੁੱਤੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ 
ਹੈ। ਇਸ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿਚ ਪਛੜਕੇ ਕੀਤੀ ਬੀਜਾਈ ਕਾਰਨ 50% ਫ਼ਸਲ 
ਤੀ ਉਪਜ ਘੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਲ-ਨਿਕਾਸ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨਾਲ ਇਸ ਨੁਕਸਾਨ 
ਤੋਂ ਬਚਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। 

4. ਹੜ੍ਹਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਜਲ-ਨਿਕਾਸ ਦਾ ਸਹੀ ਪ੍ਰਬੰਧ 
ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੜ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਰੁੜ੍ਹਨ ਵਾਲੇ ਬੀਜਾਂ ਅਤੇ ਖਾਦ ਰਲੀ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ 
ਹੜ੍ਹਨ ਤੋਂ ਰੋਕਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। _ ਰ 

5. ਹੜ੍ਹਾਂ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਪਾਣੀ ਸਟੋਰ ਕਰਨ ਦੀ 
ਜਮਰੱਥਾ ਵਿਚ ਜਲ-ਨਿਕਾਸ ਨਾਲ ਵਾਧਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ 
ਪੰਦਿਆਂ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਵਿਚ ਵਾਧਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਫ਼ਲਸਰੂਪ 
ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ ਔੜ ਸਹਿਣ-ਸਮਰੱਥਾ ਵੱਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਰ 

6.ਚੰਗੀ ਜਲ-ਨਿਕਾਸ ਵਾਲੀ ਜ਼ਮੀਨ ਵਾਲੇ ਪੌਦੇ ਕਦੇ ਵੀ ਸਰਦੀ 
ਮਤੇ ਦਲਦਲ ਦੀ ਮਾਰ ਥੱਲੇ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ। ਪਾਣੀ ਦੇ ਜੰਮਣ ਨਾਲ 
ਹਿਮ-ਲੈੱਨਜ਼ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪੌਦਿਆਂ ਨੂੰ ਬਰਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ 


ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਭਾਗ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਨਾ 


ਹੋਵੇ। ਚੰਗੇ ਜਲ-ਨਿਕਾਸ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਾਲੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਹਿਮ-ਲੈੱਨਜ਼ ਘੱਟ 
ਬਣਦੇ ਹਨ। 

7. ਜਲ-ਨਿਕਾਸ਼ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤਕ ਹਾਲਤ ਸੁਧਰ 
ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਧਰਤੀ ਵਿਚੋਂ ਵਾਧੂ ਪਾਣੀ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਣ ਨਾਲ ਬਸੰਤ 
ਵਿਚ ਇਹ ਗਰਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਇਸ ਲਈ ਜੀਵਾਣੂੰ-ਕਿਰਿਆ ਵਧੇਰੇ 
ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਸ ਦੀ ਉਪਜਾਊ ਸ਼ਕਤੀ ਵਿਚ ਸਥਾਈ ਵਾਧਾ 
ਹੁੰਦਾ ਹੈ। . 


ਜੀ ਦੀ ਤਿਜ ਬਰ ਜਲਿ 
ਤੌਰ ਤੇ ਧਰਤੀ ਦੀ ਦਲਦਲ ਅਤੇ ਪੇਪੜੀ ਘਟਣ ਨਾਲ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ 


ਜਲ-ਨਿਕਾਸ 


ਉਤਪੱਤੀ ਵਿਚ ਵਾਧਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਵਧਣਜ਼ੀਲ 
ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਪਾਣੀ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। 
ਇਸ ਨਾਲ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਵਾਧੇ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦਾ ਪਾਣੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 


9. ਜਲ-ਨਿਕਾਸ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਧੀਆ ਹੋਣ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਵਿਚ 
1 ਤਿਹ ਤਹਿ 
ਦੀ ਦਰ ਘੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 


10. ਖੜ੍ਹੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਖੇਤਰਫਲ ਵਿਚ ਘਾਟਾ ਹੋ ਜਾਣ ਨਾਲ 
ਕੀੜੇ-ਮਕੌੜੇ ਆਦਿ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਇਸ ਲਈ ਫਾਰਮ ਦਾ ਮਾਹੌਲ 
ਵਧੇਰੇ ਸਿਹਤਮੰਦ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 

ਉਪਰੇਕਤ ਦਰਸਾਏ ਗਏ ਉਪਯੋਗ ਕਿਸੇ ਇਕ ਫਾਰਮ ਦੇ ਹਨ। 
ਜਦੋਂ ਸਮੁੱਚੇ ਖੇਤਰ ਦੇ ਫਾਰਮ ਨੂੰ ਇਕ ਕਰਕੇ ਵਾਚਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਸਮੂੰਹ 
ਆਬਾਦੀ ਦੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਦਾ ਪਤਾ ਉਥੋਂ ਦੀ ਜਨ-ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ 
ਤੋਂ ਲਗਦਾ ਹੈ। 

ਉਚਿਤ ਜਲ-ਨਿਕਾਸ ਨਾ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ--ਉਚਿਤ 
ਜਲ-ਨਿਕਾਸ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਦੇ ਨੁਕਸਦਾਰ ਹੋਣ 
ਦੇ ਕਾਰਨਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹੋਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਉਚਿਤ ਜਲ-ਨਿਕਾਸ ਹੇਠ 
ਲਿਖੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ : 4੨ 

ਭੂਗੋਲਿਕ ਖਾਰ ਅਤੇ ਤਲ-ਛੱਟਣ ਕਾਰਨ ਧਰਤੀ ਦੀ ਸਤ੍ਹਾ ਕਈ 
ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਅਨੇਕਾਂ ਤਹਿਆਂ ਦੀ ਬਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਪਹਾੜ ਬਣਦੇ 
ਹਨ ਤਾਂ ਇਹ ਤਹਿਆਂ ਅਕਸਰ ਬਦਲੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਤਹਿ ਦੀ 


`ਪਾਰਗਮਨਸ਼ੀਲਤਾ ਜਾਂ ਜਿਸ ਦਰ ਨਾਲ ਇਸ ਵਿਚ ਦੀ ਪਾਣੀ ਵਹਿੰਦਾ 


ਹੈ, ਇਸ ਦੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਕਿਸਮ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ 
ਪਾਰਗਮਨਸ਼ੀਲ ਤਹਿ ਵਿਚੋਂ ਦੀ ਪਾਣੀ ਲੰਘਦਾ ਹੈ ਤਾਂ. ਇਸ ਦੇ ਰਸਤੇ 
ਉਪਰ ਵੱਲ ਧੱਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਾਲੀ ਪਰਤ 
ਵੱਧ ਗਿੱਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੀ ਉਪਜ ਉੱਤੇ ਅਸਰ ਪਾਉ'ਦੀ 
ਹੈ। ਧਰਤੀ ਦੀ ਉਪਰਲੀ ਸਤ੍ਹਾ ਹੇਠਾਂ ਇਕ ਅਪਾਰਗਮਨਸ਼ੀਲ ਪਰਤ 
ਕਾਰਨ ਬਣਨ ਵਾਲੀ ਉਪਰਲੀ ਪਾਰਗਮਨਸ਼ੀਲ ਪਰਤ ਇਕ - ਜਲ- 


ਨਿਕਾਸੀ ਸਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿਚ ਅਕਸਰ 


ਅਨੇਕਾਂ ਝਰਨਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਦੀ ਪਾਣੀ ਸਿੰਮ-ਸਿੰਮ ਕੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਸੇਮ 
ਵਾਲੀ ਬਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। 


ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਢਾਲ ਹੋਵੇ ਹੀ ਨਾ ਜਾਂ ਬਿਲਕੁਲ ਥੋੜ੍ਹੀ 
ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਵਿਚ ਥੱਲੇ ਸਿੰਮਣ 
ਨਾਂ ਦੇਵੇ ਤਾਂ ਤਲਛੱਟਣ ਕਾਰਨ ਪਾਣੀ ਜਮ੍ਹਾਂ ਹੋਇਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਜਿਹੜਾ 
ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਵਾਸ਼ਪੀਕਰਨ ਰਾਹੀਂ ਉੱਡਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਕੁ ਖੇਤਰ 
ਅਜਿਹੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਪਾਣੀ ਦੂਰ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਕਾਫੀ 
ਉਪਜਾਊ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਧੀਆ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਫ਼ਸਲਾਂ ਦੀ 
ਪੈਦਾਵਾਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪੱਧਰੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਥੋੜ੍ਹੀਆਂ ਘੱਟ ਡੂੰਘੀਆਂ ਥਾਵਾਂ 


`ਉੱਤੇ ਪਾਣੀ ਜਮ੍ਹਾਂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਖੇਤੀ ਕਰਨੀ ਔਖੀ ਹੋ 


ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ .ਖੇਤਰ ਜਲ-ਨਿਕਾਸ ਤੋਂ ਬਾਅੰਦ ਵੀ ਗਿੱਲੇ 
ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। _ 

ਹੜ੍ਹਾਂ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਜਲ-ਨਿਕਾਸ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਇਕ 
ਬਹੁਤ ਗੰਭੀਰ ਸਮੱਸਿਆ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹੜ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਬੰਨ੍ਹ 
ਆਦਿ ਦਾ ਬਣਾਉਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਕੁਦਰਤੀ ਜਲ-ਨਿਕਾਸ 
ਰੁਕ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਬਣਾਉਟੀ ਜਲ-ਨਿਕਾਸ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। 
ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੀ ਧਰਤੀ ਵਿਚ ਜਲ-ਨਿਕਾਸ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ 
_ਹਨ ਪਰ ਉਸ ਧਰਤੀ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਇਸ 


_ ਜੁਲ-ਨਿਕਾਸ 
ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਹੱਲ ਲੱਭ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਧੇਰੇ ਪਾਰਗਮਨਸ਼ੀਲਤਾ ਵਾਲੀ 
ਧਰਤੀ ਵਿਚ ਉਸ ਸਮੇਂ ਜਲ-ਨਿਕਾਸ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ 
ਧਰਤੀ ਦੀ ਹੇਠਲੀ' ਸੜ੍ਹਾ ਤੋਂ ਜਾਂ ਅਪਾਰਗਮਨਸ਼ੀਲ ਪਰਤ ਤੋਂ ਪਾਣੀ 
ਸਿੰਮ ਕੇ ਰੇਤਲੀ ਜਾਂ ਪਥਰੀਲੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਗਿੱਲਾ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਕਈ 
ਵਾਰੀ ਅਜਿਹਾ ਕੁਦਰਤੀ ਜਲ-ਨਿਕਾਸ ਨਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 
ਜਲ-ਨਿਕਾਸ ਸਿਸਟਮ--ਜਲੇ-ਨਿਕਾਸੀ ਦੇ ਦੋ ਵੱਖਰੇ ਢੰਗ 
ਸੜ੍ਹਾ ਉੱਤਲੇ ਅਤੇ ਸਤ੍ਹਾ ਹੇਠਲੇ ਹਨ। ਪਹਿਲੇ ਢੰਗ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਧਰਤੀ 
'ਉੱਤੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਰੋਕਣ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ 
ਦੂਜੇ ਢੰਗ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਧਰਤੀ ਅੰਦਰਲੇ ਵਾਧੂ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ 
ਲਈ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਦੋਵੇਂ ਢੰਗਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੋਈ ਇਕ ਢੰਗ 
ਹੀ ਕਾਰਗਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਦੋਵੇਂ ਇਕੱਠੇ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਤਾਂ ਵਧੇਰੇ 
` ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਬਣਾਉਟੀ ਜਲ-ਨਿਕਾਸ 'ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੀ 


ਜ਼ਰੂਰਤ ਵੱਖੋ ਵੱਖਰੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਵੱਖੋ ਵੱਖਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਕ ਖੇਤਰ 


ਵਿਚ ਕੁਝ ਕੁ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਜਾਂ ਸਮੁੱਚੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਹੀ ਸਿੱਲ੍ਹ ਹੋ ਸਕਦੀ 
ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਥਾਵਾਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਇਕੋ ਜਲ-ਨਿਕਾਸੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਜਾਂ 
ਅਨਿਯਮਿਤ ਜਲ-ਨਿਕਾਸ ਨਾਲ ਕੱਢਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਆਮ ਕਰਕੇ 
ਜਿੱਲ੍ਹ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰਾਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਜਲ-ਨਿਕਾਸੀ ਢੰਗ ਨਾਲ 
ਕੱਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਢੰਗ ਦੀਆਂ ਅਨੇਕਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ 
ਹਨ। ਆਮ ਸਧਾਰਨ ਕੁਦਰਤੀ ਜਲ-ਨਿਕਾਸੀ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਜਿਉਮੈਟਰੀ 
ਢੰਗ ਨਾਲ ਜਲ-ਨਿਕਾਸੀ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 

ਹੋਈਆਂ ਨਾਲੀਆਂ ਜਾਂ ਖਾਲਾਂ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 

ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਖਾਲ ਜਾਂ ਨਾਲੇ 

ਰ ਖਾਲ--ਇਕ ਛੋਟੀ ਤੇ ਘੱਟ ਡੂੰਘੀ ਖਾਲ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਵੱਡੇ ਤੋਂ ਵੱਡ 
ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਰੈਨਲ ਜਾਂ ਰਜਬਾਹੇ ਤੱਕ ਅਨੇਕਾਂ ਆਕਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ 
ਹਨ। ਘੱਟ ਡੂੰਘੇ ਖਾਲਾਂ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਅਕਸਰ ਉੱਚੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਤੋਂ 
ਪਾਣੀ ਦੇ ਵਹਾਉ ਦਾ ਰੁੱਖ ਮੋੜਨ ਲਈ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਾਲੀ ਪੁੱਟ 
ਕੇ ਇਸ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਨੀਵੇਂ ਪਾਸੇ ਲਗਾ ਕੇ ਛੋਟੇ ਛੋਟੇ ਬੰਨ੍ਹ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ 
ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਿਨਾਰਿਆਂ ਉੱਤੇ ਘਾਹ ਉਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ 
ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲੀਆਂ ਦੇ ਕੰਮ ਲਈ ਘੱਟ ਜ਼ਮੀਨ ਜ਼ਾਇਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ 
ਖਾਲਿਆਂ ਦਾ ਉਪਯੋਗ ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਵਾਧੂ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ 
__ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਲ-ਨਿਕਾਸ 


ਸਿਸਟਮ ਦੇ ਨਿਵੇਸ਼ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਖਾਲੇ ਕਾਫ਼ੀ 


ਥਾਂ ਘੇਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਜਿਹੜੀ ਕਿ ਫ਼ਸਲਾਂ ਦੀ ਉਪਜ ਲਈ ਨਹੀਂ ਵਰਤੀ 
ਜਾ ਸਕਦੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਹ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿਚ ਰੁਕਾਵਟ 
ਵੀ ਬਣਦੇ ਹਨ। 

ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਖਾਲਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸਤ੍ਹਾ ਹੇਠਲੇ ਜਲ-ਨਿਕਾਸ ਲਈ ਵੀ 
ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਖਾਲੇ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀਆਂ' ਜੜ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੜ੍ਹਾ ਤੋਂ 
ਡੂੰਘੇ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਜੇ ਲੋੜੀਂਦੀ ਜਲ-ਨਿਕਾਸੀ ਹੋ ਸਕੇ। ਇਸ 
ਕਿਸਮ ਦੇ ਖਾਲੇ ਅਕਸਰ ਉੱਚੀ ਭੂਮੀ ਜਲ-ਸਤਰ ਵਾਲੇ ਵਧੇਰੇ ਖੇਤਰਾਂ 
ਵਿਚ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਰ 

ਖੇਤਰ ਜਲ-ਨਿਕਾਸੀ ਢੰਗ--ਖੁੱਲ੍ਹੇ ੯-ਨੁਮਾ ਚੌੜੇ ਚੈਨਲਾਂ ਜਾਂ 
ਖਾਲਿਆਂ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਘੱਟ ਡੂੰਘੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਕੱਢਣ ਲਈ 
ਅਕਸਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਆਮ ਕਰਕੇ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸਿੱਧ 


308 


ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਮਸ਼ੀਨਰੀ ਆਦਿ ਦੇ ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਰੁਕਾਵਟ 
ਨਹੀਂ ਬਣਦੇ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਕੰਮ ਵਿਚ ਦਖ਼ਲਅੰਦਾਜ਼ੀ ਨਹੀਂ ਕਜ਼ਦੇ। 

__ਸਿਆੜਾਂ ਵਿਚਲੀ ਥਾਂ--ਦੋ ਸਿਆੜਾਂ ਦੇ ਵਿਰਕਾਰਲੀ ਅਣਵਾਹੀ 
ਥਾਂ ਨੂੰ ਖੁਲ੍ਹੀ ਸਿਆੜ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੱਧਰੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸਮਾਂਤਰ 
ਖੁਲ੍ਹੇ ਸਿਆੜ ਬਣਾ' ਕੇ ਜਲ-ਨਿਕਾਸ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ 
ਇਹ ਖ਼ਾਲਾਂ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਦੋ ਸਿਆੜਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲੀ ਥਾਂ 
ਵਿਚੋਂ ਉੱਚੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਜਲ-ਨਿਕਾਸੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨੂੰ ਸਤੱਰੀਕਰਨ 
ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। 


-_ਢੱਕੇ ਹੋਏ ਖਾਲ 

ਰਿ 
ਪਹਿਲਾਂ ਪੋਲਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਣ ਲੱਗੀ। ਤਿੰਨ ਪੋਲਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਦੂਜੇ 
ਨਾਲ ਤਿਕੋਨ ਬਣਾ ਕੇ ਟੋਆ ਖੁੱਟ ਕੇ ਦੱਬ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਸ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਪੋਲ ਖੁਰ ਜਾਂਦੇ ਜਾਂ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੇ ਤਾਂ ਮੁੜ ਨਵੇਂ ਪੇ ਦੱਬ 
ਜਾਂਦੇ ਸਨ। 

ਬਾਕਸ ਡਰੇਨਾਂ--ਵਧੀਆ ਕਿਸਮ ਦੀ ਲੱਕੜ ਤੋਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ 
ਜਲ-ਨਿਕਾਸੀ ਡਰੇਨ ਵਧੇਰੇ ਤਸੱਲੀਬਖ਼ਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿਚ ਫੱਟੇ 
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋੜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਇਹ ਇਕ ਆਇਤਾਕਾਰ ਜਾਂ ਤਿਕੋਨੇ 
ਪਾਈਪ ਵਾਂਗ ਬਣ ਜਾਣ। ਚੰਗੀ ਠੋਸ ਲੱਕੜ ਵਾਲੇ ਡਰੇਨ ਕਈ ਸਾਲਾਂ 


`ਤੱਕ ਖ਼ਰਾਬ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਭਾਵੇਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਦੀ ਪਾਣੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਵਗਦਾ 


ਰਹੇ। 

ਪੱਥਰ ਡਰੇਨਾਂ--ਜਿਸ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੋਲਾਂ ਅਤੇ ਲੱਕੜਾਂ ਦਾ 
ਇਸਤੇਮਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਠੀਕ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੱਥਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ 
ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਥੇ ਚੌਰਸ ਤੇ ਪੱਧਰੇ ਪੱਥਰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਉਥੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਇਕ ਬਕਸਾਨਮਾ ਖਾਲ ਦਾ 
ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲੈਣ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਡਰੇਨਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਠੀਕ 
ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕਰਨ ਤੇ ਇਹ ਬਹੁਤ ਲੰਬੇ ਅਰਸੇ ਤੱਕ ਤਸੱਲੀਬਖਸ਼ 
ਕੰਮ ਦਿੰਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਵੇਖਣ ਵਿਚ ਆਇਆ ਹੈ ਕਿ ਪੱਥਰਾਂ 
ਵਾਲੀਆਂ ਕਈ ਡਰੇਨਾਂ 50 ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਠੀਕ ਠਾਕ ਕੰਮ ਦਿੰਦੀਆਂ 
ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਚੌੜੇ ਪੱਥਰ ਨਾ ਮਿਲਦੇ ਹੋਣ ਉਥੇ 
ਛੋਟੇ ਛੋਟੇ ਪੱਥਰਾਂ ਨੂੰ ਟੋਏ ਪੁੱਟ ਕੇ 15 ਤੋਂ 20 ਸੈਂ. ਮੀ. ਦੀ ਮੋਟੀ ਤਹਿ 
ਵਿਛਾ ਕੇ ਉਪਰੋਂ ਢੱਕ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਢੰਗ ਇੰਨਾ ਕਾਰਗਰ 
ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਟੋਏ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਪੱਥਰ ਪਾਣੀ ਦੇ ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਰੁਕਾਵਟ 
ਬਣਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਨਾਲ ਜਲ-ਨਿਕਾਸ ਵਿਚ ਰੁਕਾਵਟ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। 

_ ਟਾਈਲ ਡਰੇਨਾਂ--ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਭਰੇਸੇਯੋਗ ਜ਼ਮੀਨਦੋਜ਼ 
ਜਲ-ਨਿਕਾਸੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਮਿੱਟੀ ਦੀਆਂ ਟਾਈਲਾਂ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰਨਾ 
ਹੈ। ਜੇਕਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਹੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਹ 
ਜ਼ਰੂਰ ਹੀ ਇਕ ਪੱਕਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਟਾਈਲ ਪੱਧਰੀ, ਸਿੱਧੀ 
ਅਤੇ ਤਰੇੜਰਹਿਤ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਚੋਟ ਮਾਰਨ ਉੱਤੇ ਇਸ 
ਉੱਤੇ ਛੱਲਾ ਬਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਕੰਕਰੀਟ ਦੀਆਂ ਇੱਟਾਂ ਦਾ 
ਇਸਤੇਮਾਲ ਵਧਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜਿਹੜੀ ਧਰਤੀ ਵਿਚ ਤੇਜ਼ਾਬ ਜਾਂ 


ਖਾਰ ਨਾਂ ਹੋਣ ਤਾਂ ਇਹ ਕੰਕਰੀਟ ਦੀਆਂ ਇੱਟਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਾਰਗਾਰ 


ਸਿੱਧ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਪਰ ਕਈ ਵਾਰੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕਰਦੇ ਸਮੇ 
ਕੋਈ ਕਮੀ ਰਹਿ ਜਾਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੇ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਿਸਮ 
ਦੀ ਧਰਤੀ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਟਾਈਲਾਂ ਦਾ ਉਪਯੋਗ ਕੀਤਾ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 


309 


- ਖੁੱਡ ਡਰੇਨਾਂ--ਇਸ ਢੰਗ ਵਿਚ ਹੇਠਲੀ ਸੜ੍ਹਾ ਵਿਚ ਚੂਹੇ ਦੀ 
ਖੁੱਡ ਵਾਂਗ ਚੈਨਲ ਪੁੱਟ ਕੇ ਜਾਂ ਗੋਲਾਕਾਰ ਸੁਰਾਖ਼ ਮਾਰ ਕੇ ਜਲ-ਨਿਕਾਸ 
ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੁਰਾਖ਼ ਮਾਰਨ ਵਾਲਾ ਵਰਮਾ ਸਟੀਲ ਫ਼ਰੇਮ 
ਵਿਚ ਲੱਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਟੈਕਟਰ ਨਾਲ ਚਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
ਕਈ ਵਾਰੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਰਮਿਆਂ ਨਾਲ ਜਲ-ਚਾਲਿਤ ਸਲਿੰਡਰ ਲੱਗੇ ਹੁੰਦੇ 
ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਡੂੰਘਾਈ ਇਕੋ ਜਿਹੀ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 
ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਸਮੱਸਿਆ ਲਗਾਤਾਰ ਢਲਾਣ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਦੀ ਹੈ 
ਕਿਉਂਕਿ ਕਈ ਵਾਰੀ ਧਰਤੀ ਵਧੇਰੇ ਸਖ਼ਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੇਸ਼ਕ ਇਹ ਛੇਤੀ 


ਖ਼ਰਾਬ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਉਸਾਰਨਾ ਬਹੁਤ ਸਸਤਾ _ 


ਹਦ ਹਿਰ ਰਤ ਚ 
ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। 

ਜਲ-ਨਿਕਾਸ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ___ 

ਖੁਲ੍ਹੇ ਖਾਲੇ--ਟਾਈਲ ਡਰੇਨਾਂ ਅਤੇ ਖੇਤਰੀ ਡਰੇਨਾਂ ਦੇ ਨਿਵੇਸ਼ 
ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਬਣਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਖੁਲ੍ਹੇ ਨਾਲਿਆਂ ਦਾ ਡਿਜ਼ਾਈਨ 
ਕਈ ਫ਼ੈਕਟਰਾਂ ਦੇ ਸਹੀ ਮੁਲਾਂਕਣ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ 
ਲਈ ਖਾਲਾਂ ਦਾ ਮੰਤਵ ਉਪਲੱਬਧ ਨਿਵੇਸ਼, ਪਾਣੀ ਦੀ ਬੁਛਾਰ, ਭੋਂ ਤੇ 
ਹੇਠਲੀ ਭੋਂ ਅਤੇ ਬਾਰਸ਼ਾਂ ਬਾਰੇ ਗਿਆਨ ਹੋਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਖਾਲ 


ਸਰਵੇਖਣ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਲੋੜੀਂਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ . 


ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਚੈਨਲ ਦੇ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਲਈ ਜਲ-ਇੰਜਨੀਅਰੀ ਦੇ 
ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵੇਖੋ, ਜਲ-ਇੰਜਨੀਅਰਿੰਗ)। 

ਟਾਈਲ ਡਰੇਨਾਂ--ਟਾਈਲ ਡਰੇਨਾਂ ਦਾ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਤਿਆਰ 
ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਦੋ ਅਕੜਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਮੁੱਖ 
ਖਾਲੇ ਦਾ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਪਾਸਿਆਂ ਦਾ ਡਿਜ਼ਾਈਨ। ਧਰਤੀ ਦਾ ਪਾਣੀ 
ਟਾਈਲਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਖਾਲਿਆਂ ਵਿਚ ਦੀ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ਤੇ ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ 
ਸਿੰਮਦਾ ਜਿਵੇਂ ਵੱਟਾਂ ਵਿਚੋਂ ਦੀ ਸਿੰਮਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਮੁੱਖ 
ਖਾਲੇ ਦਾ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਟਾਈਲਾਂ ਦੇ ਆਕਾਰ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰਨ ਕਰਕੇ 
ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਜਲ-ਇੰਜੀਨੀਅਰੀ ਦੀ ਹੀ ਸਮੱਸਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਸਬੰਧ 
ਵਿਚ ਧਰਤੀ ਦੇ ਫ਼ੈਕਟਰਾਂ ਉੱਤੇ ਵਿਚਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ। __ 

ਖਾਲਿਆਂ ਦਾ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਟਾਈਲਾਂ ਦੀ ਡੂੰਘਾਈ 
ਅੜੇ ਵਿਚਲੀ ਵਿਥ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਲੋੜੀਂਦਾ 
ਜਲ-ਨਿਕਾਸ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਆਮ ਕਰਕੇ ਜਲ-ਇੰਜੀਨੀਅਰੀ 
ਪਾਣੀ ਸੋਕਦੀ ਹੈ ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਇਸਦਾ ਨਿਕਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ 
ਕਰਕੇ ਟਾਈਲ ਦਾ ਆਕਾਰ ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ 10 ਸੈਂ. ਮੀ. ਨਿਰਧਾਰਿਤ 
ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। 

ਪਹਿਲੋਂ ਪਹਿਲ ਜਲ-ਨਿਕਾਸ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੇ ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ 
ਤੇ ਖੇਤਰ ਦੇ ਨਿੱਜੀ ਤਜਰਬੇ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਡਿਜ਼ਾਈਨ 


ਹੋਏ। ਗੋਲ ਵੱਟਾਂ ਦਾ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਆਮ ਕਰਕੇ ਪਹਿਲੋਂ ਬਣੇ ਹੋਏ ਕੁਦਰਤੀ 
ਜਲ-ਨਿਕਾਸੀ ਨਾਲਿਆਂ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਟਾਈਲਾਂ ਦੀ 
ਡੂੰਘਾਈ ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ ?5 ਸੈਂ. ਮੀ. ਜ਼ਰੂਰ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ 


ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਮਸ਼ੀਨਰੀ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਨੁਕਸਾਨ ਨਾ ਪਹੁੰਚੇ। ਆਮ 


ਕਰਕੇ ਲਗਭਗ 10.71 ਸੈਂ. ਮੀ. (3.5ਫੁੱਟ) ਰੱਖਣ ਦੀ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ 
ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ___ 

ਟਾਈਲਾਂ ਦੀਆਂ ਪਰਤਾਂ ਦੀ ਢਲਾਣ ਸਥਾਨ-ਨਿਰੂਪਣ ਅਤੇ 
ਧਰਤੀ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਆਮ ਕਰਕੇ ਇਹ 


ਢਲਾਣ 0.2ਤੋਂ 03 ਪ੍ਰਤੀ ਸੈਂਕੜਾ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਢਲਾਣ 


1% ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਪਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਖੋਤਰਾਂ ਵਿਚ ਖ਼ਾਸ ਹਾਲਤਾਂ ਅਧੀਨ 
ਇਹ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵੀ ਰੱਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ _ਹੈ। ਟਾਈਲਾਂ ਲਗਾਉਣ ਦਾ 
ਕੰਮ ਬਹੁਤ ਧਿਆਨਪੂਰਵਕ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। 

ਸੰਰਚਨਾ--ਵੀਂਹਵੀਂ ਸਦੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਟਾਈਲ ਡਰੇਨਾਂ ਦੀ 
ਉਸਾਰੀ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿਚ 
ਖਾਲ ਪੁੱਟਣ ਵਾਲੀਆਂ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਹੋਈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ 
ਇੰਨਾ ਵੱਧ ਹੋਣ ਲੱਗਾ ਕਿ 1945 ਈ. ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ਾਇਦ ਹੀ ਕਿਸੇ 
ਥਾਂ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਕੰਮ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ। ਸੰਰਚਨਾ ਵਿਧੀ ਵਿਚ ਖੇਤਰ ਦਾ 
ਸਰਵੇਖਣ, ਖਾਲ ਦੇ ਡੂੰਘਾਈ ਸੂਚਕ ਲਗਾਉਣਾ ਅਤੇ ਖਾਲ ਪੁੱਟਣਾ 
(ਹੱਥਾਂ ਜਾਂ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਨਾਲ) ਆਦਿ ਕੰਮ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਖਾਲ ਦੀ ਪੁਟਾਈ, 
ਉਸਾਰੀ ਨਿਵੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਉਪਰ ਵੱਲ ਨੂੰ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਖਾਲ ਦੀ 
ਪੁਟਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲੋੜੀਂਦੀ ਸਫਾਈ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ ਟਾਈਲ ਹੁੱਕ ਦੀ 
ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਟਾਈਲਾਂ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੱਕੇ ਤੌਰ ਤੇ 
ਖਾਲ ਵਿਚ ਟਾਈਲਾਂ ਫਿੱਟ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 10ਤੋਂ 15 ਸੈਂ. ਮੀ. ਤੱਕ 
ਮੋਟੀ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਤਹਿ ਵਿਛਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਬਲਾਈਡਿੰਗ 
ਜਾਂ ਟਾਈਲਾਂ ਦੀ ਢੱਕਾਈ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਿਸੇ ਵੀ 
ਢੰਗ ਨਾਲ ਖੱਡਿਆਂ ਨੂੰ ਪੂਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 

ਹ. ਪੁ.--ਐਨ. ਅਮੈ. 9: 296 

_ਜੱਲਪ : ਇਹ ਇਕ ਦਸਤਾਵਰ ਦਵਾਈ ਹੈ ਜੋ ਇਕ ਧੌਦੇ 
ਐਕਸਗੋਨੀਅਮ ਪਰਗਾ (£80੬੦ਗਧ੩॥ 7੦੦3) ਦੀਆਂ ਸੁਕਾਈਆਂ 
ਹੋਈਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਇਹ ਪੌਦਾ ਪੂਰਬੀ ਮੈਕਸੀਕੋ 
ਦੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ 1600ਤੇਂ 2500ਮੀ. ਉੱਚੀਆਂ ਢਲਾਣਾਂ ਵਿਚ ਮਿਲਦਾ 
ਹੈ। ਇਹ ਪੌਦਾ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਊਟਾਕਮੰਡ ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਕਈ ਸਾਲ 
ਉਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਜਗ੍ਹਾ ਉਗਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਪੌਦੇ 
ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਬਹੁਤ ਗੰਢਦਾਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਭਾਰ 4ਕਿ.ਗ੍ਰਾ. 
ਦੇ ਕਰੀਬ ਹੋ. ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਲਗਭਗ 18% ਬਰੇਜ਼ਾ 
ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੈਮੈਕਾਂ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਇਹ ਪੌਦੇ ਪਹਿਲਾਂ ਸਿਨਕੋਨਾ ਪੌਦਿਆਂ 
ਨਾਲ ਉਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਇਹ ਨਵੀਂ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿਚ 
ਉਗਾਏ ਜਾਣ ਲੱਗ ਪਏ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਉਪਜਾਊ 


` ਸ਼ਕਤੀ ਬਹੁਤ ਘਟਾ ਦਿੰਦੇ ਸੀ। ਇਹ ਦਵਾਈ ਪੇਟ ਵਿਚੋਂ ਬਹੁਤ ਪਾਣੀ 


ਕੱਢ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਆਂਤੜੀਆਂ ਦੇ ਪੇਸ਼ੀਦਾਰ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਘੱਟ ਉੱਤੇਜਨਾ 
ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਰ 

ਹ. ਪੁ.-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 12: 849; ਇ. ਯਾ: 246 

ਜਲਪਾਈਗੁੜੀ : ਮੰਡਲ--ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਰਾਜ 
ਦਾ ਇਹ ਇਕ ਮੰਡਲ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਕੂਚ ਬਿਹਾਰ, ਜਲਪਾਈਗੁੜੀ, 


__ਦਾਰਜੀਲਿੰਗ, ਮਾਲਦਾ, ਪੱਛਮੀ ਦਿਨਾਜਪੁਰ ਨਾਂ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। 


ਮੰਡਲ ਦਾ ਕੁੱਲ ਰਕਬਾ 44,668ਵ. ਕਿ. ਮੀ. (17,246 ਵ. ਮੀਲ) ਅਤੇ 
ਆਬਾਦੀ 1,20,36,292 (1991) ਹੈ। ਇਸ ਮੰਡਲ ਵਿਚ ਤਿੰਨ ਨਵੇਕਲੇ 
ਭੂਗੋਲਿਕ ਖੇਤਰ-ਡੈਲਟਾਈ ਜਲੋਢੀ ਖੇਤਰ, ਗੰਗਾ ਦਰਿਆ ਦਾ ਜਲੋਢੀ 
ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਹਿਮਾਲਾ ਦੇ ਤਲਹੱਟੀ ਖੇਤਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਸੇ ਹੀ ਨਾਂ 
ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਇਸ ਮੰਡਲ ਦਾ ਸਦਰ ਮੁਕਾਮ ਹੈ। ___ 

ਹ. ਪੁ.--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾਂ. 5: 506 

ਜਲਪਾਈਗੁੜੀ : ਹਦ 
ਦਾ ਇਹ ਇਕ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿਚ ਭੂਟਾਨ ਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ 
ਬੰਗਾਲ ਦਾ ਦਾਰਜੀਲਿੰਗ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ, ਦੱਖਣ ਵਿਚ ਇਸੇ ਹੀ ਰਾਜ ਦਾ ਕੂਚ 
ਬਿਹਾਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਅਤੇ ਬੰਗਲਾ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਦਿਨਾਜਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ, ਪੱਛਮ ਵਿਚ 
ਬਿਹਾਰ ਰਾਜ ਦਾ ਪੂਰਨੀਆ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਸੰਕੋਸ ਦਰਿਆ 
ਰਿ 
ਹੈ। ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਕੁੱਲ ਰਕਬਾ 6,245 ਵ. ਕਿ. ਮੀ. ਅਤੇ ਆਬਾਦੀ 


ਜਲਪਾਈਗੁੜੀ 


28,00,543 (1993) ਹੈ। ਇਸੇ ਹੀ ਨਾਂ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਸਦਰ 
“ਮੁਕਾਮ ਹੈ। 
ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਦੇ ਨਵੇਕਲੇ ਖੇਤਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਰਿਆ 


ਤੀਸਤਾ ਇਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਦਾ ਖੇਤਰ ਇਕ' 


ਪੱਧਰਾ ਉਪਾਜਊ ਮੈਦਾਨ ਹੈ। ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਝੇਨਾ, ਪਟਸਨ ਅਤੇ 
ਗੰਨਾ ਉਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਵਸੋਂ ਵੀ ਸੰਘਣੀ ਹੈ। 
ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਨੂੰ ਤਲਹੱਟੀ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ 1865 ਈ. 
ਵਿਚ ਭੂਟਾਨ ਤੋਂ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਨੂੰ 
_ ਪੱਛਮੀ ਦੁਆਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੀਆਂ ਸਿੰਚੁਲਾ ਪਹਾੜੀਆਂ 
ਵਿਚ ਭੂਟਾਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੱਲ ਨੂੰ 6ਦੱਰੇ ਹਨ। ਇਥੇ ਸੰਘਣੇ ਜੰਗਲ ਅਤੇ 
ਲੰਬੇ ਚੌੜੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਚਾਹ ਦੇ ਬਾਗ ਹਨ। ਇਥੇ ਤੰਬਾਕੂ, ਪਟਸਨ, 
ਤੇਲ ਦੇ ਬੀਜ ਅਤੇ ਆਲੂ ਦੀ ਭਰਪੂਰ ਕਾਸ਼ਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕੋਲਾ, ਤਾਂਬਾ, 
ਕੱਚੀ ਧਾਤ, ਚੂਨੇ ਦਾ ਪੱਥਰ ਅਤੇ ਡੋਲੇਮਾਈਟ ਖਾਣਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੱਢਿਆ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਥੋੜ੍ਹੀਆਂ ਜਿਹੀਆਂ ਸ਼ਿਕਾਰ ਖੇਡਣ ਲਈ ਰੱਖਾਂ 
ਵੀ ਹਨ। ਇਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਜੰਗਲੀ ਹਾਥੀਆਂ, ਜੰਗਲੀ ਝੋਟਿਆਂ, ਗੈਂਡਿਆਂ, 
ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। 

ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਸਾਲਾਨਾ ਅਸਤ ਤਾਪਮਾਨ ਵਿਚ ਬਹੁਤਾ ਅੰਤਰ ਨਹੀਂ 
ਹੁੰਦਾ। ਇਥੇ ਬਹੁਤ ਭਾਰੀ ਵਰਖਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਔਸਤਨ ਵਰਖਾ 323 ਸੈਂ. 
ਮੀ: (129 ਇੰਚ) ਹੁੰਦੀ ਹੈ। - 

ਇਸ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ। ਪੂਰਵ- 
ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਆਧੁਨਿਕ ਕਾਲ ਤੱਕ ਇਹ ਕਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਖ਼ਾਨਦਾਨਾਂ 
ਦੇ ਰਾਜ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਅਧੀਨ ਰਿਹਾ। ਅਜੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਰਾਜਿਆਂ 
ਦੇ ਬਣਾਏ ਮੰਦਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਇਮਾਰਤਾਂ ਦੇ ਖੰਡਰ ਇਸ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ 
ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ 1869 ਵਿਚ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਇਆ। 

ਸੰਨ 1947 ਵਿਚ ਇਸ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਦੱਖਣ- ਪੱਛਮੀ ਹਿੱਸਾ ਪੂਰਬੀ 
ਵੀ ਦਿ 
ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦੇਣ ਨਾਲ ਇਸ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਆਕਾਰ ਵੀ ਘੱਟ ਗਿਆ। 

ਹ. ਪੁ.--ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ. 14: 30; ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 5: 505 

ਜਲਪਾਈਗੁੜੀ : ਸ਼ਹਿਰ-ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਰਾਜ 
ਦੇ ਇਸੇ ਹੀ ਨਾਂ ਦੇ ਮੰਡਲ ਅਤੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਇਹ ਸਦਰਮੁਕਾਮ ਹੈ ਜਿਹੜਾ 
ਤੀਸਤਾ ਦਰਿਆ ਦੇ ਸੱਜੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਸੜਕ 
ਅਤੇ ਰੇਲ ਦੁਆਰਾ ਦਾਰਜੀਲਿੰਗ, ਸਿਲੀਗੁੜੀ ਅਤੇ ਸੈਦਪੁਰ (ਬੰਗਲਾ 
ਦੇਸ਼) ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਮੁੱਖ ਜ਼ਰਾਇਤੀ ਵੰਡ ਕੇਂਦਰ 
ਵੀਹੈ। ਇਥੇ ਪਟਸਨ ਦੀਆਂ ਗੱਠਾਂ, ਆਰਾ-ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਤਿਆਰ ਕਰਨ 


ਅਤੇ ਦੀਆਸਲਾਈਆਂ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਕਾਰਖ਼ਾਨੇ ਹਨ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਨੇੜੇ 


ਹੀ ਰੇਲਵੇ-ਵਰਕਸ਼ਾਪਾਂ ਹਨ। ਸੰਨ 1885 ਵਿਚ ਇਥੇ ਮਿਉਂਸਪਲ ਕਮੇਟੀ 
ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ 6 ਵਿੱਦਿਅਕ ਅਦਾਰਿਆਂ ਦੀਆਂ 
ਸਹੂਲਤਾਂ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹਨ। ਰ 

ਆਬਾਦੀ-4,58,247 (1991) 

26? 32" ਉ. ਵਿਥ.; 88” 43' ਪੂ. ਲੰਬ. 

ਹ ੫ -ਐਨ ਬ੍ਰਿ ਮਾ. 5:505; ਇੰਪ, ਗ. ਇੰਡ. 14: 42 

ਜਲਪੇਸ : ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਰਾਜ ਭਾਰਤ) ਦੇ ਜਲਪਾਈਗੁੜੀ 
ਨਾਂ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਇਸੇ ਹੀ ਨਾਂ ਦੇ ਉਪ-ਮੰਡਲ ਵਿਚ ਪੈਂਦਾ ਇਹ ਇਕ 
ਧਾਰਮਕ ਮਹੱਤਤਾ ਵਾਲਾ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਇਥੇ ਸ਼ਿਵਜੀ ਦਾ ਇਕ ਮੰਦਰ ਹੈ 


310 


ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਏ ਇਕ ਮੰਦਰ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਤੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ 
ਲਾਲ ਇੱਟਾਂ ਦੀ ਬਣੀ ਇਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਇਮਾਰਤ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਉਪਰ ਇਕ 
ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਗੁੰਬਦ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਬਾਹਰਲਾ ਵਿਆਸ ਲ. 10ਮੀ. (34 
ਫੁੱਟ) ਹੈ। ਇਹ ਇਕ ਟਿੱਲੇ ਉੱਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਦਰਿਆ ਜਾਰਡਾ 
ਦੇ ਕੰਢੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਬਣੀ ਇਕ ਖਾਈ ਦੁਆਰਾ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। 
ਟਿੱਲੇ ਦੇ ਵਿਚ ਇਕ ਤਹਿਖਾਨਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਹਿਖਾਨੇ 
ਵਿਚ ਇਕ ਪ੍ਰਾਜ਼ੀਨ 'ਲਿੰਗਮ' ਹੈ ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ 
ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ 'ਅਨਾਦੀ' ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਾਲਿਕਾ 
ਪੁਰਾਣ ਵਿਚ ਵੀ ਆਇਆ ਹੈ। ਕਾਲਿਕਾ ਪੁਰਾਣ ਵਿਚ ਇਹ ਦੱਸਿਆ 
ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਕਾਂਮਰੂਪ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਪੈਂਦੇ ਕਿਸੇ ਥਾਂ 
ਉੱਤੇ ਮਹਾਂਦੇਓ ਖ਼ੁਦ ਇਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਲਿੰਗਮ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪਰਗਟ 
ਹੋਏ। ਫ਼ਰਵਰੀ ਮਹੀਨੇ ਵਿਚ ਸ਼ਿਵਰਾਤਰੀ ਤਿਉਹਾਰ ਦੇ' ਮੌਕੇ ਤੇ ਇਥੇ 
ਬਹੁਤੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਚਲਿਆ ਆ ਰਿਹਾ ਮੇਲਾ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੇਲਾ 
ਕੋਈ 15 ਦਿਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। 


26” 31" ਉ. ਵਿਥ.; 88? 52' ਪੂ. ਲੰਬ. 

__ਹ. ਪੁ.-ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ. 14: 42 

ਜਲ-ਭੰਡਾਰ` : ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ 
ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਨਦੀਆਂ ਅਤੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਇਕੱਠਾ 
ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾਂ ਹੈ ਜਾਂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨੂੰ ਜਲ-ਭੰਡਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾਂ ਹੈ। 
ਜਲਵਾਯੂ ਦੀਆਂ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਕਰਕੇ ਨਦੀਆਂ ਅਤੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦਾ 


ਪ੍ਰਵਾਹ ਵੀ ਬਦਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਬਰਸਾਤਾਂ ਵਿਚ ਜਾਂ ਬਰਫਾਂ ਦੇ 


ਪਿਘਲਣ ਨਾਲ ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰੜ ਸਮੇਂ ਇਹ ਘਟ ਜਾਂਦਾ 
ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਜਲ-ਭੰਡਾਰਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕੰਮ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਉੱਤੇ 


` ਨਿਯੰਤਰਣ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਘੱਟ ਪ੍ਰਵਾਹ ਸਮੇਂ ਲੋੜਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ 


ਲੋੜੀਂਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਲਈ ਪਾਣੀ ਸਪਲਾਈ ਕਰਨਾ ਹੈ। 


ਜਿਹੜੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਨਦੀਆਂ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਖ਼ੁਸ਼ਕ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ_ 
ਸਨ, ਮਨੁੱਖਤਾ ਅਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਪੀਣ ਲਈ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਜਾਂ 
ਹੋਰ ਘਰੋਗੀ ਲੋੜਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਸਧਾਰਣ ਜਿਹੇ ਜਲ-ਭੰਡਾਰ ਬਣਾਏ 
ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਆਬਾਦੀ ਦੇ ਵਾਧੇ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਸਤਰ ਦੇ ਉੱਚੇ ਹੋਣ ਨਾਲ 


`_ਪਾਣੀ ਦੀ ਮਿਕਦਾਰ ਦੀ ਲੋੜ ਵੀ ਵੱਧ ਗਈ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਜਲ-ਭੰਡਾਰ 


ਦਾ ਬਣਾਉਣਾ.ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੇ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਗਭਗ ਸੰਸਾਰ ਭਰ 
ਵਿਚ ਜਲ-ਭੰਡਾਰਾਂ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਹੋਣ ਲੱਗੀ ਅਤੇ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ 
ਵਧੇਰੇ ਜਲ-ਭੰਡਾਰ ਹੜ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਯੰਤਰਣ ਕਰਨ ਅਤੇ ਮੰਗ ਵਾਲੇ 
ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਨ ਲਈ ਆਮ ਉਸਾਰੇ ਗਏ।. -<. 

ਜਲ-ਭੰਡਾਰ ਆਮ ਕਰਕੇ ਨਦੀਆਂ ਜਾਂ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਆਡੇ- 
ਦਾਅ ਕੱਚੇ ਜਾਂ ਪੱਕੇ ਬੰਧ ਬਣਾ ਕੇ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਵਾਰੀ 
ਕਿਸੇ ਨਹਿਰ ਜਾਂ ਨਾਲੇ ਰਾਹੀਂ ਪਾਣੀ ਕੁਦਰਤੀ ਨੀਵੀਂ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਜਾਂ 
ਉਸਾਰੇ ਗਏ ਜਲ-ਭੰਡਾਰ ਤੱਕ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਥੋਂ ਜਲ-ਸਪ- 


` ਲਾਈ ਕਰਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਢੰਗ ਨੂੰ ਆਨ-ਚੈਨਲ ਜਲ-ਭੰਡਾਰ ਕਿਹਾ 


ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੂਜਾ ਢੰਗ ਆਫ਼-ਚੈਨਲ ਜਲ-ਭੰਡਾਰ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਪਾਣੀ 
ਨੂੰ ਨੀਵੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪੰਪਾਂ ਰਾਹੀਂ ਉਪਰ ਚੁਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਥੋਂ ਫਿਰ 
ਗੁਰੂਤਾ ਕਾਰਨ ਜਲ-ਸਪਲਾਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 

ਹਰ ਇਕ ਜਲ-ਭੰਡਾਰ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਦੇ ਨਿਵੇਸ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ 
ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਲੋੜ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਛੱਡਿਆ ਜਾਵੇ! ਆਮ 
ਕਰਕੇ ਨਿਵੇਸ਼ ਗੇਟ ਲਗਾ ਕੇ ਅਜਿਹਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੇਟਾਂ 


ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਹਰ ਥਾਂ ਵੱਖੋ ਵੱਖਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਇਹ ਮਰਜ਼ੀ ਅਨੁਸਾਰ 


ਖੋਲ੍ਹੇ ਤੇ ਬੰਦ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। 


311 


ਬਣਤਰ ਅਤੇ ਉਪਯੋਗਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਜਲ-ਭੰਡਾਰਾਂ ਨੂੰ ਆਮ 
ਕਰਕੇ ਦੋ ਮੁੱਖ ਭਾਗਾਂ ਅਰਥਾਤ ਇਕ-ਮੰਤਫੀ ਅਤੇ ਬਹੁ-ਮੰਤਵੀ 
ਜਲ-ਭੰਡਾਰ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਕ-ਮੰਤਵੀ ਜਲ-ਭੰਡਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ 
ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਸਿੰਚਾਈ ਕਰਨ 
ਲਈ ਉਸਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੇ ਹੋਰ ਕੰਮ ਊਰਜਾ-ਉਤਪਾਦਨ, 


ਜਹਾਜ਼ਰਾਨੀ, _ਹੜ੍ਹ-ਨਿਯੰਤਰਨ, _ਨਗਰਪਾਲਿਕਾ ਤੋਂ ਉਦਯੋਗਿਕ ` 


ਜਲ-ਸਪਲਾਈ ਆਦਿ ਵੀ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬਹੁ-ਮੰਤਵੀ ਜਲ-ਭੰਡਾਰਾਂ 
ਨੂੰ ਦੋ ਜਾਂ ਵੱਧ ਮੁੱਖ ਮੰਤਵਾਂ ਲਈ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 


ਜਲ-ਭੰਡਾਰਾਂ ਦਾ-ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਤੇ ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਕਾਰ 
ਅਨੁਸਾਰ ਕੁਝ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਭੌਤਿਕੀ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਮੁੱਢਲੇ ਪੱਖਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ 


ਤੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਛੋਟੇ ਇਕ-ਮੰਤਵੀ ਅਤੇ ਸਾਧਾਰਣ ਬਹੁ-ਮੰਤਵੀ 


ਜਲ-ਭੰਡਾਰਾਂ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਕੁੱਝ ਸੈਂਕੜੇ ਘਣ ਮੀ. ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਕੁਝ ਕੁ 
ਹਜ਼ਾਰ ਘਣ ਮੀ. ਤੱਕ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮੰਤਵ ਭੂਮੀ ਨੂੰ 


ਿ _ਰੁੜ੍ਹਨ ਜਾਂ ਖੁਰਨ ਤੋਂ ਰੋਕ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਵਧਾਉਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 





ਛੋਟੇ ਵੱਡੇ ਅਤੇ ਹਰ ਇਕ ਕਿਸਮ ਦੇ ਜਲ-ਭੰਡਾਰ ਦਰਿਆਈ ਬੇਸਿਨ 


_ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸਾ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। 
'ਮਾਈੱਸਰੀ ਰਿੰਵਰ ਬੇਸਿਨ, ਪੱਛਮੀ-ਉੱਤਰੀ-ਕੇਂਦਰੀ ਸੰਯੁਕਤ 


ਰਾਜ ਦੀ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਯੋਜਨਾ ਉੱਤੇ ਜਲ-ਭੰਡਾਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸਭ ਤੋਂ 


ਵੱਡੀ ਉਦਾਹਰਣ ਹੈ। ਇਸ ਉੱਤੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੀ ਆਰਮੀ ਕੋਰ 


ਆਫ਼ ਇੰਜੀਨੀਅਰਜ਼ ਨੇ ਛੇ ਵੱਡੇ ਬਹੁ-ਮੰਤਵੀ ਜਲ-ਭੰਡਾਰ ਉਸਾਰੇ ਹੋਏ _ 


ਹਨ ਜਿਸ. ਦੇ 100 ਦੇ ਲਗਭਗ ਭਾਗ ਛੋਟੇ ਜਲ-ਭੰਡਾਰ ਹਨ। ਇਸ 
ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਜਲ-ਭੰਡਾਰਾਂ ਦੀ ਕੁੱਲ ਸਮਰੱਥਾ 1,000,000 ਏਕੜ ਤੋਂ ਵੀ 
ਵੱਧ ਬਣਦੀ. ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਹੜ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਯੰਤਰਣ, 
ਸਿੰਚਾਈ, ਜਹਾਜ਼ਰਾਨੀ, ਜਲ-ਬਿਜਲੀ ਉਤਪਾਦਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ_ਹੈ। 
ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ ਬਹੁ-ਮੰਤਵੀ ਜਲ-ਭੰਡਾਰ ਇਕ ਦੂਜੇ 
ਨਾਲ ਰਲਦੇ-ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇੰਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਆਕਾਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਆਮ 
ਕਰਕੇ ਉਸਾਰੀ ਸਰਕਾਰੀ ਅਦਾਰਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਸੰਯੁਕਤ 
“ਰਾਜ ਦੀ ਮੀਡ ਝੀਲ ਉੱਤੇ ਹੂਵਰ ਡੇਮ ਨਾਲ ਬਣੇ ਜਲ-ਭੰਡਾਰ ਦੀ 
ਸਟੋਰੇਜ ਸਮਰੱਥਾ 38, 296, 474,000ਘਣ ਮੀ. ਹੈ ਜਿਸ ਤੋਂ ਸਿੰਚਾਈ, 
ਹੜ੍ਹ ਤੇ ਤਲਛੱਟ ਨਿਯੰਤਰਣ, ਘਰੇਲੂ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਜਲ-ਸਪਲਾਈ 
ਅਤੇ ਬਿਜਲੀ ਉਤਪਾਦਨ ਦਾ ਕੰਮ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਪਰ ਕਾਲੋਰਾਡੋ 
ਰਿਵਰੰਬੋਸਿਨ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਦਾ ਇਕ ਹਿੱਸਾ ਗਲੈੱਨ ਕੈਨਆਨ ਜਲ-ਭੰਡਾਰ 

ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ 34,587,000,000ਘਣ ਮੀ.ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਦੱਖਣੀ 


ਡਾਕੋਟਾ ਵਿਚ. ਓਆਹੀ ਜਲ-ਭੰਡਾਰ ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਇਕ ਊਰਜਾ ਊਂ 


ਉਤਪਾਦਕ, ਜਹਾਜ਼ਰਾਨੀ, ਸਿੰਚਾਈ ਅਤੇ ਹੜ੍ਹ-ਨਿਯੰਤਰਨ ਪ੍ਰਾਜੈੱਕਟ 
ਹੈ; ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ 29,111,000,000 ਘਣ ਮੀ. ਹੈ। ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਵਿਚ 
ਜੈਂਬੀਆ ਅਤੇ ਰੋਡੇਸ਼ੀਆ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਜੈਂਬੇਜ਼ੀ ਦਰਿਆ ਉੱਤੇ ਕਾਰੀਬਾ 


ਡੈਮ ਦੇ ਜਲ-ਭੰਡਾਰ ਦੀ ਕੁੱਲ ਸਮਰੱਥਾ 160,368,000,000 ਘਣ ਮੀ, 


ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਉਪਯੋਗ .ਉਰਜਾ-ਉਤਪਾਦਨ ਅਤੇ -ਹੜ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ 
ਪਾਉਣ ਲਈ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਰਿਹੰਦ ਦਰਿਆ ਉੱਤੇ 
ਰਿਹੰਦ ਜ਼ਲ-ਭੰਡਾਰ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ 10,607,900,000 ਘਣ ਮੀ. ਅਤੇ 
ਸਤਲੁਜ, ਦਰਿਆ ਉੱਤੇ _ਭਾਖੜਾ _ਜਲ-ਭੰਡਾਰ ਦੀ _ਸਮਰੱਥਾ 


9868000,000 ਘਣ ਮੀ, ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਮਹਾਂਨਦੀ ਉੱਤੇ ਹੀਰਾਰੰਡ 1 


ਜਲ-ਭੰਡਾਰ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ 8,141,100,000 ਘਣ ਮੀ. ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ 


ਭਾਰਤੀ _ਜਲ-ਭੰਡਾਰਾਂ , ਤੋਂ ਉਰਜਾ-ਉਤਪਾਦਨ, ਸਿੰਜਾਈ ਅਤੇ ` 


ਹੜ੍ਹ- -ਨਿਯੰਤਰਣ ਦਾ ਕੰਮ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਯੂਕੰਬੀਨ ਝੀਲ ਜਿਹੜੀ 
ਕਿ ਨਿਊ ਸਾਊਥ ਵੇਲਜ਼ ਵਿਚ ਇਯੂਕੰਬੀਨ ਦਰਿਆ ਉੱਤੇ ਡੈਮ _ 
ਬਣਾਂਉਣ_ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੈ, ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ 4762,000;000ਘਣ ਮੀ. ਹੈ 
ਸੂ ਤੋਂ ਊਰਜਾ-ਉਤਪਾਦਨ ਤੇ ਸਿੰਚਾਈ ਦਾ ਕੌਮ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 





ਜਲ-ਮੁਰਗੀ 


` ਟਲਗੋਗਰੈੱਟ ਡੈਮ ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਰੂਸ ਵਿਚ ਵਾਲਗੋ ਦਰਿਆ ਉੱਤੇ 


ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ 58,000,000,000 ਘਣ ਮੀ. ਹੈ। 
ਇਸ ਦਾ ਉਪਯੋਗ ਬਿਜਲੀ-ਉੱਤਪਾਦਨ, ਹਰਾਂ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾਉਣ 
ਅਤੇ ਸਿੰਚਾਈ ਲਈ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 

ਹ. ਪੁ.--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 9: 200 

ਜਲਮਾ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਰਾਜ ਉਾਰਤ) ਦੇ ਲਾਹੋਲ ਜਿਲ੍ਹੇ 
ਵਿਚ ਸ਼ਾਸ਼ਾਨ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ 6.4 ਕਿ. ਮੀ. ਦੂਰ.ਚੰਦਰਭਾਗਾ ਦਰਿਆ ਦੇ 
ਨੇੜੇ ਪੱਤਨ ਵਾਦੀ ਵਿਚ ਵਸਿਆਂ ਇਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਲਾਹੋਲ-ਸਪਿਤੀ 
ਦੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਮੂਲ ਅਸਥਾਨ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਦੇਵੀ-ਦੇਵਤਿਆਂ ਕਰਕੇ ਇਸ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਹੈ। ਇਥੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੰਗਦਾਰ 
ਚਿੱਤਰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਰੰਗਦਾਰ ਚਿੱਤਰ ਸੈਂਟਰਲ ਏਸ਼ੀਅਨ ਕਲਾਵਾਂ 
ਨ ਖਿਨ ਬਿ ਚਿਰ ਚ ਚਿਰ 


ਵਰਣਨਯੋਗ ਹਨ। 


ਹ. ਪੁ-ਡਿ. ਸੈਂ. ਹੈਂ. ਬੁ-ਲਾਹੋਲ ਸਪਿਤੀ _ ਲੇ ਵਿ 
ਜਲ-ਮੁਰਗੀ : ਇਹ ਕੈਰਾੜ੍ਰਾਇਫਾੱਰਮੀਜ਼ ਵਰਗ ਦੀ ਲੈਰਿਡੀ 
ਰੁੱਲ ਅਤੇ ਲੈਰਿਨੀ ਉਪ-ਕੁੱਲ ਦੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਇਕ ਗਰੁੱਪ ਲਈ ਆਮ 


ਨਾਂ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕੋਈ 40ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਾਤੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਮੁੰਦਰੀ 


ਪੰਛੀਆਂ ਦਾ ਸਰੀਰ ਭਾਰਾ ਅਤੇ ਪੈਰ ਚੰਮ-ਝਿੱਲੀ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ 


ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਪੰਛੀ ਸਰਦੀਆਂ ਵਿਚ ਨੇੜੇ ਦੇ ਤਟਾਂ ਤੇ ਚਲੇ 





ਹੈਰਿੰਗ ਜਲ-ਮੁਰਗੀ (476 ਡੁਟ809044) _ 


ਰਸੀ ਹਨ ਪਰ ਇਹ ਆਪਣੇ `ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਸਬੰਧੀਆਂ, ਸਮੁੰਦਰੀ 


7 


੫ 
॥ 
> 
ਪਾ 
ਮੂ 
ਨ 
ਹੈ 
4 





੪. %੩੬ ਤੀ 


22.੪%॥ << <”੪ 
੨” 


ਜਲ-ਯੰਤਰ ਵਿਗਿਆਨ ___ 312 


'ਬਾਲਗ ਗੱਲ ਉਿਲ-ਮੁਰਰੀ ਪੰਛੀ ਸਲੇਟੀ ਜਾਂ ਬਿੱਟੇ ਰੰਗ ਦਾ 


ਹੁੰਦਾ ਹੈ. ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ-ਸਿਰੇ ਉੱਤੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹੁੰਦੇ 


ਹਨ। ਪ੍ਰਜਣਨ ਰੁੱਤ ਵਿਚ ਸਿਰ ਬਿਲਕੁੱਲ ਸਫ਼ੈਦ ਜਾਂ ਕਾਲਾ, ਸਲੇਟੀ ਜਾਂ 


ਭੂਰੇ ਰੰਗ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਸਰਦੀਆਂ ਵਿਚ ਇਹ ਧਾਰੀਦਾਰ ਜਾਂ ਧੱਬੇਦਾਰ 


ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਚੁੰਝ ਮਜ਼ਬੂਤ ਅਤੇ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਮੁੜੀ ਹੋਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, 


`__ਕਈ ਜਾਤੀਆਂ ਵਿਚ ਇਸ ਉੱਤੇ ਰੰਗਦਾਰ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਚੁੰਝ 


ਸਿ 
ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 


ਤੈ ਇਹ ਪੰਛੀ ਸਮੁੰਦਰੀ ਕਿਨਾਰਿਆਂ ਤੋਂ ਕੀੜੇ, ਮੌਲਸਕ ਅਤੇ 


ਕ਼ੁਸਟੇਸ਼ੀਅਨ, ਖੱਡਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕਿਰਮ ਅਤੇ ਸੁੰਡੀਆਂ, ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਹਾਜ਼ਾਂ 


ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਕਿਨਾਰਿਆਂ ਤੋਂ ਮੱਛੀਆਂ ਅਤੇ ਗੰਦ-ਮੰਦ ਖਾਂਦੇ ਹਨ। 
ਕਈ ਵੱਡੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਦੂਜੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ (ਆਪਣੀ ਕਿਸਮ ਦੇ ਵੀ) 
, ਅੰਡਿਆਂ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਉੱਤੇ ਵੀ ਆਹਾਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। 


ਕਈ ਵਿਸ਼ਿਸ਼ਟ ਕਿਸਮਾਂ ਲਈ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਬਣਾਈਆਂ 
ਤੀ 


ਰ ਲੈਰਸ ਵਿਚ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। 


`ਕਾਲੇ ਸਿਰ ਵਾਲੀ ਜਲ-ਮੁਰਗੀ ਆ 760000493) ਦੀਆਂ 
ਲੱਤਾਂ ਦਾ ਰੰਗ ਲਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਯੂਰੇਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਆਈਸਲੈਂਡ ਵਿਚ 


ਅੰਡੇ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰਦੀਆਂ ਵਿਚ ਇਹ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ ਅਤੇ 


ਫਿਲਪਾਈਨਜ਼ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਆਹਾਰ ਖੇਤਾਂ ਵਿਚੋ 


ਕੀੜੇ ਖਾਣਾ ਹੈ। 


`_.__ਬੋਨਾਪਾਰਟ ਜਲ-ਮੁਰਗੀ (7. 7906909099) ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ 
ਦਾ ਪੰਛੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਚੁੰਝ ਅਤੇ ਚਿਹਰੇ ਦਾ ਰੰਗ ਕਾਲਾ ਅਤੇ ਲੱਤਾਂ 
ਪਿਆਜ਼ੀ ਤੇ ਲਾਲ ਜਿਹੇ ਰੰਗ ਦੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਦਰਖ਼ਤਾਂ 
ਵਿਚ ਆਲਣੇ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕੀੜੇ ਫੜਨ ਲਈ ਛੱਪੜਾਂ ਉੱਤੇ 


ਉਡਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸਰਦੀਆਂ ਵਿਚ ਇਹ ਮੱਛੀਆਂ ਫੜਨ ਲਈ 


ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਵਿਚ ਚੁੱਬੀ ਮਾਰਦੇ`ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। 
ਨਾ ਕੈਲਿਫੋਰਨੀਆ ਜਲ-ਮੁਰਗੀ ਹੱ. 6610099/605) (ਉਤਰੀ 


_ ਅਮਰੀਕਾ ਦਾ ਪੰਛੀ ਹੈ। ਇਹ ਅੰਦਰੂਨੀ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਅੰਡੇ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। 


ਇਹ ਵੱਡੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਡਾਰਾਂ ਵਿਚ ਇਕੱਠੇ ਫਿਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕੀੜੇ 
ਖਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਰੈਂਕਲਿਨ ਜਲਮੁਰਗੀ (4- 7੦98) ਉੱਤਰੀ ਅਤੇ 
ਦੱਖਣੀ ਅਮਰੀਕਾ ਦਾ ਪੰਛੀ ਹੈ। ਇਹ ਉੱਡਦੇ ਕੀੜਿਆਂ ਨੂੰ ਫੜਦਾ ਹੈ 
ਅਤੇਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਬੈਲਿਆਂ ਵਿਚ ਵੱਡੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਕਾਲੋਨੀਆਂ ਵਿਚ ਅੰਡੇ 
ਦਿੰਦਾ ਹੈ। - ਵਾ 


_ਗਲਾਉਕਸ ਜਲ-ਮੁਰਗੀ (9. 10]7676760/6 ) ਉੱਤਰੀ ਸ ਸਮੁੰਦਰਾਂ 


੍ ਵਿਚ ਰੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਬਹੁਤਾ ਕਰਕੇ ਚਿੱਟੇ ਰੰਗ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ` 
`_ਦੀਆਂ ਲੱਤਾਂ ਪਿਆਜ਼ੀ ਰੰਗ ਦੀਆਂ ਅਤੇ ਚੁੰਝ ਪੀਲੀ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਇਕ 
ਲਾਲ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਸਰਦੀਆਂ ਵਿਚ ਇਹ ਦੂਰ ਦੱਖਣ _ 
/ਵੱਲ ਹਵਾਈ ਅਤੇ ਰੂਮ-ਸਾਗਰ ਵਿਚ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਾਲੀ-ਪਿੱਠ 
ਵਾਲੀ ਜਲ-ਮੁਰਗੀ (9. 79977005) ਦਾ ਖੌਭ ਪਸਾਰ 16ਮੀ. ਹੁੰਦਾ 

“ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਜਲ-ਮੁਰਗੀ. ਹੈ। ਹੈਰਿੰਗ ਜਲਮੁਰਗੀ (7. 
_26060ਛ5) ਉੱਤਰੀ ਅਰਧ ਗੋਲੇ ਦਾ ਪੰਛੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ 'ਮੈਂਟਲ 
__ਸਲੇਟੀ, ਲੱਤਾਂ-ਅਤੇ ਪੈਰ ਮਾਸ-ਰੰਗੇ ਅਤੇ ਖੰਭਾਂ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ' ਚਿੱਟੇ ਤੇ 
__- ਕਾਲੇ ਧੱਬਿਆਂ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪੰਛੀ ਇਕ ਕਿਸਮ ਦੇ ਗੰਦਖੋਰ 
_ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਮੁੰਦਰੀ ਤਟਾਂ ਤੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਗੰਦ ਤੇ ਹੀ ਆਹਾਰ 


ਕਰਦੇ ਹਨ। ਛੋਟੀ ਜਲ-ਮੁਰਗੀ (7. %#੧੫/05) ਯੂਰਪ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ 
ਅਖ਼ਰੀਕਾ ਦਾ ਪੰਛੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਸਿਰ ਦਾ ਰੰਗ ਕਾਲਾ ਅਤੇ ਖੰਭ-ਪਸਾਰ 


“___ ਲਗਭਗ 60 ਸੈਂ. ਮੀ. ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਜਲ-ਮੁਰਗੀ ਹੈ। 


___ ਸ਼ਾਂਤ-ਮਹਾਸਾਗਰੀ ਜਲ-ਮੁੰਰਗੀ (2. 766$%5) ਸਾਂਰੀਆਂ '` 
ਕਿਸਮਾਂ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਦੂਰ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਤਸਮਾਨੀਆ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ 
ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਵਿਚ ਅੰਡੇ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਗਾਨੀ ਵਾਲੀ ਜਲ ਮੁਰਗੀ (2. 
46/0007686%) ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀਆਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਝੀਲਾਂ ਅਤੇ 
ਕੱਜਲ ਵਰਗੀ ਕਾਲੀ ਜਲ-ਮੁਰਗੀ (2. 716771777167011 ਪੱਛਮੀ ਹਿੰਦ 
ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਵਿਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਨ, 

ਰੋਸ ਜਲ-ਮੁਰਗੀ (90160676/6/92 76569) ਇਕ ਵਿਦ ਰ੍ 
ਪਿਆਜ਼ੀ ਜਿਹਾ ਚਿੱਟਾ ਪੰਛੀ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਉੱਤਰੀ ਸਾਇਬੇਰੀਆ ਵਿਚ 
ਅੰਡੇ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਹਿਮ ਮਹਾਸਾਗਰ ਉੱਤੇ ਦੂਰ ਦੂਰ ਤੱਕ 
ਘੁੰਮਦਾ ਰਹਿੰਦਾ .ਹੈ। ਸੈਬਿਨ ਜਲ-ਮੁਰਗੀ (“੬7790 69071/) ਉੱਤਰੀ 
ਹਿਮ ਚੱਕਰ ਦਾ ਪੰਛੀ ਹੈ, ਇਸ ਦੀ ਪੂਛ ਦੁਸਾਂਗੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ 
ਟਟੀਹਰੀ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਜਦਾ ਅਤੇ ਭੇਜਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। 


_ ਅਬਾਬੀਲ ਵਰਗੀ ਪੂਛ ਵਾਲੀ ਜਲ-ਮੁਰਗੀ ((7੬੪60% _ 


` ੪6905) ਗਾਲਾਪੈਗੋ ਦੀਪਾਂ ਦਾ ਪੰਛੀਂ ਹੈ। ਸਿਰਫ਼ ਇਹੀ ਕਿਸਮ ਹੈ 


ਜਿਸ ਦੀ ਪੂਛ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਦੁਸਾਂਗੀ ਹੋਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਿ 
'ਹ. ਪੁ.-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. “76 ਰ੍ 
ਜਲ-ਯੰਤਰ ਵਿਗਿਆਨ : ਇਹ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ 
ਉਹ ਸ਼ਾਖਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਸਬੰਧ ਬਲਾਂ ਦੇ ਸੰਚਾਰ ਲਈ ਮਾਂਧਿਅਮ ਵਜੋਂ 
ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਤਰਲ ਦ੍ਵ) ਜਾਂ ਕੁਦਰਤੀ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ 
ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਤਰਲ ਵਿਚ ਡਬੋਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਦੁਆਰਾ ਹਟਾਏ 


___' ਬਲ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਦ੍ਰਵ ਜਦੋਂ ਗਤੀ ਬਦਲਦਾ ਹੈ ਤਾਂ' 


ਬਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਫ਼ਲਸਰੂਪ ਬਲ ਵਿਚਲੀ ਤਬਦੀਲੀ ਸੰਵੇਗ 
ਨੂੰ ਬਦਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਅਨੇਕ ਯੰਤਰਾਂ ਵਿਚ 
ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ (ਵਿਸਥਾਰ ਲਈ ਫ਼ੇਖੋ ਆਰਕਿਮੀਡੀਜ਼ ਸਿਧਾਂਤ, _ 
ਬਰਨਾਲੀ ਥਿਊਰਮ, ਹਾਈਡ੍ਹਾਂਲਿਕ ਪ੍ਰੈੱਸ, ਹਾਈਡ੍ਰਾੱਲਿਕ ਟਰਬਾਈਨ, 
ਜਲ-ਇੰਜੀਨੀਅਰੀ)। ਰ ਰ 
ਕ੍ _ਹ. ਪੁ.-ਐਨ. ਸੈਕ. ਸ. ਟੁ. 6: 629 


ਜਲਾਓ : ਭਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਰਾਜ ਦੇ ਇਸੇ ਹੀਂ ਨਾਂ 


ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਅਤੇ ਤਹਿਸੀਲ ਦਾ ਇਹ ਸ਼ਦਰ-ਮੁਕਾਮ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਓਰਾਈ 


ਤੋਂ ਲ. 20ਕਿ. ਮੀ. ਦੇ ਫ਼ਾਸਲੇ ਤੇ ਇਕ ਪੱਕੀ ਸੜਕ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ 


ਹੈ। ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੌਰਾਨ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਇਕ ਮਰਹੱਟਾ ਰਿਆਸਤ ਦੀ 


ਰਾਜਧਾਨੀ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਅਜੇ ਵੀ ਇਥੋਂ ਦੇ ਬਹੁਤੇ ਵਾਸੀ ਮਰਹੱਟੇ 
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੀ ਹਨ। ਤਹਿਸੀਲ ਦੇ ਦਫਤਰਾਂ ਤੈਂ ਇਲਾਵਾ ਇਥੇ ਇਕ 
ਹਸਪਤਾਲ ਅਤੇ ਕਈ ਸਕੂਲ ਹਨ। ਸੰਨ 1881 ਵਿਚ ਇਥੇ ਇਕ ਬਹੁਤ 


_ ਵਧੀਆਂ ਮੰਡੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਰੋਈ ਸੀ ਅਤੇ ਬਹੁਤ,ਸਾਰੇ' ਮਾਰਫਾੜੀ 


ਸ਼ਾਹੂਕਾਰ ਇਥੇ ਆ ਕੇ ਆਂਬਾਦ ਹੋਏ ਸਨ। ਹੂ ਿ 

_ਆਬਾਦੀ-38,885 (1991) 

268" ਉ. ਵਿਥ.; 79?21' ਪੂ. ਲੰਬ. 

ਹ. ਪੁ.--ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ..14:26 ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 2:489 

_ਜੱਲ੍ਹਾ, ਪੰਡਤ : ਇਹ ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਡੋਗਰਾ ਦੇ ਲੜਕੇ 
ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਬਚਪਨ ਦਾ ਸਹਿ-ਅਧਿਆਪਕ ਸੀ। ਹੀਰਾਂ ਸਿੰਘ ਇਸ 
ਦਾ ਬਹੁਤ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਜੰਮੂ ਦਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸੀ ਜੋ ਕਿ 
ਚਿੜਚਿੜੇ ਸੁਭਾਅ ਦਾ, ਅਤਿ ਦਰਜੇ ਦਾ ਅਭਿਮਾਨੀ, ਚਾਲਬਾਜ਼ ਅਤੇ _ 
ਸੁਆਰਥੀ ਵਿਅਕਤੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ _ 
ਬਾਹਰ ਇਸ ਦੇ ਕਾਫੀ ਦੁਸ਼ਮਣ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਏ ਸਨ! ਕੋਈ ਵੀ ਇਸ 
ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਰਦਾ।' ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਡੋਗਰਾ ਅੰਤੇ ਸੁਚੇਤ ਸਿੰਘ 1 
ਇਸ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਘ੍ਰਿਣਾ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਵੇਖਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਰ 


313 
ਨੇ ਅਲ ਪਲੀ ਮਤਰਤ ਦੀ ਲੀ ਵਜ ਪਲਆਂ 


ਪੱਗਾਂ ਵਟਾਈਆਂ ਸਨ। 


ਰ੍ ਰੀ ਮਰੀ ਟਰ ਰੈਣ 
` ਇਹੀ ਸੀ। ਇਸ ਨੇ ਮਹਾਰਾਣੀ ਜਿੰਦਾਂ ਦੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਗਲਤ ਅਫ਼ਵਾਹਾਂ 
ਫੈਲਾਈਆਂ। ਮਹਾਰਾਣੀ' ਜਿੰਦਾਂ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਭਰਾ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਨੇ 


ਇਸ ਦੇਂ ਗਲਤ ਵਤੀਰੇ ਤੋਂ ਤੰਗ ਆ ਕੇ ਫ਼ੌਜੀਂ ਪੰਚਾਂ ਕੋਲੋਂ ਇਸ ਵਿਰੁੱਧ ` 
ਕਾਰਵਾਈ ਕਰਨ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ। ਫ਼ੌਜੀ ਪੰਚਾਂ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਰ 


ਸਿੰਘ ਡੇਗਰਾ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਦੇਣ ਦੀ ਕਸਮ ਖਾਧੀ। 

` ਖ਼ਾਲਸਾ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੇ ਹੀਰਾਂ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਫੜਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ 
ਕੀਤਾ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਰਾਜਧਾਨੀ ਵਿਚੋਂ ਭੱਜ ਨਿਕਲੇ। 21 ਦਸੰਬੰਰ, 1844 
ਨੂੰ ਖਾਲਸਾ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੇ 'ਇਸ ਨੂੰ ਅਤੇ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ ਅਤੇ 
ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਸਿਰਾਂ ਨੂੰ ਨੇਜ਼ਿਆਂ ਉੱਤੇ ਟੰਗ 
ਕੇ ਲਾਹੌਰ ਦੀਆਂ ਗਲੀਆਂ ਵਿਚ ਫੇਰਿਆ ਗਿਆ। 


ਰ੍ ਇਸ ਦੇ ਉਜੱਡਪਣੇ, ਇਨ 
_ਸਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਭੈੜੇ ਵਤੀਰੇ ਨੇ ਨਾ ਕੇਵਲ ਇਸ. ਨੂੰ ਹੀ ਤਬਾਹ 
ਕੀਤਾ ਸਰੋਂ ਇਸ ਦੇ ਰੱਖ਼ਿਅਕਾਂ ਅਤੇ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਰੇਲੇ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਦਾ 
` ਵੀ ਖ਼ਾਤਮਾ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ! _ ਸ਼ 
, ਹ ਪਹਿ ਸਿੱਖ ਸਿੰਘ, ਹਿ. ਆਫ. ੰ-ਲਤੀਵ; ਧੰ, ਆ. ਈ. ਅਲ 


`_. ਫ. ਸਿੱ. ਵਾ.-ਐੱਚ. ਆਰ. ਗੁਪਤਾ 


__ਜਲਾਰਪੇਟ : ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਰਾਜ (ਭਾਰਤ) ਦੈ ਨਾਂਰਥ' ਅਰਕਾਣ 
ਅੰਬੇਦਕਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਕਸਬਾ ਹੈ ਜਿਹੱੜਾ ਮਦਰਾਸ ਤੋਂ 211 ਕਿ. ਮੀ. 


ਅਤੇ ਬੰਗਲੌਰ ਤੋਂ 0ਕਿ. ਮੀ. ਦੀ ਦੂਰੀ ਉੱਤੇ ਵਾਕਿਆ ਹੈ। ਇਹ _ 


ਇਸ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਰੇਲਾਂ ਦੇ ਜੰਕਸ਼ਨ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਹੈ। _ . 
ਆਬਾਦੀ-23,719 (1991) 
1235"ਉ. ਵਿੱਥ.; 78”34'ਪੂ. ਲੰਬ. ' "  : 
`_ਹ. ਪੁ.--ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ. 1417 '. 
ਜਲਾਲ-ਉੱਦਾ-ਦੀਨ ਰੂਮੀ. : ਦਾ 
ਰਹੱਸਵਾਦੀ ਕਵੀ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਪੂਰਾ ਨਾਂ ਮੁਹੰਮਦ ਇਬਨ ਮੁਹੰਮਦ 
ਮੋਲਵੀ ਬਲਖ਼ੀ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ 30 ਸਤੰਬਰ, 1207 ਨੂੰ ਬਲਖ 


__ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਦਾ ਪਿਤਾ ਜੋ ਧਰਮ ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ 


__ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਧਿਆਪਕ ਸੀ, ਕੁਝ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਮਗਰੋਂ ਸਮੇਂ ਦੇ ਹਾਕਮ ਨਾਲ 


ਵਿਖੇ ਰਹਿਣ ਲੱਗਾ। ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਉਦੋਂ. ਰੂਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾਂ ਸੀ ਜਿਸ 
ਤੋਂ ਇਸ ਦਾ ਖ਼ਿਤਾਬ ਰੂਮੀ ਪਿਆ। ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਮਗਰੋ 1231.ਈ. 
ਵਿਚ ਇਹ ਅਧਿਆਪਕ ਬਣ ਗਿਆ। ਰ ਰ੍ 


ਰੁਮੀ `ਨੈ ਪਰੰਪਰਾਵਾਦੀ ਅਧਿਐਨ ਤੋਂ ਅਧਿਆਂਪਨ' ਜਾਰੀ 


ਰੱਖਿਆ। ਸੰਨ 1244ਵਿਚ ਤਬਰੋਜ਼ ਦਾ ਉੱਘਾ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਸ਼ਮਸੁੱਦੀਨ 
ਮੁਹੰਮਦ ਅਚਾਨਕ ਕੋਨਯਾ ਵਿਖੇ ਆਇਆ ਅਤੇ`ਦੋ ਸਾਲ ਮਗਰੋਂ 


ਰਹੱਸਮਈ ਢੰਗ ਨਾਲ ਗਾਇਬ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਦੇਂ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਧੀਨ 


ਇਸ ਨੇ ਸੂਫ਼ੀ-ਰਹੱਸਵਾਦ ਦਾ ਖ਼ੂਬ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿਚ 
` ਇਸ ਨੂੰ ਉਸ਼ਤਾਦ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਸਨਵੀ-ਇ-ਮਾਨਵੀ, ਇਸ ਦੀ 
_ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਿਰਤ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ 30,000 ਦੋਹੇ ਹਨੇਂ ਅਤੇ ਇਹ ਛੇ 


ਰ੍ ਜਿਲਦਾਂ ਵਿਚ ਹੈ। ਇਸ਼ ਵਿਚ ਸੂਫ਼ੀ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਕਥਾ ਕਹਾਂਣੀਆਂ ਆਦਿ ` 
ਰ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਭਾਫੁਕ ਤੇ 


ਜਲਾਲਪੁਰ 


ਰਹੱਸਵਾਦੀ ਵਿਸ਼ੇ ਕਾਰਨ ਇਸ ਨੂੰ ਬੜੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ। ਭਾਸ਼ਾ 


ਵਿਭਾਗ, ਪੰਜਾਬ ਨੇ 1981 ਵਿਚ ਇਸ ਦਾ ` ਪੰਜਾਬੀ, ਅਨੁਵਾਦ _ 


'ਮਸਨਵੀ-ਏ-ਮੋਲਾਨਾ' ਰੂਮੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ। ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਪੱਖੋਂ ਇਸ 
ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਤਮ ਰੂਮੀ ਦੀ ਦੂਜੀ ਕਿਰਤ . 'ਦੀਵਾਨ-ਇ-ਸ਼ਮਸ -ਇ 
ਤਬਰੀਜ਼' ਸੀ, ਜੋ. ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੈ। ਜਾ 


'ਰੂਮੀ ਦੀ ਮੌਤ ਕੋਨਯਾਂ ਵਿਖੇ 17 ਦਸੰਬਰ, 1233 ਨੂੰ ਹੋਈ। 

ਹ. ਪੁ.-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 12: 849 ਰ 

ਜਲਾਲ, ਸੱਯਦ ਜ਼ਾਮਨ ਅਲੀ : ; ਇਹ ਉਰਦੂ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ 
ਸ਼ਾਇਰ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ ਲੇਖਨਊ (ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼) ਵਿਚ 1250 
ਹਿਜਰੀ ਵਿਚ ਹਕੀਮ ਅਸਗਰ ਅਲੀ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਨੇ ਫ਼ਾਰਸੀ 
ਅਤੇ ਅਰਬੀ ਵਿਚ ਉੱਚੀ ਵਿੱਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਇਹ'ਆਪਣਾ ਜੱਦੀ 
ਪੇਸ਼ਾ ਹਿਕਮਤ ਵੀ ਕਰਦਾ ਸੀ ਪਰ ਬਹੁਤਾ ਸ਼ੌਕ ਇਸ ਨੂੰ ਜ਼ਿਅਰੋ-ਸ਼ਾਇਰੀ 


ਦਾ ਸੀ। ਸ਼ੁਰੂ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ 'ਰਸ਼ਕ' ਅਤੇ ਫਿਰ 'ਬਰਕ' ਨੂੰ ਆਪਣਾ 


ਉਸਤਾਦ ਧਾਰਿਆ। ਇਹ ਲਖਨਊ ਦੇ ਚੋਟੀ ਦੇ ਮੁਸ਼ਾਇਰਿਆਂ ਵਿਚ 


ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਪਰ 1857ਦੇ ਗਦਰ ਕਾਰਨ ਛੇਤੀ ਹੀ ਇਹ ਮਹਿਫ਼ਲਾਂ ਰਤ 


ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਰੋਟੀ ਕਮਾਉਣ ਲਈ ਇਹ ਹਕੀਮੀ ਕਰਨ ਲੱਗ 


_ਪਿਆ। ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਮਗਰੋਂ ਰਾਮਪੁਰ ਦੇ ਨਵਾਬ ਯੂਸਫ਼ ਅਲੀ ਖ਼ਾਂ ਨੇ 


ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਬੁਲਾ ਲਿਆ ਪਰ ਛੇਤੀ ਹੀ ਇਹ ਚਥੋਂ ਪਰਤ 
ਆਇਆ ਅਤੇ 1909 ਈ. ਵਿਚ 77ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ 


ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। 


ਮਿ ਰਤ ਰਿ 
ਸੀ।.ਮੁਹਾਵਰੇ, ਗ੍ਰਾਮਰ ਅਤੇ ਅਰੂਜ਼ ਦੇ ਮਸਲਿਆਂ ਬਾਰੇ ਇਹ ਭਰਪੂਰ 
ਬਹਿਸਾਂ ਕਰਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਇਸ ਸਿਲਸਿਲੇ ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ 


ਕਈ ਪੁਸਤਕਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਜੋ ਉਰਦੂ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਇਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਦੇਣ 
_ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਇਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਵਿਦਵਾਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਣ ਰ੍ 


ਲੱਗ ਪਿਆ। ਆਪਣੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਵਿਚ ਵੀ ਇਸ ਨੇ ਜ਼ਬਾਨ, ਮੁਹਾਵਰੇ 
ਅਤੇ 'ਅਰੂੰਜ਼ ਦੀਆਂ ਕੋਈ ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਪੈਣ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਇਸ ਨੇ 
ਆਪਣੀ ਕਾਫ਼ੀ ਕਵਿਤਾ 'ਮੀਰ' ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਲਿਖੀ। ਉਹ ਕਵਿਤਾ _ 


ਸਾਦਗੀ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਇਕ ਮਿਸਾਲ ਹੈ। ਇਹਨੇ ਕਸੀਦੇ ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ 


ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਲਿਖੇ ਹਨ। 

ਦੀਪੀ ਤਰੀ ਦੀਨ ਤਰ 
ਸੋਖ ਤਬਾਅ), ਦੀਵਾਨ ਦੋਮ`(ਕ੍ਰਸ਼ਮਾਜਾਤ ਸੁਖ਼ਨ), ਦੀਵਾਨਿ ਸੋਮ _ 
ਿਜ਼ਮੂਨਹਾਏ ਦਿਲਕਸ਼), ਦੀਵਾਨ ਚਹਾਰਮ (ਨਜ਼ਮ ਰੰਗੀਨ), ਸਰਮਾਇ __ : 
ਉਤ ਾ 1 


_ਉਲੁਗਾਤ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਰ੍ 


ਜੀ ਪੁ.-ਤਾਰੀਖ਼ ਅਦਬਿ ਉਰਦੂ- ਸੱਯਦ ਇਅਜਾਜ਼ ਜੁਸੈਨ 


ਜਲਾਲ਼ਪੁਰ : ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬ ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਦੇ ਗੁਜਰਾਤ ਮੇ 


ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਚਨਾਬ ਦਰਿਆ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ, ਗੁਜਰਾਤ . 


`-ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ 13'ਕਿ. ਮੀ. ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। 


_ਹਨ। ਆਵਾਜਾਈ ਦੇ ਪੜਾਅ ਦੇ. ਤੌਰ ਤੇ ਇਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਮਹੱਤਤਾ 
_ਹੈ।' ਇਥੇ ਸੱਨਅਤਾਂ ਤਾਂ ਕੋਈ ਖ਼ਾਸ ਨਹੀਂ ਹਨ ਪਰ ਸ਼ਾਲਾਂ ਬਣਾਉਣ _ : 
`ਦਾ ਧੰਦਾ ਉੱਨਤ ਹੈ। ਸੰਨ 186 ਤੋਂ ਇਥੇ ਮਿਉਂਸਪਲਟੀ ਸਥਾਪਿਤ ੍ 


ਹੈ। 


325 32' ਉ. ਇਕ; 74₹12' ਪੂ. ਲੰਬ. 
ਹ. ਪੁ.--ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ. 14:15 . 


ਜਲਾਲਪੁਰ 


_ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬ ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਰਾਜ ਦੇ ਮੁਲਤਾਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ 
ਦੀ ਸੁਜ਼ਾਬਾਦ ਤਹਿਸੀਲ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਅਤੇ ਬਿਆਸ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਵਹਿਣ 
ਭਟਾਰੀ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ ਵਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਪੀਰਵਾਲਾ ਨਾਂ 
ਇਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਫ਼ਕੀਰ ਅੰਤੇ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰਕ, ਪੀਰ ਕਟਾਲ ਦੇ ਨਾਂ 
ਪਿੱਛੇ ਪਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਫ਼ਕੀਰ ਦੀ 1631 ਈ. ਵਿਚ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ 


ਮੌਤ ਹੋਈ ਸੀ। ਸੰਨ 1745 ਵਿਚ ਨੀਲੀਆਂ ਟਾਈਲਾਂ ਦਾ ਇਕ 
ਗੁੰਬਦਵਾਲਾ ਮਜ਼ਾਰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਜਗ੍ਹਾ ਉੱਤੇ ਚੇਤ ਮਹੀਨੇ 


ਦੇ ਹਰ ਸ਼ੁੱਕਰਵਾਰ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਮੇਲਾ ਲਗਦਾਂ ਹੈ। ਮੇਲੇ ਉਪਰ ਫ਼ਕੀਰ 
ਦੁਆਰਾ ਔਰਤਾਂ ਵਿਚੋਂ ਭੂਤਾਂ, ਪ੍ਰੇਤਾਂ ਦੀਆਂ ਰੂਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀਂ ਕੱਢਿਆ ਜਾਂਦਾ 
`ਸੀ। ਇਥੇ 1873 ਈ. ਵਿਚ ਮਿਉੱਸਪਲਟੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। 


20” 32" ਉ. ਵਿਥ., 75 14/ ਪੂ. ਲੰਬ. 

`ਹ. ਪੁ.-ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ 14: 16 

ਜਲਾਲਪੁਰ : ਨਉ 
ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਅਕਬਰਪੁਰ ਤਹਿਸੀਲ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਟੌਂਸ 
ਨਦੀ ਦੇ ਸੱਜੇ ਕੰਢੇ ਇਕ ਕਗਾਰ ਉੱਤੇ ਵਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰ 
ਵਿਚ ਸੂਤੀ ਕੱਪੜੇ ਅਤੇ ਕਪਾਹ ਦੀ ਪ੍ਰਾਸੈੱਸਿੰਗ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ 
ਰਿ 

ਆਬਾਦੀ-25,243 (1991) `` 

26” 19" ਉ. ਵਿਥ.; 82” 45' ਪੂ. ਲੰਬ. 

_ ਹ ੪-੬੫ ਗੱਡ, %%` 

ਜਲਾਲਾਬਾਦ : .ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਰਾਜ (ਰਤ) ਦੇ 
ਰੀ ਜਿ 


ਮੁਜੱਫਰਨਗਰ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ 33 ਕਿ. ਮੀ. ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਵਸਿਆ ਹੋਇਆ 


"ਚ 


_ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਵੇਲੇ ਜਲਾਲ ਖ਼ਾਂ ਨਾਮੀ 


ਪਠਾਣ ਨੇ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਡੇਢ ਕੁ ਕਿ. ਮੀ. ਦੂਰ ਪੁਰਾਤਨ 
ਕਿਲੇ ਦੇ ਖੰਡਰ ਹਨ। ਇਹ ਕਿਲਾ ਨਜੀਬ ਖ਼ਾਂ ਨੇ ਬਣਵਾਇਆ ਸੀ। 


ਕਿਲੇ ਵਿਚ ਜ਼ਾਬਿਤਾ ਖ਼ਾਂ ਨੇ ਇਕ ਮਸਜਿਦ ਵੀ ਬਣਵਾਈ ਸੀ। ਜ਼ਾਬਿਤਾ 


_`'ਖਾਂ ਦੋਂ ਰਾਜ ਵੇਲੇ ਮਰਾਠਿਆਂ ਨੇ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਉੱਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਕਬਜ਼ਾ 
ਰ ਆਬਾਦੀ--19,360 (1991) 

_ 29237" ਉ. ਵਿਥ.; 77” 27' ਪੂ. ਲੰਬ. 

ਹ) ਪੁ.-ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ. 16:34 _` 
- _ ਜਲਾਲਾਬਾਦ : ਸ਼ਹਿਰ--ਪੂਰਬੀ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿਚ 
_ਨਾਂਗਰਹਾਰ ਵਿਲਾਇਤ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਹੈ ਜੈ ਕਾਬਲ ਤੋਂ 112 ਕਿਮੀ. 
ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਅਤੇ ਪਿਸ਼ਾਵਰ (ਪਾਕਿ) ਤੋਂ 128ਕਿ. ਮੀ. ਪੱਛਮ ਵੱਲ, 


ਸਮੁੰਦਰ ਤਲ ਤੋਂ 590 ਮੀ. ਦੀ ਉੱਚਾਈ ਉੱਤੇ ਸ਼ੈਬਰ ਦੱਰੇ ਦੇ ਪੱਛਮ 


ਵੱਲ ਕਾਬਲ ਅਤੇਂ ਕੁਨਾਰ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਸੰਗਮ ਨੇੜੇ ਵਾਕਿਆ ਹੈ। 
_'ਇਹ/ ਸ਼ਹਿਰ ਕਾਬਲ ਤੋਂ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਨੂੰ ਜਾਂਦੀ ਸੜਕ ਉੱਤੇ ਪੈਂਦਾ ਹੈਂ। 
`` ਇਜ੍ਹੇ ਰਸਤਿਓ' ਦੇਸ਼ ਦਾ ਵਪਾਰ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ 


ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਹ ਮੁੱਖ ਸੜਕਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਗ਼ਜ਼ਨੀ, ਬਦਖ਼ਸ਼ਾਂ ' 


ਅਤੇ ਯਾਰਕੰਦ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਥੇ ਫ਼ੌਜੀ ਛਾਉਣੀ ਅਤੇ 
ਹਵਾਈ ਅੱਡਾ.ਵੀ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਵਕਤ ਇਹ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਅਮੀਰਾਂ 
ਦੀ ਸਰੰਦੀਆਂ ਦੀ ਮਨ ਭਾਉਂਦੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। 

`_` .-ਉੱਜ ਤਾਂ ਇਹ ਕਿਸੇ ਨਾਂ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿਚ. ਦੂਜੀ ਸਦੀ ਈ: ਪੂ. 
_` .ਵਿਚ ਹੀ ਵਸਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਪਰ 1560 ਈ. ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਰ 
, ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ, ਅਕਬਰ ਨੇ ਹੀ ਸਥਾਪਿਤ. ਕੀਤਾ। ਸੰਨ 


314. 


1834 ਵਿਚ ਅਮੀਰ ਦੇਸਤ ਮੁਹੰਮਦ ਨੇ ਖੋਹ ਕੇ ਇਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ 
ਵਿਚ ਕਰ ਲਿਆ। ਪਹਿਲੀ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਜੰਗ (3839)ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ 


ਜੰਗ (1879-80) ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਉੱਤੇ ਬਰਤਾਨੀਆ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਹੋ __ 
` ਗਿਆ। ਦੂਜੀ ਵੇਰ ਇਸ ਉਪਰ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ 
_ਇਥੇ ਪਹਿਲੀ ਵੇਜ਼ ਇਸ ਉਪਰ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਰ ਰਾਬਰਟ 


ਸੇਲ ਦੇ ਨਾਂ ਉਪਰ ਸੇਲ ਕਿਲਾ ਉਸਾਰਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਸਥਾਈ 
ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤਾ। 


ਵਰ ਲੀ ਦੀਦੀ 
ਪਹਿਲੇ ਗੁਰੂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਸਥਾਨ ਤੇ ਆਪਣੇ ` 
ਚਰਨ ਪਾਏ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਭਾਈ ਭਗਤੂ ਨਾਮੀ ਸਿੱਖ ਦੇ ਕਹਿਣ 
ਉੱਤੇ ਇਕ ਪੱਥਰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਜਲ ਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਚਾਲੂ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਜਿਥੇ 
ਹੁਣ ਲਗਾਂਤਾਰ ਜਲ ਵਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ 
ਯਾਦ ਵਿਚ 'ਚੋਹਾ ਸਾਹਿਬੇ' ਨਾਂ ਦਾ ਇਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਇਸ ਸਥਾਨ 
ਤੇ ਉਸਾਰਿਆ ਜਿਹੜਾ ਚਸ਼ਮਾ ਸਾਹਿਬ ਨਾਂ ਨਾਲ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਰ 
ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਨਾਂ ਸਾਲਾਨਾ ਚੰਦਾ 


ਅਤੇ 27 ਘੁਮਾਂ ਜ਼ਮੀਨ ਵੀ ਲੱਗਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਦੇਸ ਦੀ ਵੰਡ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 


ਪੰਦਰਾਂ ਕੱਤਕ ਨੂੰ ਹਰ ਸਾਲ ਇਥੇ ਇਕ ਵੱਡਾ ਮੇਲਾ ਲਗਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। 
ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਬਾਗ਼ਾਂ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਇਹ ਸੁੱਕੇ ਫ਼ਲਾਂ ਨੂੰ 


_ ਬਾਹਰ ਭੇਜਣ ਦੀ ਇਕ ਚੰਗੀ ਮੰਡੀ ਹੈ। .ਇਥੇ ਖੰਡ ਸਾਫ਼ ਕਰਨ ਦਾ - 


ਕਾਰਖ਼ਾਨਾ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਥੇ. ਦਸਤਕਾਰੀ ਇਕਾਈਆਂ, 


`ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਹੱਥ ਨਾਲ ਚੀਜ਼ਾਂ ਬਣਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਮੌਜੂਦ ਹਨ! 


ਇਥੋਂ ਦੀ ਕੁੱਲ ਵਸੋਂ ਵਿਚ ਬਹੁਤੀ ਵਸੋਂ ਪਸ਼ਤੂਨਾਂ ਦੀ ਹੈ। 

_ ਆਬਾਦੀ-53,915 (1979) 

34526" ਉ. ਵਿਥ; 70” 25' ਪੂ. ਲੰਬ. 

_ ਹ-ਪ.-ਐਨ. ਬਿ ਆ. 5506, ਕੋ. 523. ਜਗ ਡਿ. 568 

ਜਲਾਲਾਬਾਦ : ਕਸਬਾਂ--ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ (ਭਾਰਤ) ਵਿਚ 
ਫਿਰੋਜਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਜ਼ੀਰਾ ਤਹਿਸੀਲ ਦਾ ਇਕ ਕਸਬਾ ਹੈ ਜਿਹੜਾ 
ਮੋਗਾ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਨੇੜੇ ਅਤੇ ਮੋਗਾ-ਧਰਮਕੋਟ ਸੜਕ ਤੋਂ ਕੋਈ 11 
ਕਿ. ਮੀ. ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕਸਬਾ ਹੈ ਜਿਹੜਾ . 
ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ.ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਲਾਹੌਰ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਸੜਕ ਉੱਤੇ ਵਸਿਆ ਹੋਇਆ _ 
ਸ਼ੀ। ਇਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੀ ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਵਗਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ 


ਸਹੂਲਤਾਂ ਕਾਰਨ ਇਹ ਸੈਨਿੱਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਕੇਂਦਰ ਵੀ ਰਿਹਾ ਹੈ। 
. ਇਹ ਸਾਰਾ ਕਸਬਾ ਥੇਹਾਂ ਉੱਤੇ ਵਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਕਈ ਵਾਰ 


ਬਣਿਆ ਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਢਹਿਆ। ਇਥੋਂ ਮਿਲੀਆਂ ਠੀਕਰੀਆਂ, ਹੱਡੀਆਂ 
ਅਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਇਸ ਕਸਬੇ ਦੇ-ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮਿਆਂ ਤੋਂ ਵਸੇ ਹੋਣ ਰ 
ਦਾ ਸਬੂਤ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਪਰ ਇਥੋਂ ਪੱਕੀਆਂ ਇੱਟਾਂ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀਆਂ। 
ਇਸੇ ਤੋਂ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਥੇ ਕੱਚੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਤੇ 
ਕੱਚੇ ਘਰ ਬਣੇ ਹੋਏ 'ਸਨ। ਇਥੋਂ ਦੀ 'ਸ਼ਾਹੀ ਮਸਜਿਦ' ਵਰਣਨਯੋਗ 


ਰ ਥਾਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਹੈ। ਇਹ ਬਹੁਤ ਉੱਚੀ ਥਾਂ ਤੇਂ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਮੁੱਢ 
ਤੋਂ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦਾ ਪਿੰਡ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਇਥੇ ਕਈ,ਕਬਰਾਂ ਅਤੇ ਮਸੀਤਾਂ 


ਵੀ ਬਣੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ 'ਪੀਰ ਸੁਸ਼ਾ' ਦੀ ਕਬਰ ਹਾਲੇ 


_ਤੀਕ ਬਾਕੀ ਹੈ ਜਿਥੇ ਹਰ ਵੀਰਵਾਰ ਦੇ ਦਿਨ ਲੋਕ ਦੀਵਾ ਜਗਾਉਂਦੇ_ 


ਰਨ ਦਰ ਤੀ ਦਰਦ 


_ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦਰਖ਼ਤ ਅਤੇ ਇਕ ਢਾਬ ਹੈ। 


-ਕਸਬੇ ਦੇ ਬੱਝਣ ਬਾਰੇ. ਖ਼ਿਆਲ ਹੈ ਕਿ ਇਹ_ਰਜ਼ੀਆ ਬੇਗ਼ਮ 
ਵੇਲੇ ਜਾਂ ਅਕਬਰ ਬਾਵਸ਼ਾਹ ਦੇ ਸਮੈਂ ਉਸਰਿਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਉਸ ਸਮੇਂ 


ਦੀ ਬਣੀ ਇਥੇ ਇਕ ਼ੂਹੀ -ਵੀ. ਮਿਲੀ ਹੈ। ਖ਼ਿਆਲ ਹੈ ਕਿ ਪਿੰਡ ਦੇ ._ 


315 
ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਫ਼ਸੀਲ ਬਣੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਥੇ ਇਕ ਕੋਟ ਉਸਾਰਿਆ ਗਿਆ 


ਸੀ। ਪਿੰਡ ਦਾ ਜਲਾਲਾਬਾਦ ਨਾਂ ਜਲਾਲ ਖ਼ਾਂ ਮੁਸਲਮਾਨ ਜਿਹੜਾ ਪ੍ਰਿਥਵੀ 
ਰਾਜ ਦੇ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਵਿਚੋਂ ਸੀ, ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਪਿਆ। ਇਹ ਇਧਰ ਭੱਜ ਕੇ 


_ ਆਇਆਂ ਸੀ ਤੇ ਇਥੇ ਹੀ ਵਸ ਗਿਆ। ਮਗਰੋਂ ਇਸ ਦੀਆਂ ਕਈ 


ਪੀੜੀਆਂ ਚਲਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਵਾਂ ਤੇ ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਪੱਤੀਆਂ 
ਅਤੇ ਨੁੱਲ੍ਹੇ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਸ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਵੰਡ 


ਵੇਲੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਚਲੇ ਗਏ। ਇਸ ਪਿੱਛੋਂ ਹਿੰਦੂ ਤੇ ਸਿੱਖ,ਇਥੇ ਆ ਕੇ ਰ 


ਵੱਸ ਗਏ। 


ਇਥੇ ਡੀ. ਏ. ਵੀ. ਸਕੂਲ, ਗਿਆਨੀ ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਡੀ. ਏ. 
ਵੀ. ਕਾਲਜ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵਾਲਿਕ ਪਬਲਿਕ ਸਕੂਲ ਵਰਗੀਆਂ ਵਿੱਦਿਅਕ 


ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵੀ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ। ਕਣਕ ਤੇ ਚੌਲ ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ 


ਉਪਜਾਂ ਹਨ ਜਿਸਦੇ ਫ਼ਲਸਰੂਪ ਇਥੇ ਰਾਈਸ ਸ਼ੈਲਰ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਹਨ। 


ਰ੍ ਹਰ ਸਾਲ ਇਥੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਮੰਡੀ ਵੀ ਲਗਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਇਹ 
_ਕਸਬਾ ਦੂਰ ਦੂਰ ਤੱਕ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।` 


ਆਬਾਦੀ-23,108 (1991) 
ਹ. ਖੁ. -ਜਲਾਲਾਬਾਦ-ਇਕ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਤੇ ਜਿਦ ਜਰਵੇਖਣ- ਭਾਸ਼ਾ 


` ਵਿਭਾਗ, ਪੰਜਾਬ 


__ਜ਼ਲਾਲੀ : ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਰਾਜ ਭਾਰਤ) ਦੇ ਅਲੀਗੜ੍ਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ 
ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਅਲੀਗੜ੍ਹ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ 18ਕਿ. ਮੀ. ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ 
ਵੱਲ ਵਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਥੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਕਰਕੇ ਸੱਯਦ ਵਸੇ ਹੋਏ 
ਹਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸ਼ੀਆ ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਹਨ। 
ਸੱਯਦਾਂ ਦਾ ਵੱਡਾ ਵਡੇਰਾ ਕਮਾਲੁੱਦੀਨ ਨੂੰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਜਿਹੜਾ 1295 
ਈ. ਵਿਚ ਇਥੇ ਆ ਕੇ ਵਸਿਆ ਸੀ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸੱਯਦਾਂ ਨੇ ਇਥੋਂ ਦੇ 
ਪੁਰਾਣੇ ਪਠਾਣ ਵਸਨੀਕਾਂ ਨੂੰ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਅੜੇ ਇਸ ਉਪਰ ਆਪਣਾ 


` ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਕਮਾਲੁੱਦੀਨ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਚੋਂ ਬਰਤਾਨਵੀ 
`.ਸਰਕਾਰ ਵੇਲੇਂ ਕਈ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਅਫ਼ਸਰ`ਵੀ ਰਹੇ ਹਨ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ 


ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਥਾਵਾਂ ਵਿਚ ਕਈ ਇਮਾਮਬਾੜੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ 
ਦੀ ਤਾਂ ਇਮਾਰਤ ਬੜੀ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਹੈ। 


_ਆਬਾਦੀ--15,548 (1991) 


_27?52' ਉ. ਵਿਥ.; 78” 16' ਪੂ. ਲੰਬ 
ਹ. ਪੁ.-ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ. 14:14 
ਜੱਲਾਲੀ : ਇਹ ਇਕ ਮੁਸਲਮਾਨੀ ਫ਼ਿਰਕਾ ਹਰ ਸੱਯਦ 


ਜਲਾਲੁੱਦੀਨ ਇਸ ਫਿਰਕੇ ਦਾ ਬਾਨੀ ਹੈ ਜੋ ਆਪ ਬੁਖ਼ਾਰਾ ਦੇ ਰਹਿਣ 
_ ਵਾਲੇ ਤੇ ਮੁਲਤਾਨ ਦੇ ਪੀਰ ਖ਼ਵਾਜਾ ਬਹਾਉਲਹੱਕ ਦਾ ਚੇਲਾ ਸੀ। ਖ਼ਵਾਜਾ 


ਬਹਾਉਲੱਹੱਕ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨਾਲ਼ ਚਰਚਾ ਕੁਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾ ਦਾ 
ਪ੍ਰੇਮੀ ਬਣ-ਗਿਆ ਸੀ। ਬਹਾਵਲਪੁਰ (ਪਾਕਿ) ਵਿਚ ਉੱਚ ਦੇ ਸਥਾਨ 


ਤੇ ਇਸ-ਦਾ ਮਕਬਰਾ ਹੈ। ਜਲਾਲੁੱਦੀਨ ਆਪ ਸ਼ਰ੍ਹਾ ਦਾ ਬਹੁਤ ਪੱਕਾ' 


ਸੀ ਪਰ',ਇਸ ਦੇ ਚੇਲੇ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜਲਾਲੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, 


_ ਬਹੁਤੇ ਪੁੱਕੇ ਨਹੀਂ ਹਨ ਤੇ ਬੰਦਗੀ ਵੱਲ ਘੱਟ ਧਿਆਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰਕੇ 
ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲ ਕਰਨ ਸਮੇਂ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਸਿਰ-ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਸ਼ਰੀਰ ਪੂਰੀ 


ਰਹਾਂ ਮੰਨ ਦੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਬਸਤਰ ਜਲਾ. ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ 


ਫਿਰ ਉੱਸ ਦੇ ਸੱਜੇ ਮੋਢੇ ਉੱਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਦਾਗਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। _ 


ਹ. ਪੁ.-ਪੰ. ਟ੍ਰਾ. ਐਂਡ. ਕਾਸ. 2: 56; ਮੇ. ਕੋ. ___ 


ਜਲਾਲੁੱਦੀਨ ਅਹਸਨ ਸ਼ਾਹ : ਇਹ ਮਦਰਾ ਦਾ ਪਹਿਲਾ 


`.ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸੀ ਜਿਹੜਾ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਮੁਹੰਮਦ ਤੁਗ਼ਲਕ 
`ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਮਦੁਰਾ ਦਾ ਰਾਜ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੀ 
. ਸ਼ਕਤੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਕੇ 1335 ਈ. ਵਿਚ ਬਗ਼ਾਵਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ 


ਦਾ ਸੁਤੰਤਰ ਸ਼ਾਸਕ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸੇ ਸਾਲ ਆਪਣੇ ਨਾਉਂ _ 
ਦਾ ਸਿੱਕਾ ਵੀ ਚਲਾਇਆ। ਮੁਹੰਮਦ ਤੁਗ਼ਲਕ ਇਹ ਖ਼ਬਰ ਮਿਲਣ ਤੇ 
ਬਗ਼ਾਵਤ ਨੂੰ ਕੁਚਲਣ ਲਈ ਫ਼ੌਜ ਲੈ ਕੇ ਤੁਰ ਪਿਆ ਪਰ ਤਲਿੰਗਨਾ ਦੇ 


ਸਥਾਨ ਤੇ ਫ਼ੌਜ ਵਿਚ ਹੈਜਾ ਫੈਲ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਇਹ ਆਪਣੇ ਯਤਨ 


ਵਿਚ ਅਸਫ਼ਲ ਰਿਹਾ। 


ਜਨ ਵਿ ਲੀਰ ਜੀ 
ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਅਲਾਉੱਦੀਨ ਉਦਬਜੀ ਸ਼ਾਹ ਦੇ 
ਲਾਉ ਨਾਂਲ ਸ਼ਾਸਕ ਬਣੇ ਬੈਠਾ। 

_ ਹ ਪੂ-ਹਿ. ਮਿ. ਇੰਡ -ਈ. ਪ੍ਰਸਾਦ; ਹਿ. ਵਿ. ਕੋ. %428 

ਜਲਾਲੁੱਦੀਨ ਖਵਾਰਿਜ਼ਮ. ਸ਼ਾਹ : ਸੁਲਤਾਨ ਮੁਹੰਮਦ 


'ਖਵਾਰਿਜ਼ਮ ਸ਼ਾਹ ਦਾ ਜੇਠਾ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਬੰਸ ਦਾ ਆਖ਼ਰੀ 
-ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸੀ। ਮੁਹੰਮਦ ਦੀ ਮੌਤ' ਦੇ ਬਾਅਦ ਜਲਾਲੁੱਦੀਨ ਦੇ ਭਰਾ 
'ਮੰਗੋਲਾਂ ਨਾਲ ਰਲ ਗਏ ਤੇ ਇਸ.ਦੇਂ ਖਿਲਾਫ਼ ਸਾਜ਼ਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਤੋਂ 


ਇਹ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਵੱਲ ਭੱਜ ਆਇਆ। ,ਗਜ਼ਨੀ ਵਿਚ. ਇਸ ਨੇ 


ਕੋਈ 60,000 ਤੁਰਕਾਂ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ। ਇਥੇ ਚੰਗੇਜ਼ ਖ਼ਾਂ. ਨੇ ਰ੍ 
ਇਸ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕੀਤਾ। ਇਹ 1221 ਈ. ਵਿਚ ਭਾਰਤ ਆ ਗਿਆ। _' 


ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਇਸਨੇ ਅਲਤਮਸ਼ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਸੰਧੀ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ 


ਕੀਤੇ। ਇਸ ਉਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਅਸਫ਼ਲ ਹੋਣ ਕਾਰਨ 3 ਸਾਲਾਂ ਪਿੱਛੋਂ ਇਹ 


1224ਈ. ਵਿਚ ਕਿਰਮਾਨ ਵਿਖੇ ਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਖੁਜਿਸਤਾਨ 
ਵਿਚ ਖ਼ਲੀਫ਼ਾ ਅਲ ਨਾਸਰ ਨਾਲ ਇਸ ਦੀ-ਲੜਾਈ ਹੋਈ। ਸੰਨ 1225 
ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਆਜ਼ਰਬਾਈਜਾਨ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਉਜ਼ਬੇਗ ਨੂੰ ਹਰਾ ਕੇ 
ਉਸ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਤਬਰੇਜ਼ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ'ਕਰ ਲਿਆਂ। ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ 
ਆਂਸਪਾਸ ਦੇ ਕੋਹਕਾਫ਼, ਕਿਰਮਾਨ ਅਤੇ ਅਖਲਾਤ ਉੱਤੇ ਵੀ. ਕਬਜ਼ਾ 
ਕਰ ਲਿਆ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਨੂੰ.ਫ਼ਾਰਸ ਵਿਚ ਮੰਗੋਲਾਂ ਦੇ ਖਿਲਾਫ਼ 
ਫਿਰ ਲੜਾਈ ਕਰਨੀ ਪਈ। ਇਸ ਤੋਂ ਛੇਤੀ ਹੀ ਪਿੱਛੋਂ ਅਸ਼ਰਫ ਅਤੇ 


_ਕੈਕੂਬਾਦ ਤੋਂ ਹਾਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਇਹ ਆਜ਼ਰਬਾਈਜਾਨ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਪਰ 


ਮੰਗੋਲਾਂ ਨੇਂ ਇਸ ਨੂੰ ਵੀ ਰਹਿਣ ਨਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਥੋਂ ਇਹ ਅਖ਼ਲਾਤ ਹੁੰਦੇ 
ਹੋਏ ਆਮਿਦ ਵੱਲ ਚਲਾ ਗਿਆ ਪਰੰਤੂ ਮੰਗੋਲਾਂ ਨੇ ਇਕ ਰਾਤ ਇੱਧਰ 


`_ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸ ਵਿਚ ਇਹ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ! ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ 
ਬਾਰੇ ਸ਼ੰਕਾ ਜਿਹਾ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਖਵਾਰਿਜ਼ਮ 


ਸ਼ਾਹ ਕਹਿਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। 
--ਹ. ਪੁ.-ਹਿੰ. ਵਿ_ਕੋ. 628 


ਜਲ੍ਹਿਆਂ ਵਾਲਾ ਬਾਗ਼ : ਇਹ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸ਼ਹਿਰ (ੰਜਾਬ) 
ਵਿਚ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨਾਲ ਲੱਗਦਾ ਉਹ ਅਸਥਾਨ ਹੈ ਜਿਥੇ 13 


_ ਅਪ੍ਰੈਲ, 1919 ਨੂੰ ਵਿਸਾਖੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਫ਼ੌਜੀ 
“ਅਧਿਕਾਰੀ ਜਨਰਲ ਰੈਜਨਲਡ ਐਡਵਰਡ ਹੈਰੀ ਡਾਇਰ ਨੇ ਨਿਹੱਥੇ 


ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੇ ਇਕ ਭਾਰੀ ਇਕੱਠ ਉੱਤੇ ਅੰਨ੍ਹੇਵਾਹ ਗੋਲੀ ਚਲਵਾਈ 


__ਸੀ। ਹਮੇਸ਼ਾ ਵਾਂਗ ਇਸ ਵਾਰ ਵੀ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਵਿਸਾਖੀ ਦੇ ਮੇਲੇ ਤੇ ਘੋੜ-ਦੌੜ 
_ ਆਦਿ ਖੇਡਾਂ ਵੀ ਹੋਣੀਆਂ ਸਨ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚੋਂ ਆਏ ਸ਼ਰਧਾਲੂ 
ਦੁਪੰਹਿਜ਼ ਕੱਟਣ ਲਈ ਤੇ ਕੁਝ ਸ਼ਾਮ ਦਾ ਮੇਲਾ ਦੇਖਣ ਲਈ, ਹਰਿਮੰਦਰ 


ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਜਲ੍ਹਿਆਂ ਵਾਲੇ ਬਾਗ਼ ਦੀ ਖਾਲੀ ਥਾਂ ਤੇ 
ਆਰਾਮ ਕਰਨ ਲਈ ਇਥੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਮੌਕੇ 
ਤੇ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਇਕੱਠ ਦਾ ਫ਼ਾਇਦਾ ਉਠਾਉਣ ਲਈ ਇਥੋਂ ਦੇ ਸ਼ਥਾਨਕ 


ਜਲਸਾ ਕਰਨ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਸਬੰਧੀ 12 ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ ਐਲਾਨ 


ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਬਹੁ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਪਿੰਡਾਂ ਤੋਂ ਆਏ ਅਤੇ ਇਥੇ 


ਆਰਾਮ ਕਰ ਰਹੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਭੋਲੇ ਲੋਕਾਂ ਵਾਸਤੇ ਇਹ ਵੀ ਇਥੇ ਠਹਿਰਣ 


ਦਾ ਇਕ ਕਾਰਨ ਬਣ ਗਿਆ। 


ਜਲ੍ਿਆਂ ਵਾਲਾ ਬਾਗ 


ਅਤੇ ਮੁਜ਼ਾਹਰੇ ਆਦਿ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ 
ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਅਜਿਹੇ ਇਕੱਠਾਂ ਉੱਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਾਂ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਗੋਲੀ 
ਨਾਲ ਉਡਾ ਦੇਣ ਦੀ ਧਮਕੀ ਵੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਪਰ 13 ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ ਦੂਜੇ 
ਪਾਸਿਉ' ਜਵਾਬੀ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਅੱਜ ਜਲ੍ਹਿਆਂ ਵਾਲੇ ਬਾਗ 
ਵਿਚ 4-30 ਵਜੇ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਜਲਸਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਸ ਸਬੰਧ ਵਿਚ 
ਡਾਇਰ ਨੂੰ ਦੁਪਹਿਰੇ ਇਕ ਵਜੇ ਦੇ ਕਰੀਬ ਸੂਚਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਸ 
ਦੇ ਸੁਣਦੇ ਸਾਰ ਹੀ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਫ਼ੌਜੀ ਦਸਤਿਆਂ ਨਾਲ ਜਲ੍ਹਿਆਂ 
ਵਾਲੇ ਬਾਗ ਵੱਲ ਕੂਚ' ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਜਲ੍ਹਿਆਂ ਵਾਲੇ ਬਾਗ ਦੇ ਵਿਚ ਲੈ 
ਜਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਦਸਤੇ ਵਿਚ 90ਫ਼ੌਜੀ ਸਨ ਜੋ ਸਾਰੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਭਾਰਤੀ 
_ਸਨ। ਸੰਨ 1919 ਵਿਚ ਇਸ ਥਾਂ ਤੇ ਕੋਈ ਬਾਗ਼ ਵਗੈਰਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਗੋਂ 
_ ਇਹ ਇਕ ਅਣ-ਪੱਧਰਾ ਜਿਹਾ ਆਇਤਾਕਾਰ ਸ਼ਕਲ ਦਾ ਮੈਦਾਨ ਸੀ 
ਜਿਸ ਦੀ ਲੰਬਾਈ 229 ਮੀ. ਤੇ ਚੌੜਾਈ 183 ਮੀ. ਸੀ। ਇਹ ਭਾਈ 
ਹਮੀਤ ਸਿੰਘ ਜਲੇਵਾਲਾ ਦੀ ਮਲਕੀਅਤ ਸ਼ੀ ਜੋ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨਾਭਾ ਦਾ 
ਵਜ਼ੀਰ ਸੀ। ਚੁਫੇਰੇ ਨਾਲੋਂ ਡੂੰਘਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਇਥੇ ਕੇਵਲ 
ਗੰਦਗੀ ਵਗੈਰਾਂ ਸੁੱਟੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਇਸ ਦੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ 
_ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਬਣਾਏ ਹੋਏ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਿਛਲਾ ਹਿੱਸਾ ਇਸ 
_` ਮੈਦਾਨ ਵੱਲ ਸੀ। ਇਸ ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਣ ਲਈ ਤਿੰਨ-ਚਾਰ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ 
ਰਸਤੇ ਸੰਨ ਤੇ ਘਰਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰੋਂ ਕਿਤੇ-ਕਿਤੇ ਥਾਂ ਤੋਂ ਚਾਰ ਦੀਵਾਰੀ 
ਵੀ ਥੋੜ੍ਹੀ-ਥੋੜ੍ਹੀ ਟੁੱਟੀ ਹੋਈ.ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਜਲ੍ਹਿਆਂ ਵਾਲਾ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਾਲੇ 
__ ਪਾਸੇ ਦੇ ਰਸਤੇ ਵੱਲ ਦਾ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਹਿੱਸਾ ਬਾਕੀ ਮੈਦਾਨ ਨਾਲੋਂ 45 
___ ਫੁੱਟ ਉੱਚਾ- ਸੀ। ਡਾਇਰ ਆਪਣੇ ਫ਼ੌਜੀ ਦਸਤੇ ਅਤੇ ਹਥਿਆਰਬੰਦ 
ਗੱਡੀਆਂ ਸਮੇਤ ਇਧਰਲੇ ਰਸਤੇ ਤੋਂ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ 5.15 ਵਜੇ ਬਾਗ਼ ਵਿਚ 
ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਇਆ। ਰਸਤਾ ਤੰਗ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਕੇਵਲ ਪੈਦਲ ਰਸਤਿਉ' ਹੀ 
ਅੰਦਰ ਜਾ ਸਕਿਆ ਅਤੇ ਇਧਰਲੀ ਉੱਚੀ ਥਾਂ ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਪੁਜ਼ੀਸ਼ਨ 
_'ਲੈ ਲਈ। ਜਲਸਾ ਬਹੁਤ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਢੰਗ ਨਾਲ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿਚ 
ਲਗਭਗ 20-25 ਹਜ਼ਾਰ ਲੋਕ ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਥੇ ਹਾਜ਼ਰ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 
ਪਹਿਲਾ ਮਤਾ ਜੋ ਪਾਸ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਰੋਲਣ ਐਕਟ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਨ ਬਾਰੇ 
ਸੀ। ਦੂਸਰੇ ਮਤੇਂ ਵਿਚ 10 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1919 ਨੂੰ_ਚਲਾਈ 
ਗਈ ਗੋਲੀ ਦੀ ਨਿਖੇਧੀ ਕੀਂਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਵਕਤ 
__ਚਾਰ ਵਜੇ ਦੇ ਕਰੀਬ ਜਲ੍ਹਿਆਂ ਵਾਲੇ ਬਾਗ ਦੇ ਉਪਰੋਂ 
ਇਕ ਝੰਡੇ ਵਾਲਾ ਜਹਾਜ਼ ਨਿਕਲਿਆ ਜੋ ਸ਼ਾਇਦ 
_ਗੁਪਤਚਰ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਲਈ ਇਥੋਂ ਚਲੇ 
_ ਜਾਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ੧੧; ਇਸ ਤੋਂ ਲੋਕ ਡਰ ਅਤੇ ਘਬਰਾਹਟ _ ਇਨ 
ਰ੍ ਕਾਰਨ ਇਥੋਂ ਜਾਣ ਲੱਗੇ ਪਰ ਉਦੋਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਮ 
_ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਦੇਖ ਲਿਆ। ਡਾਇਰ ਨੇ _ਬਊਊ 
ਕੇਵਲ 30 ਸਕਿੰਟਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਰਾਈਫ਼ਲਾਂ ਵਾਲੇ ਪੱਚ਼ੀ-` 
ਪੁੱਚੀ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਨੂੰ ਸੱਜੇ ਤੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਖੜ੍ਹੇ ਕਰਕੇ ਬਿਨਾਂ 


ਕਿਸੇ ਐਲਨੁ ਦੇ ਜਾਂ ਹੁਕਮ ਦੇ ਗੋਲੀ ਚਲਵਾ ਦਿੱਤੀ। ਭੂ ਯੂ. 


ਲਈ ਰਸਤਿਆਂ ਵੱਲ ਦੌੜਨ ਲਗੇ। 10-35 ਮਿੰਟ ਤੱਕ 
- ਗੋਲ੍ਹੀ ਚਲਦੀ `ਰਹੀ ਜਿਸ ਵਿਚ 1,650 ਗੋਲੀਆਂ ` ਡਊ 
ਚਲਾਈਆਂ ਗਈਆਂ, ਅੰਦਾਜ਼ਨ 381 ਵਿਅਕਤੀ ਮਾਰੇ 
__ ਗਏ ਤੇ ਘੱਟੋ ਘੱਟ 1,290ਦੇ ਕਰੀਬ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਏ ਪਰ 
_ ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਗ਼ੈਰ 
-ਸਰਕਾਰੀ ਰਿਪੋਟਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਮਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ _ ਰਿ ੍ 
ਗਿਣਤੀ 700 ਅਤੇ ਜ਼ਖ਼ਮੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 1400ਤੋਂ __ 

2000 ਤੱਕ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਸਬੰਧੀ ਜਦੋਂ ਸਰ 
ਮਾਈਕਲ ਓਡਵਾਇਰ ਨੂੰ ਇਤਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਤਾਂ 

(ਉਸ ਨੇ ਸਾਇਨ ਦੀ ਇਸ ਕਾਰਕਾਈ ਨੂੰ ਉੱਚਿਤ ਕਰਾ ਦੱਤ 


। 


316 
ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਰੋਲਟ ਐਕਟ ਦੇ ਵਿਰੱਧ ਭਾਰਤੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਹੜਤਾਲਾਂ ਰ 


ਡਾਇਰ ਆਪਣੇ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਸਮੇਤ ਉਥੋਂ ਮਰੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਜ਼ਖ਼ਮੀਆਂ 


ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਚਲਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਕਰਫਿਊ ਲਗਾ ਦਿੱਤਾ _ 
_ਗਿਆ। ਉਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਡਾਕਟਰੀ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹੋਰ ਕਿਸਮ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ 


ਨਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਇਥੋਂ ਤੀਕ ਕਿ ਦਹਿਸ਼ਤ ਦੇ ਮਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ 
ਨੇ ਵੀ ਪਹੁੰਚਣ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਨਾ ਕੀਤੀ। ਰਾਤ ਦੇ 10 ਵਜੇ ਡਾਇਰ ਨੇ _ 
ਥੋੜ੍ਹੇ ਜਿਹੇ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਸਮੇਤ ਇਹ ਵੇਖਣ ਲਈ ਕਿ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਕਰਫਿਊ ` 
ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ .ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ, ਫਿਰ ਤੋਂ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਦੌਰਾ 
ਕੀਤਾ ਪਰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁੰਨਸਾਨ ਸੀ। ਇਸ _ 


- ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਸਾਕੇ ਦੇ ਵਾਪਰਨ ਨਾਲ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀਆਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਵਿਚ 


ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਬੇਕਾਬੂ ਹੋ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੁਲਾਂ, ਗਿਰਜਿਆਂ, ਡਾਕਖ਼ਾਨਿਆਂ 
ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਰਕਾਰੀ ਇਮਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗਾਂ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਰੇਲਵੇ 
ਲਾਈਨਾਂ ਉਖਾੜ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਟੈਲੀਫੂਨ ਤੇ ਤਾਰ-ਘਰਾਂ ਦੀਆਂ ਤਾਰਾਂ ਕੱਟ 
ਦਿੱਤੀਆਂ, ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਬੇਪਤੀ ਕੀਤੀ ਗਈਂ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਸਰਕਾਰ ਨੇ 
ਇਥੇ ਫ਼ੌਜੀ ਰਾਜ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਚ ਤੇ ਫਿਰ 
ਰਿ ਤਤ 
ਗਿਆ। _“ 


__ 15 ਅਗਸਤ, 1947 ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਬਾ ਗਿਆ ਅੰਤੇਂ ਇਸ 
ਉਪਰੰਤ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਜਲ੍ਹਿਆਂ ਵਾਲੇ ਬਾਗ ਨੂੰ ਖ਼ਰੀਦ ਕੇ ਇਥੇ _ 


ਇਕ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਯਾਦਗਾਰੀ ਸਮਾਰਕ ਉਸਾਰਣ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ। 


ਦੇ ਦਾਅਵੇਦਾਰਾਂ ਤੋਂ 565,000 ਰੁਪਇਆਂ ਵਿਚ ਖ਼ਰੀਦ ਲਿਆ ਗਿਆ। 


_ਇਸ ਦੇ ਮੈਦਾਨੇ. ਵਿਚ 168 ਮੀ. ਭਰਤ ਪਾ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਉੱਚਾ ਕਰਕੇ 


ਬਾਹਰਲੀ ਸੜਕ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਫ਼ਿਰ ਇਸ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ 





ਵਾਲ ਕੀ ਵੇ ਸਕੇ ਕਾਰਲ ਜਿੱਤ ਐੀ ਲਾ 


ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਜਿਸ ਦੀਆਂ_ਬਗਲਾਂ ਵਿਚ ਪੱਥਰ ਇੰ ਚਾਰ _ 
ਚਾਨਣ-ਮੁਨਾਰੇ ਹਨ। ਇਸ ਦਾ ਨਮੂਨਾ ਅਜਿਹਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ. _ 


_ਲਿਆਏ ਗਏ ਲਾਲ ਪੱਥਰ ਦੇ 300 ਟੁਕੜਿਆਂ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ` 
ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਹੇਠਲਾ ਥੜ੍ਹਾ ਗ੍ਰੇਨਾਈਟ ਪੱਥਰ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। 
`ਬਾਗ਼ ਦੇ ਮੁੱਖ ਦੁਆਰ ਤੇ 18.29 %30.48ਮੀ. ਦਾ ਇਕ ਖੁਲ੍ਹਾ ਟੈਰਿਸ 


ਹੈ ਜੋ ਕੋਟਾ ਪੱਥਰ ਦਾ ਬਣਾਇਆ ਹੋਇਆ.ਹੈ। ਇਹ ਉਹ ਜਗ੍ਹਾ ਹੈ 
ਜਿਥੋਂ ਡਾਇਰ ਦੇ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਨੇ ਗੋਲੀ ਚਲਾਈ ਸੀ। ਟੇਰਿਸ ਦੇ ਪਾਸਿਆਂ 
ਤੇ 3962 % 3,05 ਮੀ. ਦੇ ਬਣਾਏ ਹੋਏ ਦੋ ਵਰਾਂਡੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ 


ਉਸੇ ਸਮੇਂ 9,25,000 ਜੁਪਇਆਂ ਦੀ ` 


ਸੀ.। ਡਾ. ਰਾਜਿੰਦਰਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਜੋ ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ 
ਸਨ, ਨੇ 1961 ਈ. ਵਿਚ ਇਸ ਯਾਦਗਾਰੀ ਸਮਾਰਕ ਦਾ ਉਦਘਾਟਨ 


`_ਕੀਤਾ। ਸੰਨ 1947ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਲੁਧਿਆਣਾ 


ਦੇ ਮਾਹਿਰਾਂ ਨੇ ਜਲ੍ਹਿਆਂ ਵਾਲੇ ਬਾਗ਼ ਦੀ ਲੈਂਡਸਕੇਪਿੰਗ ਕੀਤੀ। ਇਥੇ 


_ ਇਕ ਆਰਟ ਗੈਲਰੀ ਵੀ' ਬਣਾਈ ਗਈ ਹੈ ਜਿਸ 'ਵਿਚ ਇਥੇ ਹੋਈ 


ਕਤਲਾਮ ਦੀ ਇਕ ਪੇਂਟਿੰਗ ਅਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਿਆਸੀ ਲੀਡਰਾਂ ਦੀਆਂ 
ਤਸਵੀਰਾਂ ਲਗਾਈਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਘਰਾਂ 
ਤੇ ਲੱਗੇ ਗੋਲੀਆਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਵੀ ਹੁਣ ਤੱਕ ਸਾਂਭੇ ਹੋਏ ਹਨ। 

ਹ. ਪੁ.-ਹਿ. ਸਿ.-ਖੁਸ਼ਵੰਤ ਸਿੰਘ ; ਪੰਜਾਬ ਡਿ. ਗਜ਼, -ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ 


ਜਲੀਲ ਹਸਨ : ਇਹ ਉਰਦੂ ਦਾ ਬੜਾ ਚੰਗਾ ਸ਼ਾਇਰ ਸੀ` 


ਜੋ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸ਼ਾਇਰ 'ਅਮੀਰ ਮੀਨਾਈ' (1828-1900) ਦਾ ਸ਼ਾਗਿਰਦ 
ਸੀ। ਇਸ ਨੇ ਮੁੱਢਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਘਰ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਆਪਣੇ ਬਜ਼ੁਰਗ 


- ਉਸਤਾਦ ਨਾਲ ਇਹ ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਦੱਖਣ ਵੀ ਗਿਆ। 


ਜਲੀਲ ਹਸਨ ਨੰ ਉਰਦੁ ਅਤੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਦਾਂ ਉੱਚ ਪਾਏ ਦਾ 


ਵਿਦਵਾਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ 'ਫ਼ਸਾਹਤੇ ਜੰਗ' ਦਾ ਖ਼ਿਤਾਬ ` 


ਵੀ ਮਿਲਿਆ। ਇਸ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਅਮੀਰ-ਮੀਨਾਈ ਵਾਲਾ`ਹਰ 
ਰੰਗ ਮੌਜੁਦ ਹੈ। 'ਅਮੀਰ' ਵਰਗੀ ਸੌਖੀ ਅਤੇ ਸਾਦਗੀ 'ਜਲੀਲ' ਵਿਚ 
ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਸ਼ਿਅਰ ਸਭ ਪਾਸੇਂ ਪਸੰਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ 
ਨੈ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਸਹੀ ਉਰਦੂ ਦਾ ਸ਼ੌਕ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਰਦੂ ਸਾਹਿਤ 


ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਪੱਕੀ ਥਾਂ ਬਣਾ ਲਈ ਹੈ। ਰ ਰ 
. 'ਜਲੀਲ' ਦੀਆਂ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਦੀ ਸ਼ਬਦ-ਚੇਣ ਅਜਿਹਾ ਤਰੱਨਮ ਪੈਦਾ 
` ਕਰਦੀ ਹੈ' ਕਿ ਉਹ ਬੜੀ ਖ਼ੂਬੀ ਨਾਲ ਗਾਈਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। 


ਹੁਸਨ ਅਤੇ ਇਸ਼ਕ ਦਾ ਬਿਆਨ ਇਸ ਨੇ ਬੜੇ ਸਾਦਾ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੀਤਾ 


` ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਸ਼ਿਅਰ ਹਰ ਪੱਖੋਂ ਹੀ ਦਿਲਚਸਪ ਹਨ। ਸਦਾਚਾਰਕ ਅਤੇ 
_ ਸੂਫ਼ੀਆਨਾ ਵਿਸ਼ੇ ਵੀ ਜਲੀਲ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਥਾਂ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। 


ਇਸ ਦੀਆਂ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਢੁਕਵੀਂ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਅਤੇ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ,ਮੁਹਾਵਰਿਆਂ 
ਦੀ ਚੰਗੀ ਮਿਸਾਲ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਤਾਜੇ ਸੁਖ਼ਨ ਇਸ ਦੀਆਂ 
ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੈ। ਚ 
/ ਹੱ. ਪੁ.-ਤਾਰੀਖ਼ ਅਦਬਿ ਉਰਦੂ-ਸੱਯਦ ਇਅਜਾਜ਼ ਹੁਸੈਨ 
ਜਲੀਲ ਕਿਦਵਾਈ : ਇਹ ਉਰਦੂ ਦਾ ਅਜੋਕੇ ਯੁਗ ਦਾ 


ਰ੍‌ ਨਾਂਵਲਕਾਰ ਹੈ। ਇਸ ਨੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਨਾਵਲਕਾਰੀ ਦੇ ਗੁਣ ਉਰਦੂ ਭਾਸ਼ਾ 


ਵਿਚ ਲਿਆਉਣ ਦਾ ਭਰਪੂਰ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੇ ਰੂਸੀ ਨਾਵਲਕਾਰ 
ਚੈਖ਼ਵ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਆਦਰਸ਼ ਬਣਾਇਆ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਨੇ ਉਸ ਦੇ 


_ ਨਾਵਲਾਂ ਦੇ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਆਪਣੇਂ ਨਾਵਲ ਵੀ'ਉਸ ਦੇ 
`ਢੰਗ ਤੇ ਲਿਖੇ। ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਹੀ ਪਹਿਲੂ ਹਨ। ਜਲੀਲ 
/ ਚਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕਿਸੇ ਇਕ ਪਹਿਲੂ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਆਪਣਾ ਨਾਵਲ 
` ਮੁਕੰਮਲ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੀਵਨ ਦੇ ਜਿਸ ਰਾਜ਼ ਨੂੰ ਇਹ ਸਮਝਣ ਦੀ 


ਰ ਰ ਨ _ 4? ਜੱ ਕਿ ੯ ਜਲੋਧਰ`_ 
` ਕਿ ਇਹ ਇਕ ਜਲਦੀ ਹੋਈ ਲਾਟ ਵਾਂਗੂੰ ਲਗਦਾਂ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ 'ਜਿੱਤ 


ਰਖਿ ਕੋਰਟ ਹੈਂ ਉਸੇ ਉੱਤੇ ਹੀ ਨਾਵਲ ਲਿਖ ਮਾਰਦਾਂ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ 
ਪਾਤਰ ਯੋਥਾਰਥਕ਼ ਅਤੇ ਜਾਣੇ ਪਛਾਣੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਰ 


_ਨਜ਼ਾਰਿਆਂ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰਨ ਵਿਚ ਜਲੀਲ 
ਨੂੰ ਕਮਾਲ ਹਾਸਲ ਹੈ। ਵਧੇਰੇ ਕਰਕੇ ਅਨੁੰਵਾਦ ਹੋਏ ਕਾਰਨ ਇਸ ਦੇ 
ਨਾਂਵਲਾਂ ਵਿਚ ਕਿਤੇ ਕਿਤੇ ਵਾਰਤਾ ਭਾਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਰਵਾਨੀ ਘੱਟ 

ਜਾਂਦੀ ਹੈ-ਪਰ ਆਮ ਕਰਕੇ ਇਸ ਦੀ ਬੋਲੀ ਸਾਦਾ ਤੇ ਸਪਸ਼ਟ ਹੁੰਦੀ 
ਹੈ। 
ਰ ਜਲੀਲ ਕਵਿਤਾ ਵੀ ਲਿਖਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ 'ਹਸਰਤ' ਤੋਂ ਬੜਾ 
ਨਿਤ ਿ 'ਨਵਾਇ ਸੀਨਾ 
ਤਾਬ' ਨਾਂ ਹੇਠ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ। __. ਰਿ 

ਰ ਹ. ਪੁ.-ਤਾਰੀਖ਼ ਅਦਬਿ ਉਰਦੂ-ਸੱਯਦ ਇਅਜਾਜ਼ ਹੁਸੈਨ 
ਜਲੇਸਰ : ਭਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਰਾਜ ਵਿਚ, ਏ੍ਹਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ 


ਦੀ ਇਸੈ ਹੀ ਨਾਂ ਦੀ ਤਹਿਸੀਲ ਦਾ ਸਦਰ-ਮੰਕਾਮ ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ 


ਦੇ ਦੋ ਹਿੱਸੇ ਹਨ। ਇਕ ਨੂੰ ਕਿਲੇ ਵਾਲਾ ਪਾਂਸਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ 
ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਹੇਠਲਾ ਪਾਸਾ। ਇਹ ਕਿਲਾ ਮੇਵਾੜ ਦੇ ਰਾਣੇ ਨੇ ਪੰਦਰਵੀਂ ਸਦੀ 
ਵਿਚ ਬਣਾਇਆ ਸੀ ਪਰ ਇਕ ਥੇਹ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਪੁਰਾਣੀਆਂ-ਇਮਾਰਤਾਂ . 
ਦਾ ਪਿੱਛੇ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਬਚਿਆ। ਇਸੇ ਥੇਂਹ ਉੱਤੇ ਤਹਿਸੀਲੀ ਅਤੇ 
ਮੁਨਸਿਫ਼ੀ ਦਫ਼ਤਰ, ਪੁਲੀਸ ਸਟੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਮਿਉਂਸਪਲ ਹਾਲ ਮੌਜੂਦ 
ਹਨ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਕਈ ਤੰਗ-ਗਲੀਆਂ ਹਨ ਜਿਸ ਦੇ 
ਜਲ-ਨਿਕਾਸ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਬਹੁਤ ਮਾੜਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਪਰ ਮਗਰੋਂ ਨਹਿਰੀ 
ਵਿਭਾਗ ਰਾਹੀਂ ਮਿਉਂਸਪਲਟੀ ਨੇ ਜਲ-ਨਿਕਾਸ਼ ਦਾ ਵਧੀਆ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰ 


_ਦਿੱਤਾ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਸਾਂਰੀਆਂ ਗਲੀਆਂ ਪੱਕੀਆਂ ਹਨ। ਸੰਨ 1866 __. 
ਵਿਚ ਇਥੇ ਮਿਉਂਸਪਲ ਕਮੇਟੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਥੇ. ਵਪਾਰ _ 


ਤਾਂ ਕੋਈ ਬਹੁਤਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਪਰ ਸੂਤੀ. ਕੱਪੜੇ, ਕੱਚ ਦੀਆਂ ਚੂੜੀਆਂ 
ਅਤੇ ਜਿਸੱਤ ਦੇ ਭਾਂਡੇ ਇਥੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਸਭ 
ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸ਼ੋਰੇ ਦਾ ਕਾਰਖ਼ਾਨਾ ਇਸੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਹੀ ਹੈ। ਆਵਾ ਦੇ ਰਾਜੇ 
ਨੇ ਇਥੇ ਕਪਾਹ ਦਾ ਇਕ ਕਾਰਖਾਂਨਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿਚ . 
1901 ਵਿਚ 125 ਵਿਅਕਤੀ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਸ਼ਹਿਰ-ਵਿਚ ਕਈ ਸਕੂਲ 
ਆਬਾਦੀ-28,637 (1991) 

__ 27” 28' ਉ. ਵਿਥ.; 78? 19' ਪੂ. ਲੰਬ. 

ਹ. ਪੁ.-ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ. 14: 26 


ਜਲੇਸਵਰ : ਉੜੀਸਾ ਰਾਜ ਭਾਰਤ) ਦੇ ਬਲੇਸ਼ਵਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ 


_ਇਕ ਉਪ-ਮੰਡਲ ਵਿਚ ਇਹ ਇਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਜਿਹੜਾ 
`ਸੁਬਰਨ ਰੇਖਾ ਨਦੀ ਦੇ ਖੱਬੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਅਤੇ ਨਦੀ ਦੇ ਮੁਹਾਣੇ ਤੋਂ 


ਲਗਭਗ 20ਕਿ. ਮੀ. ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਕਲਕੱਤਾ ਮੁੱਖ-ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ 


_ਹੈ। ਇਹ ਬੰਗਾਲ ਨਾਗਪੁਰ ਰੇਲਵੇ ਉਪਰ ਇਕ ਸਟੇਸ਼ਨ ਵੀ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ 


ਇਹ ਇਕ ਮੁਸਲਮਾਨੀ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿਚ . 


ਮੌਜੂਦਾ ਮਿਦਨਾਪੁਰ ਪਿੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਰਾਜ) ਜ਼ਿਲ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦਾ ਸੀ।. _` ੍ 
ਅਨਾਰਵੀਂ ਸਦੀ ਦੌਰਾਨ ਇਥੇ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਦੀ ਫੈਕਟਰੀ . 
- ਵੀ ਹੋਇਆ ਕਰਦੀ ਸੀ। 


_ ਆਬਾਦੀ-16,786 (1991) ਰ 

21549 ਉ. ਵਿਥ.: 87?13' ਪੂ. ਲੰਬ. __ 

ਹ. ਪੁ.-ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ. 14:27 

ਜਲੋਧਰ : ਜੋੜਕ ਤੰਤੂਆਂ ਦੀ ਅੰਤਰ ਸੈੱਲੀ ਜਗ੍ਹਾਂ ਵਿਚ 
ਪਾਣੀ ਦੇ ਵਹਾਉ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਸੋਜ ਨੂੰ ਜਲੋਧਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 


_` ਇਸ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਚ ਐਡੀਮਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ 


ਧੈਦਾ ਹੋਏ ਐਡੀਮੇਟਸ ਤੰੜੂ ਭਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੇਕਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ 
ਛੇਕ ਕੀਤਾ ਜਾਏ ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੈੱਲਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਪਤਲਾ ਜਿਹਾ 
ਇਨਕੁਐਗੂਲੇਬਲ ਤਰਲ ਰਿਸਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਰਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ 


`. ਸੀਰਮ ਦਾ ਇਕ ਅਤਿ ਸ਼ੂਖ਼ਮ ਫ਼ਿਲਤਰਿਤ ਪਦਾਰਥ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਇਸ 


___ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਕਤ, ਪਾਣੀ ਦੀ ਅੰਦਰ ਲਿਜਾਈ ਗਈ ਮਾਤਰਾ ਅਤੇ _ 
_ਨਿੰਕਾਸ ਵਿਚ ਸੰਤੁਲਨ ਦਾ ਬਰਾਬਰ ਨਾ ਹੋਣਾ ਹੈ। ਤੰਦਰੁਸਤ ਮਨੁੱਖਾਂ 


ਵਿਚ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਦੀ. ਥੋੜ੍ਹੀ ਬਹੁਤੀ ਮਾਤਰਾ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ 


ਬੀਮਾਰੀ ਦਾ ਲੱਛਣ ਹੀ ਹੋ: ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਕਈ ਕਾਰਨ ਹੋ 
ਸਿਸਟਮ, ਅਸੰਤੁਲਿਤ ਭੋਜਨ ਜਾਂ ਐਲਰਜੀ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆਵਾਂ 
ਆਦਿ ਕਈ_ਬੀਮਾਰੀਆਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਲੋਧਰ ਕਈ ਹਾਲਤਾਂ 


_ਵਿਚ_ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਥਾਂ ਜਾਂ ਸਾਧਾਰਣ ਤੌਰ ਤੇ ਕਿਤੇ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। 


ਸਾਧਾਰਣ ਤਰਲ ਦਾ ਸੰਤੁਲਨ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਣਾ-ਸਰੀਰ 


ਵਿਚ ਪਾਣੀ, ਪਿਸ਼ਾਬ, ਪਸੀਨਾ, ਸਾਹ ਅਤੇ ਜ਼ਮੜੀ ਰਾਹੀਂ ਬਾਹਰ 
ਨਿਕਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਪੀਣ ਅਤੇ ਖ਼ੁਰਾਕ ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਵਾਲੇ 
ਪਦਾਰਥ ਦੇ ਮੈਟਾਬੋਲਿਜ਼ਮ ਰਾਹੀਂ ਮਿਲਦਾਂ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਤੰਦਰੁਸਤ ਯੁਵਕਾਂ 


ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਸਰੀਰ-ਦੇ ਭਾਰ ਦਾ 40ਤੋਂ 60%ਹਿੱਸਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਾਣੀ 


ਦੀ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਤ ਮਾਸੂਮਾਂ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਮੋਟੇ 


ਮਨੁੱਖਾਂ ਨਾਲੋਂ ਪਤਲਿਆਂ ਵਿਚ ਵਧੇਰੇ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲੋਂ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਵਿਚ 


ਵਧੇਰੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਵੀ ਪਾਣੀ ਸਾਧਾਰਣ ਮਾਤਰਾ ਤੋਂ 10 ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਤ 


_ਫੱਧ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਜਲੋਧਰ ਨਜ਼ਰ ਆਉਣ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਰੀਰਕ ਪਾਣੀ _ 
`._ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਭਾਗਾਂ ਜਾਂ ਥਾਵਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। (1) 


ਅੰਤਰਾਸੈਲੁੱਲਰ (ਸਰੀਰਕ_ ਪਾਣੀ ਦਾ ਲਗਭਗ 70%) (2) ਅੰਤਰ 


`ਸਟੀਸ਼ੀਅਲ (22.5%), ਅਤੇ (3) ਗਦਾਰ (7.5%); ਅੰਤਰਸਟੀਸ਼ੀਅਲ 


ਅਤੇ ਰਗਦਾਰ ਹਿੱਸੇ ਇਕੱਠੇ-ਮਿਲ ਕੇ ਬਾਹਰ ਸੈੱਲੀ ਜਗ੍ਹਾ ਬਣਾਉਂਦੇ 


ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਂਲ ਹੀ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸੀਰਮੀ ਖਾਲੀ 
ਥਾਵਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਜਲੋਧਰ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ, 


_ਧੈਰੀਕਾਰਡੀਅਲ ਸੈਕ, ਪਲੀਓਰਲ ਅਤੇ ਪੈਰੀਟੋਨੀਅਲ ਕੈਵਿਟੀ ਅਤੇ 
ਰ _ ਜੋੜਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਆਦਿ। ਸਾਧਾਰਣ ਤੌਰ ਤੇ ਸੀਰਮੀ ਕੈਵਿਟੀਆਂ 
ਰੰ ਹੀ ਵਿਚ ਕੁਝ, ਕੁ ਮਿਲੀ ਲਿਟਰ ਲੁਬਰੀਕੈਂਟ ਤਰਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 


ਸਰੀਰ ਵਿਚਲੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਗੁਰਦਾ ਨਿੰਯੰਤਰਨ, ਗੁਰਦੇ ਦੀ ਪਾਣੀ 
ਅਤੇ ਸੋਲਿਉਟ (ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਸੋਡੀਅਮ ਆਇਨ) ਰੱਖਣ ਅਤੇ ਬਾਹਰ 


_ਕੱਢਣ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਦੇ ਵਖਰੇਵੇਂ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਬਹੁਤ 


ਹੀ ਪੇਚੀਦਾ-ਮੈਕੇਨਿਜ਼ਮ ਗੁਰਦੇ ਦੇ ਇਸ ਕੰਮ ਵਿਚ ਮੱਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ। 
ਇਹ ਮੈਕੇਨਿਜ਼ਮ ਗੁਰਦੇ ਦਾ ਨਾਂੜੀ ਨਿਯੰਤਰਨ ਦੇ ਸੰਯੋਗ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ 


ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਖ਼ੂਨ ਦਾ ਇਸ ਵਿਚ ਵਹਾਉ, ਗੁਰਦੇ ਦੀ ਸੈੱਲੁਲਰ ਬਣਤਰ 
ਅਤੇ ਕੰਮ ਦੀ ਪੂਰਨਤਾ, ਪਿਟੂਈਟਰੀ, ਐਂਡੋਕਰੀਨਲ ਗਲੈਂਡ ਅਤੇ:ਹੋਰ 
__ ਐਂਡੋਕਰਾਈਨ ਨਾੜੀਆਂ ਦੇ ਕੰਮ ਅਤੇ ਸੂਝ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੇ ਸਿਸਟਮ ਦਾ 


_ਨੂੰ ਹਾਰਮੋਨਾ ਦਾ ਕੰਮ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ। ਸਟੈਰਾਇਡ ਹਾਰਮੋਨ 
(ਐਲਡੇਸੈਟਰਾੱਨ) ਗੁਰਦੇ ਵਿਚ ਸੋਡੀਅਮ ਅਤੇ ਹੋਰ ਖਣਿਜ ਰੱਖ ਸਕਣ 


ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਪਿਟੂਈਟਰੀ ਐਂਟੀਡਾਇਯੂਰੈਟਿਕ 


ਰ ,ਹਾਰਮੇਠ-ਗੁਰੂਦੇ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਰੱਖ ਸਕਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ। 


318 


ਰ ਮਣ ਗਾ 
ਤਿੰਨ ਗਰੁੱਪਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ (1) ਵਿਆਪਕ ਜਲੋਧਰ 
(2) ਸਥਾਨਕ ਜਲੋਧਰ, ਸਿ ਗਿ 
ਦਾ ਇਕੱਠਾ ਹੋ ਜਾਣਾ। . 


` ਵਿਆਪਕ ਜਲੋਧਰ-=ਹਿਰਦੇ, ਗੁਰਦੇ, ਖ਼ੁਰਾਕ, ਐਂਡੋਕਰਾਈ- 


ਨੋਲੋਜੀਕਲ ਅਤੇ ਜਲੋਧਰ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਵਿਆਪਕ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿਚ ਕੁੱਲ 


ਸਰੀਰਕ ਭਾਰ ਵਿਚ ਵਾਧਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ ਜਿਗਰ ਦੀ 
ਇਕ ਬੀਮਾਰੀ. (€ਜ708609 8%€ਭ) ਕਾਰਨ ਜੋ, ਐਲਕੋਹਲਿਜ਼ਮ ਨਾਲ 
ਸਬੰਧਤ ਹੈ ਅਤੇ ਪੈਰੀਟੋਨੀਅਲ ਸੈਕ (%੦%੦੪)ਵਿਚ ਇਕੱਠਾ ਹੋਇਆ 
ਤਰਲ, ਲੱਤਾਂ, ਸਕਰੋਟਮ ਅਤੇ ਪਲੀਉਰਲ ਕੈਵਿਟੀਆਂ ਵਿਚ ਇਕੱਠਾ ਹੋ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਗੜੇ ਹੋਏ ਗੁਰਦੇ ਦੇ ਖਰੀਂਢ, ਰੇਸ਼ੇਦਾਰ ਤੰਤੂ ਦੀਆਂ 
ਧਰਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਨਵ-ਪੁੰਗਰੇ ਸੈੱਲ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਨਾੜੀ ਨੂੰ ਨਿਚੋੜਦੇ 
ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਦਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ਦਬਾਂਉ ਵੱਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ 
ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਵੇਸ਼-ਦੁਆਰਾ ਨਾੜੀਆਂ ਦੀ ਜੀਰਨ ਯੋਗਤਾ ਵੱਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ 
ਪਾਣੀ ਪੈਰੀਟੋਠੀਅਲ ਕੈਵਿਟੀਆਂ ਵਿਚ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ 
ਹੀ ਵਿਗੜਿਆ ਹੋਇਆ ਜਿਗਰ ਐਲਬਥਿਊਮਿਨ ਦਾ ਸੰਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਨਹੀਂ 
ਕਰ ਸਕਦਾਂ ਅਤੇ ਖ਼ੂਨ ਵਿਚ ਐਲਬਿਊਮਿਨ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਘੱਟ ਜਾਂਦੀ 
ਹੈ। ਭੁੱਖ ਘਟਣ ਨਾਲ ਭੋਜਨ ਅਸੰਤੁਲਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤੰਤੂ ਅਜਾਈਂ 
ਜਾਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਤੰਤੂ ਫੈਲਾਓ ਵੀ ਘੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਣੀ 
ਇਸ ਢਿਲਕੀ ਹੋਈ ਜਗ੍ਹਾ ਵਿਚ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਐਡਰੀਨਲ ਸਟੈਰਾਇਡਾਂ 


ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਵੀ ਵੱਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਧੀ ਹੋਈ ਮਾਤਰਾ ਨਾਲ 


ਗੁਰਦੇ ਵਿਚ ਸੋਡੀਅਮ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਵਧੇਰੇ ਰੱਖੀ ਜਾਣੀ ਸ਼ੁਰੂ 
ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਰ੍ 


ਰ ਲਗ 
ਹੈ। ਜੇਕਰ ਰੋਗੀ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਜਲੋਧਰ ਲੱਤਾਂ ਵਿਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
ਜੇਕਰ ਰੋਗੀ ਬਿਸਤਰੇ ਵਿਚ ਹੀ ਪਿਆ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਜਲੋਧਰ ਪੇਡੂ ਹੱਡੀ 
ਸਬੰਧੀ ਚਮੜੀ ਅਤੇ ਸਬੰਕੁਟੇਨੀਅਸ ਤੰਤੂ ਵਿਚ ਇਕੱਠਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈਂ। 
ਦਿਲ ਦੀ ਪਿੱਛੇ ਵੱਲ ਦੀ ਹਰਕਤ ਨਾਲ ਦਿਲ ਦਾ ਰੁਕਣਾ ਵਾਲਵ 
ਵਿਗਾੜਾਂ ਵਿਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸੁਕਦਾ ਹੈ। ਦਿਲ ਦੀ ਅੱਗੇ ਵਾਲੀ ਹਰਕਤ ਰ 
ਨਾਲ ਦਿਲ ਦਾ ਰੁਕਣਾ, 'ਅਨੀਮੀਆ, ਹਾਈਪਰਥਾਇਰਾਇਡਿਜ਼ਮ, ' 
ਯੂਰੀਮੀਆ, ਕੌਲੀਮੀਆ ਅਤੇ ਬੈਰੀ ਬੈਰੀ ਕਾਰਨ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। _ 


_ ਗੁਰਦੇ ਦੀ ਬੀਮਾਰੀ ਅਕਸਰ ਜਲੋਧਰ ਦੇ ਵਿਕਾਸ, ਰਾਹੀਂ ਵੀ 


`ਉੱਘੜ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਅੱਖ ਦੇ ਉਪਰਲੇ ਪਰਦੇ, ਮੂੰਹ ਅਤੇ 


ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੰਗਾਂ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਹੋਰਨਾਂ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਅਸਰ 
ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਮੂੰਹ ਅਤੇ ਅੱਖ ਦੇ ਉਪਰਲੇ ਪਰਦੇ ਹੀ ਕਿਉ" ਇਸ 
ਅਸਰ ਹੇਠ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਵਿਸ 
ਨਹੀਂ ਹ। ਰ 


ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, (3) ਭੁੱਖ ਜਾਂ ਕਾਲ ਰਾਹੀਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਜਲੋਧਰ, ਅਤੇ 
(2) ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਸਹੀ ਨਾ ਲੈਣ ਕਰਕੇ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਜਲੋਧਰ। _` 
ਵਿਟਾਮਿਨ ਬੀ. ਅਤੇ ਪੋਟਾਸ਼ੀਅਮ ਦੀ ਘਾਟ ਵੀ ਜਲੋਧਰ ਪੈਦਾ ਕਰ 
ਸਕਦੀਆਂ _ਹਨ। ਭੁੱਖ ਰਾਹੀਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ _ਜਲੋਧਰ (ਕਾਲ 


_ਐਨੋਰੈਕਸੀਆ, ਨਰਵੇਸ਼ਾ ਅਤੇ ਕੈਂਸਰ ਆਦਿ ਰਾਹੀਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ) 


ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਤੰਤੂ ਫੈਲਾਓ ਦੇ ਘੱਟ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਪੈਦਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰੰਤੂ 


ਕੁਝ ਹੋਰ ਤੱਤ ਜਿਵੇਂ ਗੁਰਦੇ ਵਿਚ ਸੋਡੀਅਮ ਦਾ ਰਹਿ ਸਕਣਾ ਵੀ. 


ਦੀ ਜੀਰਨ ਸ਼ਕਤੀ ਵਿਚ ਸਥਾਨਕੀ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਵੇਲੇ ਜੋ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ 


`ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਖਾਲੀ ਥਾਵਾਂ ਵਿਚ ਸੋਜ ਆਂ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਾਂ 
` ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੇ ਕੈਂਸਰ ਹਾਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਹਾਲਤਾਂ ਨੂੰ, ਫਿਰ ਵੀ 


ਦਾ ਲੂਣ ਵਾਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਜਾਂ ਤਰਲਾਂ ਨਾਲ ਇਲਾਜ ਕਰਨਾ ਵੀ ਖ਼ਤਰਨਾਕ 


ਰੋਕਣ ਵਰਗੀ ਹਾਲਤ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੋਵੇ। ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਅਸੰਤੁਲਿਤ 


ਆਹਾਰ, ਅਸੰਤੁਲਿਤ ਖ਼ੁਰਾਕ, ਚਮੜੀ ਵਿਚੋਂ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਦਾ ਜ਼ਾਇਆ ਹੋਣਾ 
(ਜਿਵੇਂ ਸੜਨ ਵੇਲੇ) ਜਾਂ ਪਿਸ਼ਾਬ ਰਾਹੀਂ ਘੱਟ ਜਾਣਾ (॥੪]ਮੰਗ੦6੦ 
590990836) ਜਾਂ ਅੰਤੜੀਆਂ (੦ਗ੧੬7੦॥੩੬੦੦ ਸਿ 


__ ਆਦਿ ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। 


ਜਲੋਧਰ ਕੁਦਰਤੀ ਜਾਂ ਆਦਮੀ ਦੁਆਰਾ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ ਹੋਏ 


_ ਐਂਡੋਕਾਈਨ ਵਿਗਾੜਾਂ ਕਾਰਨ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ! ਵਿਆਪਕ ਜਲੋਧਰ 
ਗਰਭ ਸੰਮੇਂ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ: ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰੀ-ਐਕਲੈਂਜੀਆ ਜਾਂ ਟਾਕਸੀਮੀਆ 


ਆਦਿ ਵਿਚ। ਇਹ ਮਨੋਰੋਗ ਵਾਲੀਆਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ 
ਹੈ। ਇਹ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਸਟੈਗੱਇਡ ਹਾਰਮੈਨ ਦੇ ਇਲਾਜ ਕੀਤੇ ਜਾਣ 
ਵੇਲੇ ਵੀ ਸਹਿ-ਅਸਰ ਵਜੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਸ਼ੱਕਰ ਦੀ 
ਬੀਮਾਰੀ ਵਾਲੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਦੇ ਨਵ-ਜੰਮੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾ 
ਸਕਦਾ ਹੈ। ੭ ਇ ੬੬ 
__ਸਥਾਨਕੀ ਜਲੋਧਰ--ਇਹ ਤਰਲ ਦੇ ਸਥਾਨ-ਅੰਤਰਨ ਤੋਂ ਆਮ 
ਤੌਰ ਤੇ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚੇ ਸਰੀਰਕ ਪਾਣੀ ਜਾਂ ਤਾਂ ਤਬਦੀਲ 
ਨਹੀਂ ਹੁੰਚਾ ਜਾਂ ਫਿਰ ਬਹੁਤ ਥੋੜ੍ਹਾ ਹੀ.ਵਧਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਨਾੜੀ ਸ਼ਿਰਾਵਾਂ 


_ਹੈ ਜਿਵੇਂ (1) ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦਾ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣਾ (ਜਿਵੇਂ 


ਮੱਛਰ ਦੇ ਕੱਟਣ ਨਾਲ ਉਹ ਥਾਂ ਸੁੱਜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ)। (2) ਤੰਤੂ ਵਿਚ 


ਰ ਹਿਸਟੇਮੀਨ ਦੇ ਚਲੇ ਜਾਣ ਨਾਲ਼ ਐਲਰਜਿਕ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨਾਲ, 


(3) ਖ਼ੂਨ ਦੇ ਨਾੜੀਆਂ ਵਿਚ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਵਿਚ ਰੁਕਾਂਵਟ 


` ਬਿਰੌਕੋਫੈਨਬਾਈਟਿਸ ਜਾਂ ਗਿਲਟੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਨਾਂੜੀਆਂ ਉਪਰ ਦਬਾਉ 


ਕਾਰਨ, ਅਤੇ (4) ਲਸੀਕਾ ਸਿਸਟਮ ਵਿਚ ਰੁਕਾਵਟ ਕਾਰਨ (ਜਿਵੇ 


_ਐਲਫਿਟੈਂਸਿਸ ਜੋ ਫਿਲੇਰੀਏਸਿਸ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ)। 


ਅਤੇ ਇਹ ਕੇਵਲ ਜੋੜਾਂ ਦੇ ਵਿਗਾੜ ਵਿਚ ਹੀ ਮਿਲੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। 
ਨਾੜੀਆਂ ਦੀ ਰੁਕਾਵਟ ਜਾਂ ਲਿੰਫ ਰੈਨਲ ਵੀ ਤਰਲਾਂ ਦਾਵਹਾਉ ਕਰ 


ਰ ਸਕਦੇ.ਹਨ। 
ਨਰ 


ਠੀਕ'ਕਰਕੇ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਗੁਰਦੇ ਜਾਂ ਦਿਲ ਦੇ ਕਮ ਨੂੰ 


_ ਦਰੁਸਤ ਕਰਨਾ ਆਦਿ। 


ਿ ਆ 
_ਜਲੋਨੰ : ਇਹ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਰਾਜ ਦੇ 


ਰ ਝਾਂਸੀ ਖੰਡ ਦਾਂ ਇਕ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੈ। ਉਰਾਈ ਸ਼ਹਿਰ ਇਸ ਦਾ ਸਦਰਮੁਕਾਮ 


ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਇਸੇ ਹੀ ਰਾਜ ਦਾ ਇਟਾਵਾ 


/ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਰਾਜ ਦਾਂ ਗਵਾਲੀਅਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਉੱਤਰ 
/ ਰ ਜੱ ਰ੍ ੧ ਰਾ ਰ 


ਰ ...- 319 
_ਜਲੋਧਰ ਦੇ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਿਚ-ਮੱਦਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਭੁੱਖੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ 


504 


ਵੱਲ ਜਮਨਾ ਦਰਿਆ ਇਸ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਹੱਦ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ 
ਕੁੱਲ ਖੇਤਰਫ਼ਲ 4549ਵ. ਕਿ. ਮੀ. (1,756ਵ.ਮੀਲ) ਹੈ ਅਤੇ ਆਬਾਦੀ 


12,19,377 (1991) ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਸਾਰੇ ਦਾ ਸਾਰਾ ਖ਼ੇਤਰ ਗੰਗਾ.ਦੇ 


ਮੈਦਾਨ (ਬੇਟ) ਵਿਚ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਬੇਟਵਾ ਨਹਿਰੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੁਆਰਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ 
ਦੀ ਸਿੰਜਾਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਣਕ, ਛੋਲੇ ਅਤੇ ਸਗ੍ਹੋਂ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀਆਂ 


ਮੁੱਖ ਫ਼ਸਲਾਂ .ਹਨ। ਕਾਲਪੀ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਕਿੱਕਰਾਂ ਉਗਾਈਆਂ 


ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਔਸਤ ਤਾਪਮਾਨ ਜਨਵਰੀ ਵਿਚ 18 ਸੈਂ. ਤੋਂ 
ਲੈ ਕੇ ਮਈ ਵਿਚ 36! ਸੈਂ. ਵਿਚਕਾਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ 


ਸਾਲਾਨਾ ਔਸਤ ਵਰਖਾ 807 ਸੈਂ. ਮੀ. ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਜਲਵਾਯੂ 


ਗਰਮ ਖੁਸ਼ਕ ਹੈ। ਇਥੇ ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੇ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ 
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਜੰਗਲੀ ਸੂਰ, ਰੋਝ ਅਤੇ ਲੱਕੜਬੱਗੇ ਆਦਿ ਮੁੱਖ ਹਨ। 
` ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਯਾਦਗਾਰੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹਨ। 


ਕੇਵਲ ਉਰਾਈ ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਜਿਹੇ ਉੱਕਰੇ ਹੋਏ ਥੰਮ੍ਰ ਅਤੇ ਪੱਥਰ _ 


ਸਿਲੇ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਸ਼ਾਇਦ ਚੰਦੇਲ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਹਨ। ਕਾਲਪੀ 


ਉਪਜਾਂ ਦਾ ਵਪਾਰਕ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ 18ਕਿ. ਮੀ. ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ 


ਵੱਲ ਜਲੌਨ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਹੀ ਇਸ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਨਾਂ ਰੱਖਿਆ ਰ 


ਗਿਆ ਹੈ। 


ਜਵਹਾਰ : ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਬੰਬਈ ਦੀ ਇਕ ਸਾਬਕਾ 
ਰਿਆਸਤ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਰਿਆਸਤ ਦਾ ਕੁੱਲ ਰਕਬਾ 794 ਵ. ਕਿ. ਮੀ. 
(310 ਵ. ਮੀਲ) ਸੀ। ਇਸ ਵਿਚ 108ਪਿੰਡ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਰਿਆਸਤ ਦੇ 


ਇਕ ਦਿ 
ਵਿਚ ਪੈਂਦਾ ਸੀ। ਬੰਬਈ, `ਬੜੌਂਦਾ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਭਾਰਤੀ ਰੇਲਵੇ ਇਸ 
ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਛੋਟੇ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਪੱਛਮੀ ਸਰਹੱਦ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਨਾਲ ਦੀ 


ਲੰਘਦੀ ਸੀ। 


ਰ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਸਮੋ 1294ਈ. ਦੇ ਅਖੀਰ ਤੱਕ ਇਸ 
ਰਿਆਸਤ ਉੱਤੇ ਇਕ ਵਾਰਲੀ ਸਰਦਾਰ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਪਹਿਲਾ 
ਕੋਲੀ ਸਰਦਾਰ, ਪਾਉਪੇਰਾ ਜਿੱਸ ਨੂੰ ਜਯਬਾ- ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨੇ 
ਦੀਦੋ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਚਾਲ ਖੇਡੀ ਅਤੇ ਇਕ ਸਾਨ੍ਹ ਦੀ ਖੱਲ ਜਿੰਨੀ ਧਰਤੀ 
ਰੋਕ .ਸਕਦੀ ਸੀ, ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਿਚ ਸਫ਼ਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਕੋਲੀ 


ਸਰਦਾਰ ਨੇ ਸਾਨ੍ਹ ਦੀ ਖੱਲ ਦੀਆਂ ਕਈ ਕਾਤਰਾਂ ਬਣਾ ਲਈਆਂ ਅਤੇ 
ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਰਿਆਸਤ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਵਲ ਲਿਆ ਅਤੇ ਪੱਕੇ ਪੈਂਰੀ 


ਰਿਆਸਤ ਤੇ ਕਾਬਜ਼ ਹੋ ਗਿਆਂ। ਜਯਬਾ ਦੀ ਮੌਤ ਉਪਰੰਤ ਉਸ ਦਾ 


ਪੁੱਤਰ ਨੀਮ ਸ਼ਾਹ ਰਾਜਗੱਦੀ ਤੇ ਬੈਠਾ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ 


ਉਸ ਨੂੰ ਰਾਜੇ ਦਾ ਖ਼ਿਤਾਬ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ। ਜਵਹਾਰ ਰਿਆਸਤ ਦੇ 


ਇਤਿਹਾਸ ਅੰਦਰ ਇਹ ਘਟਨਾ ਇੰਨੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ -ਸੀ ਕਿ 5 ਜੂਨ, 


1343 ਦੇ ਦਿਹਾੜੇ ਜਿਸ ਦਿਨ ਨੀਮ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਰਾਜੇ ਦਾ ਖ਼ਿਤਾਬ ਮਿਲਿਆ 
ਸੀ, ਇਕ ਨਵੇਂ ਯੁੱਗ ਦਾ ਆਰੰਭ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਇਹੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਰਿਆਸਤ 


ਦੇ ਸਰਕਾਰੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਵਿਚ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਰਹੀ। ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ 


ਦੇ ਸੁਲਤਾਨਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਚ ਥਾਨਾ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰੀ ਤਟ ਹੁੰਦਾ 
ਸੀ, ਨੇ ਦਖ਼ਲਅੰਦਾਜ਼ੀ. ਤਾਂ ਕੀਤੀ ਪਰ ਜਵਹਾਰ ਰਿਆਸਤ ਦੇ 
ਅੰਤਰ-ਦੇਸ਼ੀ. ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਦਖ਼ਲ ਦਿੱਤਾ। ਐਪਰ 


ਹ. ਪੁ.-ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ. 14:17 ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 4:489; ਐਨ. ਬ੍ਰਿਮਾ.5 ਰ 


=”੨੮=੯੨ 


ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ 


ਪੈਂਦੀਆਂ ਪੁਰਤਗੇਜ਼ੀ ਮੱਲਾਂ ਨੂੰ ਲੁੱਟਣ ਵਿਚ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋਂ ਗਿਆ। ਇਸ 
ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਇਲਾਕੇ ਦਾ ਬਸੀਨ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਦਾਹਾਨੂੰ 
ਤੱਕ ਵਿਸਥਾਰ ਕਰ ਲਿਆਂ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਮਰਹੱਟਿਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ 


ਰਿਆਸਤ ਉੱਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਹਮਲੇ ਕੀਤੇ ਸਨ, ਨੇ ਇਥੋਂ ਦੇ ਸਰਦਾਰ 
ਤੋਂ ਉਸ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਦਾ ਕੁਝ ਹਿੱਸਾ ਖੋਹ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ 
_ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਖਿਰਾਜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਰਿਆਸਤ ਦਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰ 
ਜੇਠਾਧਿਕਾਰ ਦੇ ਨ੍ਰਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਚਲਦਾ ਰਿਹਾ। ਸੰਨ 1890 ਵਿਚ 


ਕੁਦਰਤੀ ਵਾਰਸ'ਨਾ ਹੋਣ ਦੀ ਸੂਰਤ ਵਿਚ, ਮੁਤਬੰਨਾ ਬਣਾਉਣ ਦੇ 


ਕੇਵਲ ਨਜ਼ਰਾਨਾ ਜਾਂਨਸ਼ੀਨੀ ਫ਼ੀਸ) ਹੀ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਸੀ। 
__ ਪਿੰਡ ਜਵਹਾਰ ਜਿਹੜਾ ਸਮੁੰਦਰੀ ਸਤਹ ਤੋਂ 457 ਮੀ. (1500 


ਫੁੱਟ) ਦੀ ਉਚਾਈ ਤੇ ਵਾਕਿਆ ਹੈ, ਬਹੁਤ ਸਿਹਤਵਰਧਕ ਅਤੇ ਕਾਫ਼ੀ 
_ਠੰਢਾ ਹੈ। ਇਸ ਰਿਆਸਤ ਵਿਚ ਕੇਵਲ ਭੋਪਤਗੜ੍ਹ ਦਾ ਥੇਹ ਬਣਿਆ 


ਕਿਲਾ ਜੋ ਜਵਹਾਰ ਪਿੰਡ ਦੇ 16 ਕਿ. ਮੀ. ( 


_ ਹ. ਖੁ.-ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ. 14:87 


ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ (ਕਪੂਰ) : ਇਹ ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ 1879ਈ. 


ਵਿਚ ਨਵੀਂ ਬਣੀ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਦੇ ਪੜ੍ਹੇ ਲਿਖੇ ਅਤੇ ਸਰਗਰਮ ਵਿਅਕਤੀਆਂ 
. ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਸੀ। ਇਹ ਜਾਤ ਦਾ ਖੱਤਰੀ ਸਿੱਖ ਸੀ ਅਤੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ 
ਰੇਲਵੇ ਵਿਚ ਬਤੌਰ ਕਲਰਕ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਸੀ। 


ਰ ਇਕ ਵਾਰ ਇਸ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਚ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ 
ਆਰੀਆ ਸਮਾਂਜੀਆਂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਕੋਲ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਕੁਰਾਨ 


ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ ਆਪਣੀਆਂ-ਆਪਣੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਹਨ ਪਰ ਸਿੱਖਾਂ 

ਆ 

ਰ ਵਿਖੇ 5 ਮਾਰਚ, 1892 ਨੂੰ ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਦੀ ਸ਼ਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਜਿਸ 
ਰ _ਦਾ ਸਕੱਤਰ ਇਹ ਆਪ ਬਣਿਆ। - ਰ੍ 


ਹ/ ਖੁ.-ਹਿ. ਸਿ.-ਖੁ. ਸਿੰਘ 2: 142 ॥ 
ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ : ਵੇਖੋ ਨਹਿਰੂ, ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ 
_ਜਵਾਦੀ ਪਹਾੜੀਆਂ : ਭਾਰਤ ਦੇ ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਰਾਜ ਵਿਚ 


ਪਹਾੜੀਆਂ ਦਾ ਇਹ ਇਕ ਵੱਖਰਾਂ ਜਿਹਾ ਸਮੂਹ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਹਾੜੀਆਂ 


ਦਾ ਬਹੁਤਾ ਹਿੱਸਾਂ ਰਾਜ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਅਰਕਾਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਪੈਂਦਾ.ਹੈ ਪਰ- 


_ਪਰਬਤੀ ਵਧਾਉ ਦੱਖਣੀ ਅਰਕਾਟ ਅਤੇ ਸੈਲਮ' ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦੁਰ 
_ਤੱਕ/ਵਧੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਉੱਤਰੀ ਅਰਕਾਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਕੁਝ ਚੋਟੀਆਂ 914 


ਮੀ, (3000 ਫੁੱਟ) ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚੀਆਂ ਚੱਲੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਥੋਂ 


“` ਪਾਲਾਰ ਦਰਿਆ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਵਾਦੀ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਬੀ ਘਾਟਾਂ ਨਾਲੋਂ. 
_`ਅਲੱਗ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਵਾਦੀ ਅਮੂਰ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਬੜੀ ਤੰਗ ਹੋ 
`.ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਥੇ ਇਹ ਪਹਾੜੀਆਂ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਘਾਟ ਆਪਸ ਵਿਚ 
ਲਗਭਗ ਮਿਲ ਹੀ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੇਲਮ ਅੰਦਰ ਇਹ' ਵਾਦੀ ਫਿਰ ਚੌੜੀ 


ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਪਹਾੜੀਆਂ ਕਈ ਛੋਟੀਆਂ-ਛੋਟੀਆਂ ਪਠਾਰਾਂ ਤੋਂ ਹੋਂਦ 
_, ਵਿਚ ਆਈਆਂ ਹਨ। ਉੱਤਰੀ ਅਰਕਾਟ ਦੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਠਾਰਾਂ ਉੱਤੇ 


[ `ਤਾਮਿਲ ਭਾਸ਼ਾ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਮਲਿਆਲੀ ਕਬੀਲੇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ 130ਛੋਟੇ- 


320 
ਹ ਪੁਰਤਗੇਜ਼ੀਆਂ ਦੀ ਅਧੋਗਤੀ ਤੱਕ ਚਲਦੀ ਰਹੀ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਜਵਹਾਰ 


ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਮੁਖੀ ਜਿਸ ਨੇ ਮੁੰਗਲ ਜਰਨੈਲਾਂ ਨਾਲ ਗੱਠ-ਜੋੜ ਕਰਕੇ 
`ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਮਦਦ -ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਉੱਤਰੀ ਕੋਨਕਨ ਵਿਚ 


ਇਤ ਲ਼. 10 ਮੀਲ) ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ . 
`_ ਵੱਲ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਇਕੋ ਇਕ ਦਿਲਚਸਪ ਥਾਂ ਹੈ। 


ਛੋਟੇ ਪਿੰਡ ਵਸੇ.ਹੋਏ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਲਗਭਗ 10,000 __ 
ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਨਸਲ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਫ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਉਹ ਨੀਵੇਂ ਇਲਾਕੇ ਵਾਲੇ 
ਤਾਮਿਲਾਂ ਦੀ ਨੱਸਲ ਵਿਚੋਂ ਹੀ ਹਨ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਾਫ਼ੀ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ 
ਚਲੰਦੀ ਆ ਰਹੀ ਅਲਹਿਦਗੀ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤੌਰ-ਤਰੀਕਿਆਂ ਵਿੱਚ 
ਬਹੁੰਤ ਫ਼ਰਕ ਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਖ਼ਾਸ ਰਿਵਾਜ 
ਹਨ। ਮੁੱਖ ਪਰਬਤ-ਲੜੀ ਦੇ ਉਭਰਵੇਂ ਭਾਗ, ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਦਸ਼ਾ, 
ਵੱਲ ਨੂੰ ਵੈਲੂਰ ਕਸਬੇ ਤੱਕ ਫੈਲੇ ਹੋਏ ਹਨ ਪਰ ਜਿਉਂ ਹੀ.ਇਹ ਉਭਰਵੇ 
ਭਾਗ ਪਾਲਾਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪੁੱਜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉੱਚਾਈ ਘੱਟ 
ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕੈਲਾਸ਼ਗੜ੍ਹ ਨਾਂ ਦੀ ਇਕ ਵੱਖਰੀ ਜਿਹੀ ਚੋਟੀ ਜਿਸ ਦੀ 
ਉਚਾਈ 846 ਮੀ. (2743 ਫੁੱਟ) ਹੈ, ਵੈਲੂਰ ਤੋਂ ਲ. 10. ਕਿ. ਮੀ. (6 
ਮੀਲ) ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਸਿਖ਼ਰ ਤੇ ਬਣਿਆ ਇਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਬੰਗਲਾ, 
ਗਰਮੀ ਦੀ ਜ਼ੁੱਤ ਵੇਲੇ ਇਕ ਸੁਹਾਵਣਾ ਨਜ਼ਾਰਾ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ 


ਸਨ ਪਰ ਪਿੱਛੋਂ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜੰਗਲ ਹੀ ਸਾਫ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਜੰਗਲ '_` 


ਦਾ ਵਧੇਰੇ ਨੁਕਸਾਨ ਉਦੋਂ ਹੋਇਆ ਸੀ ਜਦੋਂ? ਮਦਰਾਸ ਰੇਲਵੇ ਦੀ 
ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮੀ ਲਾਈਨ ਵਿਛਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਸਲੀਪਰ 
ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਹੀ ਕਾਫ਼ੀ ਮਿਕਦਾਰ਼ ਵਿਚ ਜੰਗਲ ਕੱਟਿਆ-ਗਿਆ ਸੀ। 
ਹੁਣ ਇਨ੍ਹਾਂ ਜੰਗਲਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਪਹਾੜੀਆਂ ਉੱਤੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ ਖੇਡਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜੰਗਲੀ 
ਸਾਨ੍ਹ, ਸਾਂਬਰ, ਡੱਬ-ਖੜੱਬ੍ਰੇ ਹਿਰਨ,- ਚੀਤੇ ਅਤੇ ਕਦੇ-ਕਦਾਈਂ ਬਾਘ 
ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਉੱਤੇ ਮਿਲਦੇਹਨ। ਮਦਰਾਸ ਪ੍ਰੈਜੀਡੈਂਸੀ ਵੇਲੇਂ_ 


ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਉੱਤੇ ਨਸ਼ੀਲੇ ਗਾਂਜੇ ਦਾ ਉੱਤਪਾਦਨ ਕਰਨ ਦਾ __ 


#ਰਸੰਸ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਦੱਖਣੀ ਅਰਕਾਟ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਕਾਫ਼ੀ ਵੀ ਉਗਾਉਣ 


`ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਪਤਰਕਾਂਡ ਤੋਂ ਕੋਮਾਟੀਉਰ ਨੂੰ ਜਾਂਦਿਆਂ 


ਕੋਵਿਲਜੂਰ ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਹਿੰਦੂ ਮੰਦਰਾਂ ਦੀਆੰ ਪਵਿੱਤਰ ਯਾਦਗਾਰਾਂ ਰਹ 
ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ. ਉੱਤੇ ਕੁਝ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਵੀ ਹਨ। ਰ 


12”18' ਤੋਂ 12”54' ਉ. ਵਿਥ.; 78” 35'ਤੋਂ 79731. ਪੂ. ਲੰਬ, 
_ਹ. ਪੁ--ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ. 14:84. ੪ 


`ਜਵਾਂ, ਮਿਰਜ਼ਾ ਕਾਸਿਮ ਅਲੀ : ਇਹ ਉਰਦੂ 'ਦਾ 


ਉੱਘਾ ਗੱਦ ਲੇਖਕ ਸੀ।_ਸੰਨ 1760 ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਰ 


ਅਬਦਾਲੀ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਤੇ ਧਾਵਾ ਬੋਲਿਆ ਤਾਂ ਇਹ ਲਖਨਊ ਚਲਾ ਗਿਆ। . 

ਸੰਨ. 1800 ਵਿਚ ਇਹ ਕਲਕੱਤੇ ਦੇ ਫੋਰਟ ਵਿਲੀਅਮ ਕਾਲਜ ਵਿਚ 
ਦਾ ਉਰਦੂ ਵਿਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ। ਇਸਨੇ ਕਾਲੀਦਾਸ ਦੀ ਪੁਸਤਕ 
ਅਭਿਗਿਆਨ ਸ਼ਾਕੁੰਤਲਮ ਦਾ ਬ੍ਰਜ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ ਜੋ 


ਸ਼ਲਾਘਾ ਯੋਗ ਹੈ। ਉਰਦੂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਸ ਨੂੰ ਅਰਬੀ, ਫ਼ਾਰਸੀ ਅਤੇ 


ਬ੍ਰਜਭਾਸ਼ਾ ਤੇ ਚੰਗੀ ਮੁਹਾਰਤ ਸੀ। 
7 ਸੰਨ 1851 ਦੇ ਲਗਭਗ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤਂ ਹੋ ਗਈ। ਹੂ 
ਹ. ਪੁ. -ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 4432 ਰ 
ਜਵਾਰ (ਜੁਆਰ) : ਇਹ ਅਨਾਜ਼ ਚਾਰੇ, ਸ਼ਰਬਤ ਆਦਿ 
ਕਿ ਸਿ 


ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਉਗਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ 


ਵਿਗਿਆਨਕ ਨਾਂ ਸੌਰਗਮ ਵਲੰਗੇਅਰ (569880%2 ੧0281) ਹੈ। ਇਸ 


ਦਾ ਮੂਲ ਅਫ਼ਰੀਕਾਂ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਨਾਜ ਲਈ ਉਗਾਈ ਜਾਂਦੀ 
ਫਲ ੂੰ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਵਾਂ ਨਾਲੂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਦਰ, 


324 


ਇਜਿਪਸ਼ੀਅਨ ਕਾੱਰਨ, ਗ੍ਰੇਟ ਮਿਲਟ ਜਾਂ ਇੰਡੀਅਨ ਮਿਲਟੇ ਆਦਿ। 


ਜਵਾਰ 
ਇਹ ਫ਼ਸਲ ਦਰਮਿਆਨੀ ਬਾਰਸ਼ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਾਸਤੇ ਬਹੁਤ 


ਭਾਰਤੀ ਉਪ-ਮਹਾਦੀਪ ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਜਵਾਰ, ਚੌਲਮ ਜਾਂ ਜੋਨਾ ਕਿਹਾ ਢੁਕਵੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਫ਼ਸਲ ਲਈ 3 ਸੈਂ. ਮੀ. ਤੋਂ 100 ਸੈਂ. ਮੀ. ਬਾਰਸ਼ 





ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚੀਨ ਅਤੇ ਮੰਚੂਰੀਆ ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਕੇਓਲਿਆਂਗ 
ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਖ਼ਤ ਘਾਹ ਹੈ ਜੋ 0.7 ਮੀ. ਤੋਂ 
2.5 ਮੀ. ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ 5ਮੀ. ਦੀ ਉਚਾਈ ਤੱਕ ਵੀ ਪੁੱਜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
ਇਸ ਦੇ ਤਣੇ ਅਤੇ ਪੱਤਿਆਂ ਉੱਪਰ ਇਕ ਚਿੱਟਾ ਜਿਹਾ ਧੂੜਾ ਲੱਗਾ 
ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵੱਖ ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਤਣੇ ਵਿਚਕਾਰਲੀ ਪਿੱਥ ਫਿਚ ਦੋਧਕ 
ਰਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਇਹ ਖੁਸ਼ਕ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਰਸ ਮਿੱਠਾ ਜਾਂ ਫਿੱਕਾ 
ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਫ਼ੁੱਲਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸਵੈ-ਪਰਾਗਣ ਆਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ 
ਕਈ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿਚ ਪਰ-ਪਰਾਗਣ ਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਦਾਣੇ 


ਅਕਸਰ ਸੁਤੰਤਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਫਿਰ ਫੋਕ ਵਿਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਬਹੁਤ 


ਸਾਰੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੇ ਕਸੀਰ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਬੀਜ 
ਦਾਣਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਛੋਟੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰੰਗ ਚਿੱਟਾਂ, ਪੀਲਾ ਜਾਂ ਲਾਲ 
ਭੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 

ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਇਹ ਫ਼ਸਲ ਝੋਨੇ ਦੀ ਫ਼ਸਲ ਤੋਂ ਦੂਸਰੇ ਨੰਬਰ ਤੇ 
ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਮੱਧ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਖੁਸ਼ਕ ਇਲਾਕਿਆਂ 
ਵਿਚ ਗ਼ਰੀਬ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਮਨ ਭਾਉਂਦਾ ਭੋਜਨ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਬੀਜਾਂ ਨੂੰ 
ਪੀਸ ਕੇ ਜਾਂ ਚੌਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਪਕਾ ਕੇ ਖਾਧਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਪੀਸ 
ਕੇ ਬਣਾਇਆ ਭੋਜਨ ਕਣਕ ਨਾਲੋਂ ਘਟੀਆ ਕਿਸਮ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ 
ਦਾ ਖ਼ਮੀਰਿਆ ਹੋਇਆ ਭੋਜਨ ਮਾਸੂਮਾਂ ਅਤੇ ਅਪਾਹਜ ਲੋਕਾਂ ਲਈ 
ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਹਰੇ ਜਾਂ ਸੁਕੇ ਤਣੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਲਈ 
ਆਹਾਰੀ ਖ਼ੁਰਾਕ ਦੇ ਕੰਮ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਇਸ ਫ਼ਸਲ ਦੀ 
ਕਾਸ਼ਤ 42ਮਿਲੀਅਨ ਏਕੜ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਅਤੇ ਸਾਲਾਨਾ 
ਪੈਦਾਵਾਰ ਲਗਭਗ 8.4 ਮਿਲੀਅਨ ਮੀ. ਟਨ ਦੇ ਕਰੀਬ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 


ਕਾਫ਼ੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਔਸਤ ਤਾਪਮਾਨ 27” ਸੈਂ. ਤੋਂ 32 ਸੈਂ. ਲੋੜੀਂਦਾ ਹੈ 


_ ਪਰੰਤੂ ਕੁਝ ਕਿਸਮਾਂ ਅਰਧ ਖੁਸ਼ਕ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ 40ਸੈਂ. ਤੋਂ 43ਸੈਂ. ਤੱਕ _ 


ਵਧ ਤਾਪਮਾਨ ਤੇ ਵੀ ਹੈ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਿਆਲੂ ਫਸਲ 15ਸੈਂ. ਤੱਕ 
ਤਾਪਮਾਨ ਵੀ ਸਹਾਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਫ਼ਸਲ 1000ਮੀ. ਦੀ ਉੱਚਾਈ 
ਤੱਕ ਉਗਾਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਮੈਦਾਨਾਂ ਵਿਚ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋ 
ਸਕਦੀ ਹੈ। 


ਇਹ ਫ਼ਸਲ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਤੇ ਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੀ ਜਾ 
ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਭਾਰੀ ਅਤੇ ਲਾਲ ਕਛਾਰੀ ਤੋਂ ਲਾਲ, ਸਲੇਟੀ ਤੇ ਪੀਲੀ 
ਚੀਕਣੀ ਅਤੇ ਰੇਤਲੀ ਜ਼ਮੀਨ ਆਦਿ। ਇਹ ਭਾਰੀਆਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਤੇ ਚੰਗੀ 
ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਕਪਾਹ ਵਾਲੀਆਂ ਕਾਲੀਆਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ 
ਵੀ ਚੰਗੀਆਂ ਹਨ। 

ਕਾਸ਼ਤ--ਇਸ ਦੀ ਚੰਗੇਰੀ ਕਾਸ਼ਤ ਲਈ ਖੇਤ ਨੂੰ ਦੇਸੀ ਹਲ 
ਨਾਲ ਦੋ ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਵਾਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਕਛਾਰੀ ਭੋਂ 
ਵਿਚ ਅਤੇ ਦੂਸਰੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਬਲੇਡ ਹੈਰੋ ਦੀ ਮਦਦ 
ਨਾਲ ਸਵਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ! ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਭਾਰੀ ਫ਼ਸਲ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ 
ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਰੂੜੀ ਲਗਭਗ ਮਨਮੀ, ਟਨ ਪ੍ਰਤੀ ਏਕੜ ਖੁਸ਼ਕ 
ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਅਤੇ 5 ਮੀ. ਟਨ ਦੇ ਕਰੀਬ ਸਿੰਜਾਈ ਵਾਲੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ 
ਵਿਚ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਿੰਜਾਈ ਵਾਲੀ ਫ਼ਸਲ ਨੂੰ ਬੀਜਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 
50ਤੋਂ 70ਕਿ. ਗ੍ਰਾ. ਸੁਪਰਫ਼ਾਸਫ਼ੇਟ ਅਤੇ ਉਪਰੋਂ ਦੀ ਬੀਜਣ ਤੋਂ 6 ਹਫ਼ਤੇ 
ਬਾਅਦ ਅਮੋਨੀਅਮ ਸਲਫ਼ੇਟ 20ਕਿ. ਗ੍ਰਾ. ਪਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 


ਫ਼ਸਲ ਦੀ ਬੀਜਾਈ ਛੱਟੇ ਨਾਲ ਜਾਂ 30ਤੋਂ 45ਸੈਂ. ਮੀ. ਦੀ ਵਿੱਥ 
ਤੇ ਪੋਰ ਕੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਤਾਰਾਂ ਵਿਚ ਬੀਜਾਈ ਜਾਂ ਤਾਂ ਹੱਥ ਨਾਲ 
ਜਾਂ ਪੇਰ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬੀਜ ਡਰਿੱਲਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਫ਼ਸਲ 
ਖੜ੍ਹਵੀਂ ਅਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਝਾੜ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਚਾਰੇ ਵਾਲੀ ਫ਼ਸਲ ਆਮ ਤੌਰ 
ਤੇ ਛੱਟੇ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਬੀਜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬੀਜ ਦਰ 2.5ਕਿ. ਗ੍ਰਾ. ਤੋਂ 4.5 
ਕਿ. ਗ੍ਰਾ. ਦਾਣਿਆਂ ਲਈ ਅਤੇ ਚਾਰੇ ਲਈ 23ਤੋਂ 27.5ਕਿ. ਗ੍ਰਾ_ ਰੱਖੀ 
ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫ਼ਸਲ ਨੂੰ ਕਾਂਗਿਆਰੀ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਪਾਊਡਰ _ 
ਸਲਫ਼ਰ ਨਾਲ ਮਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜ ਕਿ. ਗ੍ਰਾ. ਬੀਜ ਲਈ 150ਗ੍ਾਂ 
ਦਵਾਈ ਦੀ ਲੋੜ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਫ਼ਸਲ ਵਿਚ ਵਾਧੂ ਜੜੀ-ਬੂਟੀਆਂ ਕੱਢਣ 
ਲਈ ਪਹਿਲੀ ਗੋਡੀ ਬੀਜਾਈ ਤੋਂ ਪੰਦਰਾਂ ਦਿਨ ਬਾਅਦ ਹੱਥ ਵਾਲੇ 
ਖੁਰਪਿਆਂ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਛੱਟੇ ਵਾਲੀ ਫ਼ਸਲ ਦੀ ਇਕ ਗੋਡੀ 
ਹੋਰ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਤਾਰਾਂ ਵਿਚ ਬੀਜੀ ਗਈ ਫ਼ਸਲ ਨੂੰ ਬਲਦਾਂ 
ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 

ਦਾਣਿਆਂ ਵਾਲੀ ਫ਼ਸਲ ਪੱਕਣ ਲਈ ਚਾਰ ਤੋਂ ਪੰਜ ਮਹੀਨੇ ਲੈਂਦੀ 
ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਦੋਧੀ, ਚਿਪਚਿਪੀ ਅਤੇ ਪੱਕੀ ਹੋਈ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਪੰਛੀਆਂ 
ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਕਤ ਇਸ ਨੂੰ ਪੰਛੀਆਂ ਤੋਂ 


_ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸਾਧਨ ਅਪਣਾਉਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਫ਼ਸਲ ਦੀ 


ਕਟਾਈ ਸਮੇਂ ਸਾਰੇ ਪੌਦੇ ਕੱਟ ਕੇ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁਕਾਉਣ ਲਈ ਖੇਤ 
ਵਿਚ ਢੇਰ ਲਗਾ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਟੇ ਕੱਟ ਕੇ ਗਹਾਈ ਵਾਲੇ 
ਖੇਤ ਵਿਚ ਲਿਜਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਬਾਰਸ਼ ਦੇ ਡਰ 
ਨਾਲ ਬੀਜਾਂ ਦੇ ਖ਼ਰਾਬ ਹੋ ਜਾਣ ,ਦਾ ਡਰ ਹੋਵੇ ਉਥੇ ਸਿੱਟੇ ਕੱਟ ਕੈ 


_ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗਹਾਈ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਵੱਡੇ ਅਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਭਰੇ 
ਸਾਂਭ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਗਹਾਈ ਥਰੈਸ਼ਰਾਂ ਨਾਲ ਜਾਂ ਬਲਦਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤੀ 
ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਗਹਾਈ .ੋਂ ਬਾਅਦ ਬੀਜ ਨੂੰ ਹਵਾ ਵਿਚ ਖਲਾਰ ਕੇ ਅਤੇ 
ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਧੁੱਪ ਵਿਚ ਸੁਕਾ ਕੇ ਸਟੋਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚਾਰੇ 
ਵਾਲੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਫੁੱਲ ਪੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੱਟ ਲਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। 
ਪਦਾਰਥਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਟਾਂਡੇ ਚਾਰੇ ਅਤੇ 
ਬਿਲਡਿੰਗ ਪਦਾਰਥ ਵਜੋਂ ਵੀ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮਿੰਨੀ ਜੁਆਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ 


ਤੌਰ ਤੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਵਿਚ ਬੀਜੀ -- 


ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਤੋਂ ਸ਼ਰਬਤ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 

ਹ. ਪੁ. -ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 212; ਹੈ, ਬੁ. ਐ. ਗੈ. : 1% 
__ ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ, ਬਾਬਾ: ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਉੱਘਾ ਆਜ਼ਾਦੀ 
_ਘੁਲਾਟੀਆ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਛੇਵੇਂ ਦਹਾਕੇ ਵਿਚ 
ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਨੱਠੀਆਂ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਸਰਦਾਰ ਕਨ੍ਹੱਈਆ ਸਿੰਘ 
ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਦਾ ਪਿਤਾ ਇਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਜ਼ਿਮੀਦਾਰ ਸੀ 
ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਬੜੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਜੀਵਨ-ਨਿਰਬਾਹ ਕਰਦਾ 
ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਦਲੇਰ ਪੰਜਾਬੀ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ 
ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੰਗੇ ਪੈਸਾ ਕਮਾਉਣ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿਚ, ਇਹ ਵੀ ਵਿਦੇਸ਼ ਚਲਾ 
ਗਿਆ। ਸੰਨ 1905 ਵਿਚ ਇਹ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਚੀਨ, 
ਪਾਨਾਮਾ ਅਤੇ ਮੈਕਸੀਕੋ ਤੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੋਇਆ ਕੈਲਿਫੋਰਨੀਆ ਚਲਾ ਗਿਆ। 
ਇਥੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਇਸਨੇ ਕੁਝ ਭੂਮੀ ਖ਼ਰੀਦ ਲਈ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਵਸਾਖਾ 
ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਖੇਤੀ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਕੈਲਿਫੋਰਨੀਆ 
ਵਿਚ ਕੁਝ ਸਾਲ ਰਹਿਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਨੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਸਿੱਖ ਆਬਾਦਕਾਰਾਂ 
_ਨਾਲ ਮਿਲਕੇ ਇਕ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਕੇਂਦਰ ਦੀ ਲੋੜ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤੀ 
ਜਿਥੇ ਕਿ ਉਹ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਇਕੱਠੇ. ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਸਾਂਝੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਤੇ 
ਵਿਚਾਰ ਵਟਾਂਦਰਾ ਕਰ ਸਕਣ। ਇਸ ਮਕਸਦ ਲਈ ਸਟਾਕਟਨ ਵਿਖੇ 
_ਇਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਜੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ 
ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਗਿਆ। 

ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅਤੇ ਖੁਲ੍ਹ ਨੇ ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ 
ਦੇ ਨੌਜਵਾਨ ਦਿਮਾਗ਼ ਉੱਤੇ ਡੂੰਘਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਇਆ। ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ 
ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਇਹ ਭਾਵਨਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ ਇਸਨੇ ਭਾਰਤ 
ਤੋਂ ਚਾਰ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਉੱਥੇ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਬੁਲਾਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਾਰਾ 
ਖਰਚਾ ਇਸਨੇ ਆਪ ਦਿੱਤਾ। ਦੇਸ਼ ਭਗਤੀ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਕਾਰਨ ਇਹ 
ਕਾਫ਼ੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਆਬਾਦਕਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ 
_ਕੀਤੀ ਸੰਸਥਾ 'ਇੰਡੀਅਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ' ਦੀ ਕੈਲਿਫ਼ੋਰਨੀਆ ਸ਼ਾਖਾ ਦਾ 
ਪ੍ਰਧਾਨ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ। ਸਥਾਨਕ ਵਸਨੀਕਾਂ ਦੇ ਕਠੋਰ ਅਤੇ ਪੱਖਪਾਤੀ 
ਵਤੀਰੇ.ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਪਾੜ ਪਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਮੁਸ਼ਕਲ ਵਿਚ ਭਾਰਤ 
_ ਦੀ ਬਰਤਾਨਵੀਂ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਹਮਦਰਦੀ ਰਹਿਤ ਵਤੀਰੇ ਨੇ ਜਵਾਲਾ 
ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਭਾਵਨਾ 
ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਅਤੇ ਕਠਿਨਾਈਆਂ 
ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਧੀਨਤਾ ਸੀ। __ 
____` ਉਸ ਸਮੇਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਏ ਪਹਿਲੇ ਫਿਸ਼ਵ-ਯੁੱਧ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਦੇਸ਼ 
ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੇ ਮੌਕੇ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਸਥਿੱਤੀ ਦਾ ਲਾਭ 


322 


ਸੇਹਨ ਸਿੰਘ ਭਕਨਾ ਅਤੇ ਲਾਲਾ ਹਰਦਿਆਲ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਕ੍ਰਾਂਤੀ 
ਮਹਾਂਸਾਗੁਰ ਦੇ ਤਟ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ 
ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਈ। ਰ੍ 

ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਵਿਦਰੋਹ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਨ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ 
ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਦੇ ਦਸਤੇ ਭਾਰਤ ਭੇਜੇ ਗਏ। ਬਾਬਾ 
ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ ਪਹਿਲੇ ਵੱਡੇ ਦਸਤੇ ਦੇ ਮੁੱਖ ਲੀਡਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਸੀ, _ 
ਜੋ 29 ਅਗਸਤ, 1914ਈ. ਨੂੰ ਕੋਰੀਆ ਨਾਮੀ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਹਾਜ਼ ਰਾਹੀਂ 
ਸਾਨ ਫ਼ਰਾਂਸਿਸਕੋ ਤੋਂ ਭਾਰਤ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ। ਹਾਂਗਕਾਂਗ ਤੋਂ 
ਭਾਰਤ ਦੀ ਅਗਾਂਹ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਇਕ ਨਵਾਂ ਜਹਾਜ਼ 'ਤੇਸ਼ਾਮਾਰੂ' 
ਕਿਰਾਏ ਤੇ ਲਿਆ। ਸਿੰਗਾਪੁਰ ਵਿਖੇ ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰ 
ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਕੌਮੀ ਬਗਾਵਤ ਲਈ ਉਕਸਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ 
ਪਰ ਇਸ ਕੰਮ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਫ਼ਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਾ. ਹੋਈ। 
ਦੀ ਸਾਰੀ ਯੋਜਨਾ ਨਿਸਫ਼ਲ ਹੋ ਗਈ। ਸੰਨ 1915 ਵਿਚ ਬਾਬਾ ਜਵਾਲਾ 
ਚਲਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਉਮਰ-ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਹੋਈ। ਇਹ 18 
ਸਾਲ ਤੱਕ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਰਿਹਾ ਅਤੇ 1933 ਈ. ਵਿਚ ਇਸਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ 
ਗਿਆ। ਅੰਡੇਮਾਨ ਟਾਪੂ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਨੌਕਰੀ ਸਮੇਂ ਇਸਨੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ 
ਦੇ ਕੈਦੀਆਂ ਪ੍ਰਤਿ ਕਠੋਰ ਵਤੀਰੇ ਵਿਰੁੱਧ ਭਾਰੀ ਹੜਤਾਲ ਵਿਚ ਭਾਗ 
ਲਿਆ। ਹੂ ਰ 

ਸੰਨ 1933 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਾਬਾ ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਅਤੇ 
ਕਾਮਿਆਂ ਦਾ ਪੱਖ ਪੂਰਿਆ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਅਖ਼ਬਾਰ 'ਕਿਰਤੀ' ਲਈ _ 
ਆਪਣੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਵੀਆਂ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਕਰਕੇ 1935 ਈ. ਵਿਚ 
ਇਸਨੂੰ ਮੁੜ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਇਕ ਸਾਲ 
ਦੀ ਕੈਦ ਹੋਈ ਜਿਸ ਦਾ ਇਸ ਦੀ ਲਗਨ ਤੇ ਕੋਈ ਅਸਰ ਨਾ ਹੋਇਆ 
ਅਤੇ ਇਸਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ। ਸੰਨ 
1938 ਵਿਚ ਜਦੋ' ਇਹ ਬੰਗਾਲ ਵਿਚ ਆਯੋਜਿਤ ਇਕ 'ਸਰਬ ਜਿੰਦ 
ਕਿਸਾਨ ਕਾਨਫ਼ਰੰਸ' ਵਿਚ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਣ ਲਈ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤਾਂ ਰਸਤੇ 
ਵਿਚ ਇਕ ਹੀ ਹਾਦਸੇ ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। 

ਹ. ਪੁ. -ਐ. ਫ੍ਰੀ. ਫਾ. ਪੰ. : 141 ਰ੍ 

ਜਵਾਲਾ ਦੇਵੀ (ਜੁਆਲਾਮੁਖੀ ਮੰਦਰ) : ਇਹ ਇਕ 
ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਹਿੰਦੂ ਮੰਦਰ ਹੈ ਜੋ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਕਾਂਗੜਾ-ਨਦੌਣ 
ਸੜਕ ਉੱਤੇ ਕਾਂਗੜੇ ਤੋਂ 40ਕਿ. ਮੀ. ਦੀ ਵਿਥ ਤੇ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਇਹ 
ਸੰਘਣੀ ਵਸੋਂ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਸੀ ਪਰ ਇਸ ਵੇਲੇ ਇਹ ਅਸਥਾਨ ਜਵਾਲਾਮੁਖੀ 
ਨਾਂ ਦੇ ਮੰਦਰ ਕਰਕੇ ਉੱਘਾ ਹੈ। 

ਇਕ ਪੌਰਾਣਕ ਕਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਜੁਆਲਾਮੁਖੀ ਉਨ੍ਹਾਂ 52ਅਸਥਾਨਾਂ 
ਵਿਚੋਂ ਹੈ ਜਿਥੇ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਦੀ ਇਸਤਰੀ ਸਤੀ ਦੇ ਭਗਵਾਨ 
ਸੀ। ਰ੍ 


323 


ਪਦਮ ਪੁਰਾਣ ਅਨੁਸਾਰ ਜਲੰਧਰ ਨਾਮੀ ਦੈਂਤ ਨੇ ਇੰਨੀ ਤਪੱਸਿਆ 
ਧੀ ਕਿ ਉਹ ਸਭ ਤੇ ਭਾਰੂ ਹੋ ਗਿਆ। ਅੰਤ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੇ ਧੇਖੇ ਨਾਲ 
ਸ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਜੋਗਣੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਭੱਛ 
ਆ। ਜਲੰਧਰ ਪੁਰਾਣ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੇ ਪਹਾੜ ਰੋੜ੍ਹ ਕੇ ਉਸਨੂੰ 
ਨ ਚੁਫਾਲ ਦੱਬ ਦਿੱਤਾ। ਜੁਆਲਾਮੁਖੀ ਪਾਸ ਉਸ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿਚੋਂ ਅੱਗ 
ਆਂ ਲਾਟਾਂ ਨਿਕਲੀਆਂ। ਉਸ ਦੀ ਪਿੱਠ ਦੁਆਬੇ ਵਿਚ ਜਲੰਧਰ ਵਿਖੇ 
ਪੈਰ ਮੁਲਤਾਨ ਪਾਸ ਸਨ। 


_ਜੁਆਲਾਮੁਖੀ ਮੰਦਰ ਪਹਾੜ ਦੇ ਹੇਨੋਂ ਫੁੱਟ ਕੇ ਨਿਕਲਦੀ ਕੁਦਰਤੀ 
ਸ ਦੇ ਕੁੰਡ ਉੱਤੇ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਅੱਗ ਵਿਖਾਉਣ ਨਾਲ ਇਹ 
'ਟ ਵਾਂਗ ਬਲ ਉੱਠਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਹਿੰਦੂਆਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ 
ਵੀ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਜਾਣ ਕੇ ਇਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਆਰੰਭ ਦਿੱਤੀ। 
'ਸ ਮੰਦਰ ਵਿਚ ਕੋਈ ਮੂਰਤੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਅੰਦਰਲੇ ਕੁੰਡ ਦੀ ਕੰਧ ਵਿਚੋਂ 
ਈ ਹੋਰ ਥਾਈ' ਵੀ ਤੇੜਾਂ ਵਿਚੋਂ ਗੈਸ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ। ਕੁੰਡ ਵਿਚੋਂ 
ਕਲਦੀ ਗੈਸ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਜਮ੍ਹਾਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਜਦ ਦਰਸ਼ਕਾਂ 
1 ਭੀੜ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਪੁਜਾਰੀ ਘਿਉ ਦੀ ਜੋਤ ਨਾਲ ਲਾਟ 
ਜਾਰੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣੀ ਨਹੀਂ ਕਿਉਕਿ 
ਹਿਲੀ ਇਮਾਰਤ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸੁਲਤਾਨਾਂ ਨੇ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। 
'ਸ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਚਾਂਦੀ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਮਹਾਰਾਜਾ 
ੜਕ ਸਿੰਘ ਨੇ ਭੇਟ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਮੰਦਰ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਗਰਮ ਪਾਣੀ ਦੇ 
- ਚਸ਼ਮੇ ਹਨ। ਯਾਤਰੀਆਂ ਲਈ ਇਥੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਪਟਿਆਲਾ ਦੀ 
ਣਵਾਈ ਹੋਈ ਇਕ ਸਰਾਂ ਅਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾਵਾਂ ਹਨ। 

4 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1905 ਨੂੰ ਆਏ ਕਾਂਗੜੇ ਦੇ ਭੁਚਾਲ ਨਾਲ ਮੰਦਰ ਨੂੰ 
ਹੁਤ ਨੁਕਸਾਨ ਪੁੱਜਾ ਸੀ। ਰ 

ਹ. ਪੁ -ਪੰਜਾਬ : 501,502 

ਜਵਾਲਾਮੁਖੀ : ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਰਾਜ ਭਾਰਤ) ਦੇ.ਕਾਂਗੜਾ 
ਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਸਮੁੰਦਰ ਤਲ ਤੋਂ ਕੋਈ 593 ਮੀ. ਦੀ ਉਚਾਈ ਉੱਤੇ ਇਹ 
ਸਬਾ ਹੈ। ਇਹ ਧਰਮਸਾਲਾ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ 54ਕਿ. ਮੀ. ਅਤੇ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ 
` 78ਕਿ. ਮੀ. ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ-ਪਹਿਲ ਇੰਹ ਕਾਫ਼ੀ ਵੱਡਾ 
ਹਿਰ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਤੇ ਇਥੇ ਮਿਉਂਸਪਲਟੀ ਵੀ ਸਥਾਪਿਤ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ 
ਨੁਮਾਨ ਇਥੋਂ ਦੇ. ਥੇਹਾਂ ਤੋਂ ਲਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਪਰ ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ 


ਹਸ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਇਥੋਂ ਦੇ ਦੇਵੀ ਦੇ ਮੰਦਰ ਕਰਕੇ ਹੈ। ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ 


ਹਸ ਨੂੰ 'ਜਵਾਲਾ ਜੀ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਹਿੰਦੂ ਨਰਾਤਿਆਂ ਦੇ 
ਹਨਾਂ ਵਿਚ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਦੁਰਗਾ ਦੇਵੀ ਦਾ ਇਹ 


ਦਰ ਪਹਾੜਾਂ ਉੱਤੇ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਮੰਦਰ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਵਿਚੋਂ . 


ਆਂ ਨਿਕਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਲਈ ਲੋਕ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। 
ਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਧੂੰਆਂ ਦੇਵੀ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ। ਦੂਜਾ ਇਕ ਹੋਰ 
ਟਫਚਾਰ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੇ ਜਲੰਧਰ ਨਾਮੀ ਰਾਖਸ਼ ਨੂੰ ਜਿਉਂਦੇ ਹੀ 


ਹਾੜਾਂ:ਹੇਠਾਂ ਦੱਬਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿਚੋਂ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਲਪਟਾਂ, 


ਕਲੀਆਂ ਸਨ।. 


ਇਥੋਂ ਦੀ ਇਕੋ-ਇਕ ਵਰਣਨਯੋਗ ਥਾਂ ਦੇਵੀ ਦਾ ਮੰਦਰ' ਹੈ। 


ਦਰ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਨਾ ਤਾਂ ਬਹੁਤੀ ਪੁਰਾਣੀ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਬਹੁਤੀ 
ਧੀਆ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਲਗੇ ਹੋਏ 
ਨ। ਇਹ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਨੇ ਭੇਟਾ ਕੀਤੇ ਸਨ ਅਤੇ 
[ਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਭੇਟਾ ਕੀਤਾ ਛਤਰ, ਮੰਦਰ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਨੂੰ 
ਰ ਵੀ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਮੰਦਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੋਰ ਕੋਈ ਮੂਰਤੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। 


ਜਵਿੰਗਲੀ ਹੁਲਦਿ੍‌ਖ 

ਸਿਰਫ਼ ਇਕ ਟੋਆ ਜਿਹਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਚਾਰੋਂ ਤਰਫ ਪਰਿਕਰਮਾ ਹੈ। ਇਸੇ 
ਟੋਏ ਵਿਚੋਂ ਧੂੰਆਂ ਅਤੇ ਲਪਟਾਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।' ਕੁਝ 
ਲਪਟਾਂ ਕੰਧਾਂ ਵਿਚੋਂ ਵੀ ਦਿਸਦੀਆਂ ਹਨ। __ 

ਇਥੇ ਯਾਤਰੂਆਂ ਲਈ ਦੋ ਸਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਰੈਸਟ ਹਾਊਸ ਹੈ। 
ਇਥੇ ਧਾਣਾ ਡਾਕ-ਘਰ, ਲੜਕਿਆਂ ਅਤੇ ਲੜਕੀਆਂ ਲਈ ਵਿੱਦਿਅਕ 
ਸਹੂਲਤਾਂ ਵੀ ਹਨ। 

ਆਬਾਦੀ-4,047 (1991) 

31552" ਉ. ਵਿਥ.; 76221" ਪੂ. ਲਬ. 

ਹ. ਪੁ. -ਡਿ. ਸੈ. ਹੈ'. ਬੁ. -ਕਾਂਗੜਾ ; ਇੰਪ. ਗੇ. ਇੰਡ. 14 : 86 

ਜਵਿੰਗਲੀ ਹੁਲਦ੍ਰਿਖ : ਇਹ ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ ਦਾ ਸੁਧਾਰਕ _ 
ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਸੁਧਾਰ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ। _ 
ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ 1 ਜਨਵਰੀ, 1484 ਨੂੰ ਸੇਂਟ ਗਾੱਲ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਇਕ _ 
ਕਿਸਾਨ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਨੇ ਵੈਸੈਨ, ਬੇਸੈਲ ਅਤੇ ਬਰਨ 
ਵਿਚ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਸੰਨ 1500 ਵਿਚ ਇਹ ਵੀਆਨਾ 
ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਚ ਦਰਸ਼ਨ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਲਈ ਗਿਆ। 
ਉਸ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਇਹ ਸੇਂਟ ਮਾਰਟਿਨ ਚਰਚ ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਾਹਿਤ 
ਦਾ ਅਧਿਆਪਕ ਬਣਿਆ। ਸੰਨ 1506 ਵਿਚ ਇਹ ਗਲੇਰਸ ਵਿਚ 
ਸਥਾਨਕ ਪਾਦਰੀ ਬਣਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਨੇ ਯੂਨਾਨੀ, ਇਬਰਾਨੀ ਅਤੇ 
ਚਰਚ ਪ੍ਰਵਰਤਕਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਅਧਿਐਨ ਸਦਕਾ 
ਹੀ ਇਸ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰ ਕਰਨ ਦਾ ਖ਼ਿਆਲ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਦੇ ਵਿਚਾਰ 
ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਮਾਨਵਵਾਦੀ ਸਨ। ਸੰਨ 1512 ਤੋਂ 1515 ਤੱਕ ਇਹ 
ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ ਦੇ ਭਾੜੇ ਦੇ ਸੈਨਕਾਂ ਲਈ ਇਟਲੀ ਗਿਆ, ਜਿਥੇ ਪੋਪ 
ਦਾ ਸੰਸਾਰਕ ਜੀਵਨ ਵੇਖ ਕੇ ਇਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਖੁੱਲ੍ਹ ਗਈਆਂ। ਸੰਨ 
1519 ਵਿਚ ਇਹ ਜ਼ਿਊਰਿਖ ਦੇ ਗਿਰਜਾ ਘਰ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ਕ ਬਣਿਆ 
ਅਤੇ ਪ੍ਰਵਚਨ ਦੇਣ ਸੁਰੂ ੀਤ। ਇਹੋ ਪ੍ਰਵਚਨ ਹੀ ਅੱਗੇ ਚੱਲ ਕੇ ਸੁਧਾਰ 
ਅੰਦੋਲਨ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣੇ। 


ਟੈਕਸ ਦੀ ਵਿਕਰੀ ਅਤੇ ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ ਦੇ ਭਾੜੇ ਦੇ ਸੈਨਕਾਂ ਦੀ ਯੁੱਧ 
ਵਿਚ ਵਰਤੋਂ ਆਦਿ ਵਿਰੁੱਧ ਆਲੋਚਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਜਦੋਂ ਫ਼ਰਾਂਸਿਸ ਕੈਨ 
ਭਿਕਸੂ ਬਰਨਾਰਡੀ ਦਾ ਸੈਮਸ਼ਨ ਪਾਪ/ਮਾਫੀ ਟੈਕਸ ਦੀ ਵਿਕਰੀ ਲਈ 
ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ ਵਿਚ ਆਇਆ ਤਾਂ ਇਸ ਨੇ ਨਾਗਰਿਕ ਸਭਾ ਨੂੰ 
ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਨੂੰ ਕਾਨੂੰਨੀ ਤੌਰ ਤੇ ਸੰਹੀ 
ਕਰਾਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਧਰਮ ਸੁਧਾਰ ਪੁਸਤਕ 1522 
ਈ. ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈ। ਪੋਪ ਆਡਰੇਅਨ ਚੌਥੇ ਨੇ ਜਿਊਰਿਖ 
ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਇਸ ਦਾ ਹੁੱਕਾ ਪਾਣੀ ਬੰਦ ਕਰ ਦੇਣ, 
ਪਰ ਇਸ ਨੇ ਆਂਪਣੀ ਦਾ ਸਪਸ਼ਟੀਕਰਨ ਇੰਨੇ ਵਧੀਆ ਢੰਗ 
ਨਾਲ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦੇ 
ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਰੋਮ ਨਾਲੋਂ ਸਬੰਧ ਤੇੜ ਲਏ। ਜਵਿੰਗਲੀ ਦੋ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ 
ਤੋੜ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਪਾਦਰੀਆਂ ਦੇ ਵਰਤ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਿਸਥੀ ਜੀਵਨ 
ਉੱਤੇ ਵੀ ਇਤਰਾਜ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।-ਸੰਨ 3523 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਬਰਨ 
ਵਿਚ ਇਕ ਰੋਮਨ ਪਾਦਰੀ ਨੂੰ ਆਮ ਸਭਾ ਵਿਚ ਸਿਧਾਂਤਕ ਬਹਿਸ ਲਈ 


_ਲਲਕਾਰਿਆਂ। ਇਹ ਬਹਿਸ 39 ਦਿੱਨ ਚੱਲੀ ਅਤੇ ਅਖ਼ੀਰ ਵਿਚ-ਬਰਨ 
ਦੇ ਲੋਕ ਇਸ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰ ਬਣ ਗਏ। 


ਗਿ ਕ 
ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਇਆ। ਸੰਨ 1525 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਸੱਚ ਅਤੇ ਮਿਥਿਆ 


ਜਵੀ . 
ਧਰਮ ਉੱਤੇ ਆਪਣਾ ਟੀਕਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਵਿਚ ਦੱਸੇ ਗਏ 
ਵਿਚਾਰਾਂ ਕਰਕੇਂ ਮਾਰਟਿਨ ਲੂਥਰ ਨਾਲ ਇਸਦਾ ਮਤ-ਭੇਦ_ਹੋ ਗਿਆ। 
ਜਵਿੰਗਲੀ ਨੇ ਪਦਾਰਥਕ ਪਰਿਵਰਤਨ ਅਤੇ ਈਸਾ ਦੀ ਯਥਾਰਥਕ 
ਮੌਜੂਦਗੀ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਨਾ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਧਰਮ ਗਰੰਥਾਂ ਦੇ ਹੀ 
ਉੱਚ-ਅਧਿਕਾਰ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਨੇ ਧਰਮ-ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ 
ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਦੋਹਾਂ ਵਿਚ ਸੁਧਾਰ ਦੀ ਲੋੜ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਰੱਖਿਆ। ਸੰਨ 


1529 ਵਿਚ ਸੁਧਾਰ ਦੇ ਸਮਰਥਕਾਂ ਦਾ ਇਕ ਸੰਮੇਲਨ, ਮਾਰਬਰਗ ਵਿਚ . 


ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੱਤ-ਭੇਦਾਂ ਨੂੰ ਸੁਲਝਾਉਣ ਲਈ ਹੋਇਆ, ਪਰ ਕੋਈ ਸਮਝੌਤਾ 
ਨਾ ਹੋ ਸਕਿਆ। ਜਵਿੰਗਲੀ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਵਿਚ ਫੁੱਟ ਪੈ ਗਈ ਅਤੇ 
ਪ੍ਰੋਟੈਸਟੈਂਟ ਮਤ ਦੀਆਂ ਦੋ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਹੇ ਗਈਆਂ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ 
ਦੇ ਪੰਜ ਕੈਥੋਲਿਕ ਕੈਂਟਨ ਡਰ ਨਾਲ ਕਿ ਕਿਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਸਰ ਰਸੂਖ 
ਖ਼ਤਮ ਨਾ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਧਰਮ ਦੇ ਪੱਖ ਵਿਚ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ 
ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਏ। ਰੋਮ ਦੀ ਉਕਸਾਹਟ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੈਂਟਨਾਂ ਨੇ ਜਿਊਰਿਖ 
ਅਤੇ ਬਰਨ ਦੇ ਸੁਧਾਰ-ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੈਂਟਨਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਯੁੱਧ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰ 
ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਘਰੇਲੂ ਜੰਗ ਵਿਚ ਜਵਿੰਗਲੀ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰ ਹਾਰ ਗਏ। 11 
ਅਕਤੂਬਰ, 1531 ਨੂੰ ਜਵਿੰਗਲੀ ਕੈਪੇਲ ਨਾਮੀ ਸਥਾਨ ਤੇ ਮਾਰਿਆ 
_ਗਿਆ। ਕਾਲਵਿਨ ਮਤ ਦੇ ਸੰਚਾਲਕ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦੇ ਹੋਣ 
__ਕਾਰਨ, ਜਵਿੰਗਲੀ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। 

ਹ. ਖੁ. -ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 5:98 

ਜਵੀ : ਇਹ ਅਨਾਜ ਦੀ ਇਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਫ਼ਸਲ ਹੈ ਜੋ ਐਵੀਨਾ 
ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਰਤੋਂ ਪਸ਼ੂ ਚਾਰੇ ਲਈ 
ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਹਿੱਸਾ ਮਨੁੱਖੀ ਖੁਰਾਕ ਲਈ ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ 
ਹੈ। ਜਵੀ ਦੇ ਬੂਟੇ ਪਹਿਲਾਂ-ਪਹਿਲ ਪੱਛਮੀ ਯੂਰਪ ਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਖੇਤਰਾਂ 
ਵਿਚ ਉੱਗੇ ਮਿਲਦੇ ਸਨ। ਪੱਛਮੀ ਯੂਰਪ ਤੋਂ ਜਵੀ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸੀਤ 
ਵੱਖ ਵੱਖ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿਚ ਧੈਦਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਸੋਚਿਆ 
ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਕਿ ਜਵੀ ਦੋ ਜਾਤੀਆਂ, ਜੰਗਲੀ ਜਵੀ ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਲਾਲ 
ਜਵੀ ਤੋਂ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਈ। ਅਨਾਜ ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕੁਝ ਖੋਜੀ ਇਹ 
ਮੰਨਦੇ ਸਨ ਕਿ ਚਿੱਟੀ ਜਵੀ ਐਵੀਨਾ ਫੈਚੂਆ ਤੋਂ ਅਤੇ ਲਾਲ ਜਵੀ 
_ ਐਵੀਨਾ ਸਟੈਰਾਈਲਿਸ ਤੋਂ ਉੱਤਪੰਨ ਹੋਈ। ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਕੁਝ 
ਖੋਜੀ ਇਸ ਗੱਲ ਵਿਚ ਯਕੀਨ ਰੱਖਣ ਲੱਗ ਗਏ ਕਿ ਐਵੀਨਾ 
ਸਟੈਰਾਈਲਿਸ ਲਾਲ ਅਤੇ ਚਿੱਟੀ ਜਵੀ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਹੀ ਮੂਲ ਸੀ। 


ਜਵੀ ਦੇ ਪੌਦੇ ਦੇ ਫ਼ੱਲ ਅਤੇ ਫਲ ਦੀ ਬਣਤਰ ਇਕ ਸਿਰੇ ਵਾਲੀ 
ਪੈਨਿਕਲ ਹੈ ਜੋ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਫੈਲਣ ਵਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪੈਨਿਕਲ ਬਹੁਤ 
ਸਾਰੀਆਂ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸਪਾਈਕਲੈੱਟਾਂ ਦੀ ਬਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਫਿਰ 
- ਵਾਰੀ-ਸਿਰ ਦੋ ਕਾਗਜ਼ ਵਰਗੀਆਂ ਗਲਿਊਮਜ਼ ਅਤੇ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਦੋ 
ਫਲੋਰੈੱਟ ਦੀ ਬਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਅਤੇ ਸੈਕੰਡਰੀ ਫਲੋਰੈੱਟ ਇਕ 
ਛੋਟੇ ਅਤੇ ਪਤਲੇ ਰੈਕਿਲਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। 


ਹਾਂ ਵਿਚ ਪੁੰਕੇਸਗ, ਇਕ ਅੰਡਪ-ਪੁੰਜ ਅਤੇ ਦੋ ਲਾੱਡਿਕਿਊਲਜ਼ ਹੁੰਦੇ 
_ਹਨ। ਪਰਾਗਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅੰਡਪ-ਪੁੰਜ ਇਕ ਬੀਜ ਵਰਗੇ ਵਾਧੇ ਵਿਚ 
ਵਿਕਸਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਕੇਰਿਓਪਸਿਸ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਵੀ 
ਦੀ ਪੈਨਿਕਲ 10 ਸੈਂ. ਮੀ. ਤੋਂ 50 ਸੈਂ. ਮੀ. ਲੰਬੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ 
ਵਿਚ 8 ਤੋਂ 10 ਬੀਜ ਜਾਂ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ 200 ਬੀਜ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। 


324 


ਜਦੋਂ ਜਵੀ ਦਾ ਇਕ ਬੀਜ ਪੁੰਗਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸਕੂਟੈਲਮ ਲੰਬਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ 
ਹੈ ਜੋ ਦੂਸਰੇ ਅਨਾਜ ਵਾਲੇ ਦਾਣਿਆਂ ਦੇ ਉਲਟ ਹੈ। ਜਵੀ ਦੇ ਪੱਤੇ 


ਪਤਲੇ, ਤੰਗ ਅਤੇ ਲੰਬੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਪੱਤੇ ਦੇ ਮੁੱਢ ਤੇ ਕੋਈ 


ਆਰੀਕਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਸ ਦੇ ਤਣੇ ਸਿਵਾਇ ਗੰਢਾਂ ਤੋਂ ਖ਼ਾਲੀ ਹੀ 
ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਬੂਟੇ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਰੇਸ਼ੇਦਾਰ ਅਤੇ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਬਹੁਤ 
ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਡੁੰਘਾਈ ਤੱਕ ਧਸ 
ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਰ 

ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਜਵੀ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੀ ਕਾਸ਼ਤ ਵਿਚ ਲਿਆਂਦੀ 


-ਗਈ ਹੈ। ਇਥੇ ਇਹ ਚਾਰੇ ਲਈ ਅਤੇ ਕਦੀ ਕਦਾਈਂ ਅਨਾਜ ਲਈ 


ਉਗਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਘੋੜਿਆਂ ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਲਈ 
ਬਹੁਤ ਚੰਗੀ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਵੀ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ ਲਈ ਠੰਢਾ ਮੌਸਮ 


ਲੋੜੀਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਕਾਸ਼ਤ ਪੱਛਮੀ ਉੱਤਰ- ਪ੍ਰਦੇਸ਼ 


ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਥੋੜ੍ਹੀ ਬਹੁਤ ਕਾਸ਼ਤ 
ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ, ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ ਅਤੇ ਬੰਗਾਲ ਵਿਚ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 
ਜਵੀ ਸਾਰੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਤੇ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਚੰਗੀ ਪੈਦਾਵਾਰ 
ਚੰਗੀ ਨਿਕਾਸ ਵਾਲੀ, ਭਾਰੀ ਅਤੇ ਭੁਰਭੁਰੀ ਮਲੜ੍ਹ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਮਿਲਦੀ 
ਹੈ। 


ਜਵੀ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਹਾੜੀ ਵਿਚ ਧੈਦਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਥੇ 
ਇਹ ਸਿੰਜਾਈ ਵਾਲੀ ਫ਼ਸਲ ਵਜੋਂ ਉਗਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬਾਰਸ਼ਾਂ ਬੰਦ ਹੋ 
ਜਾਣ ਪਿੱਛੋਂ ਖੇਤਾਂ ਨੂੰ ਤਿੰਨ-ਚਾਰ ਵਾਰ ਵਾਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਵੀ ਨੂੰ 
ਕਿਸੇ ਡੂੰਘੀ ਜੜ੍ਹਾਂ ਵਾਲੀ ਫ਼ਸਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬੀਜਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ 
ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਇਹ ਫ਼ਸਲ ਇਕੱਲੀ ਹੀ ਬੀਜੀ ਜਾਂਦੀ 
ਹੈ ਪਰ ਜੇਕਰ ਇਸ ਦੀ ਤੋਰੀਆ, ਸੇਂਜੀ, ਲੂਜਣ ਜਾਂ ਬਰਸੀਮ ਆਦਿ 
ਫ਼ਸਲ ਨਾਲ ਬੀਜਾਈ ਕੀਤੀ ਜਾਣੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਲੀ 
ਫ਼ਸਲ ਨੂੰ ਰੂੜੀ ਪਾ ਦੇਣੀ ਚੰਗੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਫ਼ਸਲ 
ਡਿੱਗਣ ਤੋਂ ਬਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਚਾਰੇ ਵਾਲੀਆਂ ਫ਼ਸਲਾਂ ਚੋਂ ਲਾਭ ਲੈਣ ਲਈ 
ਇਸ ਵਿਚ ਅਮੋਨੀਅਮ ਸਲਫ਼ੇਟ ਜਾਂ ਖਲ 40 ਤੋਂ 45 ਕਿ. ਗ੍ਰਾ. ਪ੍ਰਤਿ 
ਹੈਕਟੇਅਰ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਦੋ ਵਾਰੀ ਵੰਡ ਕੇ ਪਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜਵੀ 
ਦੀ ਬੀਜਾਈ ਅਕਤੂਬਰ ਤੋਂ ਦਸੰਬਰ ਤੱਕ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਚਾਰੇ ਵਾਲੀ 
ਫ਼ਸਲ ਛੱਟਾ ਦੇ ਕੇ ਅਤੇ ਅਨਾਜ ਵਾਲੀ ਫ਼ਸਲ 23 ਤੋਂ 30ਸੈਂ. ਮੀ. ਦੀ 
ਵਿੱਥ ਤੇ ਕਤਾਰਾਂ ਵਿਚ ਬੀਜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ! ਜਵੀ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਜਾਂ ਚਾਰ ਵਾਰ 
ਪਾਣੀ ਦੇਣ ਦੀ ਲੋੜ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਗੁਡਾਈ ਨਹੀਂ 
ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ। 

ਜਵੀ ਦੀ ਫ਼ਸਲ ਸਾਢੇ 'ਤਿੰਨ ਜਾਂ ਚਾਰ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿਚ ਪੱਕ 
ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਚਾਰੇ ਵਾਲੀ ਫ਼ਸਲ ਲਈ ਜਨਵਰੀ ਤੋਂ ਮਾਰਚ ਤੱਕ ਤਿੰਨ 
ਲੈਣ ਲਈ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਨਾਜ ਅਪ੍ਰੈਲ ਵਿਚ ਪੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
ਕਟਾਈ ਕੁਝ ਹਰੀ ਫ਼ਸਲ ਦੀ ਹੀ ਕਰ ਲਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਪੂਰੀ 
ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੱਕ ਜਾਣ ਤੇ ਇਸ ਵਿਚੋਂ ਦਾਣਿਆਂ ਦੇ ਝੜ ਜਾਣ ਨਾਲ ਨੁਕਸਾਨ 
ਹੋਣ ਦਾ ਡਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਗਹਾਈ ਕਣਕ ਵਾਂਗ ਹੀ ਕੀਤੀ 
ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਾਧਾਰਨ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿਚ ਇਸ ਫ਼ਸਲ ਤੋਂ 450ਤੋਂ 500ਕੁਇੰਟਲ 
ਹਰਾ ਚਾਰਾ ਅਤੇ 2ਤੋਂ 3 ਕੁਇੰਟਲ ਦਾਣੇ ਪ੍ਰਤੀ ਹੈਕਟੇਅਰ ਦੇ ਹਿਸਾਬ 
ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਅਨਾਜ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਫ਼ਸਲ 36 ਕੁਇੰਟਲ ਦਾਣੇ 
ਅਤੇ 25 ਤੋਂ 30 ਕੁਇੰਟਲ ਤੂੜੀ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਫ਼ਸਲ 
ਦੀਆਂ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕੈਂਟ, ਵੈਸਟਰਨ 11, ਫਲੇਮਿੰਗ ਗੋਲਡ ਆਦਿ 


ਰੀ 


325 


ਜਵੀ ਦੇ ਦਾਣਿਆਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਅਤੇ ਚਿਕਨਾਹਟ ਬਹੁਤ 
ਜ਼ਆਦਾ ਮਾਤਰਾ ਵਿਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਟਾਮਿਨ ਬੀਜ ਦਾਂ ਵੀ ਇਕ 
ਜੋਮਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚ ਰਿਬੋਫਲੋਵਿਨ, ਨਿਆਸਿਨ, ਕੋਲੀਨ ਥੈਨਿਕ 
ਐਸਿਡ ਅਤੇ ਵਿਟਾਮਿਨ-ਈ ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ 
ਵਚ ਵਿਟਾਮਿਨ ਸੀ ਅਤੇ ਡੀ ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਇਸ ਫ਼ਸਲ ਦਾ 


3 


ਫਰਫਿਉਰਲ ਕਿਹਾਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਰਫਿਊਰਲ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਪੈਂਟ ਲਾਹੁਣ, 
ਤਿਹ 
ਹੈ| 


ਸੰਨ 1991 ਵਿਚ ਦੁਨੀਆ-ਭਰ ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ 
34,186,000 ਟਨ ਸੀ, ਜਿਸਦੀ 20,878,000 ਹੈਕ. ਭੂਮੀ ਤੇ ਕਾਸ਼ਤ 


ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਉਪਜ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ, - 


ਰੂਸ, ਕੈਨੇਡ' ਫ਼ਰਾਂਸ, ਪੇਲੈਂਡ, ਇੰਗਲੈਂਡ ਅਤੇ ਜਰਮਨੀ ਵਿਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 
ਇਸ ਦਾ ਕੁਝ ਹਿੱਸਾ ਆਸਟੇਲੀਆ ਅਤੇ ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਵਿਚ ਵੀ ਪੈਦਾ 
ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 

ਹ. ਪੁ. -ਐਨ. ਬ੍ਰਿ 16:816;ਹੈਂ. ਬੁ. ਐਕ. :139 

ਜੜੀਆਂ : ਇਹ ਭਾਰਤ ਦੇ ਹਰਿਆਣਾ ਰਾਜ ਦੇ ਜੀਂਦ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ 
ਦੇ ਜੱਟਾਂ ਦੀ ਇਕ ਜਾਤੀ ਹੈ ਜੋ ਪੰਜ ਗੋਤਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਹ 
ਪੰਜੇ ਗੋਤਾਂ ਦੇ ਨਾਉਂ ਬੇਰੀ ਦੇ ਦਰਖਤ ਦੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੇ ਨਾਵਾਂ ਤੇ ਰੱਖੇ 
ਹੋਏ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਬੇਰੀ ਦੇ ਸੱਕ (ਰੰਗ) ਤੋਂ ਰੰਗੀ, ਜੜ ਤੋਂ ਜੜੀਆ, ਬੇਰ 
ਤੋਂ ਬੇਰੀਆ, ਬੇਰੀ ਦੀ ਕਲਮ ਅਰਥਾਤ ਛੋਟੀ ਬੇਰੀ ਤੋਂ ਝਾੜੀ ਅਤੇ ਡੋਡੀ 
ਤੋਂ ਖਿਚਰ। 

ਹ. ਪੁ.-ਗ. ਟ੍ਰਾ. ਕਾ. 2: 356 

ਜਾਉਫ (ਅਲ ਜਾਉਫ) : ਸਾਉਦੀ ਅਰਬ ਦੇ ਉੱਤਰੀ 
ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਇਸੇ ਨਾਂ ਦੇ ਨਖ਼ਲਿਸਤਾਨ ਤੇ ਵਸਿਆ ਇਕ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। 
ਇਹ ਨਾਫੂਦ ਮਾਰੂਥਲ ਦੀ ਉੱਤਰੀ ਹੱਦ ਤੇ ਵਾਦੀ ਅਸ ਸਿਰਹਾਨ 
(ਦਰਿਆ) ਦੇ ਸੋਮੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਜਾਰਡਨ ਦੇ ਮਾਅੱਠ ਸ਼ਹਿਰ 
ਤੋਂ 400 ਕਿ. ਮੀ. ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਹਜਬਲ ਖੰਡ ਵਿਚ ਹੁੰਦਾ 
ਸੀ ਪਰ ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਇਹ ਹੇਜਾਜ਼ ਖੰਡ ਵਿਚ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਜ਼ਰਾਇਤੀ 
ਖੇਤਰ ਹੈ ਜਿਥੇ ਖਜੂਰਾਂ, ਅਨਾਜੀ ਫ਼ਸਲਾਂ, ਫ਼ਲ ਅਤੇ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਦੀ 
ਪੈਦਾਵਾਰ` ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਾਉਫ ਸ਼ਹਿਰ ਸੀਰੀਅਨ ਮਾਰੂਥਲ ਤੋਂ ਅਰਬ 
ਪ੍ਰਾਇਦੀਪ ਨੂੰ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਰਾਹ ਦੇ ਉਪਰ ਇਕ ਪੜਾਅ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ 
ਵੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਵੀ ਕਾਰਵਾਂ ਆਪਣਾ ਪੜਾਅ ਇਥੇ ਕਰਦੇ 
ਹਨ। ਰ 

ਹ. ਪੁ. -ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. |; 245; ਵੈ. ਜਗ. ਡਿ. 

ਜਾਉਫ ਅਲ : ਯਮਨ ਗਣਰਾਜ ਵਿਚ ਸਨਾਅ ਅਤੇ ਸਦਾਹ 
ਪ੍ਰਾਂਤਾਂ ਵਿਚਾਲੇ ਰਬ ਅਲ ਖਾਲੀ ਮਾਰੂਥਲ (ਅਰਬ ਪ੍ਰਾਇਦੀਪ) ਨਾਲ 
ਲਗਵਾਂ ਇਕ ਨਖ਼ਲਿਸਤਾਨੀ ਖੇਤਰ ਹੈ। ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ਤੇ ਇਸ ਦੇ ਤਿੰਨ 
ਭੂ-ਭਾਗ ਬਣਦੇ ਹਨ-ਉਪਰਲਾ, ਵਿਚਕਾਰੁਲਾ ਅਤੇ ਹੇਨਲਾ। ਵਾਦੀ 
ਅਲ ਜਾਉਫ ਦਰਿਆ) ਯਮਨ ਦੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ 
ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਵਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਹਾੜੀਆਂ ਵਿਚ ਇਸ ਨਾਲ ਕਈ 
ਬਾਰਾਮਾਸੀ ਛੋਟੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਆ ਕੇ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। 

_ਜਾਉਫ ਅਲ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਤੋਂ ਹੀ ਵਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ 
ਦੱਖਣੀ ਅਰਬ ਸਾਮਰਾਜਾਂ ਦਾ ਅੰਤਰਵਰਤੀ ਖੇਤਰ ਸੀ। ਇੰਹ ਹਜ਼ਾਰ 
ਈ. ਪੂ. ਤੋਂ ਲ. ਦੂਜੀ ਸਦੀ ਈ. ਪੂ. ਤੱਕ ਮਾਇਨ ਦੇ ਰਾਜ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ 


ਰਿਹਾ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਕਵਾਰਨਾਉ ਦੇ ਖੰਡਰ ਮੌਜੂਦਾ ਮਾਇਨ 
ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਤੇ ਅੱਜ ਵੀ ਵੇਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜਾਉਫ ਅਲ ਦੇ ਉਪਜਾਊ 
ਸਨ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਇਥੇ ਵਸੋਂ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੀ ਪਰ 9ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ 
ਯਮਨ ਉੱਤੇ ਅੱਬਾਸੀਆਂ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਹੋਣ ਨਾਲ ਜਾਉਫ ਤੋਂ ਪੱਛਮੀ 
ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਲੋਕ ਜਾਣ ਲਗ ਪਏ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਜਾਉਫ ਵਿਚ ਵਸੋਂ 
ਦੀ ਘਣਤਾ ਘੱਟ ਗਈ। ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਵੀ ਇਥੇ ਵਸੋਂ ਵਿਰਲੀ ਹੈ। ਇਥੇ 
ਰਹਿੰਦੇ ਯਹੂਦੀ ਵੀ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ। ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਇਥੇ 
ਵਗੈਰਾ ਪਾਲ ਕੇ ਆਪਣਾ ਨਿਰਬਾਹ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਪਰ ਜਾਉਫ ਉਪਰ 
ਦਹੂ ਹੁਸੈਨ ਕਬੀਲੇ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਦੇ ਲੋਕ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਬੜੇ ਯੋਧੇ 
ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਯਮਨ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਕਾਫ਼ੀ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ 
ਹੈ। 
ਹ. ਪੁ. -ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 1:245 ; ਐਨ. ਬਿ. 12978 

ਜਾਉਲ : ਇਹ ਭੌਤਿਕੀ ਇਕਾਈਆਂ ਦੇ ਮੀਟ੍ਰਿਕ ਸਿਸਟਮ 
ਵਿਚ ਕਾਰਜ ਜਾਂ ਊਰਜਾ ਦੀ ਇਕ ਇਕਾਈ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਇਹ ਨਾਂ 
ਅੰਗਰੇਜ਼ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ, ਜੇਮਜ਼ ਪ੍ਰੱਸਕਟ ਜਾਊਲ ਤੋਂ ਪਿਆ। ਇਹ 
ਇਕਾਈ ਉਹ ਕਾਰਜ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਇਕ ਨਿਊਟਨ ਦੇ 
ਬਲ ਨਾਲ ਉਸੇ ਹੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ ਇਕ ਮੀ. ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੈਅ ਕਰਨ ਲਈ 
ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ 107 ਅਰਗ ਜਾਂ ਲਗਭਗ 0.7377ਫੁੱਟ-ਪਾਉਡ 
ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ। ਬਿਜਲੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਇਕ ਜਾਉਲ ਇਕ ਵਾਟ ਸੈਕੰਡ, 
ਕਰੰਟ ਲੰਘਾਉਣ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ-ਹੋਈ ਉਰਜਾ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 


_ਇਕ ਜਾਊਲ ਤਾਪ ਇਕਾਈ ਕੈਲੋਰੀ ਨਾਲ ਵੀ ਸਬੰਧਤ ਹੈ। 


ਇਕ ਕੈਲੋਰੀ = 4.2 ਜਾਉਲ 

ਹ. ਪੁ. -ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 5:616 

ਜਾਉਲ ਜੇਮਜ਼ ਪ੍ਰੈੱਸਕਟ : ਇਸ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਭੌਤਿਕ 
ਵਿਗਿਆਨੀ ਦਾ ਜਨਮ 24 ਦਸੰਬਰ, 1818 ਨੂੰ ਸੈਲਫਰੜ, ਲੈਗਕਾਸ਼ਿਰ 
ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਨੇ ਊਰਜਾ ਦੀਆਂ ਭਿੰਨ ਭਿੰਨ ਕਿਸਮਾਂ ਨੂੰ ਇਕ 
ਦੂਜੇ ਵਿਚ ਬਦਲਣ -ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ 
ਤਾਪਗਤੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਨਿਯਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਊਰਜਾ ਦੀ ਇਕ 
ਇਕਾਈ 'ਜਾਊਲ' ਵੀ ਇਸ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਹੈ! ਜਾਨ ਡਾਲਟਨ 
ਕੋਲ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਪੜ੍ਹਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਸ ਨੇ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ 
ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਹੀ ਸਹੀ ਮਿਣਤੀ ਦੀ _ 
ਦੀਆਂ ਖੋਜਾਂ ਦਾ ਇਕ ਜ਼ਰੂਰੀ ਅੰਗ ਬਣਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਨੇ ਬਿਜਲੀ, 
ਪ੍ਰਯੋਗਾਤਮਕ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਖੋਜ ਤੱਕ 
ਪਹੁੰਚਿਆ। ਸੰਨ 1843 ਵਿਚ ਜਾਊਲ ਨੇ ਇਕ ਇਕਾਈ ਤਾਪ (ਕੈਲੋਰੀ) 
ਉਤਪੰਨ ਕਰਨ ਲ਼ਈ ਲੋੜੀਂਦੇ ਕੰਮ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਦੱਸੀ। ਇਸ ਨੂੰ ਜਾਊਲ 
ਦਾ ਤਾਪ ਦਾ ਯੰਤ੍ਰਿਕ ਤੁਲ ਅੰਕ ਹ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੇ 'ਹ' 
ਦੀ ਮਿਣਤੀ ਚਾਰ ਵੱਖਰੇ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤੀ। ਪਹਿਲੇ ਢੰਗ ਵਿਚ ਪਾਣੀ 
ਵਿਚ ਇਕ ਛੋਟੇ ਬਿਜਲੀ ਚੁੰਬਕ ਦੇ ਘੁੰਮਣ ਦੁਆਰਾ ਤਾਪਮਾਨ ਵਿਚ 
ਲੰਘਾਉਣ ਨਾਲ ਮਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਤੀਸਰਾ ਢੰਗ ਹਵਾ ਦੇ ਦਬਾਉ 


ਤੇ ਜਾਊਲ-ਟਾਮਸਨ ਪ੍ਰਭਾਵ 
ਇਸ 
ਵਿਚ ਇਕ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਡਿਗ ਰਹੇ ਭਾਰ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਦੁਆਰਾ ਪਾਣੀ 
ਵਿਚ ਘੁੰਮ ਰਹੇ ,ਪੈਡਲਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰਗੜ ਨਾਲ ਤਾਪ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤਾ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੰਨ 1845 ਵਿਚ ਇਸ ਢੰਗ ਨਾਲ 4,7625 ਜਾਊਲ ਪ੍ਰਤਿ 


ਕੈਲੋਰੀ, 1847 ਵਿਚ 4, 1819 ਜਾਊਲ ਪ੍ਰਤੀ ਕੈਲੋਰੀ ਅਤੇ ਸਪਰਮ ਤੇਲ 


ਨਾਲ 4,185 ਜਾਉਲ ਪ੍ਰਤੀ ਕੈਲੋਰੀ ਮੁੱਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ। ਜਾਉਲ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ 
_ ਦਾ ਔਸਤ ਮੁੱਲ 4. 1835 ਅਪਣਾਇਆ। ਸੰਨ 1849 ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਨਾਲ 
ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੇ 4.13106 ਮੁੱਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਸੰਨ 1853 ਵਿਚ 
ਇਸ ਨੇ ਡਬਲਯੂ ਟਾਮਸ਼ਨ (ਮਗਰੋਂ ਲਾਰਡ ਕੈਲਵਿਨ) ਨਾਲ ਗੈਸਾਂ 
_ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਉੱਤੇ ਖੋਜਾਂ ਕੀਤੀਆਂ। 

`ਜਾਉਲ ਨੇ ਘੋਲ ਬਣਨ ਸਮੇਂ ਆਇਤਨ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲੀ ਆਦਿ 


- ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਵੀ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਦੇ ਖੋਜ ਪੱਤਰ ਇਕੱਠੇ ਕਰਕੇ ਫ਼ਿਜ਼ੀਕਲ 


ਸੁਸਾਇਟੀ ਆਫ਼ ਲੰਡਨ (1885-87) ਨੇ ਦੇ ਜਿਲਦਾਂ ਵਿਚ ਛਾਪੇ। 


- ਇਸ ਦੀ 11 ਅਕਤੂਬਰ 1889 ਨੂੰ ਸੇਲ, ਰੈਸ਼ਿਰ ਵਿਖੇ ਮੌਤ ਹੋ 
ਗਈ। 
'ਹ. ਪੁ. -ਐਨ. ਬ੍ਰਿ- 13:93 
ਰ ਜਾਉਲ-ਟਾਮਸਨ ਪ੍ਰਭਾਵ : ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਕੰਮ ਹੋਏ ਜਾਂ 
ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਤਾਪ ਰੁਪਾਂਤਰਨ ਦੇ ਤਾਪਮਾਨ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲੀ ਜਿਸ ਨਾਲ 
ਗੈਸ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਨੂੰ ਜਾਊਲ ਟਾਮਸਨ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
(ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਅਤੇ ਹੀਲੀਅਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ) ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫੈਲਣ ਨਾਲ ਠੰਢੀਆਂ 
ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਕਾਰਜ-ਵਿਧੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਅਕਸਰ ਗੈਸਾਂ ਨੂੰ 
_ ਤਰਲ ਬਣਾਉਣ ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਅਤੇ ਹੀਲੀਅਮ 
ਮੁਢਲੇ ਤਾਪਮਾਨ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੋਣ। 
ਹ. ਪੁ. -ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 5 : 616 


_ਜਾਉਲ ਦਾ ਨਿਯਮ : ਬਿਜਲੀ ਵਿਚ ਇਹ ਨਿਯਮ ਉਸ ` 


ਦਰ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਇਕ ਸਰਕਟ ਵਿਚ ਪ੍ਰਤਿਰੋਧ 
ਬਿਜਲਈ ਊਰਜਾ ਨੂੰ ਤਾਪ ਉਰਜਾ ਵਿਚ ਬਦਲਦਾ ਹੈ। ਅੰਗਰੇਜ਼ ਭੌਤਿਕ 


ਵਿਗਿਆਨੀ, ਜੇਮਜ਼ ਪ੍ਰੈੱਸਕਟ ਜਾਉਲ ਨੇ 1841ਈ. ਵਿਚ ਸਿੱਧ ਕੀਤਾ 


ਕਿ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਤਾਰ ਵਿਚੋਂ ਕਰੰਟ ਵਹਿ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਤਪੰਨ 
ਹੋਇਆ ਪ੍ਰਤਿ ਸੈਕੰਡ ਤਾਪ, ਤਾਰ ਦੇ ਬਿਜਲਈ ਪ੍ਰਤਿਹੋਧ ਅਤੇ ਕਰੰਟ 
ਦੇ ਵਰਗ ਦੇ ਸਮ ਅਨੁਪਾਤੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੇ ਦਸਿਆ ਕਿ ਪ੍ਰਤਿ 
_ ਸੈਕੰਡ 'ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ. ਤਾਪ ਉਰਜਾ, ਸੋਖਿਤ ਬਿਜਲਈ ਸ਼ਕਤੀ ਜਾਂ 
_ ਬਿਜਲਈ ਸ਼ਕਤੀ ਵਿਚ ਕਮੀ ਦੇ ਤੁਲ ਅੰਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਾਊਲ ਦੇ 


ਨਿਯਮ ਦੇ ਮਾਤਰਾਤਮਕ ਰੂਪ ਅਨੁਸਾਰ £ =15੩ ਹੈ: ਜਿਥੇ £ਬਿਜਲਈ 


ਸ਼ਕਤੀ, 1 ਕਰੰਟ ਅਤੇ ੩ ਪ੍ਰਤਿਰੋਧ ਹੈ। ਉਥੇ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀਆਂ ਇਕਾਈਆਂ 
ਵਾਟ ਜਾਂ ਜਾਊਲ ਪ੍ਰਤੀ ਸੈਕੰਡ ਹਨ, ਕਰੰਟ ਐੱਪੀਅਰਾਂ ਵਿਚ ਅਤੇ 
ਪ੍ਰਤਿਰੋਧ ਓਹਮਾਂ ਵਿਚ ਹੈ। 

ਹ. ਪੁ. -ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 5 : 616 

ਜਾਅਲਸਾਜ਼ੀ : ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਧੋਖਾ ਦੇਣ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ ਕਿਸੇ 
ਲਿਖਤੀ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਅਦਲਾ-ਬਦਲੀ ਕਰਨ 
_ਨੂੰ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਜਾਅਲਸਾਜ਼ੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਪਾਰਕ 
ਕਾਰ-ਵਿਹਾਰ ਦੇ ਦਸਤਾਵੇਜਾਂ ਦੀ ਸਚਾਈ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ 
ਰੱਖਣ ਲਈ ਜਾਅਲਸਾਜ਼ੀ ਨੂੰ ਕਾਨੂੰਨੀ ਜੁਰਮ ਕਰਾਰ ਦਿਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
ਪੁਰਾਤਨ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਕਾਨੂੰਨ ਵਿਚ ਕੇਵਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੀ ਮੁਹਰ ਅਧੀਨ 


326 


ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਝੂਠੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਨਾ ਹੀ ਅਜਿਹੀ 
ਜਾਅਲਸਾਸ਼ੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ 
ਸੀ। 

ਸੰਨ 1562-63 ਵਿਚ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੀ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਨੇ ਇਕ ਐਕਟ 
ਪਾਸ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਵਿਚ ਜਾਅਲਸਾਜ਼ੀ ਬਾਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਪੂਰਬਕ ਵਰਣਨ 
ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਜਾਅਲਸਾਜ਼ੀ ਕੇਵਲ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਵਿਚ ਹੱਥ ਨਾਲ-ਲਿਖ 
ਕੇ ਅਦਲਾ ਬਦਲੀ ਕਰਨ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਛਪਾਈ 
ਮੀਨਾਕਾਰੀ ਜਾਂ ਖੁਦਾਈ. ਆਦਿ ਵਿਚ ਵੀ ਕੋਈ ਅਦਲਾ-ਬਦਲੀ ਕਰਨਾ 
ਵੀ ਜਾਅਲਸਾਜ਼ੀ ਅਧੀਨ ਆਉਂਦਾ ਸੀ। 

ਜਤ ਰਸੀ ਵਿਰਦੀ ਜਲ 

ਕਾਨੂੰਨੀ ਦੁਰਾਚਾਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਜੁਰਮ ਲਈ ਸਜ਼ਾਵਾਂ 
ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਰਾ 
ਜ਼ਰੂਰੀ ਮੌਨੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ- 1. ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਜਾਂ ਲਿਖਤ ਦਾ ਕਾਨੂੰਨੀ 
ਹੋਣਾ 2. ਧੋਖਾ ਦੇਣ ਦੀ ਇੱਛਾ 3. ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਦਾ ਲਿਖਤੀ ਜਾਂ ਸਾਕਾਰ 
ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੋਣਾ! ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੈੱਕ, ਪਰਨੋਟ, ਸ਼ੇਅਰ ਸਰਟੀਫਿਕੇਟ, 
ਬਾਂਡ, ਪਟੇ, ਇਕਰਾਰਨਾਮੇ ਜਾਂ ਵਸੀਅਤ ਆਦਿ ਵਿਚ ਕੋਈ ਅਦਲਾ 
ਬਦਲੀ ਕਰਨਾ ਜਾਅਲਸਾਜ਼ੀ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਕਾਨੂੰਨ 
ਵਿਚ ਹੋਰਵੇਂ ਲਿਖੇ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕਿਸੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ 
ਦੀ ਕੋਈ ਤਬਦੀਲੀ ਜਿਸ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਦੂਜੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਹਾਨੀ ਪਹੁੰਚਦੀ 
ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਉਸ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਜਾਂ ਦੇਣਦਾਰੀਆਂ ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈਂਦਾ 
ਹੋਵੇ, ਵੀ ਜਾਅਲਸਾਜ਼ੀ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਕੋਈ ਅਜਿਹਾ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਵੀ 
ਜਾਅਲਸਾਜ਼ੀ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ 
ਵਿਅਕਤੀ ਬਾਰੇ ਉਸਦੀਆਂ ਯੋਗਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵਧਾ ਚੜ੍ਹਾਅ ਕੇ ਲਿਖਿਆ 


ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਜੇ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਕੋਈ ਜਾਣ ਪਛਾਣ 


ਪੱਤਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਪਾਸੋਂ 
ਚੰਗਾ ਵਿਹਾਰ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪਰਗਟ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ, ਜਾਅਲਸਾਜ਼ੀ 
ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ। 


ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮੁਲਕਾਂ ਵਿਚ ਜਾਅਲਸਾਜ਼ੀ ਦੀ ਕਿਸਮ ਅਨੁਸਾਰ 
ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਨਿਸਚਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। 

ਹ. ਪੁ. -ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 9: 621; ਐਨ. ਅਮੈ. 11: 486 

ਜਾਂਇਸਵਾਲ ਕਾਸ਼ੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ : ਇਹ ਭਾਰਤ ਦਾ-ਇਕ 
ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ 27ਨਵੰਸ਼ਰ, 1881ਵਿਚ ਮਿਰਜ਼ਾਪੁਰ _ 
ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਇਸਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਪੁਰਾਤਤਵ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਜ਼ 
ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸੀ। ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਦੇ 
ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ ਕਾਫ਼ੀ ਦੇਣ ਹੈ। ਮੁੱਢਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਵਾਰਾਨਸੀ ਤੋਂ 
ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ ਐਮ. ਏ. ਅਤੇ ਬਾਰ-ਐਟ-ਲਾਅ ਇੰਗਲੈਂਡ ਤੋਂ 
ਪਾਸ ਕੀਤਾ। 


ਇਹ 'ਬਿਹਾਰ ਰਿਸਰਚ ਜਨਰਲ' ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਦਾ ਪਹਿਲਾ 
ਸੰਪਾਦਕ ਸੀ। ਇਸ ਨੇ 'ਪਾਟਲੀਪੁੱਤਰ' ਦਾ ਵੀ ਅਨੁਵਾਂਦ ਕੀਤਾ। ਪਟਨਾ 
ਦੇ ਅਜਾਇਬ ਘਰ`ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਵੀ ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਨਾਲ ਹੀ ਹੋਈ। 
ਸਵਰਗਵਾਸੀ ਡਾ. ਰਾਜਿੰਦਰ ਪ੍ਰਸਾਦ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਇਸ ਨੇ 
ਇਤਿਹਾਸ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਕਈ ਹਿੰਦੀ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ 
ਇਤਿਹਾਸ ਸਬੰਧੀ ਸੰਮੇਲਨਾਂ ਦਾ ਇਹ ਪਰਧਾਨ ਵੀ ਰਿਹਾ। 


327. 


ਪੁਸਤਕਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀਆਂ। 

ਸੰਨ 1937 ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। 

ਹ. ਪੁ. -ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 4480 ਰ੍ 

ਜਾਂਇਸ, ਜੇਮਜ਼ : ਆਇਰਲੈਂਡ ਦੇ ਇਸ ਉੱਘੇ ਨਾਵਲਕਾਰ 
ਨੇ ਮਨੁੱਖੀ ਫ਼ਿਤਰਤ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੁਚੱਜੇ, ਸੁੱਘੜ ਅਤੇ ਯਥਾਰਥਵਾਦੀ 


ਢੰਗ ਨਾਲ ਸੁੰਦਰ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਿਕ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। 


ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਕਿੰਨੇ ਹੀ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਅਸਰ ਕਬੂਲਿਆ 
ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਇਸ ਦੇ ਸੁਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਾਵਲ 'ਯੂਲਿਸਿਸ' ਉੱਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਪਹਿਲਾਂ 
ਕਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾਈ ਗਈ ਸੀ ਪਰ ਇਹ ਇਕ ਮਹਾਨ 
ਸ਼ਾਹਕਾਰ ਸਿੱਧ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਕੇਵਲ ਇਕੋ ਦਿਨ ਦੀਆਂ 
ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਾਲੇ ਨਾਵਲ ਦੇ ਦੋ ਮੁੱਖ ਪਾਤਰਾਂ ਲੀਓਪੋਲਡ ਬਲੂਮ ਅਤੇ 


ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਮੋਲੀ ਦਾ ਜਿਸ ਖ਼ੂਬੀ ਨਾਲ ਨਿਰੂਪਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ 


ਹੈ, ਉਹ ਗ਼ਲਪ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਹੋਰ ਕਿਧਰੇ ਘੱਟ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। 





ਜੇਮਜ਼ ਜਾਂਇਸ 


ਜੇਮਜ਼ ਜਾਇਸ ਦਾ ਜਨਮ 2ਫ਼ਰਵਰੀ, 1882ਨੂੰ ਡਬਲਿਨ ਵਿਚ 
ਰਥਗਾਰ ਵਿਖੇ ਸਟੈਨਿਸਲੋਸ ਜਾੱਇਸ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਦਾ ਪਿਤਾ 
ਆਇਰਲੈਂਡ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਪਰਵਾਨਿਆਂ ਦਾ ਹਿਮਾਇਤੀ ਸੀ। ਉਹ 
ਸਥਾਨਕ ਸਰਕਾਰੀ ਵਿਭਾਗ ਦਾ ਕਰਮਚਾਰੀ ਸੀ। ਟੈਕਸ ਦੀ ਉਗਰਾਹੀ 


ਦੇ ਖਾਤਿਆਂ ਵਿਚ ਖਾਮੀਆਂ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਜੇਮਜ਼ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਪੈਨਸ਼ਨ 


ਤੇ ਤੋਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਮਾਇਕ ਔਕੜਾਂ ਦਾ 
ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਜੇਮਜ਼ ਦੇ 9 ਹੋਰ ਛੋਟੇ ਭੈਣ-ਭਰਾ ਸਨ। 
ਲੈਣਦਾਰ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਘਰ ਆ ਧਮਕਦੇ ਅਤੇ ਘਰ ਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਗਿਰਵੀ 
`ਰੱਖਣੀਆਂ ਪੈਂਦੀਆਂ ਅਤੇ ਮਕਾਨ ਬਦਲਣੇ ਪੈਂਦੇ। ਸਤੰਬਰ, 1888 ਵਿਚ 
ਜੇਮਜ਼, ਕਲੋਗੋਜ਼ ਦੇ ਜੀਸਸੀ ਬੋਰਡਿੰਗ ਸਕੂਲ ਵਿਜ਼ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਗਿਆ 


ਪਰ ਘਰ ਦੀ ਗ਼ਰੀਬੀ ਕਾਰਨ ਸਾਲ 1891 ਦੀਆਂ ਛੁੱਟੀਆਂ ਮਗਰੋਂ ਇਹ 


ਸਕੂਲ ਨਾ. ਪਰਤ ਸਕਿਆ। ਇਹ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ 
ਘਰ ਹੀ ਪੜ੍ਹਦਾ ਰਿਹਾ। ਅਪ੍ਰੈਲ, 1893 ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ 
ਸਟੈਨਿਸਲੋਸ ਸਹਿਤ ਇਹ ਡਬਲਿਨ ਦੇ ਜੀਸਸੀ ਗ੍ਰਾਮਰ ਸਕੂਲ ਵਿਚ 
ਬਿਨਾਂ ਫ਼ੀਸ ਦੇ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਇਆ। ਉਥੇ ਇਸ ਨੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ 


ਪਰ ਇਸ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲੋਂ ਬਦਨਾਮ ਹੋ ਕੇ ਸਕੂਲ ਛੱਡਣਾ ਪਿਆ ਕਿ . 


ਇਸ ਦਾ ਕੈਥੋਲਿਕ ਮੱਤ ਵਿਚੋਂ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਉੱਠ ਗਿਆ ਸੀ। 
ਰ `ਫਿਰ ਜੇਮਜ਼ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਕਾਲਜ, ਡਬਲਿਨ ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲ 


ਹੋਇਆ। ਉਥੇ ਇਹ ਪਾਠਕੂਮ ਤੋਂ ਬਾਹਰੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਅਤੇ ਸਰਗਰਮੀਆਂ 


ਜਾਇਸੀ, ਮਲਿਕ ਮੁਹੰਮਦ 


ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦਾ ਸੀ। ਸੰਨ 1899ਵਿਚ ਇਬਸਨ ਦੇ ਡਰਾਮਿਆਂ 
ਸਬੰਧੀ ਲੰਡਨ ਦੇ ਫੋਰਟਨਾਈਟਲੀ ਰਿਵਿਊ ਵਿਚ ਇਸ ਦਾ ਇਕ ਲੇਖ . 
ਛਪਿਆ ਜਿਸ ਤੋਂ ਭਵਿਖ ਵਿਚ ਇਸ ਦੇ ਇਕ ਵੱਡੇ ਲੇਖਕ ਬਣਨ ਦਾ 
ਝਲਕਾਰਾ ਪਿਆ। ਮਗਰਲੇ ਕਈ ਹੋਰ ਲੇਖਾਂ ਕਾਰਨ ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ 
ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਣ ਲਗੀ। 31 ਅਕਤੂਬਰ, 1902ਨੂੰ ਇਸ ਨੇ ਬੀ. ਏ. ਪਾਸ 
ਕਰ ਲਈ। ਇਹ ਨਾਲੋ ਨਾਲ ਲਗਾਤਾਰ ਲਿਖਦਾ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਇਸ ਨੇ 
ਆਪਣੀ ਇਕ ਨਵੇਕਲੀ ਸ਼ੈਲੀ ਕਾਇਮ ਕਰ ਲਈ। 


ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਵੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਪਰ ਪੈਸੇ ਦੀ ਤੰਗੀ ਕਾਰਨ ਛੇਤੀ ਹੀ ਉਸ 
ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਇਹ ਮਿਸ਼ਨ ਤਿਆਗਣਾ ਪਿਆ। ਪੁਸਤਕਾਂ ਦੇ ਰਿਵਿਊ 
ਆਦਿ ਲਿਖ ਕੇ ਇਹ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਅਪ੍ਰੈਲ, 1903 ਵਿਚ 
ਡਬਲਿਨ ਪਰਤ ਕੇ ਇਸ ਨੇ ਗੁਜ਼ਾਰੇ ਲਈ ਕਈ ਪਾਪੜ ਵੇਲੇ। ਸੰਨ . 
1904 ਵਿਚ ਇਸ ਦੀਆਂ 'ਦੀ ਆਇਰਿਸ਼ ਹੋਮਸਟੈੱਡ' ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਵਿਚ 
ਕਈ ਕਹਾਣੀਆਂ ਛਪੀਆਂ ਜੋ ਮਗਰੋਂ 1914ਵਿਚ 'ਡਬਲਿਨਰਜ਼' ਨਾਂ ਦੇ 
ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈਆਂ। ਰ 

ਜੂਨ, 1904 ਵਿਚ -ਜੇਮਜ਼ ਜਾੱਇਸ ਨੂੰ ਨੋਰਾ ਬਾਰਨੇਕਲ ਨਾਲ 
ਪਿਆਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ 1905 ਵਿਚ ਟ੍ਰੀਸਟ ਚਲਾ 
ਗਿਆ। ਇਸ ਨੇ ਉਸ ਨਾਲ 1931 ਵਿਚ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਇਆ। 


ਜੇਮਜ਼ ਨੇ ਯੂਰਪੀਅਨ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਡੂੰਘਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ 
ਨੂੰ ਚਿੰਨ੍ਵਾਦੀਆਂ ਅਤੇ ਯਥਾਰਥਵਾਦੀਆਂ ਦੋਹਾਂ ਵਿਚ ਦਿਲਜਸਪੀ ਸੀ। 
ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਹਿਲਾਂ ਲਿਖੇ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ ਨਾਵਲ 'ਸਟੀਫ਼ਨ ਹੀਰੋ' 
ਨੂੰ ਮੁੜ ਲਿਖਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਨਾਂ 'ਏ ਪੇਰਟ੍ਰੇਟ ਆਫ਼ ਦੀ ਆਰਟਿਸਟ 
ਐਜ਼ ਏ ਯੰਗ ਮੈਨ' ਰੱਖਿਆ। 


ਰਿ 
ਸਿਨੇਮਾ ਕਾਇਮ ਕਰਨ ਦੀ ਅਸਫ਼ਲ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਸੰਨ 1915 ਵਿਚ 
ਇਹ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਸਹਿਤ ਜ਼ਿਊਰਿਕ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਸੰਨ 1917ਤੋਂ 
1930 ਤੱਕ ਇਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੇ 25 ਅਪਰੇਸ਼ਨ ਹੋਏ, ਕਦੇ ਕਦੇ ਤਾਂ 
ਇਹ ਤਕਰੀਬਨ ਅੰਨ੍ਹਾ ਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। 


ਜੁਲਾਈ, 1920ਵਿਚ ਜੇਮਜ਼ ਪੈਰਿਸ ਚਲਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਫ਼ਰਵਰੀ, 
1922ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ ਮਹਾਨ ਕਿਰਤ 'ਯੂਲਿਸਿਸ' ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈ। ਇਸ 
ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਕਈ ਅੰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਅਸ਼ਲੀਲ ਮੰਨ ਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਇੰਗਲੈਂਡ ਅਤੇ _ 
ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਇਸ ਉੱਤੇ ਰੋਕ ਲੱਗਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਜੇਮਜ਼ ਦੀ 
'ਪੇਰਟ੍ਰੇਟ' ਵਿਚ ਵਰਤੀ ਚੇਤਨਾਪ੍ਰਵਾਹ-ਸ਼ੈਲੀ ਦਾ ਪੂਰਨ ਵਿਕਾਸ 
'ਯੂਲਿਸਿਸ' ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੋਮਰ ਦੇ 
ਮਹਾਂਕਾਵਿ 'ਉਡੀਸੀ' ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਇਕ ਯੂਲਿਸਿਸ ਹੈ, ਦੇ ਸਮਾਂਭਚ _. 
ਚਲਦੀ- ਹੈ। ਕਈ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਜੇਮਜ਼ ਦੇ ਨਾਵਲ ਬਾਰੇ ਸ਼ੜਾ ਕੁਝ 
ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਪਰ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਜੇ ਤੱਕ ਵੀ 
ਕੋਈ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਸਕਿਆ। ਜੇਮਜ਼ ਜਾਇਸ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚ 
'ਪੋਇਮਜ਼ ਪੈਨੀਚ' (1927), 'ਕੁਲੈਕਟਿਡ ਪੋਇਮਜ਼' (1936) ਅਤੇ 
'ਫਿਨੀਗੈਨਜ਼ ਵੇਕ' (1939) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਰ 

ਸੰਨ 1940 ਵਿਚ ਦੂਜੇ ਸੰਸਾਰ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੀ ਹਾਰ 
ਕਰਕੇ ਜਾਇਸ ਮੁੜ ਜ਼ਿਊਰਿਕ ਚਲਾ ਗਿਆ ਜਿਥੇ ਜਨਵਰੀ, 1944 ਨੂੰ 


ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। 


ਹ.ਪੁ. -ਐਨ. ਬ੍ਰਿ_ ਮੈ. 10:277;ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 5:39 

ਜਾਇਸੀ, ਮਲਿਕ ਮੁਹੰਮਦ : ਇਹ ਹਿੰਦੀ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ 
ਸੂਫ਼ੀ ਕਵੀ ਸੀ ਜ਼ਿਸ ਦੀ ਰਚਨਾ 'ਪਦਮਾਵਤ' ਨੂੰ ਹਿੰਦੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ 
ਅਥਾਹ ਸਤਿਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ। 'ਜਾਇਸੀ' ਤੋਂ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਉੱਤਰ 


_ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਵਿਚ ਜਾਇੰਸ ਨਗਰ ਦਾ ਵਾਸੀ ਸੀ। ਉੱਜ ਇਸ ਦੇ ਜਨਮ-ਸਥਾਨ 


ਜਾਇੰਟ ਕਾਜ਼ਵੇ 
ਅਤੇ ਜਨਮ-ਮਿਤੀ ਬਾਰੇ ਪੱਕਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਪਤਾ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ 
ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ ਜਨਮ-ਮਿਤੀ ਦਾ ਕੋਈ ਸਪਸ਼ਟ ਉਲੇਖ ਨਹੀਂ 
ਮਿਲਦਾ। 'ਪਦਮਾਵਤ' ਦਾ ਰਚਨਾ ਕਾਲ 947 ਹਿਜਰੀ ਅਰਥਾਤ 1540 
: ਈ. ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। 'ਪਦਮਾਵਤ' ਵਿਚ ਸੁਲਤਾਨ ਸ਼ੇਰ ਸ਼ਾਹ ਸੂਰੀ 
(1540-45) ਅਤੇ 'ਆਖ਼ਰੀ ਕਲਾਮ' ਵਿਚ ਮੁਗ਼ਲ. ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬਾਬਰ 
(1526-30) ਦਾ ਨਾਂ ਸ਼ਾਹੇ ਵਕਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਜ਼ਰੂਰ ਆਇਆ ਹੈ 
ਜਿਸ ਤੋਂ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਾਇਸੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਮਕਾਲੀ ਸੀ। 


ਜਾਇਸੀ ਨਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 'ਮਲਿਕ' ਉਪਾਧੀ ਲੱਗੀ ਹੋਣ ਦਾ ਇਹ 
ਕਾਰਨ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦੇ ਬਜੁਰਗ ਈਰਾਨ 'ਚੋਂ ਆਏ 
ਸਨ ਅਤੇ ਉਥੋਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਇਹ ਜ਼ਿਮੀਦਾਰੀ ਸੂਚਕ ਉਪਾਧੀ 
ਲੱਗੀ ਆ ਰਹੀ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਂ ਮਲਿਕ ਰਾਜੇ ਅਸ਼ਰਫ਼ ਸੀ 
ਜੋ ਇਕ ਸਾਧਾਰਨ ਜ਼ਿਮੀਦਾਰ ਸੀ। ਜਾਇਸੀ ਦੇ ਇਕ ਪੁੱਤਰ, ਮਲਿਕ 
ਕਬੀਰ ਦੇ ਚਾਰ ਮਿੱਤਰਾਂ ਦਾ ਉਲੇਖ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। 


__ ਜਾਇਸੀ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਕੁਝ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਗੁਰੂ 
ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਉਲੇਖ ਵੀ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਗੁਰੂ ਸੱਯਦ ਅਸ਼ਰਫ਼ ਸੀ 
ਅਤੇ ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮੋਹਦੀ ਜਾਂ-ਮਹਦੀ ਗੁਰੂ ਸ਼ੇਖ ਬੁਰਹਾਨ ਦਾ 
ਉਲੈਖ ਵੀ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਸਥਾਨ ਕਾਲਪੀ ਨਗਰ 
ਸੀ। 


ਤਰ ਿ 
ਪ੍ਰੇਮੀ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਅਮੇਠੀ ਦੇ ਰਾਜ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਬੜਾ ਸਨਮਾਨ 
ਸੀ। ਆਪਣੇ ਆਖ਼ਰੀ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਇਹ ਅਮੇਠੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇਕ ਸੰਘਣੇ 
ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ ਤਪ-ਸਾਧਨਾ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਉਥੇ ਹੀ ਇਸ 
ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਰ 

ਜਾਇਸੀ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨ-1. ਪਦਮਾਵਤ, 2. 
ਅਖਰਾਵਟ 3. ਆਖ਼ਰੀ ਕਲਾਮ, 4. ਮਹਰੀ ਬਾਈਸੀ, 5. ਚਿਤ੍ਰਾਵਰਤ 
ਅਤੇ 6. ਮੋਤਸੀਨਾਮਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ 
ਜਾਇਸੀ ਦੀਆਂ ਦੱਸੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਬਾਰੇ ਕੁਝ 
ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। 'ਸਮੰਦਾ', 'ਕਹਰਨਾਮਾ', 'ਮੁਕਹਰਾਨਾਮਾ', 'ਵਾ 
“ਪਰਮਾਰਥ ਜਾਜੀ' ਤੇ 'ਪੁਸੀਨਾਮਾ' ਪਰ ਜਾਇਸੀ ਦਾ 'ਪਦਮਾਵਤ' 
ਸਰਬ-ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਪ੍ਰੇਮ-ਕਾਵਿ ਹੈ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਕਾਵਿ 


ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਪੂਰਨ ਵਿਕਾਸ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਆਦਰਸ਼ 


ਸਿਰਫ਼ ਗਿਣੇ ਮਿਥੇ ਸਨ। ਜਾਇਸੀ ਨੇ ਇਸ ਨਵੀਨ ਰਚਨਾ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ 
ਅਪਣਾ_ਕੇ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਸਫ਼ਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਤੇ ਇਕ ਸ਼ਾਹਕਾਰ 
ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਜਾਇਸੀ ਸਿਰਫ਼ ਹਿੰਦੀ ਕਵੀ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਗੋਂ ਸੂਫ਼ੀ ਸੰਤ 
ਵੀ ਸੀ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਇਸ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ 
ਸਾਰਾ ਧਿਆਨ ਇਸ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਸ 
ਨੇ-ਆਪਣਾ ਧਾਰਮਿਕ ਫ਼ਰਜ਼ ਸਮਝ ਕੇ ਪਰਗਟ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਜਾਇਸੀ 


ਦਾ ਅਸਲੀ ਮਹੱਤਵ ਇਸ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰੇਮ ਤੱਤ ਦੇ ਵਿਆਪਕ ਰੂਪ ਦਾ 


ਸਫ਼ਲ ਚਿੱਤਰਣ ਕਰਨ ਵਿਚ ਹੈ। ਇਸ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਪਿਛੋਕੜ 
ਨੂੰ ਬੜੇ ਸੁਚੱਜੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਅੰਕਤ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਜਿਹਾ ਕਰਦਿਆਂ 
ਇਸ ਨੇ ਅੱਲੜ੍ਹ ਅਵਧੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਬਲਵਾਨ ਤੇ ਅਮੀਰ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। 
. ਹ. ਪੁ. -ਹਿੰ. ਸਾ. ਕੋ 2: 402; ਹਿੰ. ਸਾ. ਇਤਿ-ਸ਼ੁਕਲ 
ਜਾਇੰਟ ਕਾਜ਼ਵੇ : ਉੱਤਰੀ ਆਇਰਲੈਂਡ ਦੀ ਐਨਟ੍ਰਮ 
ਕਾਉਂਟੀ ਵਿਚ ਪੋਰਟਰਸ਼ ਤੋਂ 11 ਕਿ. ਮੀ. ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ 
ਵਿਚ ਸਮੁੰਦਰੀ ਤਟ ਉਪਰ ਲਾਵੇ ਦੇ ਥੰਮ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਛੇ-ਭੁਜੀ 


326 


ਖੜ੍ਹੇ ਥੰਮ੍ਹ ਹਨ। ਥੰਮ੍ਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕੋਈ 40,000ਦੇ ਕਰੀਬ ਹੈ। ਇਹ _ 
ਲ. 5 ਕਿ. ਮੀ. ਦੀ ਪਟੜੀ ਜਿੰਹੀ ਭਪਰ ਤਟ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲ 
ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਵਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਕੁ ਥੰਮ੍ਹ ਸਮੁੰਦਰ ਹੇਠਾਂ ਵੀ ਡੁੱਬੇ 
ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਥੰਮ੍ਹ ਦੂਰੋਂ ਵੇਖਣ ਤੇ ਇਕ ਸਮੂਹ ਜਿਹਾ ਜਾਪਦੇ 
ਹਨ। ਉਪਰੋਂ ਇਹ ਪਲੇਟਫ਼ਾਰਮ ਜਾਂ ਚਬੂਤਰੇ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਵਿਚ ਹਨ। 
ਇਸ ਸਾਰੇ ਚਬੂਤਰੇ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, 
ਲਿਟਲ, ਮਿਡਲ ਅਤੇ ਗ੍ਰੈਂਡ। ਗ੍ਰੈਂਡ ਕਾਜ਼ਵੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਵੱਡਾ ਹੈ। 
ਇਹ ਪੱਥਰੀ ਜਿਹੀ ਸੜਕ ਵਾਂਗ 210 ਮੀ. (700 ਫੁੱਟ) ਲੰਬਾ ਹੈ ਅਤੇ 
6ਤੋਂ 12ਮੀ. ਚੌੜਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਥੰਮ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੋਟਾਈ 375 ਤੋਂ 500 ਕਿ. 
ਮੀ. ਤੱਕ ਹੈ। ਕਈ ਥੰਮ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉੱਚਾਈ 6ਮੀ. ਤੱਕ ਹੈ। ਥੰਸ਼੍ਹਾਂ ਹੇਠਲੀਆਂ 
ਚਟਾਨਾਂ ਲਾਵੇ ਦੀਆਂ ਬਣੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੇਠਾਂ ਲਾਵੇ ਦੀ 
90 ਮੀ. (300 ਫੁੱਟ) ਤੋਂ 150 ਮੀ. (500 ਫੁੱਟ) ਤੱਕ ਮੋਟੀ ਤਹਿ ਜਿਹੀ 
ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਥੰਮ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ-ਥੋੜ੍ਹੀ ਵਿਥ ਤੇ 
ਆਰਗਨ, ਜਾਇੰਟਜ਼ ਹਾਰਸ ਸ਼ੂ? ਕੀ ਸਟੋਨ ਆਦਿ ਨਾਂ ਦਿੱਤੇ ਹੋਏ ਹਨ। 
ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਇਥੇ ਕਈ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਵੀ ਹਨ। ਇਹ ਸਭ 
ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਲਈ ਦਿਲਖਿੱਚ ਥਾਵਾਂ ਹਨ। ਇਸ ਕਾਜ਼ਵੇ ਨੂੰ ਪੋਰਟਰਸ਼ 
ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਲਈ ਬਿਜਲੀ ਨਾਲੇ ਚੱਲਣ ਵਾਲੀ ਛੋਟੀ ਰੇਲ ਪਟੜੀ ਵੀ 
ਬਣਾਈ ਹੋਈ ਹੈ।. ਰ 


ਇਸ ਕਾਜ਼ਵੇ ਬਾਰੇ ਸਥਾਨਕ ਲੋਕ-ਗਾਥਾਵਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਜ਼ਿਕਰ 
ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੈਂਤਾਂ ਨੇ ਇੰਗਲਿਸ਼ ਚੈਨਲ ਤੋਂ ਪਾਰ ਸਕਾਟਲੈਂਡ ਵੱਲ 


' ਜਾਣ ਲਈ ਇਕ ਮਾਰਗ ਬਣਾਉਣਾ ਸੀ ਜਿਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 


ਇਹ ਚਬੂਤਰਾ ਬਣਾ ਕੇ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਲਾ 
`ਇਸ ਕਾਜ਼ਵੇ ਵਰਗੇ ਥੰਮੂ ਸਕਾਟਲੈਂਡ ਦੀ ਫਿੰਗਲਜ਼ ਕੇਵ ਵਿਚ 
ਅਤੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਹਡਸਨ ਦਰਿਆ ਦੇ ਪੈਲਾਸੇਡਜ਼ ` 
ਵਿਚ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ0 
`_ਹ. ਪੁ. -ਕੋਲ. ਐਨ. 8: 476; ਐਨ. ਅਮੈ. 12: 638 
ਜਾਇੰਟ ਪਰਬਤ : ਕਾਰਪੇਥੀਅਨ ਪਰਬਤੀ ਸਿਲਸਲੇ ਦੀ 
ਸੂਡੀਟੀਜ਼ ਸ਼ਾਖਾ ਵਿਚ ਇਹ ਇਕ ਪਰਬਤੀ ਲੜੀ ਹੈ 'ਜਿਹੜੀ 
ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਚੈੱਕ ਗਣਰਾਜ ਅਤੇ ਪੋਲੈਂਡ ਵਿਚਕਾਰ ਹੱਦ ਬਣਾਉਂਦੀ 
ਹੈ! ਇਸ ਪਰਬਤੀ ਲੜੀ ਨੂੰ ਚੈੱਕ ਵਿਚ ਕਰਕਾਨਸ਼ਾ, ਜਰਮਨੀ ਵਿਚ 


ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਸਿਖ਼ਰ ਸਨਯੈਸ਼ਕਾ 1603 ਮੀ. 
ਉੱਚੀ ਹੈ ਜੋ ਸਮੁੱਚੇ ਬੋਹੀਮੀਆ ਰਾਜ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਥਾਂ ਹੈ। 
ਜਰਮਨੀ ਦੇ ਇਸੇ ਰਾਜ ਵਿਚ ਪਰਬਤਾਂ ਦੀ ਦੱਖਣੀ ਢ਼ਲਾਣ ਉਪਰੋਂ 
ਉੱਤਰ ਦਾ ਰੁਖ਼ ਅਖ਼ਤਿਆਰ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਓਡਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਅੱਗੇ 
ਪੇਲੈਂਡ ਵਿਚ ਵਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਰਬਤਾਂ ਦੀਆਂ ਢਲਾਣਾਂ ਬੀਚ, ਫ਼ਰ 
ਅਤੇ ਪਾਈਨ ਦੇ ਦਰਖਤਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਪਰਬਤਾਂ ਉੱਤੇ 
ਮਾਣਨ ਲਈ ਸੈਲਾਨੀ ਸਾਰਾ ਸਾਲ ਹੀ ਆਉਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਉਪਰ ਸਕੀਇੰਗ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਰਬਤਾਂ ਉੱਤੇ ਲੱਕੜੀ ਚੀਰਨ, ਉੱਨੀ, 
ਸੂਤੀ ਕੱਪੜਾ ਬੁਣਨ ਅਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਧੰਦੇ ਉੱਨਤ ਹਨ। ਪੋਲੈਂਡ ਅਤੇ 
ਚੈੱਕ ਗਣਰਾਜ ਦੇ ਕਈ ਸਿਹਤਅਫ਼ਜ਼ਾ ਅਸਥਾਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਰਬਤਾਂ ਉਪਰ 
ਸਥਿਤ ਹੂਨ। ਇਰ੍'ਪਰਬਤਾਂ ਵਿਚ ਕਈ ਉਦਯੋਗਿਕ ਸ਼ਹਿਰ ਉੱਲਤ ੍ 


_ 329 


`_ਜਾਇਨ ਅੰਦੋਲਨ 


ਹੋ ਕਾਰਨ ਇਹ ਦਸ ਦ ਦੁਜੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਲਾਲ ਸੜਕ ਅਤੇ ਰੇਲ-ਮਾਗਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿ ਸਕਦੀ ਹੋਵੇ। ਜਾਇਦਾਦ ਲਈ ਧਨ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਬਹੁਤ 


ਰਾਹੀਂ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ` 

50? 46“ ਉ. ਵਿਥ.; 15535 ਪੂ. ਲੰਬ, 

ਹ. ਪੁ.-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 4:528 

__ ਜਾਇਦਾਦ: ਪੂਰਬੀ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਸਮਾਜਾਂ ਦੁਆਰਾ ਜਾਇਦਾਦ 

ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸਮਾਜਕ ਸੰਗਠਨ ਅਤੇ ਸਮਾਜਕ ਰਹਿਣ-ਸਹਿਣ ਲਈ ਇਕ 
ਅਤਿ ਜ਼ਰੂਰੀ ਵਸਤੂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੁੰਦੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਆਸ਼ਾ 
ਇਸ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੋਰ -ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ; 'ਵਸ਼ਤੂ' ਜਾਂ ਲਾਤੀਨੀ 
ਸ਼ਬਦ ਰੀਜ਼ (੩੦6), ਡੇਖ਼ਸ' (06805)ਅਤੇ ਮਾਲਕ (£9010੧੯(੦3) 


ਆਦਿ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਪਰਗਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ,.ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਇਆ। ਭਾਸ਼ਾ 


ਵਿਗਿਆਨ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਲਾਤੀਨੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਪ੍ਰਾਪਟਰ 
(2964੦).ੋਂ ਨਿਕਲਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਵਿਕਾਸ 'ਪ੍ਰੋਪ੍ਰਾਇਟਰਜ਼' ਤੋਂ 
ਹੋਇਆ ਹੈ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਜਾਇਦਾਦ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਜ਼ਰ, ਜ਼ਮੀਨ 
ਅਤੇ ਕੀਮਤੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਲਈ ਹੋਣ ਲੱਗੀ। 


` ਲਿਆਂ ਸੰਘਤਾ (06004 5062) ਵਿਚ ਮੈਨਸਿਪੀਅਮ' 
'ਡੋਮੀਨੀਅਮ' ਅਤੇ 'ਪ੍ਰੋਪ੍ਰਾਇਟੈਸ' ਦੀ ਵਰਤੋਂ 'ਸੰਪਤੀ' ਜਾਂ 'ਮਲਕੀਅਤਾਂ' 
ਲਈ ਸਮਾਨ ਰੂਪ ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮੈਨਸਿਪੀਅਮ ਤੋਂ ਭਾਵ ਭੇਂ 
ਆਦਿ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਵਿਚ ਲੈਣਾ ਹੈ। ਰੋਮਨ ਵਿਚ 'ਡੋਮੀਨਿਅਮ' ਜਾਂ 
'ਪ੍ਰੋਪ੍ਰਾਇਟੈਸ' ਤੋਂ ਭਾਵ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਅਧਿੰਕਾਰਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ 
ਮਲਕੀਅਤ ਦਾ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਵਿਚ ਵਾਧਾ 
_ ਭੇਜਣ ਜਾਂ ਦੇਣ ਦਾ ਹੱਕ ਸਮਝਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। _ . 


ਵੀ ਜੁੜੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਪੂਰਵਜਾਂ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਕੰਮ ਨੇਪਰੇ ਚਾੜ੍ਹਨੇ 
_ਬੰਜ ਦੇ ਮਰਦਾਂ ਦਾ ਹੀ ਕਰਤੱਵ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਖੇਤੀ ਕਰਨ, ਇਸ 


ਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਅਤੇ ਇਸ 'ਨੂੰ ਵੇਚਣ-ਖਰੀਦਣ ਦਾ ਹੱਕ ਵੀ ਜਨਮ 
`ਤੋਂ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। . 


ਜਿ ਵਿਚ ਇਹ ਹਤਰ ਪਤਰ 


ਜਾਂ ਵੱਡੇ-ਵਡੇਰਿਆਂ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ਉੱਤੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਹੀ ਹੱਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 
ਹੌਲੀਂ ਹੌਲੀ ਜਾਇਦਾਂਦ ਦਾ ਧਾਰਮਿਕ ਸਰੂਪ ਖਤਮ ਹੁੰਦਾ ਗਿਆ ਕਿਉਂਕਿ 


ਰ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੇਵਲ ਸੰਸਾਰਕ ਲੈਣ ਦੇਣ ਲਈ 


ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 


ਰਿ ਰਿ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿਚ ਧੀ ਪੁੱਤਰ, 
ਪਤਨੀ-ਅਤੇ ਨੌਕਰ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਸਮਾਜ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ 
ਤੋਂ ਅਲੱਗ ਹੋਂਦ ਮੰਨੀ ਗਈ। 


`ਜਾਇਦਾਦ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿਚ ਭਾਰਤੀ ਅਤੇ ਅੰਗਰੋਜ਼ੀ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ 
ਧਾਰਨਾ ਤਕਰੀਬਨ ਇਕੋ ਜਿਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਕਾਨੂੰਨ ਬਹੁਤ ਹੱਦ 
ਤੱਕ ਰੇਖ਼ਨ ਕਾਨੂੰਨ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਂਵਿਤ ਹੈ। _ 
ਦੋਹਾਂ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਬੋਨਾ (9੦੩੩) ਸ਼ਬਦ ਜਿਸ ਦੀ 
ਵਰਤੋਂ ਸਾਮਾਨੈ ਜਾਂ ਧਨ ਲਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ 'ਧਨ' ਵਰਗਾ ਹੈ। 
ਅਰਬੀ ਕਾਨੂੰਨਦਾਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ 'ਮਾਲ' ਸ਼ਬਦ ਜਾਇਦਾਦ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਵੀ 
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਸਤੂ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਬੀ 
ਕਾਨੂੰਨ ਵਿਚ ਮੁੱਲ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਜਿਹੜੀ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ 


ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰ 


ਜਿਸ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਜਾਇਦਾਦ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇ ਉਸ ਦਾ ਸਥਾਈ ਅਤੇ 
ਪਦਾਰਥਕ ਹੋਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਕਾਨੂੰਨ ਵਿਚ ਜਾਇਦਾਦ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ _ 
ਹੈ। ਪਦਾਰਥਕ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਜਾਇਦਾਦ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਹੋ 
ਸਕਦੀ ਹੈ-ਚੱਲ ਅਤੇ ਅਚੱਲ ਪਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਕਾਨੂੰਨ ਦੇ ਤਕਨੀਕੀ 


_ ਨਿਯਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਜਾਇਦਾਦ ਵਾਸਤਵਿਕ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤੇ ਹੁੰਦੀ 


ਹੈ। ਜਾਇਦਾਦ ਲਈ ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਵਿਅਕਤੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਕਿਸੇ 
ਵਸਤੂ ਉੱਤੇ ਆਪਣਾ ਅਧਿਕਾਰ ਜਾਂ ਕਬਜ਼ਾ ਰੱਖ ਸਕੇ। 

ਅੰਤਮ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਅਨੁਸਾਰ ਜਾਇਦਾਦ ਕਿਸੇ ਇਕ ਮਨੁੱਖ ਅਤੇ 
ਵਿਚਲੇ ਸਬੰਧ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ_ਕਰਦੀ ਹੈ। ਆਧੁਨਿਕ ਵਰਤੋਂ ਅਨੁਸਾਰ 


_ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਉਸ 


ਵਿਅਕਤੀ ਨੇ ਉਹ ਵਸਤੂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਹੋਵੇ ਪਰ ਆਪਣੇ 
ਲਾਭ ਲਈ ਉਸ ਵਸਤੂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕਰਨ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ 
ਰੱਖਦਾ ਹੋਵੇ। ਜਾਇਦਾਦ ਦੀ ਚੱਲ ਅਤੇ ਅਚੱਲ, ਵਾਸਤਵਿਕ ਅਤੇ 
ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸ਼ਬਦ 
ਨਾ ਦੇਣ ਨਾਲ ਜਾਇਦਾਦ ਦੇ ਸਰੂਪ ਦਾ ਸਬੰਧ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 

ਜਾਇਦਾਦ ਦੀ ਕਾਨੂੰਨੀ ਵਿਆਖਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਦੇ ਕਈ 
ਅਰਥ ਹਨ। ਇਸ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਮਨੁੱਖ ਰਾਹੀਂ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਰੀਰਕ ਅਤੇ 
ਮਾਨਸਿਕ ਕੰਮ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਕਿਸੇ 
ਵਸਤੂ ਬਦਲੇ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਾਨੂੰਨ 
ਦੁਆਰਾ ਉਸ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਮਲਕੀਅਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਰਥਾਤ 
ਉਸ ਨੂੰ ਵਰਤਣ, ਮਾਣਨ ਅਤੇ ਵਿਵਸਥਾ ਕਰਨ ਦਾਂ ਅਧਿਕਾਰ ਪ੍ਰਦਾਨ 


_ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਸਭ ਉਸ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਨਿੱਜੀ ਜਾਇਦਾਦ ਕਹਾਉਂਦੀ 


ਹੈ ਪਰ ਕਾਨੂੰਨ ਰਾਹੀਂ ਮਾਨਤਾ ਨਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਦੀ ਸੂਰਤ ਵਿਚ ਉਸ 
ਨੂੰ ਜਾਇਦਾਦ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਧਾਨਕ ਤੌਰ 
ਤੇ ਵਿਅਕਤੀ ਅਤੇ ਵਸਤੂ ਵਿਚਕਾਰ ਕੋਈ ਸਬੰਧ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ। 

ਧ. ਪੁ. -ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੇ. 11 : 381 

ਜਾਇਨ (ਸਿਓਨ) : ਇਹ ਯੋਰੋਸ਼ਲਮ ਦੀ ਪੂਰਬੀ ਪਹਾੜੀ 
ਦੀ ਢੱਖਣੀ ਢਲਾਣ ਉੱਤੇ ਯਬੂਸੀ ਜਾਤੀ ਦਾ ਇਕ ਕਿਲਾ ਹੈ। ਇਸ 
ਉੱਤੇ ਦਾਊਦ ਨੇ ਅਧਿਕਾਰ ਕਰਕੇ ਇਸਨੂੰ ਆਪਣਾ ਨਿਵਾਸ-ਸਥਾਨ 
ਬਣਾਇਆ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਯੋਰੋਸ਼ਲਮ ਅਤੇ ਉਸਦੇ 
ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਲਈ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤਾ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਕਾਵਿ ਵਿਚ ਇਸ ਦਾ 
ਅਰਥ ਯੋਰੋਸ਼ਲਮ ਵਿਚ ਯਾਹਵੇ ਦਾ ਨਿਵਾਸ-ਸਥਾਨ ਅਰਥਾਤ ਮੰਦਰ 
ਹੈ। ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ਈਸ਼ਵਰ ਦੀ ਪ੍ਰਜਾ ਭਾਵ ਇਸਰਾਈਲ 
ਹੀ ਹੈ। 

ਹ. ੫. -ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 4:480 

ਏਨਾ ਇਤ ਇਹ ਅੰਦੋਲਨ ਯਹੂਦੀਆਂ ਦੁਆਰਾ 
ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਮਾਂ-ਭੂਮੀ ਫ਼ਲਸਤੀਨ ਵਿਚ ਪੁਨਰਵਾਸ ਲਈ ਕੀਤਾ 
ਗਿਆ। ਇਸ ਅੰਦੋਲਨ ਦੇ ਕਈ ਕਾਰਨ ਸਨ। ਛੇਵੀਂ ਸਦੀ ਈ. ਪੂ. 
ਵਿਚ ਯਹੂਦੀ ਜਾਤੀ ਨੂੰ ਬਾਬਲ ਵਿਚੋਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ 
ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੀ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਾਲੇਂ ਯਹੂਦੀ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦੇ ਅਤੇ 
ਉਮੀਦ ਰੱਖਦੇ ਆ ਰਹੇ ਸਨ ਕਿ ਕਿਸੇ ਦਿਨ ਇਸਰਾਈਲ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ 
ਦੇ ਹੋਰ ਸੁਤੰਤਰ ਰਾਸ਼ਟਰਾਂ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਉਚਿਤ ਸਥਾਨ ਮਿਲ ਜਾਵੇਗਾ। 


ਰ ਜਿਗ ` 


ਧਾਰਮਿਕ ਜਾਇਨਵਾਦੀਆਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਸੀ ਕਿ ਯਹੂਦੀਆਂ ਲਈ ਆਪਣੀ 
ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਮਾਂ-ਭੂਮੀ ਵਿਚ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆ ਗਿਆ ਹੈ। 
ਯਹੂਦੀਆਂ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੇ ਜਾਇਨ ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ ਜਨਮ 
ਦਿੱਤਾ। 


ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਯਹੂਦੀਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ੱਕ 
ਦੀ ਨਿਗਾਹ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਅਤਿਆਚਾਰ 
ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਲਈ ਯਹੂਦੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਮੁਸੀਬਤ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ 
ਪਾਉਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਅਲੱਗ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। 

ਥੀਓਡੋਰ ਹੋਰਜੇਲ ਨੇ ਇਸ ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਰੂਪ ਦੇ 
ਕੇ ਯਹੂਦੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਖੇਤਰ ਦਿਵਾਉਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ। ਪਹਿਲੇ 
ਮਹਾਂਯੁੱਧ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਫ਼ਲਸੰਤੀਨ ਨੂੰ ਬਰਤਾਨੀਆ ਨਾਲ ਮਿਲਾਂ ਦਿੱਤਾ 
ਗਿਆ ਅਤੇ ਯਹੂਦੀ ਹਰਬਰਟ ਸਾਮੁਅਲ ਨੂੰ ਉਥੋਂ ਦਾ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਬਣਾ 
ਦਿੱਤਾ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਯਹੂਦੀ ਉਥੇ ਜਾ ਕੇ ਵਸ ਗਏ ਪਰ ਯਹੂਦੀਆਂ 
ਅਤੇ ਅਰਬਾਂ ਵਿਚ ਆਪਸੀ ਖਿੱਚੋਤਾਣ ਬਣੀ ਰਹੀ। 


ਤੀਜੇ ਮਹਾਂਯੁੱਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਖਿਚਾਅ ਬਹੁਤ ਵੱਧ ਗਿਆ। ਯਹੂਦੀ 


ਬਰਤਾਨੀਆ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਸ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਦੂਜੇ 


ਰਿ 
ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। 


ਜੀਨ 3647 ਵਿਚ ਜਰ ਚੰਦਰ ਦੀ ਤਿਜ ਤੀਨ 


ਫ਼ਲਸਤੀਨ ਦੀ ਵੰਡ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਅਗਲੇ ਹੀ ਦਿਨ ਅਰਬਾਂ ਅਤੇ 
ਯਹੂਦੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਯੁੱਧ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ ਜੋ ਪੂਰਾ ਇਕ ਸਾਲ ਚੱਲਿਆ 
ਅਤੇ ਅੱਧਾ ਫ਼ਲਸਤੀਨ ਯਹੂਦੀਆਂ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ। ਅਮਰੀਕਾ, 
ਬਰਤਾਨੀਆ ਅਤੇ ਫਰਾਂਸ ਨੇ ਵਰਤਮਾਨ ਵੰਡ-ਰੇਖਾ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ 
ਕਰਨੀ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਈ ਪਰ ਇਸ ਨਾਲ ਵੀ ਯਹੂਦੀਆਂ ਅਤੇ 
ਅਰਬਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਂਤੀ ਸਥਾਪਿਤ ਨਾ. ਹੋ ਸਕੀ। ਯੁੱਧ ਸਮਾਪਤੀ ਬਾਅਦ 
ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਯਹੂਦੀ ਫ਼ਲਸਤੀਨ ਦੇ ਯਹੂਦੀ ਭਾਗ (ਇਸਰਾਈਲ) ਵਿਚ 
ਆ ਕੇ ਵਸ ਗਏ ਪਰ ਉੱਥੋਂ ਭੱਜੇ ਹੋਏ ਅਰਬ ਕਦੇ ਵੀ ਵਾਪਸ ਨਾ ਜਾ 
ਹਦ ਤਤ 
ਰ ਹ. ਪੁ. -ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. “480 

ਜਾਈਸਾਨ : ਸ਼ਹਿਰ--ਕਜ਼ਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਚ ਇਸੇ ਨਾਂ ਦੀ 
ਝੀਲ ਦੇ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਅਤੇ ਬਲੈਕ ਇਰਤਿਸ਼ ਦਰਿਆ ਦੇ ਦੱਖਣ 
ਵੱਲ ਸਮੁੰਦਰ ਤਲ ਤੋਂ 661ਮੀ. ਦੀ ਉਚਾਈ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਇਕ ਸ਼ਹਿਰ 
ਅਤੇ ਕਜ਼ਾਕਿਸਤਾਨ ਦੋਵਾਂ ਦਾ ਵਪਾਰਕ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਝੀਲ ਉੱਥੇ ਟੇਪੋਲਨੀ 
ਮਿਸ ਇਸ ਦੀ ਬੰਦਰਗਾਹ ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਫਿਚ ਚਮੜਾ ਬਣਾਉਣ 
ਅਤੇ ਚਮੜੇ ਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 
__ 4732 ਉ. ਵਿਥ.; 8456' ਖੂ. ਲੰਬ. 

ਹ. ਪੁ. -ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 23: 931; ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 5: 57 

ਜਾਈਸਾਨ : ਝੀਲ--ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਕਜ਼ਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਚ 
ਅਲਤਾਈ ਅਤੇ ਟਾਰਬਗਟਾਈ ਪਰਬਤਾਂ ਵਿਚਾਲੇ ਸਮੁੰਦਰ ਤਲ ਤੋਂ 407 
ਮੀ. ਦੀ ਉਚਾਈ ਉਪਰ ਇਹ ਇਕ ਝੀਲ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਲੰਬਾਈ 96 
ਕਿ. ਮੀ. ਤੋਂ 104ਕਿ. ਮੀ. ਅਤੇ ਚੌੜਾਈ 16ਕਿ. ਮੀ. ਤੋਂ 32ਕਿ. ਮੀ. 
ਤੱਕ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਪਾਣੀ ਹੇਠ ਰਕਬਾ 1,810 ਵ. ਕਿ. ਮੀ. ਹੈ। ਇਸ 
ਵਿਚ 10 ਨਦੀਆਂ ਦਾ ਨਿਕਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਰਤਿਸ਼ ਅਤੇ 
ਕੇਂਦਰਿਲਿਕ ਮੁੱਖ ਹਨ। ਵਾਈਟ ਇਰਤਿਸ਼ ਨਦੀ ਝੀਲ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਪੱੱਛਮ 
ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਦੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਨਿਕਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਝੀਲ ਦੀ ਡੂੰਘਾਈ 35 
ਮੀ. ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਸਟੀਮਰ ਵੀ ਚਲਦੇ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਇਰਤਿਸ਼ ਤੋਂ 


330 


ਮੰਗੋਲੀਆ ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਝੀਲ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿਚੋਂ ਰੇਚ, 
ਹਨ। ਰ੍ 

485ਉ. ਵਿਥ.; 84ਪੂ. ਲੰਬ. 

ਹ. ਪੁ. -ਐਨ. ਬ੍ਰਿ 23: 900 

ਜਾਈਜ਼ੀਜ : ਇਹ ਲਿਡੀਆ ਦਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਮਰਮਨਾੜ 
ਦੇ ਸ਼ਾਹੀ ਘਰਾਣੇ ਦਾ ਬਾਨੀ ਸੀ। ਪਲੈਟੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਇਕ ਆਜੜੀ 
ਸੀ ਜਿਸ ਕੋਲ ਇਕ ਜਾਦੂ ਦੀ ਅੰਗੂਠੀ ਸੀ। ਇਹ ਅੰਗੂਠੀ ਇਸਨੂੰ ਲੱਭੀ _ 
ਸੀ। ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਹੈਰੋਡੋਟਸ ਦੀ ਰਾਣੀ ਨੂੰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੀ ਆਦਤ ਪਸੰਦ 
ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਰਾਣੀ ਨੇ ਜਾਈਜ਼ੀਜ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੜੀ ਦਾ ਕਤਲ 
ਕਰਨ ਲਈ ਉਕਸਾਇਆ। ਜਾਈਜ਼ੀਜ ਨੇ ਜਾਦੂ ਦੀ ਅੰਗੂਠੀ ਨਾਲ 
ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। 

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ 685 ਦੇ ਲਗਭਗ ਜਾਈਜ਼ੀਜ ਗੱਦੀ ਤੇ ਕਾਬਜ਼ ਹੋ 
ਗਿਆ। ਇਸ ਦੇ ਅਧੀਨ ਲਿਡੀਆ ਦੀ ਫ਼ੌਜੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਵਿਕਾਸ 
ਹੋਇਆ। ਸਮੀਰੀਅਨਾਂ ਨੇ ਫਰਿਜ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਉਜਾੜ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਏਸ਼ੀਆ 
ਕੋਚਕ ਵਿਚ ਹਲਚਲ ਪੈਦਾ ਹੇ ਗਈ। ਜਾਈਜ਼ੀਜ ਨੇ ਅਸੀਰੀਆ ਦੇ _ 
ਹਰਾਇਆ। ਇਸਨੇ ਆਈਓਨੀਆ ਉੱਤੇ ਵੀ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। 

ਜਾਈਜ਼ੀਜ ਅਸੀਰੀਅਨਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਮਿਸਰੀਆਂ ਨਾਲ ਇਕ ਸਾਜ਼ਸ਼ 
ਵਿਚ ਮਿਲ ਗਿਆ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਇਸਨੂੰ ਸਮੀਰੀਅਨਾਂ ਦੇ ਹਮਲੇ ਦਾ 
ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ ਅਤੇ ਲੜਦਾ ਹੋਇਆ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। 

- ਰਬ ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 10: ੧056 


ਜਾਈਲਜ਼ : ਇਸ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ, ਤਰਕ-ਸ਼ਾਸਤਰੀ, ਆਰਕ- ` 


_ ਬਿਸ਼ਪ ਅਤੇ ਸੈਂਟ ਅਗਸਤੀਨ ਦੀ ਹਰਮਿਟ ਫ਼ਰਾਇਰਜ਼ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇ ਦੇ 


ਨੇਤਾ ਦਾ ਜਨਮ 1245 ਦੇ ਕਰੀਬ ਰੋਮ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਸੰਨ 1257 ਦੇ 
ਲਗਭਗ ਇਹ ਹਰਮਿਟਸ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਇਆ ਅਤੇ 1260 ਈ. ਵਿਚ 


ਪੈਰਿਸ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਇਥੇ 1269ਤੋਂ 1272 ਤੱਕ ਇਸ ਨੇ ਸੇਂਟ ਟਾਮਸ __ 


ਐਕੂਆਈਨਸ ਤੋਂ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਸੰਨ 1281 ਵਿਚ ਇਹ _ 
ਵਾਪਸ ਇਟਲੀ ਆ ਗਿਆ। ਇਥੇ 1283 ਈ. ਵਿਚ ਇਹ ਆਪਣੀ 
ਸੰਪ੍ਰਦਾ ਦਾ ਇਲਾਕਾਈ ਮੁਖੀ ਬਣ ਗਿਆ। ਸੰਨ 1285 ਵਿਚ ਇਹ 
ਵਿਕਰ ਜਨਰਲ ਬਣਿਆ। ਸੰਨ 12923 1295ਤੱਕ ਇਸ ਨੇ ਹਰਮਿਟਸ 
ਦੇ ਮੁਖੀ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਸੰਨ 1295 ਵਿਚ ਪੇਪ ਬੇਨੀਫੇਸ ਅੱਠਵੇਂ ਨੇ 
ਇਸ ਨੂੰ ਬੂਰਜ਼ ਦਾ ਆਰਕਬਿਸ਼ਪ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਹ ਇਸ 
ਅਹੁਦੇ ਤੇ 1316ਈ. ਤੱਕ ਰਿਹਾ। ਬੋਨੀਫੇਸ ਅਤੇ ਫ਼ਿਲਪ ਚੌਥੇ ਵਿਚਕਾਰ 
ਸਿਆਸੀ ਝਗੜੇ ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਨੇ 1301 ਈ. ਵਿਚ ਪੋਪ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿਚ 
'ਆਨ ਦੀ ਚਰਚੰ ਪਾਵਰ” ਨਾਂ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ਲਿਖੀ ਜਿਸ ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ 
ਤਜਵੀਜ਼-ਕੀਤਾ ਕਿ ਪੋਪ ਨੂੰ ਸਾਰੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਉੱਤੇ ਸਿਆਸੀ ਅਧਿਕਾਰ 
ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ 'ਐਸੇਜ਼ ਆਨ ਬੀਇੰਗ 


__ ਐਂਡ ਐਸੈੱਸ' ਵਿਚ ਟਾਮਸਵਾਦੀ ਟਾਮਸ ਐਕੂਆਈਨਸ) ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ` 


ਦੀ ਹਿਮਾਇਤ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਜਾਈਨਜ਼ ਨੇ ਅਗਸਤੀਨੀ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦਾ ਮੌਲਿਕ 
ਰੂਪ ਵਿਚ ਵਿਕਾਸ ਕੀਤਾ। 

ਇਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਾਹਿਤ ਰਚਨਾ ਵਿਚ ਅਰਸਤੂ ਅਤੇ ਬਾਈਬਲ 
ਦੀਆਂ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਖੋਜ-ਗ੍ਰੰਥ ` 
ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਸੰਨ 1316 ਵਿਚ ਫ਼ਰਾਂਸ ਵਿਚ ਅਵੀਨਯੋ ਵਿਖੇ ਇਸ ਦੀ 
ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। 

'ਹ. ਖੁ. -ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 4: 542 


ਜਾਈਲਜ਼, ਸੇਂਟ : ਇਹ 14ਪਵਿੱਤਰ ਸਹਾਇਕ ਸੰਤਾਂ ਵਿਚੋਂ 


ਇਕ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਸਾਰੇ ਯੂਰਪ ਵਿਚ ਲੂਲੇ-ਲੰਗੜਿਆਂ, ਮੰਗਤਿਆਂ ਅਤੇ 


331 


ਲੁਹਾਰਾਂ ਦੇ ਪਾਠਕ ਸੰਤ ਵਜੋਂ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ 
ਹਿਰਨ ਅਤੇ ਤੀਰ ਤੋਂ ਦਸਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਵਿਵਾਦ ਰਹਿਤ ਜੀਵਨੀ ਉਪਰ 
ਆਧਾਰਿਤ ਵਿਵਾਦਗ੍ਰਸਤ ਗਾਥਾਵਾਂ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਏਥਨਜ ਦਾ ਇਕ ਨੌਜਵਾਨ ਰਈਸਜ਼ਾਦਾ ਸੀ। ਇਹ 
ਆਰਲੇਸ ਦੇ ਸੰਤ ਸੀਜ਼ੇਰੀਅਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਮਗਰੋਂ ਸੰਨਿਆਸੀ 
ਬਣ ਗਿਆ। ਗਾੱਥ ਰਾਜੇ ਫ਼ਲੇਵੀਅਸ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਜ਼ਖਮੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, 
ਜਦੋਂ ਉਹ ਇਕ ਹਿਰਨ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਹਿਰਨ ਬਚਾਉ 


ਲਈ ਭੱਜ ਕੇ ਜਾਈਲਜ਼ ਕੋਲ ਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਫ਼ਲੇਵੀਅਸ 


ਨੇ ਇਕ ਮੱਠ ਬਣਵਾਇਆ ਅਤੇ ਜਾਈਲਜ਼ ਨੂੰ ਉਸ ਦਾ ਮਹੰਤ ਥਾਪਿਆ। 
ਇਸ ਦਾ ਪੁਰਬ ਪਹਿਲੀ ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 

_ਹ. ਪੁ. -ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 10:415 

ਜਾਸਮਿਨ, ਜ਼ਾਕ : ਇਸ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਕਵੀ ਦਾ ਜਨਮ 6 
ਮਾਰਚ, 1798ਨੂੰ ਇਕ ਪਰੀਬ ਦਰਜ਼ੀ ਦੇ ਘਰ ਆਜ਼ਾਂ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। 
ਇਹ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਉਪ-ਭਾਸ਼ੀ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਪੁਨਰ 
ਜਾਗ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਮੋਢੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਬਹੁਤਾ ਸਮਾਂ ਇਹ 





ਜ਼ਾਕ ਜਾਸਮਿਨ 


ਨਾਈ ਦੀ ਦੁਕਾਨ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਸੰਨ 1825ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ '<0੩ਸ੪੩੭ 
ਪੁਸਤਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਤੇ ਉਸ ਮਗਰੋਂ 1835ਈ. ਵਿਚ ਚਾਰ ਹਿੱਸਿਆਂ 
ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਣ ਵਾਲੀ £4]81੦008' ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਹਿੱਸਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ 
ਹੋਇਆ। ਇਸ ਦੀ ਕਰੁਣਾਮਈ ਕਵਿਤਾ 12 40000 0 63561 


੦006" ਨੇ ਸਮਕਾਲੀ ਕਵੀਆਂ ਅਤੇ ਜਨਤਾ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ। . 


ਪੈਰਿਸ ਵਿਚ ਜਾਸਮਿਨ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਤੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਲੂਈ 
ਫ਼ਿਲਿਪ ਨੈ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਬੁਲਾਇਆ। ਸੰਨ 1852 
ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ 4੦806 ਸ਼ ੪੩੦੪%੬' ਨੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਇਨਾਮ ਦਿੱਤਾ। 
'$000੦॥05' ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਣ ਨਾਲ ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਵਿਚ ਬਹੁਤ 
ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਪਰ ਇਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਹੱਜਾਮ ਦਾ ਪੇਸ਼ਾ ਨਾ ਤਿਆਗਿਆ। 
ਸੀ! ਇਸ ਨੇ'ਆਜ਼ਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਜਾਇਦਾਦ ਵੀ ਖ਼ਰੀਦੀ ਜਿਸ 
ਦਾ ਨਾਂ %4016005' ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ 36 
0000" ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਲਿਖੀ। ਇਹ ਇਕ ਉੱਤਮ ਮਨੁੱਖ ਅਤੇ ਉੱਤਮ 
ਕਵੀ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ 4 ਅਕਤੂਬਰ, 1864 ਨੂੰ ਹੋਈ। 
ਹ. ਪੁ. -ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 12: 967 


ਜਾਸ਼ੂਸੀ 


ਜਾਸੁਸੀ : ਵਹ ਤਲ ਤਲ 
ਭੇਤੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਜੰਗ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਸਭ 
ਦੇਸ਼ ਆਪਣੇ ਜਾਸੂਸਾਂ ਰਾਹੀਂ ਦੂਜੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਫ਼ੌਜ, ਸਰਕਾਰ, ਉਤਪਾਦਨ, 
ਵਿਗਿਆਨਕ ਉੱਨਤੀ ਆਦਿ ਦੇ ਤੱਥਾਂ ਬਾਰੇ ਸੂਚਨਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦਾ 
ਯਤਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਾਸੂਸੀ ਨੈਤਿਕਤਾ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਇਤਰਾਜ਼ਯੋਗ 
ਹੈ ਅਤੇ ਅਕਸਰ ਉਹ ਲੋਕ ਹੀ ਇਸ ਕੰਮ ਵਿਚ ਸਫ਼ਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ 


_ਸਕਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚੰਗੇ-ਮਾੜੇ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਨਾ ਹੋਵੇ। 


ਨਿੱਜੀ ਜਾਸੂਸੀ--ਇਸ ਵਿਚ ਜਾਸੂਸ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ 
ਵਿਅਕਤੀ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਵਪਾਰ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 
ਇਹ ਸੂਚਨਾ ਸਮਾਜਕ ਗੱਲਬਾਤ ਜਾਂ ਮਿਲਾਪ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ 
ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਤਕਨੀਕੀ ਸੂਚਨਾ ਖੁਫ਼ੀਆ ਵਿਭਾਗ ਜਾਂ ਨਿੱਜੀ 
ਜਾਸੂਸਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ.ਹੈ। ਠਿੱਜੀ ਜਾਸੂਸੀ ਲਈ ਤਾਂ 
ਕਈ ਵਾਰ ਅਸਭਿਅ ਨੀਤੀ ਵੀ ਅਪਣਾ ਲਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਗਵਾਂਢੀਆਂ _ 
ਜਾਂ ਖ਼ਾਸ ਵਿਅਕਤੀ ਰਾਹੀਂ ਸਬੰਧਤ ਲੋਕਾਂ ਬਾਰੇ ਸੂਚਨਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ। 

ਅੰਤਰ-ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਜਾਸੂਸੀ--ਅਕਸਰ ਸਾਰੀਆਂ ਸਰਕਾਰਾਂ 
ਕੁਝ ਜਾਸੂਸ ਤੇ ਸੂਚਕ ਇਸ ਲਈ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਜਨਤਾ 
ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਰਹੇ ਤੇ ਆਪਣੇ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ 
ਤੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮਿਲਦੀ ਰਹੇ। ਅਜਿਹੇ ਕਾਰਜ ਲਈ ਸਮਾਜ 
ਦੇ ਸਾਰੇ ਵਰਗਾਂ ਨਾਲ ਮੇਲ-ਜੋਲ ਰੱਖਕੇ ਹੀ ਸੂਚਨਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਜਾ 
ਸਕਦੀ ਹੈ। 


-_ਸ਼ਾਂਤੀਕਾਲੀਨ ਦੂਤ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿਚ ਜਾਸੂਸੀ--ਸ਼ਾਂਤੀ ਕਾਲ 
ਵਿਚ ਦੂਤਾਂ ਦਾ ਫ਼ਰਜ਼ ਸਿਰਫ਼ ਇਕ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਰ੍ 


ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਰਹਿਣ ਸਗੋਂ ਇਹ ਵੀ ਦੇਖਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਦੇਸ਼ _- 


ਵਿਚ ਭੇਜੇ ਗਏ ਹਨ, ਉਥੋਂ ਦੀਆਂ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਕਿਹੋ ਜਿਹੀਆਂ ਹਨ? 


_ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਹ ਵੀ ਆਸ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਉਥੋਂ ਦੀਆਂ ਵਰਤਮਾਨ 
_ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਠੀਕ ਵੇਰਵਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਜੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼` 


ਤੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਜਾਂ ਅਪ੍ਰੱਤਖ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹੋਣ ਜਾਂ ਪਾਉਂਦੀਆਂ 
ਹੋਣ। 

ਆਧੁਨਿਕ ਰਾਜਦੂਤਾਂ ਪਾਸ ਹਰ ਕਾਰਜ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨ ਜਲ, ਥਲ 
ਤੇ ਹਵਾਈ ਸੈਨਾ ਤੇ ਵਪਾਰ ਸਬੰਧੀ ਮਾਹਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੰਮ 
ਦੂਸਰੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਦਾ 
ਧਿਆਨ ਰੱਖਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਰਾਜਦੂਤ ਕੋਈ ਅਣਉਚਿਤ ਕਾਰਜ 
ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਰਿਸ਼ਵਤ ਦੇਣਾ ਜਾਂ ਕੰਮ ਦੀਆਂ 
ਲਿਖਤਾਂ ਨੂੰ ਚੋਰੀ ਕਰਨਾ ਆਦਿ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਉਹ ਜਾਸੂਸੀ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ 
ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਰ 

ਜੀ ਜੀ ਤਤ 

ਕਰਨ ਦੇ ਸਾਧਨ ਸ਼ਾਂਤੀ ਕਾਲ ਤੇ ਯੁੱਧਕਾਲ ਵਿਚ ਵੱਖ-ਫੱਖ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। 
ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਇਸ ਕੰਮ ਲਈ ਦੋ ਵਿਭਾਗ ਖੋਲ੍ਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਇਕ ਪੁਲਿਸ 
ਵਿਭਾਗ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਫ਼ੌਜੀ ਵਿਭਾਗ! ਇਹ ਵਿਭਾਗ ਇਕ ਦੂਸਰੇ ਦੀ 
ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। 

ਜਾਸੂਸੀ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਉਦੇਸ਼ ਤੇਂ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਦੋ ਗੱਲਾਂ _ 
ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਰੱਖਣੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਨ। ਇਕ ਸੂਚਨਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਤੇ 


_ ਕਰਨ ਲਈ ਜਾਂ ਤਾਂ ਜਾਸੂਸਾਂ ਨੂੰ ਆਪ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਦੂਸਰਿਆਂ 


ਨੂੰ ਰਿਸ਼ਵਤ ਦੇਣੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਸੂਚਨਾ ਜ਼ਬਾਨੀ ਨਾ 
ਭੇਜੀ ਜਾ ਸਕੇ ਤਾਂ ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਸਾਧਨ ਅਪਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ 
ਗੁਪਤ ਭਾਸ਼ਾ ਤੇ ਸੰਕੇਤਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਆਦਿ। 


ਜੇ ਫ਼ੌਜੀ ਜਾਸੂਸ ਫੜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਕਾਨੂੰਨੀ 
'ਕਾਰਵਾਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਾਂਤੀ ਕਾਲ ਵਿਚ ਅਕਸਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 
ਜੁਰਮਾਨੇ ਤੇ ਕੈਦ ਦਾ ਦੰਡ .ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਯੁੱਧ ਕਾਲ ਵਿਚ 
ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਤੱਕ ਵੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। _ 

ਹ. ਪੁ. -ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 4: 165 

ਜਾਂਸੇਂਸ : ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ ਇਸ ਪਰਸ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਦਾਂ ਜਨਮ 
1593 ਵਿਚ ਲੰਡਨ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੇ. ਚਿੱਤਰ 
_ਪੋਰਟ੍ਰੇ: ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ। ਵਾਨ _ਡਾਈਕ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 
ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿਚ ਵਿਅਕਤੀ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਵਜੋਂ ਜਾਂਸੇਂਸ ਹੀ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯ ਸੀ। 
ਇਹ ਕਈ ਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ਦੇ ਉਪਰਲੇ 
ਅੱਧ ਦੇ ਚਿੱਤਰ ਬਣਾਉਣ ਵਿਚ ਖ਼ਾਸ ਰੁਚੀ ਰੱਖਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਨੇ ਕਿੰਨੇ 
ਹੀ ਸਾਫ਼-ਸੁਥਰੇ ਵਿਅਕਤੀ ਚਿੱਤਰ ਬਣਾਏ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ 
ਕਲਾ ਵਲੰਦੇਜ਼ੀ ਸ਼ੈਲੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ _ਹੋਈ। 

ਸੰਨ 1643 ਦੇ ਗ੍ਰਹਿ-ਯੁੱਧ ਕਾਰਨ ਜਾਂਸੇਸ ਹਾਲੈਂਡ ਚਲਾ ਗਿਆ 
ਅਤੇ 1661 ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। 

ਹ. ਪੁ. -ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 4:452 


ਜਾਹਮਣ : ਇਹ ਜਿਲ੍ਹਾ ਅਤੇ ਤਹਿਸੀਲ ਲਾਹੌਰ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ 


`ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਥਾਣਾ ਬਰਕੀ ਦਾ ਇਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ 
ਬਾਹਰਵਾਰ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਦੇ ਫਰਲਾਂਗ ਦੇ ਲਗਭਗ ਸਤਿਗੁਰੂ ਨਾਨਕ 
ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਹੈ। ਇਥੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਚਰਨ ਪਾਏ 
ਸਨ। ਇਸੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਨੇੜੇ 'ਚਾਹਲ' ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਨਾਨਕੇ 
ਸਨ। ਜਿਥੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਬਿਰਾਜੇ ਸਨ ਉਸ ਸਥਾਨ ਦਾ ਨਾਂ 'ਰੋੜੀ ਸਾਹਿਬ' 
`ਹੈ ਜੇ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਅਟਾਰੀ, ਵਲਟੋਹਾ ਅਤੇ ਕਾਨਾ ਕਾਛਾ ਤੋਂ 20-21 
ਕਿ. ਮੀ. 12-13 ਮੀਲ) ਦੂਰ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਮੁਲਕ ਦੀ ਵੰਡ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 
ਵਿਸਾਖੀ ਅਤੇ 20ਜੇਠ ਨੂੰ ਇਥੇ ਭਾਰੀ ਮੇਲੇ ਲਗਿਆ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇਹ 
ਪਿੰਡ ਤੋਂ 1.5.ਕਿ. ਮੀ. ਇਕ ਮੀਲ) ਦੇ ਕਰੀਬ ਹੈ। ਇਸ ਕੋਲ ਇਕ 
ਛੱਪੜ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਜਿਸਨੂੰ ਇਕ ਸੁੰਦਰ ਤਲਾਬ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਦਾ ਬਣਾ 
6 
ਇਸੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਵਸਨੀਕ ਸੀ। 

ਦਿ ਰਤੀ ਮਗ ਨ 
ਸੀ। ਰ 

ਹ. ਪੁ. -ਮ. ਕੋ. : 515 

ਜਾਹਿਜ਼ ਅਲ : ਇਰਾਕ ਦੇ ਇਸ ਧਰਮ-ਸ਼ਾਸਤਰੀਂ, ਵਿਦਵਾਨ 
ਅਤੇ ਅਰਬੀ ਵਾਰਤਕ ਦੇ ਉਸਤਾਦ ਲੇਖਕ ਦਾ ਜਨਮ ਬਸਰਾ ਵਿਚ 
ਲ. 776ਈਂ. ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਦਾ ਪੂਰਾ ਨਾਂ ਅਬੂ ਉਸਮਾਨ ਅਮਰ 
ਇਬਨ ਬਹਿਰ ਇਬਨ ਮਹਿਬੂਬ ਅਲ ਜਾਹਿਜ਼ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ 
ਦੇ ਵਡੇਰੇ ਸ਼ਾਇਦ ਇਥੋਪੀਆ ਤੋਂ ਆਏ ਸਨ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਅਕਲ 
ਅਤੇ ਸਿਆਣਪ ਨੇ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਤਬਕੇ ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ ਕਦਰ ਪੁਆ 
ਦਿੱਤੀ। ਅੱਬਾਸੀ ਖ਼ਲੀਫ਼ੇ ਮਾਮੂੰ ਦੇ ਸਮੇਂ ਇਹ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਗ਼ਦਾਦ ਚਲਾ 
ਗਿਆ। ਇਸ ਨੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਕੋਈ ਅਹੁਦਾ ਨਹੀਂ ਲਿਆ ਪਰ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ 
ਅਧਿਕਾਰੀ ਇਸ ਦੇ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਸਨ। ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਸਾਮੱਰਾ ਤਬਦੀਲ 
ਹੋਣ ਤੇ ਇਹ ਵੀ ਨਾਲ ਗਿਆ ਪਰ 868ਈ. ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੋਂ 
ਕੁਝ ਚਿਰ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਬਸਰਾ ਪਰਤ ਆਇਆ। 


`ਹੈ। 


332 


ਧਰਮ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤੀ ਸਬੰਧੀ ਅਲ ਜਾਹਿਜ਼ ਦੀਆਂ ਕਈ 
ਪੁਸਤਕਾਂ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। ਆਪਣੇ ਲੇਖਾਂ ਨੂੰ ਅਰਥ-ਭਰਪੂਰ ਅਤੇ 
ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਇਸ ਨੇ ਕਈ ਥਾਈਂ ਕਵਿਤਾ ਦੀਆਂ 


_ ਸਤਰਾਂ, ਲਤੀਫ਼ੇ ਅਤੇ ਮਜ਼ਾਕੀਆ ਟੋਟਕੇ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਸੱਤ ਜਿਲਦਾਂ 


ਵਿਚ ਛਪੀ ਇਸ ਦੀ ਅਧੂਰੀ ਪੁਸਤਕ 'ਕਿਤਾਬ ਅਲ-ਹੈਵਾਨ' ਜਾਨਵਰਾਂ 
ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਧਰਮ-ਸ਼ਾਸਤਰ, ਸਮਾਜ-ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾ- 
ਵਿਗਿਆਨ ਉੱਤੇ ਬੜੀ ਚੰਗੀ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਸਾਹਿਤਕ ਸ਼ੈਲੀ 


ਬਿਆਂਵ ਅਲ ਤਬਈ' ਵੀ ਬੜੀ ਉੱਤਮ ਰਚਨਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕੰਜੂਸਾਂ 


` ਮਨੁੱਖੀ ਫਿਤਰਤ ਦੇ ਕਈ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਉਘਾੜਦਾ ਹੈ। ਅਲਜਾਹਿਜ਼ ਭਾਵੇਂ 


ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਵਿਦਵਾਨ ਸੀ ਪਰ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿਚ ਇਹ ਆਮ ਕਰਕੇ 
ਸਰਕਾਰਪੱਖੀ ਹੀ ਰਿਹਾਂ। ਰ 

ਹ. ਪੁ. -ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 5 :501;ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. : 491 ` 

ਜਾਹਿਲੀਆ : ਇਹ ਅਰਬ ਵਿਚ ਪੂਰਵ ਇਸਲਾਮ-ਕਾਲ 
ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ਬਦ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸੀਮਤ 
ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਹੋਈ ਪਰ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਇਸਲਾਮ ਦੇ ਆਗਮਨ _ 
ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਇਹ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਜਾਹਿਲ 
ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਕੁਰਾਨ ਸ਼ਰੀਫ ਅਨੁਸਾਰ ਖ਼ੁਦਾ ਅਤੇ ਪੈਗ਼ੰਬਰ ਨੂੰ ਨਾ 
ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਜਾਹਿਲ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਾਹਿਲੀਆ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ 
ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੇ ਕਾਲ ਦਾ ਨਾਂ ਹੈ। ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਕੁਰਾਨ ਸ਼ਰੀਫ ਦੇ 
ਵਿਆਖਿਆਕਾਰਾਂ ਨੇ ਜਾਹਿਲ ਸ਼ਬਦ ਖ਼ੁਦਾ ਦੀ ਹੋਂਦ ਤੋਂ ਮੁਨਕਰ ਲਈ 
ਵਰਤਿਆ ਹੈ। ਰਾ 


ਰਾ 
ਹੈ :- 

ਇਵ ਤਾ 
ਹਜ਼ਰਤ ਮੂਸਾ ਅਤੇ ਮੁਹੰਮਦ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚਕਾਰ। ਫਿਰ ਵੀ ਉਸ 
ਯੁੱਗ ਦੇ ਆਪਣੇ ਜਾਹਿਲੁ ਵਡੇਰਿਆਂ ਦੇ ਅਨੇਕ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਮੁਸਲਮਾਨ 
ਆਦਰਸ਼ ਮੌਨਦੇ ਹਨ। 

ਹ. ਪੁ. -ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 4:491 ਰ 

ਜਾਹੋਰ : ਪੱਛਮੀ ਮਲੇਸ਼ੀਆ_ਦੱ. ਪੂ. ਏਸ਼ੀਆ) ਦਾ ਦੱਖਣ 


_ਵੱਲ ਦਾ ਇਕ ਰਾਜ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਖੇਤਰਫ਼ਲ 18, 985 ਵ. ਕਿ. ਮੀ. 


ਅਤੇ ਆਬਾਦੀ 16,38,229 (1990) ਹੈ। ਰਾਜ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਜਾਹੋਰ 
ਬਾਰੂ ਹੈ। ਰਾਜ ਦਾ400ਕਿ. ਮੀ. ਦਾ ਖੇਤਰ ਮਲਾਕਾ ਜਲ-ਡਮਰੂ ਨਾਲ 
ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਦੱਖਣ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਵੀ ਜਾਹੋੇਰ ਜਲ-ਡਮਰੂ ਇਸਨੂੰ ਸਿੰਗਾਪੁਰ 


` ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਲਗਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਅਨੇਕਾਂ 
ਹੀ ਛੋਟੇ ਛੋਟੇ ਟਾਪੂ ਇਸ ਰਾਜ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ। 


__ਇਸ ਰਾਜ ਦੀ ਧਰਾਤਲ ਪਹਾੜੀ ਅਤੇ ਦਲਦਲਾਂ ਵਾਲੀ ਹੈ। 
ਪੂਰਬ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ 1,000 ਮੀ. ਉੱਚੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਰਾਜ 
ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਮਲਾਕਾ ਦੇ ਸੁਲਤਾਨ ਮਹਿਮੂਦ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ 
ਹੈ। ਉਸਨੇ ਹੀ ਇਹ ਰਾਜ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ ਸੀ ਪਰ ਉਸਦੇ ਲੜਕੇ 
ਅਲਾਉੱਦੀਨ ਨੇ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਗਿਰਾਵਟ ਵੇਲੇ (1511) ਇਸ ਰਾਜ 
ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਪੁਰਤਗੇਜ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। 18 ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ 

ਕੇਂਦਰ ਰ਼ੀਆਉ ਟਾਪੂ ਨੂੰ ਬਣਾਉਣ ਨਾਲ ਇਸ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ _ 
ਕਾਫ਼ੀ ਘੱਟ ਗਈ। 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਇਹ ਬਰਤਾਨੀਆ, 1942 ਵਿਚ 


ਜਾਪਾਨੀਆਂ ਅਤੇ` 1957 ਵਿਚ ਮਲਾਇਆ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਦੇ ਅਧੀਨ ਰਿਹਾ 


ਅਤੇ ਹੁਣ 1963੩ੋਂ ਇਹ ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਦੇ ਇਕ ਰਾਜ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕਾਇਮ 


333 


ਰਜ ਦੀ-ਆਰਥਿਕ ਉੱਲਤੀ ਪਹਿਲੇ ਸੰਸਾਰ ਯੁੱਧ ਮਗਰੋਂ ਹੀ 
ਹੋਈ ਜਦੋਂ ਇਸਨੂੰ ਰੇਲ ਮਾਰਗਾਂ ਰਾਹੀਂ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਹੋਰਨਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਨਾਲ 


ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ। ਦੱਖਣ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਵੱਲ ਰੇਲ ਮਾਰਗ ਬਣਨ ਨਾਲ 


ਇਥੇ ਰਬੜ ਦੀ ਬਾਗਬਾਨੀ. ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਖਣਿਜਾਂ ਦੀ ਭਾਲ 
ਕੀਤੀ ਗਈ। ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਇਥੋਂ ਬਾਕਸਾਈਟ ਚੋਖੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿਚ ਕੱਢਿਆ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਾੜ ਦੇ ਤੇਲ ਅਤੇ_ਨਾਰੀਅਲ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨਾਂ ਵਿਚ ਇਸ 
ਦਾ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਦਲਦਲੀ ਖੇਤਰ ਵਿਚ 
ਅਨਾਨਾਸ ਅਤੇ ਹੋਰ ਫ਼ਲਾਂ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 
ਵਪਾਰਕ ਧੱਖੋਂ ਇਸ ਦੇ ਸਬੰਧ ਸਿੰਗਾਪੁਰ ਨਾਲ ਵਧੇਰੇ ਹਨ। 
ਵਸਤਾਂ ਦੀ ਢੋ-ਢੁਆਂਈਂ ਸੜਕ ਰਾਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀਆਂ 


ਆਪਣੀਆਂ ਬੰਦਰਗਾਹਾਂ ਘੱਟ ਡੂੰਘੀਆਂ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਸ ਦਾ ਵਪਾਰ 


ਸਿੰਗਾਪੁਰ ਦੀਆਂ ਬੰਦਰਗਾਹਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ 
ਰਾਜਧਾਨੀ. ਜਾਹੋਰ ਬਾਰੂ ਤੋਂ ਸਿੰਗਾਪੁਰ ਵੱਲ ਆਵਾਜਾਈ ਮਾਰਗ ਵੀ 
ਬਣਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਇਹ ਸਿੰਗਾਪੁਰ ਦਾ 
ਅੰਤਰਵਰਤੀ ਖੇਤਰ ਹੀ ਹੈ। ਜਾਹੋਰ ਬਾਰੂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਮਐਰਸਿੰਗ ਬਾਟੂ, 
ਪਹਾਟ, ਸੈਗਾਮਾਟੋ, ਮਵਾਰ ਇਸ ਦੇ ਵਰਣਯੋਗ ਸ਼ਹਿਰ ਹਨ। 

ਹ. ਪੁ -ਵੈ. ਜਗ, ਡਿ : 573; ਐਨ. ਬ੍ਰਿ ਮਾ. 5 :595 ਰ੍ 

ਜਾਹੋਰ : ਸਟ੍ਰੇਟ--ਮਾਲੇ ਪ੍ਰਾਇਦੀਪ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵਿਚ ਜਾਹੋਰ 
ਰਾਜ ਦੀ ਮੁੱਖ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਸਿੰਗਾਪੁਰ ਗਣਰਾਜ ਵਿਚਕਾਰ ਫੈਲੀ ਇਕ 
ਸਟ੍ਰੇਟ ਹੈ ਜੋ ਸਿੰਗਾਪੁਰ ਸਟ੍ਰੇਟ ਦਾ ਉੱਤਰੀ ਹਿੱਸਾ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਸਟ੍ਰੇਟ 
ਦੀ ਲੰਬਾਈ 50 ਕਿ. ਮੀ. ਅਤੇ ਚੌੜਾਈ ਸਵਾ ਕਿ_ ਮੀ. ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 5 
ਕਿ. ਮੀ. ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਸਿੰਗਾਪੁਰ ਦੇ ਉਬੀਨ ਅਤੇ 
ਟੇਕਾਂਗ ਬੇਸਾਰ ਦੋ ਟਾਪੂ ਹਨ। ਸਿੰਗਾਪੁਰ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਤਟ ਉੱਤੇ 
ਚਾਂਗੀ ਜਲ ਸੈਨਾ ਅੱਡੇ ਵੱਲ ਇਸ ਦਾ ਪਾਣੀ ਕਾਫ਼ੀ ਡੂੰਘਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ 
ਇਕ ਚੈਨਲ ਜਿਹੀ_ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਸਟ੍ਰੇਟ ਉਪਰੋਂ ਦੀ ਸਿੰਗਾਪੁਰ 
ਦੇ ਵੁਡਲੈਂਡਜ਼ ਤੋਂ ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਮੁੱਖ ਭੂਮੀ ਦੇ ਜਾਹੋਰ ਬਾਰੂ ਸ਼ਹਿਰ ਵੱਲ 
ਅਤੇ ਵਸਤਾਂ ਦੀ ਢੋ-ਢੁਆਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 


`ਇਸ ਸਟ੍ਰੇਟ ਵਿਚ ਫ਼ਰਵਰੀ, 1942ਨੂੰ ਜਾਪਾਨੀਆਂ ਨੇ ਬਰਤਾਨਵੀ 


ਬਸਤੀ ਸਿੰਗਾਪੁਰ ਉੱਤੇ ਆਪਣਾ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਖਾਤਰ ਘਮਸਾਨ ਦੀ 
ਲੜਾਈ ਲੜੀ ਸੀ। 

_ 1528" ਉ. ਵਿਥ., 10348 ਪੂ ਲੰਬ. 

_ਹ. ਪੂ. -ਐਨ. ਬ੍ਰਿ- ਮਾਂ. 5: 595; ਵੈ. ਜਗ. ਡਿ: 573 ਤ 
__ਜਾਹੋਰ ਬਾਰੂ : ਮਾਲੇ ਪ੍ਰਾਇਦੀਪ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਸਿਰੇ ਉੱਤੇ 
ਪੱਛਮੀ ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਵਿਚ ਇਸੇ ਨਾਂ ਦੇ ਰਾਜ਼ ਦਾ ਰਾਜਧਾਨੀ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। 
ਇਹ ਪ੍ਰਾਇਦੀਪ ਦੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਦਾਖ਼ਲਾ ਬੰਦਰਗਾਹ ਹੈ। ਇਹ ਜਾਹੋਰ 


ਸਟੇਟ ਉੱਤੇ ਸਿੰਗਾਪੁਰ ਟਾਪੂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਜਿਹੇ ਸਥਿਤ ਹੈ ਪਰ ਸਿੰਗਾਪੁਰ _ 


ਨਾਲ ਇਸਨੂੰ ਇਕ ਰੇਲ ਅਤੇ ਸੜਕ-ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਜੋੜਿਆ ਹੋਇਆ 
ਹੈ। ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿੰਗਾਪੁਰ ਦਾ ਇਹ ਇਕ ਉਪਨਗਰ ਜਿਹਾ ਹੀ ਹੈ ਜਿਥੇ 
__ ਇਥੋਂ. ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਉਥੋਂ ਦੀਆਂ.ਆਮ -ਸਹੂਲਤਾਂ- ਦਾ ਲਾਭ ਉਠਾਉਂਦੇ 
ਹਨ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਰਬੜ, ਕਲੀ ਅਤੇ ਅਨਾਨਾਸ ਦੇ 
_ਉਤਪਾਦਨਾਂ -ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਭੇਜਣ ਲਈ ਇਕ ਕੇਂਦਰ ਵੀ ਹੈ। ਸੱਨਅਤਾਂ 
ਵਿਚੋਂ ਇਥੋਂ ਦੀ ਕੱਪੜੇ ਦੀ ਸੱਨਅਤ ਵਰਣਨਯੋਗ ਹੈ। ਰ 
ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਜਾਹੋਰ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ, ਟੈਮੈਨਗਾਂਗ 
ਇਬਰਾਹੀਮ ਨੈ ਕੀਤੀ ਸੀ ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਨਾਂ ਟਾਨਜੋਗ ਪੁਟਰੀ 
ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਦਲ ਕੇ 1866 ਵਿਚ ਜਾਹੋਰ ਬਾਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 
ਸ਼ੰਹਰ ਵੇਖਣ ਵਿਚ ਚੀਨੀ' ਜਿਹਾ ਹੀ .ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਇਸਤਾਨਾ ਬੇਸਾਰ 


ਸਿ 


ਜ਼ਾਕ ਦਾਲਕਰੋਜ਼ ਇਮਾਈਲ _ 


(ਵਡਾ ਮਹੱਲੇ, ਅਬੂ ਬਕਰ ਮਸਜਿਦ, ਬੁਕਿਟ ਸੀਰੀਨ ਪੈਲੇਯ (ਸੁਲਤਾਨ 
ਦਾ ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਮਹੱਲ ਅਤੇ ਚਿੜੀਆ-ਘਰ ਇਥੋਂ ਦੀਆਂ ਵੇਖਣਯੋਗ 
ਥਾਵਾਂ ਹਨ। 

' ਆਬਾਦੀ-2,49,880 (1980) 

_ 128' ਉ. ਵਿਥ.; 1035 45: ਪੂ. ਲੰਬ. 

_ਹ. ਪੁ. -ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 5 :595 

ਜ਼ਾਕ-ਦਾਲਕਰੋਜ਼, ਇਮਾਈਲ : ਇਸ ਸੰਗੀਤਕਾਰ 
ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਕ ਦਾ ਜਨਮ 6 ਜੁਲਾਈ, 1865 ਨੂੰ ਵੀਆਨਾ ਵਿਖੇ 
ਹੋਇਆ। ਸੰਗੀਤਕਾਰੀ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1982 
ਵਿਚ ਇਹ ਜੈਨੇਵਾ ਕੰਜ਼ਰਵੇਟਰੀ ਵਿਖੇ ਹਾਰਮਨੀ ਦਾ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਬਣ. 
ਗਿਆ। ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਗਵੱਈਆਂ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਦੇ ਢੰਗਾਂ ਵਿਚ ਸੋਧ ਦੀ 
ਲੋੜ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਿਆਂ ਇਸਨੇ ਹਾਰਮਨੀ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਵਿਚ ` 
ਸੋਧ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਤਾਲ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਕੀਤਾ ਜਿਸਨੂੰ 
ਇਸਨੇ ਯੂਰਿਦਮਿਕਸ ਦਾ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਵਿਚ ਸੰਗੀਤਕ ਤਾਲ ਨੂੰ 
ਸਰੀਰਕ ਗਤੀ ਰਾਹੀਂ ਪਰਗਟ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੰਨ 1905ਦੇ ਲਗਭਗ 
ਇਸ ਨੇ ਯੂਰਿਦਮਿਕਸ ਨੂੰ ਮੁਢਲੇ ਸਕੂਲੀ ਬੱਚਿਆਂ ਤੇ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ 
ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਵਿਵਾਦਪੂਰਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨੂੰ ਇੰਗਲੈਂਡ ਅਤੇ 
ਯੂਰਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ। ਯੂਰਿਦਮਿਕਸ ਦਾ ਮੰਤਵ ਸੰਗੀਤਕ 
ਤਾਲਾਂ ਬਾਰੇ ਡੂੰਘੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇਣਾ ਅਤੇ ਤਾਲ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ 
ਕਰਨਾ ਹੈ! 





ਇਮਾਈਲ ਜ਼ਾਕ ਦਾਲਕਰੋਜ਼ 


/ 


ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਤੋਂ ਅਸਤੀਫਾ ਦੇ ਕੇ 1910 ਈ. ਵਿਚ ਇਸ 
ਨੇ ਹੈਲਰਾਉ ਵਿਖੇ ਪਹਿਲੇ ਸਾਲ ਸਿਖਿਆ ਸਕੂਲ ਅਤੇ 1914ਈ. ਵਿਚ 


_ਜੈਨੇਵਾ ਵਿਖੇ ਕੇਂਦਰੀ ਸਕੂਲ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਕਈ 
_ਬਰਾਂਚਾਂ ਯੂਰਪ ਅਤੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਖੇਲ੍ਹੀਆਂ ਗਈਆਂ। 


ਰੁਡਾਲਫ ਲੈਬਨ, ਮੇਰੀ` ਵਿਗਮੋਨ ਅਤੇ ਉਦੇ ਸ਼ੰਕਰ ਆਦਿ ਆਪਣੇ 
ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਇਸ ਨੇ 20ਵੀਂ ਸੰਦੀ ਦੇ ਨਾਚ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਤੇ 
ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਇਆ ਹੈ। ਰ੍ 

__ ਇਸਨੇ 'ਮੈਥੁਡ ਜੈਕੁਅਸ-ਕਾਲਕਰੋਜ਼' (ਪੰਜ ਭਾਗ, 1907-14) 
'ਯੂਰਿਦਮਿਕਸ ਆਰਟ ਐੱਡ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ' (3930) ਅਤੇ 'ਰਿਦਮ, 


ਮਿਊਜ਼ਿਕ ਐਂਡ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ' ਤੇ 


ਕੀਤੀਆਂ। 


ਰ ਪਹਿਲੀ ਜੁਲਾਈ, 1950 ਨੂੰ ਜੈਨੇਵਾ ਵਿਖੇ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ 
ਗਈ। ___ 
ਰ ਹ. ਪੁ. -ਐਨ. ਬਰਿ. ਮਾ. 5:523 : ਨਿ. ਯੂ. ਐਨ. 9466% ਵ. ਯੂ. ਐਨ. 
8: 2641; ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 12: 965 

ਜ਼ਾਕਰੀ (1੧੦੦੦ਇ) : ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੇ ਕੁਲੀਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿਰੁੱਧ 
ਕਿਸਾਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਇਹ ਇਕ ਬਗ਼ਾਵਤ ਸੀ। ਸੰਨ 1358 ਵਿਚ 
ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ `ਸੌ ਸਾਲਾ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਇਹ ਬਗ਼ਾਵਤ ਪੈਰਿਸ ਦੇ 
'ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵਿਚ ਆਰੰਭ ਹੋਈ। ਬਗ਼ਾਵਤ ਦਾ ਇਹ ਨਾਮ ਜੈਕਿਉ 
ਸ਼ਬਦ ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਜੋ ਕਿ ਗੀਯੋਮ ਸੈਲੇਟ ਲੀਡਰ ਦਾ ਉਪਨਾਮ 
ਸੀ। ਇਹ ਛੇੜ ਉਸਦੇ 4609੪ ਸ0॥੧੦ਗਮ॥੬ ਆਦਮੀਆਂ ਦੁਆਰਾ 
ਪਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਵਿਚਲੀ ਗੱਲ ਇਹ ਸੀ ਕ੍ਰਿ ਇਹ ਜਾਗੀਰਦਾਰ ਕਿਸਾਨਾਂ 
ਨੂੰ ਘ੍ਰਿਣਾ ਭਰੇ ਨਾਂ 74630੦੪ ਨਾਲ ਬਲਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ 
_ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਦੀ ਬਜਾਇ ਧਾੜਵੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। 


_ ਇਹ ਬਗ਼ਾਵਤ 21 ਮਈ, 1358 ਵਿਚ ਥੋਵੇ ਵਿਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ 
ਅਤੇ ਫਿਰ ਫ਼ਰਾਂਸ, -ਪੀਕਾਰਡੀ ਅਤੇ ਸ਼ੈਮਪੇਨ ਦੇ ਸਾਰੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ 
ਫੈਲ ਗਈ। ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਪੈਰਿਸ ਦੇ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਦੀ ਵੀ ਮਦਦ ਹਾਸਲ 
ਸੀ। ਬਗ਼ਾਵਤ ਨੇ ਭਿਆਨਕ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੇ 
ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕਿਲਿਆਂ ਨੂੰ ਲੁੱਟ ਕੇ ਅੱਗਾਂ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ 
ਪਿਤ ਵਿ ਹਿੰਦ 


` ਦੀਆਂ ਮੱਧ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਨਾਲ ਜਥੇਬੰਦ ਹੋ ਕੇ ਮੋ (6੬੩੦੬ ਦੇ ਸਥਾਨ 


ਤੇ 9ਜੂਨ, 1358 ਵਿਚ 7,000ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੇ ਘਾਟ ਉਤਾਰ ਦਿੱਤਾ। 
ਮੀਰਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੇ ਖ਼ੂਨੀ ਜਵਾਬੀ ਹੱਲੇ ਨੇ ਜਲਦੀ ਹੀ ਜ਼ਾਕਰੀ ਬਗਾਵਤ 
ਦਾ ਅੰਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਰ 

ਹ. ਪੁ. -ਐਨ. ਅਮੈ. 15: 593 ;ਚੈੱਬ. ਐਨੇ. % 5; ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 5 : 497 


ਜਾਕਲਸਨ, ਵਲਾਦੀਮੀਰ ਇਲਿਚ : ਇਸ ਉੱਘੇ 


ਨੁਸਲ-ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾਂ-ਵਿਗਿਆਨੀ ਦਾ ਜਨਮ 1855 ਈ. ਵਿਚ 
ਰੂਸ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਇੰਹ ਸਾਇਬੇਰੀਆ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮੂਲ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾ 


ਸਬੰਧੀ ਖੋਜ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਸੰਘ, 


ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਆਪਣੀ ਜਲਾਵਤਨੀ ਦੌਰਾਨ ਹੀ ਇਸਨੇ ਇਹ 
ਖੋਜ ਆਰੰਭ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਸੰਨ 1900-01 ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਨੇ ਨਿਊਯਾਰਕ 
ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਅਮਰੀਕੀ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਆਫ਼ ਨੈਚੁਰਲ ਹਿਸਟਰੀ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ 
ਖੋਜ ਯਾਤਰਾ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ 1908 ਈ., 
ਵਿਚ ਇਸ ਨੰ 'ਦੀ ਕੋਰਯਾਕ' ਪੁਸਤਕ ਲਿਖੀ। ਸੰਨ 1912ਤੋਂ 1922 
ਤੱਕ ਇਹ (ਹੁਣ ਲੈਨਿਨਗ੍ਰਾਂਦ) ਦੇ ਮਾਨਵ-ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਤੇ 
ਨਸਲ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਦਾ ਸਹਾਇਕ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਰਿਹਾ। ਸੰਨ 1922 
ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਖੇ ਪਰਵਾਸ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 
ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ ਦੀ ਕਾਰਨੇਗੀ ਸੰਸਥਾ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਨੇ 786 
₹0੧੦੧ਇਮ਼ੀ ੩੭੦ 002 ₹0੬੩;0/ਮਿੰ7ਨਿਟਹ 10205" 1926 ਅਤੇ 'ਪੀਪਲਜ਼ 
ਆਫ਼'ਏਸ਼ੀਆਟਿਕ ਰਸ਼ੀਆ, (1928)ਨਾਂ ਦੀਆਂ ਦੋ ਪੁਸਤਕਾਂ ਲਿਖੀਆ। 

ਇਕ ਨਵੰਬਰ, 937 ਨੂੰ ਨਿਊਯਾਰਕ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਖੇ ਇਸ ਦੀ 
ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। 


ਹ. ਪੁ: -ਐਨ ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 5: 567 


ਜ਼ਾਕਾਰ, ਜੋਜ਼ੈਫ਼ ਮੇਰੀ : ਇਸ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ _ਖੱਡੀ 
ਅਵਿਸ਼ਕਾਰਕ ਦਾ ਜਨਮ 7 ਜੁਲਾਈ, 1752 ਨੂੰ ਲਾਈਅਨਜ਼ ਵਿਖੇ 
ਹੋਇਆ। ਇਸ ਦੀ ਖੱਡੀ ਵਿਚ ਕੱਤਣ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਗਤੀਆਂ ਸ਼ਾਮਲ 


`ਸਨ। ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਵਿਚ ਸਮਝੌਤੇ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਅਤੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿਚ 


ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਫਾਲਤੂ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰਕੇ ਇਹ ਨਵੀਂ ਖੱਡੀ 
ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ। ਸੰਨ 1801ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਪੈਰਿਸ ਵਿਚ ਇਕ ਉਦਯੋਗਿਕ 
ਨੁਮਾਇਸ਼ ਵਿਚ ਇਸ ਖੱਡੀ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ। ਸੰਨ 1803 ਵਿਚ 





(1709-1802) ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਇਕ ਖੱਡੀ ਵੀ ਜਮ੍ਹਾ ਸੀ। ਇਸ . 
ਖੱਡੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਜ਼ਾਕਾਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਖੱਡੀ ਵਿਚ ਕਈ ਹੋਰ ਸੁਸ਼ਾਰ 
ਕੀਤੇ। ਰੇਸ਼ਮ ਕੱਤਣ ਵਾਲੇ ਜ਼ਾਕਾਰ ਦੀ ਖੱਡੀ ਦੇ ਬਹੁਤ ਉਲਟ ਸਨ 
ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਮਜ਼ਦੂਰ ਘੱਟ ਲੱਗਣ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ 
ਬੇਰੋਜ਼ਗਾਰੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਫਿਰ ਵੀ 1812 ਤੱਕ ਫ਼ਰਾਂਸ ਵਿਚ 11,000 
ਜ਼ਾਕਾਰ ਖੱਡੀਆਂ ਲਗ ਚੁੱਕੀਆਂ ਸਨ। ਸੰਨ 1806ਵਿਚ ਖੱਡੀ ਨੂੰ ਪਬਲਿਕ 
ਸੰਪਤੀ ਕਰਾਰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਜ਼ਾਕਾਰ ਨੂੰ ਪੈਨਸ਼ਨ ਅਤੇ ਹੋਰ 
ਮਸ਼ੀਨ ਉੱਤੇ ਗੱਇਲਟੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਅੰਤ ਵਿਚ 7 ਅਗਸਤ, 1834 


` ਨੂੰ ਊਲੈਨ (ਰੋਨ) ਵਿਖੇ.ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਛੇ 


ਸਾਲ ਮਗਰੋਂ ਲਾਈਅਨਜ਼ ਵਿਖੇ ਇਸ ਦਾ-ਬੁੱਤ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ। 
ਹ. ਪੁ. -ਐਨ. ਬ੍ਰਿ 12: 839 ਰ੍ 


335 


ਜਾਕੁਨ : ਇਹ ਮਲਾਇਆ ਪ੍ਰਾਇਦੀਪ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਖੇਤਰ ਵਿਚ 
ਵਸਦੇ ਮਲਾਇਆ ਆਦਿ ਵਾਸੀ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਇਕ ਕਬੀਲਾ ਹੈ। ਜਾਕੂਨ 
ਲੋਕ ਬਿਡੂਆਨਾ (30080), ਮਾਨਟੋਰਾ (੪੩੦੬੬੩) ਆਰੈਂਗ ਲਾਟ, 
ਆਰੈਂਗ ਕਾਨਾਕ (੩02 %308%) ਅਤੇ ਆਰੈਂਗ ਯੂਲੂ (0882 
010) ਉਪ-ਵਰਗਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਸੰਨ 1960ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੌਰਾਨ 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ 5,000 ਸੀ। ਇਸ ਪਿੱਛੋਂ ਸੁਮਾਟਰਾ ਦੇ ਉੱਨਤ 
ਰਾਜਾਂ ਵਿਚੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਧਾੜਵੀਆਂ ਨੇ ਮਲਾਇਆ ਦੇ ਸਾਹਿਲਾਂ 


ਉਪਰ ਆਪਣੇ ਅੱਡੇ ਜਮਾ ਲਏ ਅਤੇ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਮਲਾਇਆ ਦੇ ਜਾਕੂਨ 


ਆਦਿ ਵਾਸੀਆਂ ਨਾਲ ਘੁਲ ਮਿਲ ਗਏ। ਕੁਝ ਰੂੜ੍ਹੀਗਤ ਜਾਕੂਨ ਲੋਕੀਂ 
ਸੁਮਾਟਰਾ ਤੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਨਾ ਪਾਉਣ ਦੇ ਇਰਾਦੇ 
ਕਰਕੇ ਸਾਹਿਲੀ ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਉੱਠ ਕੇ ਅੰਤਰ ਭੂਮੀ ਵੱਲ ਜਾ ਵਸੇ। ਇਸੇ 
ਕਰਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ: ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰਹਿਣ-ਸਹਿਣਵਿਚੋਂ ਅਜੇ ਵੀ ਮੁਢਲੀ ਮਲਾਇਆ 
ਸਭਿਅਤਾ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਰ 

ਸਰੀਰਕ ਪੱਖੋਂ ਇਹ ਲੋਕੀ ਗਵਾਂਢੀ ਸੈਨੋਈ ਅਤੇ ਸੀਮਾਂਗ ਜਾਤੀ 


ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪੁਰਾਤਨ ਮਲਾਇਆ ਦੀ ਬੋਲੀ ਬੋਲਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ _ 


ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਘਰ ਬਾਂਸ ਅਤੇ ਘਾਹ ਫੂਸ ਦੇ ਜੰਗਲੀ ਜਿਹੇ ਇਲਾਕਿਆਂ 
ਵਿਚ ਬਣੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਲੋਕ ਜੰਗਲਾਂ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਕਰਕੇ ਖੁਸ਼ਕ ਭੂਮੀ 
ਉਪਰ ਝੋਨਾ, ਸ਼ਕਰਕੰਦੀ, ਬਾਜਰਾ ਆਦਿ ਫ਼ਸਲਾਂ ਬੀਜਦੇ ਹਨ। ਇਸ 


ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਹ ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਜੰਗਲੀ ਉਪਜਾਂ ਵੀ ਉਗਾਉਂਦੇ 


ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। 


ਮਲਾਇਆ ਦੀਆਂ ਹੋਰਨਾਂ ਕਾਫ਼ਰ ਜਾਤੀਆਂ ਵਾਂਗ ਇਹ ਲੋਕ 
ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਬਹੁ-ਭਾਂਤੀ ਰੂਹਾਂ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ 
ਹੋਰਨਾਂ ਜਾਨਵਰਾਂ, ਪੰਦਿਆਂ ਇਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਬੇਜਾਨ ਵਸਤਾਂ ਵਿਚ ਵੀ 
ਬਹੁ- ਜਾਤੀ ਰੂਹਾਂ ਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਨੁਸਾਰ ਰੂਹਾਂ 
ਜਾਦੂ ਟੂਣੇ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਵਾੜਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਤ ਅਨੁਸਾਰ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਵਾਲੀ ਰੂਹ 
ਮਰਨ ਉਪਰੰਤ ਅਗਲੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ 
ਵਾਲੀ ਰੂਹ ਧਰਤੀ ਉਪਰ ਹੀ ਘੁੰਮਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। 

ਹ. ਪੁ. -ਐਨ. ਬ੍ਰਿ_ 12: 484 

ਜਾਕੋਜਾ, ਜੂਸੈਪ : : ਇਟਲੀ ਦੇ ਇਸ ਨਾਟਕਕਾਰ ਦਾ ਜਨਮ 
21 ਅਕਤੂਬਰ,, 1867 ਨੂੰ ਕਾਲੇਰੈਟੋ ਪਰੈਲੋ' ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਨੇ 
'ਟਿਊਰਿਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਸਿਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਆਪਣੇ 
ਪਹਿਲੇ ਨਾਟਕ 'ਦੀ ਗੇਮ ਆਫ਼ ਚੈੱਸ' (1873) ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਕਾਰਨ 
ਇਸ ਦਾ ਝੁਕਾਅ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਹਿਤ ਵੱਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਟਕਾਂ 
ਵਿਚ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪਿਛਲੇ 25 ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਵਿਚ ਇਟਲੀ ਦੇ ਪੜ੍ਹੇ ਲਿਖੇ 
ਵਰਗ ਦੀ ਰੁਚੀ ਅਨੁਸਾਰ ਤਬਦੀਲੀ ਹੁੰਦੀ ਰਹੀ। 


ਮੁੱਢ ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੇ ਆਧਾਰਤ ਨਾਂਟਕ 
ਲਿਖੇ, ਜਿਵੇਂ 'ਦੀ ਟਰਾਇੰਫ ਆਫ਼ ਲਵ' (1875), 'ਦੀ ਰੈੱਡ ਕਾਊਟ' 
(1880), 'ਦੀ ਹਸਬੈਂਡ ਇਨ ਲਵ ਵਿਦ ਹਿਜ਼ ਵਾਈਫ਼' (1879) ਆਦਿ। 
ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ 'ਸੈਡ ਲਵਜ਼' (1916) ਵਰਗੇ ਕਾਵਿ ਨਾਟਕ 
ਲਿਖੇ ਜੋ ਬਹੁਤ ਸਫ਼ਲ ਰਹੇ। 'ਰਾਈਟਸ ਆਫ਼ ਦੀ ਸੋਲ' (1894), 'ਐਜ 
ਦੀ ਲੀਵਜ਼' (1908), 'ਦੀ ਸਟਰੈਂਗਰ' (1913) ਆਦਿ ਇਸ ਦੇ ਕੁਝ 
ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਾਟਕ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਸਨੇ 1891 ਈ.. ਵਿਚ ਕੀਤੇ 
ਆਪਣੇ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਦੌਰੇ ਨੂੰ 'ਰਿਕਾਰਡੀ ਡ ਅਮੈਰਿਕਾ' (1898) ਨਾਂ 
ਹੇਠ ਮਨਾਜ਼ਿਤ ਕੀਤਾ। ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੀ ਇਕ ਪੁਸਤਕ 'ਸਟੋਰੀਜ਼ ਐਂਡ 
ਸਕੈਚਿਜ਼ ਆਫ਼ ਵਾਲਦੋਸਤਾ' (1886) ਵੀ ਲਿਖੀ। ਰ 


ਤੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦੇ 'ਲਾ ਲੈਕਚਰਾ' ਰਸਾਲੇ ਦਾ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਰਿਹਾ। 





ਪਹਿਲੀ ਸਤੰਬਰ, 6 ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜਨਮ ਸਥਾਨ ਵਿਖੇ ਹੀ 
ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। 
ਰ੍ ਤਿਨ 

ਜਾਕੋਟੋ, ਜੀਨ ਜੋਸਫ਼ : ਇਹ ਇਕ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਸਿੱਖਿਆ 
ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੀ। ਇਸਨੇ ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਵਿਧੀ ਵਿਚ ਨਵਾਂ 
ਪਰਿਵਰਤਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ 4 ਮਾਰਚ, 1770 ਨੂੰ ਡੀਜੋ ਸ਼ਹਿਰ 
ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਸੰਨ 1795ਵਿਚ ਇਸੇ ਜਗ੍ਹਾ ਇਹ ਈਕਾਲੋ ਪਾਂਲੀਟੈਕਨੀਕ 
ਵਿਭਾਗ ਦਾ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਨਿਯੁਕਤ ਹੋ ਗਿਆਂ। ਕੁਝ ਚਿਰ ਪਿੱਛੋਂ 
ਵਿਗਿਆਨਕ ਵਿਧੀਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਬਣਿਆ। ਇਸ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ 
ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਇਸ ਦੇ ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਨੁਭਵਾਂ ਦੀ ਦੇਣ ਸੀ। ਇਹ 
ਸਿਪਾਹੀ ਤੇ ਰਾਜਨੀਤੀਵਾਨ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਮੈਥੇਮੈਟਿਕਸ, ਯੂਨਾਨੀ 
ਤੇ ਲਾਤੀਨੀ ਸਾਹਿਤ, ਫ਼ਰੈਂਚ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ, 
ਮਿਲਟਰੀ ਸਕੱਤਰ ਅਤੇ ਮਿਲਟਰੀ ਦੇ ਇਕਾੱਲ ਨਾੱਰਮੇਲ ਦਾ 
ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਆਦਿ ਅਹੁਦਿਆਂ ਤੇ ਵਾਰੀ ਵਾਰੀ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੀ 
ਐਨਸਾਈਨਮੈਂਟ ਯੂਨੀਵਰਸਲ' (1823) ਨਾਮੀ ਕਿਤਾਬ ਵਿਚ ਸਾਰੇ 
ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਮਾਨਸਿਕ ਸਮਰਥਾਵਾਂ ਦੀ ਬਰਾਬਰੀ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ 
ਹੈ। ਕੋਈ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਦਰੁਸਤ ਤੇ ਠੀਕ ਲੀਹ ਤੇ ਤੁਰਨਾ ਆਰੰਭ 
ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਿਖਾਉਣ ਦੇ ਕਾਬਲ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਨਵੀਂ 
ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਜਾਂ ਗਿਆਨ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਗਿਆਨ 
ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੋਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਗਿਆਨ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ 
ਸਹਿਚਾਰਤਾ ਰਾਹੀਂ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦੇ ਅਧਿਐਨ 
ਲਈ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਵਿਸ਼ੇ ਦੇ ਇਕ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ 
ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯਾਦ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ ਉਸ_ਦੀ ਸਹਿਚਾਰਤਾ 
(ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ) ਅਗਲੇ ਮੈਟਰ ਨਾਲ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। 

30 ਜੁਲਾਈ, 1840 ਨੂੰ ਪੈਰਿਸ ਵਿਖੇ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ. ਗਈ। 

' ਹ. ਪੁ. -ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 12 : 838 

ਜਾਕੋਬ ਬਿਨ ਮਾਹਿਰ ਇਬਨ ਟਾਈਬਨ : ਰਨ 
ਇਸ ਗਣਿਤਵੇਤਾ, ਖਗੋਲਵੇਤਾ ਅਤੇ ਅਨੁਵਾਦਕ ਦਾ ਜਨਮ ਮਾਰਸੇਲਜ਼_ 
ਵਿਖੇ ਲਗਭਗ 1236 ਈ. ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਖਗੋਲ ਦੇ ਖੇਤਰ 


ਜਾਕੇਬ, ਵਿਲੀਅਮ ਸਟੀਫ਼ਨ 


_ਵਿਚੋਂ ਸੀ ਜਿਲ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਰਬ ਦੇ ਮਹਾਨ ਸਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਪੱਛਮ ਵਿਚ 
ਲਿਜਾਣ ਵਿਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਕੰਮ ਇਸ ਨੇ ਇਕ 


ਅਨੁਵਾਦਕ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਸ ਨੇ ਕੁਆਡਰੈਂਟ 


ਜਿਸ ਨੂੰ-ਕਿ ਇਸ ਨੇ ਈਜਾਦ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਬਾਰੇ ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਅਤੇ 
ਮਾਨਸਟਪੀਲਯਰ ਵਾਸਤੇ ਖਗੋਲੀ ਸਾਰਨੀਆਂ ਦਾ ਸੰਕਲਨ ਵੀ ਕੀਤਾ। 

ਸੰਨ 1304 ਦੇ ਲਗਭਗ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੇ ਗਈ। 

ਹ. ਪੁ.-ਵ. ਹੂ. ਇ. ਸ. : 867 _ 

ਜਾਕੋਬ, ਵਿਲੀਅਮ ਸਟੀਫ਼ਨ : ਬਰਤਾਨੀਆ ਦੇ ਇਸ 
ਖਗੋਲਵੇਤਾ ਦਾ ਜਨਮ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿਚ ਸਮਰਸੈਟ ਵਿਖੇ 19 ਨਵੰਬਰ, 
1813 ਨੂੰ ਹੋਇਆ। ਇਸਨੇ ਚੈਟਅਮ, ਇੰਗਲੈਂਡ ਤੋਂ ਫ਼ੌਜੀ ਵਿੱਦਿਆ 
1849 ਤੋਂ 1859 'ਈ. ਤੱਕ ਮਕਰਾਸ.ਪ੍ਰੇਖਣਸ਼ਾਲਾ ਦਾ ਡਾਇਰੈਕਟਰ 
ਰਿਹਾ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਰਚਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ 1844 ਤੋਂ 
1845 ਈ. ਤੱਕ ਦੇ ਸਿੰਗਾਪੁਰ ਮੌਸਮ-ਵਿਗਿਆਨ ਸਬੰਧੀ ਨਿਰੀਖਣ 
ਅਤੇ 1851 ਤੋਂ 1855 ਈ. ਤੱਕ ਨੀਲਗਿਰੀ ਪਰਬਤ ਦੀ ਸਭ.ਤੋਂ ਉੱਚੀ 
ਚੋਟੀ ਡਾਡਾਬੈਟਾ ਉੱਤੇ ਕੀਤੇ ਨਿਰੀਖਣ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਏ। ਪੂਨਾ ਭਾਰਤ) 
ਵਿਖੇ ਪ੍ਰਖਿਕਤ ਕੀਤੇ 244 ਯੁਗਮ ਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਕੈਟਾਲਾੱਗ ਤਿਆਰ 
ਕੀਤੀ। ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਕੈਟਾਲੱਗ ਵਿਚੋਂ 317 ਤਾਰਿਆਂ ਉੱਤੇ 
ਮੁੜ ਖੋਜ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਕੈਟਾਲੱਗ ਠੀਕ ਕੀਤਾ। ਸੰਨ 1847ਵਿਚ ਸ਼ਨਿੱਚਰ 
ਦੇ ਧੁੰਦਲੇ ਛੱਲਿਆਂ ਦੀ ਪਾਰਦਰਸ਼ਤਾ ਦਾ ਨਿਰੀਖਣ ਕੀਤਾ। 


16 ਅਗਸਤ, 1862ਨੂੰ ਪੂਨਾ ਵਿਖੇ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। 

ਹ.ਪੁ.-ਵ. ਹੁ ਇ.ਸ.:867 

ਜਾਕੋਬਾ : ਇਹ ਹਾਲੈਂਡ, ਜ਼ੀਲੈਂਡ ਅਤੇ ਹੇਨੋ ਦੀ ਕਾਉਂਟੈ'ਸ 
ਸੀ ਜਿਸ ਦਾ ਜਨਮ 25 ਜੁਲਾਈ, 1401 ਨੂੰ ਲਾ ਕੀਨੰਵੋ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। 
ਇਸ ਨੂੰ ਹੇਨੋ ਦੀ ਜੈਕਿਉਲਾਈਨ ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ 
ਬਾਵੇਰੀਆ ਦੇ ਡਿਊਕ, ਵਿਲੀਅਮ ਚੌਥੇ ਦੀ ਇਕਲੌਤੀ ਲੜਕੀ ਅਤੇ 
`ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਸੀ। 


ਬਚਪਨ ਵਿਚ ਹੀ 1415 ਈ. ਵਿਚ ਇਸ ਦਾ ਵਿਆਹ ਫ਼ਰਾਂਸ 
__ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਚਾਰਲਸ ਛੇਵੇਂ ਦੇ ਦੂਜੇ ਲੜਕੇ, ਜਾਨ ਆਫ਼ ਟਾਰਨੇ ਨਾਲ਼ 
_ਹੋ ਗਿਆ ਪੰਰ,ਦੋ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਹੀ 1417 ਈ. ਵਿਚ ਜਾਨ ਦੀ ਮੌਤ 
ਹੇ ਗਈ। ਉਸੇ ਸਾਲ 31 ਮਈ, 1437 ਨੂੰ ਜਾਕੋਬਾ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਵੀ 
ਮੰਤ ਹੋ ਗਈ। 


ਸੰਨ 1418 ਵਿਚ ਜਾਕੋਬਾ ਦੇ ਚਾਚੇ, ਬਰਗੰਡੀ ਦੇ ਡਿਊਕ ਜਾਨ 
ਦੀ ਫ਼ੀਅਰਲੈੱਸ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਵਿਆਹ ਇਸ ਦੇ ਚਚੇਰੇ ਭੁਰਾ ਜਾਨ ਚੌਥੇ 
ਨਾਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਜਾਕੋਬਾ ਦੇ ਇਕ ਹੋਰ ਚਾਚੇ ਜਾਨ ਆਫ਼ ਬਾਵੇਰੀਆ 


ਨੇ ਇਸ ਦੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ। ਸੰਨ 1419ਵਿਚ ਜਾਨ' 


ਦੀ ਫੀਅਰਲੈੱਸ ਦੀ ਸਾਲਿਸੀ ਨਾਲ ਜਾਕੋਬਾ ਅਤੇ ਉਸੱਦੇ ਚਾਚੇ ਜਾਨ 
ਆਫ਼ ਬਾਵੇਰੀਆ ਵਿਚਕਾਰ ਇਕ ਸੰਧੀ ਹੋ ਗਈ ਪਰ ਇਸ ਸੰਧੀ ਨਾਲ 
ਜਾਕੋਬਾ ਦੇ ਚਾਚੇ ਬਾਵੇਰੀਆ ਦੇ ਜਾਨ) ਦੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਨਾ ਹੋ ਸਕੀ 
ਅਤੇ 21 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1420 ਨੂੰ ਜਾਕੋਬਾ ਦੇ ਪਤੀ ਕੋਲੋਂ ਹਾਲੈਂਡ ਅਤੇ ਜ਼ੀਲੈਂਡ 
ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਏ। ਜਾਕੋਬਾ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ-ਕਾਰਵਾਈ 
ਤੋਂ ਤੰਗ ਆ ਕੇ ਹੇਨੋ ਚਲੀ ਗਈ ਅਤੇ 1418ਈ. ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਵਿਆਹ 
_ ਨੂੰ ਅਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰਕੇ ਜਾਕੋਬਾ ਨੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਸ਼ਰਨ ਲੈ ਲਈ 
ਜਿਥੇ ਹੈਨਰੀ ਪੰਜਵੇਂ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਕੋਰਟ 
ਪੈਨਸ਼ਨ ਲਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਇਹ ਹੈਨਰੀ ਛੇਵੇਂ ਦੀਆਂ 
ਧਰਮ-ਮਾਤਾਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਰਹੀ। 


36 


ਵਿਚ ਸੁਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ ਅਤੇ :6ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਕਾੱਪਰਨੀਕਸ ਵਰਗੇ _ ਰਿ 
_ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਖਗੋਲਵੇਤਾਵਾਂ ਨੇ ਇਸ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਦਿੱਤੇ। ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਯਹੂਦੀਆਂ 


ਸੰਨ' 3422 ਵਿਚ ਜੰਕੋਬਾ ਨੇ ਐਫਸਰੇਰ ਦੇ ਛਿਕ ਹੰਗਰੀ 
ਨਾਲ ਸ਼ਾਈ ਕਰਵਾ ਲਈ। ਇਸ ਨਾਲ ਬਰਰੀਡੀ ਦੇ ਭਿਊਕ ਫਿਲਿਪ 





ਐਮਸਟਰਡਮ ਦੇ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਵਿਚ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਜਾਕੋਬਾ ਦਾ ਚਿੱਤਰ 
ਅੰਦਰ ਗਲਾਸਟਰ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਰੋਧਤਾ ਪੈਦਾ.ਹੋ ਗਈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ 
ਇਸ ਕਰਮ ਨੇ ਬਰਰੰਡੀਅਨ੍ਹ-ਇੰਗਲਿਸ਼ ਸਖ਼ਝੌਤੇ ਉੱਤੇ ਬੜਾ ਭੈੜਾ 
ਅਸਰ ਪਾਇਆ।`__` ਰ੍ 


ਸੰਨ 1424 ਵਿਚ ਹੰਫ਼ਰੀ ਅਤੇ ਜਾਕੋਬਾ ਨੇ 5000 ਸਿਪਾਹੀਆਂ 
ਨਾਲ ਹੇਨੋ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਜਿੱਤਣ ਲਈ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਬਰਗੰਡੀ 


ਅਨ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਵਿਰੋਧਤਾ ਪਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ 4 ਦਸੰਬਰ ਰ 


ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੇਨੋ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਸ਼ਾਂਤੀਪੂਰਬਕ ਹਾਂਸਲ ਕਰ ਲਏ। 


ਫ਼ਿਲਿਪ ਨੇ ਫ਼ਰਾਂਸ ਨਾਲ ਕੱਚੀ ਸਲਾਹ ਕਰਕੇ-ਗਲਾਸਟਰ ਨੂੰ 
ਵੰਗਾਰਿਆ। ਹੰਫ਼ਰੀ ਲੜਾਈ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਦਾ ਬਹਾਨਾ ਕਰਕੇ ਇੰਗਲੈਂਡ 
ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ। ਜਾਕੋਬਾ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਬਰਗੰਡੀ ਦੇ ਡਿਊਕ 


ਰ ਫ਼ਿਲਿਪ ਦੀ ਗੁੱਡ ਨੇ ਨਜ਼ਰਬੰਦ ਕੋਰ ਲਿਆ। ਬਾਅਦ_ਵਿਚ ਫ਼ਿਲਿਪ ਨੇ 


ਹਾਲੈਂਡ ਅਤੇ ਜ਼ੀਲੈਂਡ ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਸਤੰਬਰ 1425 ਨੂੰ 
ਜਾਕੋਬਾ ਵੀ ਜਾਨ ਬਚਾ ਕੇ ਹਾਲੈਂਡ ਚਲੀ ਗਈ ਜਿਥੇ ਹੁੱਕ ਧੜੇਬੰਦੀ ਨੇ 
ਇਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ। ਅਗਲੇ ਤਿੰਨ ਸਾਂਲਾਂ.ਤੱਕ ਜਾਕੋਬਾ ਨੇ ਹੁੱਕ 
ਧੜੇਬੰਦੀ ਅਤੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਨੀਦਰਲੈਂਡਜ਼ ਵਿਚ ਫ਼ਿਲਿਪ 
ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਵਿਰੇਧ ਕੀਤਾ। ਸੰਨ 1426 ਵਿਚ ਫ਼ਿਲਿਪ ਨੇ ਜਾਕੇਬਾ` 
ਨੂੰ ਬ੍ਰਾਵਰਸ਼ੇਵਨ ਦੇ, ਸਥਾਨ ਤੇ ਹਰਾਇਆਂ। ਰਿ 


9 ਜਨਵਰੀ, 1428 ਨੂੰ ਧੋਪ ਨੇ. ਹੰਫਰੀ ਨਾਂਲ ਜਾਕੋਬਾ ਦੀ ਸ਼ਾਦੀ ਰ 
ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਸ ਦੀਆਂ ਇਛਾਵਾਂ ਤੇ ਵੀ ਪਾਣੀ ਫਿਰ 
ਗਿਆ। ਇਸ ਨੂੰ ਫ਼ਿਲਿਪ ਨਾਲ ਡਲਫਤ ਦੀ ਸੰਧੀ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ 
ਹੋਣਾ ਪਿਆ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਜਾਕੋਬਾ ਨੂੰ ਕਾਉਂਟੈੱਸ ਦੀ ਪਦਵੀ ਰੱਖਣ ਦੀ 


ਆਂਗਿਆ ਤਾਂ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਪਰ'ਇਸ ਦੇ ਤਿੰਨਾਂ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਾਂ ਹਾਲੈਂਡ, ਜ਼ੀਲੈਂਡ 


ਅਤੇ ਹੇਨੋ ਦਾ ਸ਼ਾਸਨ ਫ਼ਿਲਿਪ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ੍ 
ਇਲਾਵਾ ਜਾਕੋਬਾ ਨੇ ਫ਼ਿਲਿਪ ਦੀ ਆਗਿਆਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਵਿਆਹ ਨਾ 
ਕਰਵਾਉਣ ਦਾ ਵਾਅਦਾਂ ਵੀ ਕੀਤਾ। 


ਇਨ ਉਇ 
ਜ਼ੀਲੈਂਡ ਦੇ ਬੋਰਸਲੀਨ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਤਿੰਨ ਰਈਸਾਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ 
ਦਿੱਤਾ। ਆਪਣੇ ,ਖੁੱਸੇ ਹੋਏ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਹਾਸਲ ਕਰਨ 
ਲਈ 1432ਈ. ਵਿਚ ਜਾਕੋਬਾ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਈਸਾਂ ਵਿਚੋਂ ਫ੍ਰਾਂਕਿਸ ਨਾਂ ਦੇ 
ਰਈਸ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ ਅੰਤੇ ਬਰਗੰਡੀਅਨਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ 


337 


ਹਾਲੈਂਡ ਵਿਚ ਇਕ ਬਗ਼ਾਵਤ ਆਰੰਭ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਸੰਨ 1432 ਵਿਚ 
ਫ਼ਿਲਿਪ ਨੇ ਜਾਕੋਬਾ ਦੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆਂ ਅਤੇ 1433ਈ. 
ਵਿਚ ਜਾਕੋਬਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਰਾਜ ਛੱਡਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ। 


ਜਾਕੋਬਾ ਕੋਲ ਸਿਰਫ ਡਰੈੱਸ ਆਫ਼ ਬਾਵੇਰੀਆ ਦੀ ਪਦਵੀ ਰਹਿਣ . 


ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਕ੍ਰਾਂਕਿਸ ਨਾਲ ਦੁਬਾਰਾ ਸ਼ਾਦੀ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ 
ਵੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। 


___ 9ਅਕਤੂਬਰ, 1456 ਨੂੰ ਤੀਲਿਗੈੱਨ ਵਿਖੇ ਜਾਕੋਬਾ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ 
ਗਈ। 
ਹ. ਪੁ.--ਐਨ. ਅਮੈ. 15: 588; ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 5: 492 
ਜਾਕੋਬੀ, ਐਬਰਾਹਮ : ਇਸ ਜਰਮਨ ਡਾਕਟਰ ਦਾ ਜਨਮ 
6ਮਈ, 1830ਨੂੰ ਹਾਰਟਮ, ਵੈੱਸਟਫ਼ੇਲਿਆ (ਜਰਮਨੀ) ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। 
ਇਸ ਨੂੰ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀਆਂ ਬੀਮਾਰੀਆਂ ਦੇ ਇਲਾਜ ਦਾ 
ਬਾਨੀ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ-ਹੈ। ਇਸ ਨੇ ਗਰਾਈਫਸਵਾਲਟ, ਗਟਿੰਗੈਨ ਅਤੇ 
ਬਾੱਠ (ਐੱਮ. ਡੀ.; 1851) ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਤੋਂ ਵਿਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ 
ਕੀਤੀ। ਜਰਮਨ ਦੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੀ ਲਹਿਰ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਅਤੇ ਗੱਦਾਰੀ 
ਕਾਰਨ ਇਸ ਨੂੰ ਬਰਲਿਨ ਅਤੇ ਕਲੋਨ ਵਿਚ 1851-53 ਤੱਕ ਕੈਦ ਹੋ 
ਗਈ। 

ਇਥੋਂ ਰਿਹਾਅ ਹੋਣ ਮਗਰੋਂ ਇਹ ਅਮਰੀਕਾ ਚਲਾ ਗਿਆ ਅਤੇ 
ਨਿਊਯਾਰਕ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਡਾਕਟਰੀ ਦੀ ਪ੍ਰੈਕਟਿਸ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। 
ਸੰਨ 1860 ਵਿਚ ਇਹ ਨਿਊਯਾਰਕ ਮੈਡੀਕਲ ਕਾਲਜ ਵਿਚ ਬੱਚਿਆਂ 
ਦੀਆਂ ਬੀਮਾਰੀਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਬਣ ਗਿਆ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ 


ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਪਹਿਲੀ ਚੇਅਰ ਸੰਭਾਲੀ। ਸੰਨ 1865ਤੋਂ 1870 


ਤੱਕ ਇਹ ਨਿਊਯਾਰਕ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਮੈਡੀਕਲ ਵਿਭਾਗ ਵਿਚ 
ਬੱਚਿਆਂ ਦੀਆਂ ਬੀਮਾਰੀਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਰਿਹਾ। ਸੰਨ 1870 ਤੋਂ 1902 
ਤੱਕ ਇਹ ਕੋਲੰਬੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਡਾਕਟਰਾਂ ਅਤੇ ਸਰਜਨਾਂ ਦੇ 
ਕਾਲਜ ਦਾ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 
ਨਿਊਯਾਰਕ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀਆਂ ਬੀਮਾਰੀਆਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ 
ਕਲੀਨਿਕ ਖੋਲ੍ਹੀ ਅਤੇ ਮਗਰੋਂ ਕਈ ਹੋਰ ਕਲੀਨਿਕ_ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ। 
ਅੰਤ ਵਿਚ ਨਿਊਯਾਰਕ ਵਿਚ ਬੋਲਟਨ ਲੈਡਿੰਗ ਵਿਖੇ 10ਜੁਲਾਈ, 1919 
ਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। “ 

ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 12 : 836 

ਜਾਕੋਬੀ, ਕਾਰਲ ਗਸਟੇਵ ਜਾਕੋਬ : ਜਰਮਨ ਦੇ ਇਸ 
ਗਣਿਤਵੇਤਾ ਦਾ ਜਨਮ ਪਾਟਸਡੇਮ ਵਿਖੇ 10 ਦਸੰਬਰ, 1804 ਨੂੰ 
ਹੋਇਆ। ਬਰਲਿਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਵਿੱਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਮਗਰੋਂ 
1825 ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਕਾਨਿਗਜ਼ਬਰਗ ਵਿਖੇ ਸਹਾਇਕ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਅਤੇ 
1827 ਵਿਚ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਸੰਨ 1836 ਵਿਚ 


ਪਰੂਸ਼ੀਅਨ ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ਼ ਸਾਇੰਸਿਜ਼ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ- 


ਗਿਆ ਅਤੇ 1842 ਤੋਂ ਅਖ਼ੀਰ ਤੱਕ ਬਰਲਿਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਚ 
ਪੜ੍ਹਾਉਂਦਾ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਦਾ ਮਹੱਤਵੰਪੂਰਨ_ ਕੰਮ ਇਲਿਪਸੀ ਫੰਕਸ਼ਨ 
ਸਿਧਾਂਤ ਉਪਰ ਸੀ ਪਰ ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸੰਖਿਆ ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ 
ਡਿਟਰਮੀਨੈਟਾਂ ਉਪਰ ਵੀ ਇਸ ਨੇ ਵਡਮੁੱਲਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ ਸੀ। 

ਇਸ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਅਤੇ ਲੈਕਚਰਾਂ ਦਾ ਬਹੁਤ ਥੋੜ੍ਹਾ ਹਿੱਸਾ 
ਇਸ ਦੇ ਜਿਉਂਦਿਆਂ ਹੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਵਧੇਰੇ 
ਹਿੱਸਾ 78 10001 ਨਾਂ ਦੇ ਰਸਾਲੇ ਵਿਚ ਛਪਿਆ। ਇਨ੍ਹੋਂ ਵਿਚੋਂ 
ਿਨਕਧ7੬71 160੧6. 78੬070£ 2000007072 2790 
(2629), _ €070) 447007167005 (2639) _.2੬/07790/1071 
2700796/00606 ਧ£€77904080471 (2527) ਅਤੇ 36609679605686 


ਸ੪%€ (7546-7577) ਵਰਣਨਯੋਗ ਹਨ। ਬਰਲਿਨ ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ਼ 


ਜਾਖਲ ਮੰਡੀ 


ਸਾਇੰਸਿਜ਼ ਨੇ ਇਸ ਦੇ ਕੰਮ ਦੇ ਮੁਕੰਮਲ ਐਡੀਸ਼ਨ ਨੂੰ (3€8ਸਅ॥੦1(& 
੧੬0੬੦ ਨਾਂ ਹੇਠ ਸੱਤ ਜਿਲਦਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਵਾਇਆ। 
18ਫ਼ਰਵਰੀ, 1851 ਨੂੰ ਬਰਲਿਨ ਵਿਖੇ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ! 
ਹ. ਪੁ.-ਐਨ. ਅਮੈ. 15 : 589 
ਜਾਕੋਬੇਂ' : ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੌਰਾਨ ਇਹ ਉਥੋਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ 
ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਦਲ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰਾਰੰਭਕ ਮੈਂਬਰ 1789 ਵਿਚ 
'ਸਟੇਟਸ ਜਨਰਲ' ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲਈ ਬਰਤਾਨੀਆ ਦੇ ਸੰਸਦੀ 


ਗੋਸ਼ਟੀਆਂ ਵੀ ਬੁਲਾਉਂਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੋਸ਼ਟੀਆਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਿਟੇਨ-ਕਲੱਬ 
ਦਾ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਬੀਤਣ ਤੇ ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੇ ਹੋਰਾਂ ਭਾਗਾਂ 
ਦੇ ਸੰਸਦੀ ਮੈਂਬਰ ਵੀ ਗੋਸ਼ਟੀਆਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਏ। 
ਬਰਤਾਨੀਆ ਸੰਸਦ ਦੇ ਪੈਰਿਸ ਜਾਣ ਤੇ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਕਲੱਬ ਤਾਂ ਟੁੱਟ ਗਿਆ 
ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਚਾਰ ਵਟਾਂਦਰੇ ਲਈ ਗੋਸ਼ਟੀਆਂ 
ਲਈ ਲੋੜ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਿਆਂ ਡੋਮਿਨੀਕਨ ਪਾਦਰੀਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲੂੰ ਫਰਾਂਸ 
ਵਿਚ 'ਜਾਕੋਬੇਂ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦੇ ਮੱਠ ਵਿਚ ਕਮਰਾ ਕਿਰਾਏ ਤੇ 
ਲਿਆ ਤੇ ਪੈਰਿਸ ਸੋਸਾਇਟੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ। ਰਾਜਤੰਤਰਵਾਦੀ 
ਸੋਸਾਇਟੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੇ ਮਾਣ ਨਾਲ ਇਸੇ ਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਲਿਆ। 
ਛੇਤੀ ਹੀ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਾਂਤਾਂ ਵਿਚ ਜਾਕੋਬੇ' ਕਲੱਬ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਵੀ ਸਥਾਪਿਤ 
ਹੋ ਗਈਆਂ। 

ਹੁਣ ਜਾਕੋਬੇ' ਇਕ ਬਾਅਸਰ ਸੰਸਥਾ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਗਈ 
ਤੇ ਇਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਕਾਰਜ ਆਰੰਭ ਦਿੱਤਾ। ਸੰਨ 1792-93ਵਿਚ ਇਸ 
ਦਾ ਮੰਤਵ ਗਣਤੰਤਰੀ ਸਰਕਾਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨਾ, ਵਿਧਾਨ ਦੇ ਨਾਲ 
ਸਹਿਮਤੀ ਪਰਗਟ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਚਰਚ ਨੂੰ ਵੱਖ ਕਰਨ ਲਈ 
ਲੋਕਾਂ ਤੇ ਦਬਾਅ ਪਾਉਣਾ ਆਦਿ ਸੀ। ਜਾਕੋਬੇਂ ਕਲੱਬ ਦੇ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ 
ਪਹਿਲੋਂ ਹੀ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨਾ ਤੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਰੱਖਣ ਤੇ 
ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਕਲੱਬ ਦੇ ਅਹੁਦੇਦਾਰਾਂ 
ਵਿਚ ਇਕ ਪ੍ਰਧਾਨ ਤੇ ਚਾਰ ਮੰਤਰੀ ਅਤੇ ਇਕ ਖਜ਼ਾਨਚੀ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। 
ਪ੍ਰਧਾਨ ਦੀ ਚੋਣ ਹਰੇਕ ਮਹੀਨੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਚਿੱਠੀ-ਪੱਤਰ 
ਦਲ ਨਾ ਰਹਿ ਕੇ ਧਾਰਮਿਕ ਪੰਥ ਵੀ ਬਣ ਗਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਧਾਰਮਿਕ 
ਸਨ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਭਾਸ਼ਨ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਧਰਮ-ਦੰਡ 'ਤੇਂ ਡਰਨ ਕਾਰਨ 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਵਹਾਰਕ ਰਵੱਈਆ ਰੁੱਖਾ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਵਿਰੋਧੀ ਨੂੰ ਇਹ 
ਕੱਟੜਤਾ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਿਆ। ਅੰਤ ਨੂੰ ਜਾਕੋਬੇਂ ਕਲੱਬ ਬਗ਼ਾਵਤ ਦੀ ਪੂਜਾ 
ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ, ਭਾਸਣ ਲੱਗੇ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮੈਂਬਰ ਨਵੀਂ ਸਰਕਾਰ ਦੇ 
ਕਰਮਚਾਰੀ ਬਣ ਗਏ ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਲੱਬ ਦੀਆਂ 
ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਘੱਟ ਗਿਆ ਤੇ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਜਾਕੋਂਬੇਂ ਕਲੱਬ ਦੇ 
ਪੁਰਾਣੇ ਕੰਮ-ਕਾਰ ਖਤਮ ਹੋ ਗਏ। ਥਰਮੀਡਾਰ ਦੇ ਪਿਛੋਂ ਇਹ ਕਲੱਬ 
ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ। ਸੰਨ 1765 ਤੱਕ ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ 
ਨਿਸ਼ਾਨ ਵੀ ਨਾ ਰਿਹਾ। 

ਹ. ਖੁ.-ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 4:452 

ਜਾਖਲ ਮੰਡੀ : ਹਰਿਆਣਾ ਰਾਜ ਭਾਰਤ) ਦੇ ਹਿਸਾਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ 
ਵਿਚ ਹਿਸਾਰ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ 80 ਕਿ. ਮੀ. ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਇਹ ਇਕ ਸ਼ਹਿਰ 
ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਹਿਸਾਰ-ਲੁਧਿਆਣਾ ਰੇਲ-ਮਾਰਗ ਉਪਰ ਇਕ ਜੰਕਸ਼ਨ ਵੀ 


ਜਾਖੂ 


_ਹੈ। ਇਹ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੀਆਂ ਜ਼ਰਾਇਤੀ ਉਪਜਾਂ ਦੀ ਵਪਾਰਕ ਮੰਡੀ 
ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਸੰਜ਼ੂਦ 
ਹਨ। 

ਆਬਾਦੀ-5,599 (1991) 

29” 45'ਉ. ਵਿਥ.; 75”45' ਪੂ. ਲੰਬ. 

ਹ. ਪੁ.-ਡਿ. ਸੈਂ: ਹੈਂ. ਬੁ--ਹਿਸਾਰ 

'ਜਾਖੁ : ਇਹ ਭਾਰਤ ਦੇ ਗੁਜਰਾਤ ਰਾਜ ਦੀ ਇਕ ਬੰਦਰਗਾਹ 
ਹੈ ਜੋ ਭਾਰਤ ਦੇ ਦੱਖਣ-ਪੱਛੇਮੀ ਘਾਟ ਤੇ ਭੁੱਜ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 90 
ਕਿ. ਮੀ. (60 ਮੀਲ) ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਗੋਡੀਆਂ ਖਾੜੀ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। 
ਸ਼ਹਿਰ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ 56 ਕਿ. ਮੀ. ਦੂਰ ਇਕ ਪੱਧਰੇ ਮੈਦਾਨ ਉੱਤੇ 
ਵਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸੰਨ 1903-04ਤੋਂ ਇਥੇ ਮਿਉਂਸਪਲਟੀ ਸਥਾਪਿਤ 
ਕੀਤੀ ਗਈ। ੍ 
237 14' ਉ. ਵਿਥ.; 68 45' ਪੂ. ਲੰਬ, 

ਹ. ਪੁ.-ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ. 14:11 

ਜਹਾਂ ਗ, ਸੇਂਟ ਆਈਜ਼ਾਕ : ਇਹ ਫ਼ਰਾਂਸ ਦਾ ਯਸੂਹੀ ਸੀ 
ਜੇ 10 ਜਨਵਰੀ, 1607 ਨੂੰ ਆਰਲੀਅਨਜ਼ ਵਿਖੇ ਜਨਮਿਆ। ਸੰਨ 1624 
ਵਿਚ ਇਹ 'ਸੋਸਾਇਟੀ ਆਫ਼ ਜੀਸਸ' ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਬਣ ਗਿਆ। ਸੰਨ 
1636 ਵਿਚ ਇਹ ਪਾਦਰੀ ਬਣ ਗਿਆ। ਇਸੇ ਸਾਲ ਇਸ ਦੀ ਅਮਰੀਕਨ 
ਇੰਡੀਅਨਾਂ ਨੂੰ ਈਸਾਈ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਹੋ ਗਈ, ਜਦੋਂ ਇਹ 
ਜਾਰਜੀਅਨ ਖਾੜੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੁਰੇਨਲੈਂਡਜ਼ (ਕੈਨੇਡਾ) ਵਿਖੇ ਪੁੱਜਾ ਅਤੇ ਛੇ 
ਸਾਲ ਤੱਕ ਮੌਤ ਦੇ ਸਾਏ ਹੇਠ ਰੈੱਡ ਇੰਡੀਅਨਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਦਾ 
ਰਿਹਾ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਤੇ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। 
_ ਸੰਨ 1641 ਵਿਚ ਇਹ ਓਬਜੀਬਵਾ ਵਿਖੇ ਆਪਣਾ ਮਿਸ਼ਨ ਲੈ ਕੇ ਗਿਆ। 
ਉਥੇ ਇਸ ਨੂੰ ਤੇ ਇਸ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ 
ਆਸਰਨੇਨਾਨ ਨਿਊਯਾਰਕ ਵਿਖੇ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ ਜਿਥੇ ਇਸ ਦੇ 
` ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਨੇ ਬੜਾ ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ 
ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਤਸੀਹੇ ਝੱਲੇ। ਇਕ ਡੱਚ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ 
ਦੇ ਜਹਾਜ਼ ਵਿਚੇ ਬਚ ਕੇ ਨਿਕਲ ਗਿਆ ਤੇ 1644 ਵਿਚ ਫ਼ਰਾਂਸ ਜਾ 
ਪੁੱਜਾ ਜਿਥੇ ਇਸ ਨੂੰ ਮਰ ਗਿਆ ਮੰਨ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਸੰਨ 1645 
ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਆਸਰਨੇਨਾਨ ਦਾ ਰਾਜਦੂਤ ਬਣਾ ਕੇ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀਆਂ ਅਤੇ 
ਮੋਹਾਕਾਂ ਦੇ ਸਮਝੌਤੇ ਲਈ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ। ਮਾਂਟ੍ਰੀਅਲ ਆ ਕੇ ਇਸ ਨੇ 
ਮੋਹਾਕਾਂ ਨਾਲ ਰਹਿਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਲੈ ਨਈ ਪਰ ਉਥੇ ਜਾ ਕੇ ਦੇਖਿਆ 
ਕਿ ਉਹ ਲੋਕ ਬਹੁਤ ਉਤੇਜਿਤ ਅਤੇ ਲੜਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਸਨ। ਇਸ 
ਤੇ ਟੂਣਾ ਟਾਮਣ ਕਰਨ ਦਾ ਇਲਜ਼ਾਮ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਤੇ 18 
ਅਕਤੂਬਰ, 1646 ਨੂੰ ਇਸ ਨੂੰ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਸੰਨ 1930 
ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਸੰਤ ਦੀ ਪਦਵੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ 
ਦੇ ਹੋਰ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਸਮੇਤ 26 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਇਸ ਦਾ ਪੁਰਬ ਮਨਾਇਆ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ। __. 

ਹ. ਪੁ.-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 33: 15 

'ਜਾਂਗ ਜਰ ਡੰਗ : ਚੀਨ ਦੇ ਇਸ ਉੱਘੇ ਸੁਧਾਰਕ ਅਤੇ 
ਕਲਾਸਕੀ ਵਿਦਵਾਨ ਦਾਂ ਜਨਮ 2 ਸੰਤਬਰ 1837 ਨੂੰ ਚੀਨ ਵਿਚ ਗਵੇਜੋ 
ਪ੍ਰਾਂਤ ਵਿਚ ਸ਼ੀਨਿੰਗ ਵਿਖੇ ਇਕ ਪੜ੍ਹੇ ਲਿਖੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਚ 
ਹੋਇਆ। ਤੀਖਣ ਬੁੱਧੀ ਦਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਇਸ ਨੇ 13 
ਸਾਲ ਦੀ ਨਿੱਕੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਸਿਵਲ ਸਰਵਿਸ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪੱਧਰ ਦੇ 


_` ਇਮਤਿਹਾਨ ਅਤੇ 26 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਤੱਕ .ਪਹੁੰਚਦਿਆਂ ਇਸ ਨਾਲ 


ਸਬੰਧਤ ਸਾਰੀਆਂ ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ ਪਾਸ ਕਰ ਲਈਆਂ ਸਨ। ਇਸ' ਨਾਲ 
ਮਿਲੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਗੁਣ ਇਸ ਦੇ ਅਗਲੇਰੇ ਜੀਵਨ ਲਈ 
ਬੁਨਿਆਦ ਸਾਬਤ ਹੋਏ। 


338 


ਸਰਕਾਰੀ ਅਫ਼ਸਰ ਵਜੋਂ ਇਸ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਦੋ ਮੁੱਖ ਪਹਿਲੂ 
ਹਨ। ਪਹਿਲਾ 1862-1882ਤੱਕ ਦਾ ਜਿਸ ਦੌਰਾਨ ਇਸਨੇ ਇਕ ਵਿਦਵਾਨ 
ਅਤੇ ਵਿੱਦਿਅਕ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਵਜੋਂ ਨਾਮਣਾ ਖੱਟਿਆ ਅਤੇ ਦੂਜਾ 
1882-1907ਤੱਕ ਦਾ ਜਿਸ ਦੌਰਾਨ ਇਹ ਸਥਾਨਕ ਨੇਤਾ ਤੋਂ ਕੌਮੀ ਨੇਤਾ 


` ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿਚ ਇਹ ਵਿਧਵਾ ਮਲਕਾ ਜ਼ੂ ਸੀ 


(120-88)੮ਦਾ ਸਮਰਥਕ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਬਦਲੇ ਵਿਚ ਇਸ ਦੇ ਸਰਕਾਰੀ 
ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਤਰੱਕੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਸੰਨ 1882 ਵਿਚ 
ਇਹ ਸ਼ਾਂਸੀ ਦਾ ਗਵਰਨਰ ਅਤੇ 1884 ਵਿਚ ਗਵਾਂਗ ਡੰਗ ਅਤੇ 
ਗਵਾਂਗਸੀ ਦਾ ਗਵਰਨਰ-ਜਨਰਲ ਬਣਿਆ। ਸੰਨ 1889 ਵਿਚ ਇਸ 
ਦੀ ਤਬਦੀਲੀ ਹੂਨਾਨ ਅਤੇ ਹੂਪੇ ਦੀ ਹੋ ਗਈ। ਇਸ ਅਹੁਦੇ ਤੇ ਇਹ 
`18 ਸਾਲ ਤੀਕ ਰਿਹਾ। ਸੰਨ 1907 ਵਿਚ ਇਹ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਕੱਤਰ ਅਤੇ 
ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਾਂਸਲਰ ਨਿਯੁਕਤ ਹੋਇਆ। 


-_`ਦੇ ਨਵੀਕਰਣ ਵਿਚ ਵਧੇਰੇ ਦਿਲਚਸਪੀ ਸੀ। ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਮੱ 


ਦੇਖਿਆ। ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਸਮੱਸਿਆ ਜਿਹੜੀ ਜਾਂਗ ਅਤੇ ਦੁਜੇ ਅਫ਼ਸਰਾਂ . 


ਦੇ ਦਰਪੇਸ਼ ਆਈ ਉਹ ਚੀਨ ਨੂੰ ਅਜੋਕੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਸਥਿਰ 


ਰੱਖਣ ਅਤੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿਚ ਖੜ੍ਹੇ ਹੇਣ ਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਹੱਲ ਇਸ 
ਨੂੰ ਚੀਨ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਤੇ ਰਵਾਇਤੀ ਕਦਰਾਂ ਕੀਮਤਾਂ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ 
ਰਿ 
ਲੱਭਾ। 


ਵਿਚ ਪਹਿਲਾ ਇਸਪਾਤ ਦਾ ਕਾਰਖਾਨਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਕਿਸੇ ਕੱਚੇ 


ਮਾਲ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਬਿਨਾਂ ਹੀ ਇਸ ਨੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਤੋਂ ਪੂਰਾ 
ਸਮੈਲਟਿੰਗ ਪਲਾਂਟ ਮੰਗਵਾ ਲਿਆ ਜੋ ਕਿ ਭਾਰੀ ਗਲਤੀ ਸੀ। ਕੋਲੇ ਦੀ 
ਖਾਣ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਵੀ ਇਹ ਪਲਾਂਟ ਲਗਵਾਉਣ 
ਵਿਚ ਅਸਫ਼ਲ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ 1894ਵਿਚ ਉਤਪਾਦਨ ਸ਼ੁਰੂ 
ਹੋਣ ਮਗਰੋ ਇਸ ਉਦਯੋਗ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਨੇ ਜਾਂਗ 
ਨੂੰ ਰਾਜਲੀਤਿਨ ਸੰਕਟ ਵਿਚ ਪਾ ਦਿੱਤਾ। 

ਹਾਨਕੋ 2 ਪੀਕਿੰਗ ਤੱਕ ਰੇਲਵੇ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਨ ਦੀ ਇਸ 
ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਕਾਰਨ ਇਸ ਨੂੰ ਹੂਨਾਨ ਅਤੇ ਹੂਪੇ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ। ਕਾਨੂੰਨੀ 
ਤੌਰ ਤੇ ਇਸ ਰੇਲਵੇ ਲਾਈਨ ਨੂੰ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਜਾਂਗ ਨੂੰ ਹੀ 
ਸੌਂਪੀ ਗਈ। ਸੰਨ 1906 ਵਿਚ ਇਹ ਲਾਈਨ ਤਿਆਰ ਹੋਈ। ਇਸ ਸਮੇਂ 
ਟਾਈਲ, ਕਾਗਜ਼, ਸੂਤੀ, ਉਨੀ ਅਤੇ ਰੇਸ਼ਮੀ ਕੱਪੜਾ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦੇ 
ਨਵੇਂ ਉਦਯੋਗ ਲਗਵਾਏ। ਆਰਜ਼ੀ ਤੌਰ ਤੇ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਇਹ ਨਾਨਕਿੰਗ 
ਰਿਹਾ ਜਿਥੇ ਇਸ ਨੇ ਜਰਮਨ ਇਨਸਟਰਕਟਰਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾਂ ਨਾਲ 
ਸਿਖਲਾਈ ਦੇ ਕੇ ਨਵੀਂ ਫ਼ੌਜ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ। . 


ਸੰਨ 1895 ਵਿਚ ਚੀਨ ਜਾਪਾਨ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਿਆ ਪਰ ਹਾਰ 
ਗਿਆ। ਇਸ ਧੱਕੇ ਨੇ ਜਾਂਗ ਦਾ ਧਿਆਨ ਵਿੱਦਿਆ ਅਤੇ ਸਿਖਿਅਤ 
ਅਧਿਕਾਰੀ ਵਰਗ ਦੀ ਲੋੜ ਵੱਲ ਮੋੜਿਆ। ਸੰਨ 1898 ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ 
ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੁਸਤਕ ਇਗਜ਼ਾਰਸ਼ਨ ਟੂ ਵਾਰਨਿੰਗ (88000609:(0 ੧੬੩0ਗ॥£) 
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਯਕੀਨ ਕਨਫਿਊਸ਼ਸਵਾਦ 
ਵਿਚ ਪਰਗਟ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਨਾਲ ਪੱਛਮੀ ਗਿਆਨ ਅਪਨਾਉਣ 
ਉਪਰ ਵੀ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ। ਚੀਨੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰਲੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ 
ਭੇਜਣ, ਨਵਾਂ ਸਕੂਲ ਸਿਸਟਮ ਚਾਲੂ ਕਰਨ, ਪੱਛਮੀ ਅਤੇ ਜਾਪਾਨੀ 
ਪੁਸਤਕਾਂ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਕਰਨ, ਬਦੇਸ਼ੀ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਤੋਂ ਗਿਆਨ ਹਾਸਲ 
ਕਰਨ ਉਪਰ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਹੂਪੇ ਵਿਚ ਸਕੂਲ, ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ _ 


339 
ਵਿ ਗਰ ਕਤ 


475 ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਜਾਪਾਨ ਅਤੇ ਮੱ ਨੂੰ ਪੱਛਮੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ 
ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਸਹਾਇਤਾ ਦਿੱਤੀ। 


ਸੰਨ 1904 ਵਿਚ ਪੂਰਾ ਸਕੂਲੀ ਸਿਸਟਮ ਚਾਲੂ ਕਰਨ ਦਾ ਕੰਮ 
ਜਾਂਗ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ। ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਦਿਆ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪਹਿਲੂਆਂ 
ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ ਇਹ ਰੈਗੂਲੇਸ਼ਨ ਅੱਠ ਜਿਲਦਾਂ ਵਿਚ 
ਛਪੇ। ਜਾਂਗ ਦੇ ਵਾਰ ਵਾਰ ਜ਼ੋਰ ਦੇਣ ਤੇ 1905ਵਿਚ ਚੀਨ ਵਿਚ ਸਿਵਲ 


ਸਰਵਿਸ ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਇਸ ਦੇ ਅਣਥੱਕ 


ਜਤਨਾਂ ਸਦਕਾ 1904-1909ਦੌਰਾਨ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿਚ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀ 
ਗਿਣਤੀ 73 ਤੋਂ 225 ਗੁਣਾ ਵੱਧ ਗਈ। _ 

ਆਪਣੀ ਸੂਝ ਸਦਕਾ ਇਹਨੇ ਚੀਨ ਨੂੰ 1900 ਈ. ਵਿਚ ਹੋਣ 
ਵਾਲੀ ਬਾਕਸਰ ਬਗਾਵਤ ਤੋਂ ਬਚਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਨੇ ਦੂਜੇ ਅਫ਼ਸਰਾਂ 
ਸਮੇਤ ਬਦੇਸ਼ੀ ਕਾਂਸਲਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਇਲਾਕਿਆਂ 
ਵਾਲੀ ਇਹ ਬਾਕਸਰ ਬਗ਼ਾਵਤ ਅਸਫ਼ਲ ਬਣਾਈ। ਆਪਣੀ ਇਸ ਨੀਤੀ 
ਕਾਰਨ ਇਸ ਨੂੰ ਮਲਕਾ ਵੱਲੋਂ ਭਰਪੂਰ ਸ਼ਲਾਘਾ ਮਿਲੀ। 


ਇੰਨੇ ਉੱਚ ਅਹੁਦਿਆਂ ਤੇ ਰਹਿਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਇਸ ਦੀ 
ਆਪਣੀ ਕੋਈ ਨਿੱਜੀ ਜਾਇਦਾਦ ਨਹੀਂ ਸੀ। 4 ਅਕਤੂਬਰ, 1909 ਨੂੰ 
ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਮਰਨ ਉਪਰੰਤ ਇਸ ਨੂੰ ਵੈਨ ਸਿਆਂਗ 
_(ਜ੦8-0%੩॥) ਅਹੁਦੇ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਆ ਗਿਆ। 

ਹ. ਪੁ.-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 3: 81 
- _ ਜ਼ਾਗਰੇਬ : ਯੂਗੋਸਲਾਵੀਆ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖ ਹੋਏ ਕ੍ਰੋਏਸ਼ੀਆ ਦੇਸ਼ 
ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਹੈ। ਦੇਸ਼ ਦਾ ਦੂਜਾ ਵੱਡਾ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਪਾਰਕ 
ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਬੈਲਗ੍ਰੇਡ ਦੇ 368ਕਿ. ਮੀ. ਪੱਛਮ-ਉੱਤਰ ਵਿਚ ਮੈਡਵੈਡਨਿਕਾ 
ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤਕ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ 
ਲਿਖਤੀ ਹਵਾਲਾ ਕੋਈ 1093 ਵਿਚ ਰੋਮਨ ਕੈਥੇਲਿਕ ਬਿਸ਼ਪ ਦੀ ਸੀਟ 
ਬਣਨ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਮੱਧ ਕਾਲੀਨ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ 
ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਤੇ ਦੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਬਸਤੀਆਂ ਬਣੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਗ੍ਰਿਕ 
_ਅਤੇ ਕੈਪਟੋਲ ਨਾਂ ਦੀਆਂ ਬਸਤੀਆਂ ਇਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਥੇੜ੍ਹੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਸਨ। 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਲੇ 13ਵੀਂ ਅਤੇ 16ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਕੰਧਾਂ ਬਣਾ ਕੇ ਕਿਲਾਬੰਦੀ 
ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੱਕ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੀ ਰਹੀਆਂ 
ਫਿਰ ਪਿੱਛੋਂ ਨਵੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਦੇ ਬਣਨ ਨਾਲ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਇਕ ਹੋ 
ਗਈਆਂ। ਇਮਾਰਤ ਉਸਾਰੀ ਦਾ ਬਹੁਤਾ ਕੰਮ 1860 ਤੋਂ 1914 ਦੌਰਾਨ 


ਹੋ ਗਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਵੀਆਂ ਨਵੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਹਿਰ ਆਧੁਨਿਕ 


ਜਾਪਣ ਲਗ ਪਿਆ। 


ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਪੂਰਬ ਤੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ 
ਵੀ ਹੋਇਆ। ਸੰਨ 1945 ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਤਾਂ ਦਰਿਆ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ 
ਵੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਮਕਾਨ ਬਣਾਏ ਗਏ। ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ 
ਮਹੱਤਤਾ ਵੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਕ੍ਰੋਏਸ਼ੀਆ ਗਣਰਾਜ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ 
ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਕ੍ਰੋਏਸ਼ੀਆ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ 
ਦੀ ਲਹਿਰ ਪਨਪੀ। ਅਕਤੂਬਰ, 1918 ਵਿਚ ਕ੍ਰੇਏਸ਼ੀਆ ਦੀ ਡਾਇਟ 


(ਵਿਧਾਨ. ਸਭਾ) ਦੀ ਬੈਠਕ ਵੀ ਇਸੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਹੋਈ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ 


_ ਆਸਟੀਆ ਹੰਗਰੀ ਨਾਲੋਂ ਸਬੰਧ ਤੋੜ ਕੇ ਕ੍ਰੋਏਸ਼ੀਆ, ਸਲਾਵੇਨੀਆ, 
ਡੈਲਮੇਸ਼ੀਆ ਨੂੰ ਮਿਲਾ ਕੇ ਇਕ ਵੱਖਰਾ ਰਾਜ ਕਾਇਮ ਕਰ ਲਿਆ ਜੀ। 
_ ਅਪ੍ਰੈਲ, 1941 ਵਿਚ ਦੂਜੇ ਮਹਾਂ-ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਮਹਿਵਰੀ ਤਾਕਤਾਂ ਅਧੀਨ 
ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਇਹ ਕ੍ਰੋਏਸ਼ੀਆ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਵੀ ਰਿਹਾ। 


ਜਾਂਗਲੀਂ, ਸ਼ੇਰ ਜੰਗ 


ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਰੇਲਾਂ ਅਤੇ ਸੜਕਾਂ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਵੀ ਹੈ। 
ਇਥੋਂ ਦੇ ਪਲੈਸੋ ਹਵਾਈ ਅੱਡੇ ਤੋਂ ਯੂਰਪੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵੱਲ ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ 
ਚਲਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਵੱਡਾ ਸੱਨਅਤੀ ਕੇਂਦਰ ਵੀ ਹੈ ਜਿਥੇ ਮਸ਼ੀਨਰੀ, 
ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। 


ਦਿ ਦੀ ਰੀ ਅਤ ਅਜ 
ਦੀ ਅਕਾਦਮੀ, ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਆਰਟ ਗੈਲਰੀਆਂ, ਅਜਾਇਬ-ਘਰ, 
ਥੀਏਟਰ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ-ਘਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਅਜਾਇਬ-ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਕਈ 
ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਵਸਤਾਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਪਈਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ 
ਅੰਤਰ-ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਵਪਾਰਕ ਮੇਲਾ ਵੀ ਲਗਦਾ ਹੈ। 

ਆਬਾਦੀ-7,26,770 (1991) 

45” 48' ਉ. ਵਿਥ.; 15? 58' ਪੂ. ਲੰਬ. 

ਹ. ਪੁ.-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 10: 854; ਕੋਲ. ਐਨ. 19: 638 . 

ਜਾਂਗਲੀ, ਸ਼ੇਰ ਜੰਗ : ਇਹ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਇੰਗਲੈਂਡ 
ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਾ ਇਕ ਉੱਘਾ ਕਵੀ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ 5 ਮਈ, 1937 
ਨੂੰ ਮੋਗਾ (ਪੰਜਾਬ) ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਨੇ ਬੀ. ਏ., ਬੀ. ਟੀ. ਤੱਕ 
ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਨੇ ਸਟੇਜਾਂ ਤੋਂ ਦੇਸ਼ ਭਗਤੀ` ਦੀਆਂ 
ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਬੋਲਣ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਸਾਹਿਤਕ ਜੀਵਨ ਆਰੰਭ ਕੀਤਾ। 





ਸੇਫ ਜੰਗ ਜਾਂਗਲੀ 


ਵਲਾਇਤ ਵਿਚ ਜਾਂਗਲੀ ਨੇ ਕਲਮਕਾਰੀ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲਿਆ 
ਅਤੇ ਸੰਪਾਦਨ ਦਾ ਕਿੱਤਾ ਅਪਣਾਇਆ। ਇਸ ਨੇ ਬਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ 
ਦੇ ਪ੍ਰਸਾਰ ਲਈ ਉੱਘਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। ਇਸ ਦੇ ਤਖ਼ੱਲਸ, 
ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਸਤੂ, ਰੰਗੀਲੇ ਅਤੇ ਨੋਕੀਲੇ ਅੰਦਾਜ਼ ਤੋਂ ਹਾਸੇ ਤੇ 
ਵਿਅੰਗ ਦਾ ਛਣਕਾਟਾ ਫੁੱਟਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਫਿਚ ਚੋਭ ਤੇ'ਭਾਂਫੁਕਤਾ ਦਾ 
ਰਲਵਾਂ ਅਹਿਸਾਸ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਵਤਨ ਤੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਤੋਂ 


_ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਤਜਰਬੇ ਨੋ ਇਸ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਨੂੰ ਨਰੋਈ ਰੌਂ ਪ੍ਰਦਾਨ 


ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਸਨੇ ਹੇਰਾ-ਫੇਰੀ, ਲੁੱਟ-ਖਸੁੱਟ, ਸਰਮਾਏਦਾਰੀ ਅਤੇ 
ਲਾਈਆਂ ਹਨ। ਜਾਂਗਲ਼ੀ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਝੁਰ `ਝੁਰ (1974), 
ਉਸਤਾਦ ਕਲਮਤੋੜ (1976), ਅਲਾਦੀਨ ਤੇ ਗੋਰਾ ਜਿੰਨ (1982), 


_ ਤਮਾਸ਼ਾ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਦਾ (1983),ਮੇਰੀ ਮਰਨ ਕਥਾ (1987) ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਲ 


ਜਾਗੀਰ ਸਿੰਘ ਡਾ. ੍ 
_`ਹਨ। 'ਨੇਤਾ ਜੀ ਕਾ ਚਮਚਾ' ਅਤੇ 'ਪ੍ਰਗਤੀ ਕੀ ਤਲਾਸ਼ ਮੇ' ਇਸ ਦੀਆਂ 
ਹਿੰਦੀ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨ। ਹੈ 
`_ ਭਾਸ਼ਾ -ਵਿਭਾਗ ਪੰਜਾਬ ਨੇ 1989 ਈ. ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ 
ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਬਿਦੇਸ਼ੀ) ਵਜੋਂ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ 23 ਮਈ, 
1996 ਨੂੰ ਹੋਈ। 
ਕਿ 

ਰ ਜਾਗੀਰ ਸਿੰਘ, ਡਾ. ; ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਰਾਗਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਬਦ 
ਗਾਇਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਇੱਸ ਰਾਗੀ ਦਾ.ਜਨਮ 4 ਅਕਤੂਬਰ, 1949 ਨੂੰ 
ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪਟਿਆਲਾ ਦੀ ਰਾਜਪੁਰਾ ਤਹਿਸੀਲ ਦੇ ਪਿੰਡ ਬਪਰੌਰ ਵਿਖੇ ਭਾਈ 
ਉੱਤਮ ਸਿੰਘ ਪਤੰਗ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। ਧਾਰਮਿਕ ਅਧਿਐਨ -ਅਤੇ 
___ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਐੱਮ. ਏ. ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਸ ਨੇ ਗਿਆਨੀ, ਪ੍ਰਭਾਕਰ 
_ਅੰਤੇ ਪੀ ਐੱਚ. ਡੀ. ਕੀਤੀ। ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਸਕੂਲ ਸਿੱਖਿਆ ਬੋਰਡ ਵਿਚ 
__ਗੁਰਬਾਣੀ-ਕੀਰਤਨ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾ ਮਾਹਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। 





ਡਾ. ਜਾਗੀਰ ਸਿੰਘ 

` ਸ਼ੁੱਧ ਅਤੇ ਸਪਸ਼ਟ ਉਚਾਰਣ, ਸੁਗਮ ਸ਼ੈਲੀ ਤੇ ਹਲਕਾ ਮਧੁਰ 
_ ਸੰਗੀਤ ਡਾ. ਜਾਗੀਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਕੀਰਤਨ ਦੇ ਮੀਰੀ ਗੁਣ ਹਨ। ਰਾਗ 
ਨਾਦ ਤੇ ਲੈਅ ਦੀ ਇਕਸੁਰਤਾ ਵਿਚੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ ਮਧੁਰ ਸੁਰਾਂ ਦਾ 
ਸੰਗਮ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਅਲੌਕਿਕ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਿਚ ਸਹਾਈ ਹੁੰਦਾ 
ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਕੀਰਤਨ ਦੀਆਂ 50ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੈਸਟਾਂ ਦੇਸ਼-ਬਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ 
_ਬੜੇ ਪਿਆਰ ਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸੁਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਦੀਆਂ 
39 ਕੈਸਟਾਂ ਵਿਚ ਸੰਪੂਰਣ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪਾਠ, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ 
ਵਿਚ ਗੁਰਬਾਣੀ ਕੀਰਤਨ, ਦਸ਼ਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਸਮੂਹ ਗੁਰੂ 
ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਚੋਣਵੇਂ ਸ਼ਬਦ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਵਰਣਨਯੋਗ ਹਨ। 


'ਗਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਬਾਣੀ ਤੇ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਸਬੰਧ' ਬਾਰੇ ਡਾ. 
ਜਾਗੀਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਥੀਸਿਸ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਸ ਦੀਆਂ ਹੋਰ 
ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਮੇਰੇ ਦਾਦਾ ਜੀ, ਗੁਰਮਤਿ ਮੀਮਾਂਸਾ, ਗੁਰਮਤਿ 'ਸੰਗੀਤ 
ਅਧਿਐਨ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। 


ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਖੇਜੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਇਸ 
ਵਡਮੁੱਲੀ ਦੇਣ ਕਾਰਨ 1987 ਈ. ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਭਾਈ ਸੰਤਾ ਸਿੰਘ 
ਰਾਗੀ ਐਵਾਰਡ ਅਤੇ 1989 ਈ. ਵਿਚ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ, ਪੰਜਾਬ ਵੱਲੋਂ 
ਸ੍ਰੋਮਣੀ ਰਾਗੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਦੇ ਕੇ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 

ਹ. ੫.-ਸੁਵਿਨਰ ਸਾ. ਸਨ. ਸਮਾ. 1989--ਭਾ. ਵਿ. ਪੰ. 

ਜਾਜ਼ ਸੰਗੀਤ : ਇਹ ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹਰਮਨ 
ਪਿਆਰੇ ਅਮਰੀਕਨ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਇਕ ਕਿਸਮ ਹੈ। ਸੰਨ 1917 ਵਿਚ 


340 


'ਜਾਜ਼' ਸ਼ਬਦ ਪੰਹਿਲੀ ਵਾਰ ਲਿਖਤ ਵਿਚ ਆਇਆ ਅਤੇ 1962ਤੱਕ 
ਇਸ ਦਾ ਸਰਬਪੱਖੀ ਵਿਕਾਸ ਹੋਇਆ। ਇਸਦਾ ਆਰੰਭਕ ਰੂਪ 'ਬਰਾਸ 
ਬੈਂਡ' ਸੀ। ਸਵਿੰਗ ਅਤੇ ਬਲਿਊਜ਼ ਇਸ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਹਨ। 
ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਜਾਜ਼-ਬੈਂਡ, ਕਿ ਜਿ 


_ਸ਼ਬਦ ਹਨ। 


ਰ ਜਾਜ਼-ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਸ਼ਿਕਾਗੋ, ਨਿਊ ਆਰਲੀਅਨਜ਼ ਅਤੇ 
ਸੈਟਲੂਈ ਦੇ ਪੈਡੂ ਤੋਂ ਹੋਈ। ਇਹ ਅਸਲ ਵਿਚ ਕਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੰਗੀਤਕ 
ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੀਵਨ-ਕਰੁਣਾ ਅਤੇ 
ਵਿਸ਼ਵ-ਜੰਗੀਤਕ ਸਾਂਝ, ਸੀ। ਇਸ ਨੇ ਜਾਜ਼-ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਰਚਨਾਕਾਰਾਂ 


ਜਾਜ਼-ਨ੍ਰਿਤ ਵਿਚ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਅੰਗ ਸੰਚਾਲਨ ਦਾ 
ਮਹੱਤਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਵਿੰਗ-ਨ੍ਰਿਤ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿਚ ਜਟਿਲ ਅਦਾਕਾਰੀ ਪ੍ਰਸਤੁਤ 
ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਾਜ਼ ਇਕ ਸਮੂਹਿਕ ਅਤੇ ਸੰਗਠਿਤ ਸੰਗੀਤ ਹੈ ਪਰ 


ਇਸ ਵਿਚ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ-ਸੰਗੀਤ ਵਾਂਗ, ਭਾਵ- ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ 


ਕਲਪਨਾ ਦੁਆਰਾ ਸਮੰਜਨ ਕਰਨ ਦੀ ਖੁਲ੍ਹ ਹੈ। ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਝੂਮ-ਝੂਮ 
ਕੇ, ਨੱਚ ਨੱਚ ਕੇ, ਕਦੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਚੀਖ ਕੇ ਅਤੇ ਕਦੇ ਹੌਲੀ ਆਵਾਜ਼ 
ਵਿਚ ਗਾਉਂਦੇ ਅਤੇ ਸਾਜ਼ ਵਜਾਂਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸੰਗੀਤ ਨੇ ਯੂਰਪ ਦੇ 
ਸ਼ਾਸਤਰੀ-ਸੰਗੀਤ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਤ ਪਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। 

ਜਾਜ਼-ਸੰਗੀਤ ਵਿਚ ਇਕ ਅਜੀਬ ਕਿਸਮ ਦਾ ਸੰਵਾਦ ਅਤੇ 
ਤਾਲ-ਮੇਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਸੰਵਾਦੀ ਤੱਤ 'ਕਾੱਰਡਜ਼' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
ਉਹ ਆਪਣੀ ਸੰਗੀਤ ਲਿਪੀ ਵਿਚ 'ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਾੱਰਡਜ਼' ਨੂੰ ਦੁਹਰਾਉਣ 
ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਪੂਰਵ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਕੇ ਲਿਖ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ 
ਹਰੇਕ ਕਲਾਕਾਰ ਉਸੇ ਸੋਧ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਸਤਾਰ ਕਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਨਿਰਧਾਰਿਤ 
ਕਾੱਰਡਜ਼ ਨੂੰ ਦੁਹਰਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸੋ ਸੰਖੇਪ ਵਿਚ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਅਤੇ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤ 
ਸੰਗੀਤਕ ਵਿਸਥਾਰ ਨੂੰ ਅਚਾਨਕ ਇਕ ਕੇਂਦਰ ਬਿੰਦੂ ਉੱਤੇ ਸਥਾਪਿਤ 
ਕਰਨ ਨੂੰ ਜਾਜ਼- ਸੰਗੀਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਸੰਗੀਤਕ ਨਿਯਮਾਂ 
ਨੂੰ ਤੋੜਿਆ ਵੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋੜਿਆ ਵੀ। ਇਸ ਵਿਚ ਹਰੇਕ ਕਲਾਕਾਰ 
ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਬੁਰਾਬਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਗੀਤ ਉਤਸ਼ਾਹਜਨਕ, ਉਤੇਜਕ 


ਅਤੇ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਨਵੀਨਤਾ ਕਰਕੇ ਹੀ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ 


ਵੱਧ ਪਿਆਰਾ ਹੈ। 
-ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਨਰੂਲਾ 


ਜਾਜਮੁਰ : ਇਹ ਭਾਰਤ ਦੇ ਉੜੀਸਾ ਰਾਜ ਦੇ ਕਟਕ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ 
ਦਾ ਇਕ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਜੋ ਬੈਤਰਨੀ ਦਰਿਆ ਦੇ ਸੱਜੇ ਕੰਢੇ ਤੇ ਵਸਿਆ 
ਹੋਇਆ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਕੇਸਰੀ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਅਧੀਨ ਜਾਜਪੁਰ ਉੜੀਸਾ 
ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਸੀ। ਸੋਲ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਇਥੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂਆਂ 
ਵਿਚਕਾਰ ਘਮਸਾਣ ਦੀ ਲੜਾਈ ਹੋਈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਾਰਾ ਸ਼ਹਿਰ ਖੰਡਰਾਤ 
ਬਣ ਗਿਆ। ਇਥੇ ਕਈ ਦਿਲਚਸਪ ਇਮਾਰਤਾਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਬਿਰੋਦਾ 
ਦੇਵੀ (ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦਾ ਸੁਰ ਸਰੂਪ) ' ਦਾ ਮੰਦਰ ਅਤੇ ਇਕ ਵੱਡਾ ਸਾਰਾ 
ਸੂਰਜ-ਸਤੂਪ ਹੈ ਜੋ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਬਾਹਰ ਇਕ ਮੀਲ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਇਕ 
ਵੱਡੇ ਚਬੂਤਰੇ ਉੱਤੇ ਬੜੇ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਅਤੇ ਸੇਹਣੇ ਪੱਥਰਾਂ ਦਾ ਬਣਾਇਆ 
ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜੇ ਮਦਰ ਵੀ ਇਸ ਦੇ ਆਕਾਰ ਦਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਕਿਆਸ 
ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ ਆਕਾਰ ਦਾ ਹੋਵੇਗਾ ਪਰ ਹੁਣ 
ਮੰਦਰ ਦਾ ਇਥੇ ਕੋਈ ਨਿਸ਼ਾਨ ਨਹੀਂ ਤੇ ਇਹ ਸੜੂਪ ਵੀ ਕੇਵਲ ਇਸ 
ਦੇ ਭਾਰ ਕਾਰਨ ਹਿਲਾਇਆ ਨਾ ਜਾ ਸਕਣ ਕਰਕੇ ਹੀ ਇਥੇ ਰਹਿ ਗਿਆ 
ਲਗਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਥੇ ਕਈ ਪੁਰਾਣੇ ਹਿੰਦੂ ਦੇਵੀ ਦੇਵਤਿਆਂ 
ਦੇ ਬੁੱਤ ਵੀ ਵੇਖਣ ਵਿਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਹਿੰਦੂ ਕਲਾ ਦੇ ਚੰਗੇ 
ਨਮੂਨੇ ਹਨ ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨੀ ਲੁੱਟ ਮਾਰ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਵੀ 


341 


ਫ ਦਿੱਸਦੇ ਹਨ। ਇਥੇ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੇ ਇਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਹਨੇਰੀ 
ਭਰੀ ਵਿਚ 'ਮਦਰਜ਼ ਆਫ਼ ਅਰਥ' ਦੇ ਮੱਧਮ ਜਿਹੇ ਆਕਾਰ ਹਨ। 
ਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਨਵਾਬ ਅਬੂ ਨਸੀਰ ਦੀ 17ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਬਣਵਾਈ 
ਕ ਮੁਸਲਮਾਨੀ ਮਸੀਤ ਵੀ ਇਥੇ ਹੈ। ਸੰਨ 1869 ਤੋਂ ਇਥੇ 
ਉੱਸਪਲਟੀ ਹੈ। 

ਆਬਾਦੀ-27,312 (1991) 

20751" ਉ. ਵਿਥ.; 86?20/ ਪੂ. ਲੰਬ. 

` .ਹ. ਪੁ. -ਇੰਪ ਗ. ਇੰਡ. 14 : ੧1 

ਜਾਂਜੀ ਦਰਿਆ : ਭਾਰਤ ਦੇ ਨਾਗਾਲੈਂਡ ਰਾਜ ਦਾ ਇਕ 
ਰਿਆ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਨਾਗਾ ਹਿਲਜ਼ ਉੱਪਰ ਮੋਕੋਕਚੁੰਗ ਦੇ ਸਥਾਨ 


ੜਿਓ' ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੋਂ ਸਿਬਸਾਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚੋਂ ਉੱਤਰ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ - 


'ਚ ਵਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ. ਬ੍ਰਹਮਪੁੱਤਰ ਦਰਿਆ ਵਿਚ ਜਾ ਡਿਗਦਾ ਹੈ। 
'ਸ ਦੀ ਕੁੱਲ ਲੰਬਾਈ 112 ਕਿ. ਮੀ. ਹੈ। ਆਪਣੇ ਵਹਿਣ ਵਿਚ ਇਹ 
ਬਸਾਗਰ ਅਤੇ ਜੋਰਹਟ ਵਿਚਲੀ ਹੱਦ ਵੀ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਖੁਸ਼ਕ 
ਜਮ ਵਿਚ ਇਸ ਦਾ ਪਾਣੀ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਰਖਾ ਵਾਲੇ ਮੌਸਮ 
ਟਰ ਇਸ ਵਿਚ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਰਾਹੀਂ ਤਮਾਕੂ, ਲੂਣ, ਤੇਲ ਅਤੇ ਸੀਰਾ ਆਦਿ 
ਸਤਾਂ ਦੀ ਢੋਅ-ਢੁਆਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਾਂਜੀ ਦਰਿਆ ਉੱਤੇ ਆਸਾਮ- 
ਗਾਲ ਰੇਲਵੇ ਦਾ ਪੁਲ ਵੀ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। 

ਹ. ਪੁ. -ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ. 14: 149 

ਜਾਟੀਨੋ : ਇਸ ਮੁਢਲੇ ਫਲੋਰਨਟਾਈਨ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਨੂੰ ਜਾਟੋ 
7 ਮੀਸਟਰੋ ਦਾ ਸਟੈਫਨੋ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੰਨ 
368 ਦੇ ਚਿੱਤਰਕਾਰਾਂ ਦੇ ਗਿਲਡ ਦੇ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿਚ ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ 
ਜੂਦ ਹੈ। ਵੈਟੀਕਨ ਵਿਖੇ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਵਿਚ _ ਸਹਾਇਤਾ ਦੇਣ ਲਈ 
ਤਸ ਨੂੰ 1369 ਵਿਚ ਰੋਮ ਬੁਲਾਇਆ _ਗਿਆ। ਅਸੀਸੀ ਦੇ ਗਿਰਜੇ 
ਵਚ ਵਰਜਿਨ ਦੀ ਤਾਜਪੋਸ਼ੀ ਦਾ ਕੰਧ ਚਿੱਤਰ ਅਤੇ ਸੇਂਟ ਨਿਕੋਲਸ ਦੀ 
(ਥਾਂ ਦੇ ਦੋ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਇਸ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਕਿਰਤਾਂ ਹਨ। ਇਹ 
ਕਰਤਾਂ ਇਸ ਦੀ ਬਾਅਦ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਨਾਲੋਂ ਭਿੰਨ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਫ਼ਲੋਰੈੱਸ 
ਹੇ ਬਾਰਡੀ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਗਿਰਜੇ ਦੇ ਚਿੱਤਰਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਤੱਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ 
ਵਚ਼ ਪੋਪ ਸੇਂਟ ਸਿਲਵੈਸਟਰ ਦੀਆਂ ਕਰਾਮਾਤਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ 
1। ਇਸ ਦੇ ਪਿਛਲੇਰੇ ਚਿੱਤਰ ਸਜੀਵ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਪੁਖ਼ਤਗੀ ਅਤੇ 
3ਹਿਜ ਹੈ। ਫ਼ਲੋਰੈਂਸ ਵਿਚ ਉਫੀਜੀ ਵਿਖੇ 'ਡਿਸੈਂਟ ਫ੍ਰਾਮ ਦੀ ਕ੍ਰਾੱਸ' ਦਾ 
ਚੱਤਰ ਵੀ ਇਸੇ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 

`ਹ. ਪੁ. -ਐਨ. ਬ੍ਰਿ_ ਮਾ. 4: 551; ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 10: 427 

ਜਾਤਕ : ਭਗਵਾਨ ਬੁੱਧ ਦੇ ਪੂਰਬਲੇ ਜਨਮਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ 
ਕਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪਾਲੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ 'ਜਾਤਕ' ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੁੱਧਤਵ 
ਹਰਾਪਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਜਨਮਾਂ ਵਿਚ ਦਾਨਸ਼ੀਲ ਆਦਿ ਸਾਧਨਾਂ 
ਤੁਆਰਾ ਬੇਧ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਯਤਨ ਕਰ ਰਹੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ 
'ਬੋਧਿਸਤਵ' ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾਂ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਕਿਸੇ 
ਰੈਪਦੇਸ਼ਾਤਮਕ ਘਟਨਾ ਦੇ ਬਿਆਨ ਨੂੰ 'ਜਾਤਕ' ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
ਪਾਲੀ ਤ੍ਰਿਪਿਟਕ ਵਿਚ ਜਾਤਕਾਂ ਦਾ ਸਥਾਨ ਸੁੱਤਪਿਟਕ ਦੇ ਪੰਜਵੇਂ ਭਾਗ 
'ਖੁਦਕ ਨਿਕਾਯ' ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਭਾਗ ਦਾ ਨਾਮ ਜਾਤਕ 
ਹੈ। 'ਚੁੱਲਨਿਦੇਸ' ਅਨੁਸਾਰ ਜਾਤਕਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 500 ਹੈ ਪਰ ਪ੍ਰਾਪਤ 
ਜਾਤਕਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 547 ਜਾਂ 548 ਹੈ। ਇਸ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਫ਼ਰਕ ਦਾ 


ਕਾਰਨ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਕਿਤੇ ਕਿਤੇ ਇਕ ਜਾਤਕ ਦੇ ਦੋ ਜਾਂ ਦੋ ਦਾ 


ਇਕ ਜਾਤਕ ਬਣਾ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਜਾਤਕਾਂ ਦੀ 
ਰਚਨਾ 'ਸੁੱਤਪਿਟਕ' ਤੇ 'ਵਿਨਯਪਿਟਕ' ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਹੀ ਕੀਤੀ ਗਈ 
ਹੈ। ਜੇਕਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ ਵੱਖ ਲਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਪਾਲੀ ਸਾਹਿਤ 
ਦੇ ਜਾਤਕ ਖੰਡ ਵਿਚ 3000 ਕਹਾਣੀਆਂ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। 


ਜਾਂਤਕ 
ਹਰ ਜਾਤਕ ਦੇ ਪੰਜ ਹਿੱਸੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਕ੍ਰਮਵਾਰ 
ਤਤਕਾਲੀਨ ਬੁੱਧ ਜੀਵਨ ਦੀ ਘਟਨਾ, ਉਸ ਘਟਨਾ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ 
ਪੂਰਬਲੇ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ, ਵਿਸ਼ੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਛੰਦਬੱਧ ਇਕ ਜਾਂ ਅਨੇਕਾਂ 
ਗਾਥਾਵਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਗਾਥਾਵਾਂ ਦੇ ਅਰਥ-ਵਿਸਥਾਰ ਅਤੇ ਪਹਿਲੇ ਜਨਮਾਂ 
ਵਿਚ ਆਏ ਪਾਤਰਾਂ ਦੇ ਬੁੱਧ ਦੇ ਸਮਕਾਲੀ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧ 
ਦਰਸਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਾਤਕ ਸਾਹਿਤ ਬਾਰੇ ਰਾਈਸ ਡੇਵਿਡਜ਼ ਨੇ ਹੇਠ 
ਲਿਖੇ ਤੱਥ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ ਹਨ :- 


1. ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਜਾਤਕ ਸਿਰਫ਼ ਗਾਥਾਤਮਕ ਸਨ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ 


_ਦੀਂ ਰਚਨਾ ਅਸ਼ੋਕ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਹੋਈ ਸੀ। 


2. ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਵਿਸਥਾਰਪੂਰਬਕ ਕਥਾ ਕਹਿਣ ਦੀ 
ਮੌਖਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਚਲਦੀ ਸੀ। ਰ 

3. ਤੀਜੀ ਸਦੀ ਦੇ ਪੱਥਰਾਂ ਤੇ ਉਲੀਕੇ ਅਜਿਹੇ ਚਿੱਤਰ ਸਾਂਚੀ, 
ਰਤ ਰਹਿ 
ਕਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਚਿੱਤਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। 


(ਮਲਿਕ ਨਗ ਰਵਿ ਵਿ ਜਗ 
ਕਥਾਵਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਾਤਕ ਖੰਡ ਵਿਚ ਮਿਲਦੀਆਂ 
ਕਥਾਵਾਂ ਨਾਲੋਂ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਹਨ। 

5.ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਜਾਤਕਾਂ ਦੇ ਸਰੂਪ ਉਪਮਾਂ, ਰੂਪਕ ਜਾਂ 
ਉਪਖਿਆਨ ਆਦਿ ਮਾਤਰ ਹੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਨਾ ਗਾਥਾਵਾਂ ਹਨ ਅਤੇ 
ਨਾ ਹੀ ਕਥਾ ਦੀ ਪੂਰੀ ਰੂਪ-ਰੇਖਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਬੁੱਧ ਆਪਣੇ ਪੂਰਬਲੇ 
ਜਨਮਾਂ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਪਸ਼ੂ ਜੂਨ ਜਾਂ ਸਾਧਾਰਨ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪਰਗਟ 
ਹੁੰਦੇ ਹਨ। 

6. ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਜਾਤਕ ਅਸਲ ਵਿਚ ਤ੍ਰਿਪਿਟਕ ਵਾਲੇ 
ਜਾਤਕ ਨਹੀਂ ਹਨ ਸਗੋਂ ਉਸ ਦੇ ਅੱਠਕਥਾਵਾਂ ਨਾਮੀ ਟੀਕੇ ਹਨ ਜੋ ਹੋ 
ਸਕਦਾ ਹੈ, ਲੰਕਾ ਵਿਚ 5ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਅਗਿਆਤ ਲੇਖਕ 
ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੇ ਗਏ ਸਨ। ਰ 


7. ਉਪਰ ਦੱਸੇ ਜਾਤਕ ਦੇ ਪੰਜ ਹਿੱਸੇ ਅਸਲ ਵਿਚ ਅੱਠਕਥਾ 
ਦੇ ਹੀ ਹਨ। 


8. ਇਹ ਅੱਠਕਥਾ ਸਿੰਹਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਲਿਖੀ ਗਈ ਸੀ ਜੋ 
ਹੁਣ ਮਿਲਦੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਹੁਣ ਉਸ ਦਾ ਪਾਲੀ ਅਨੁਵਾਦ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਹੈ। 

9. ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਜੋ ਜਾਤਕ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਬਹੁਤਿਆਂ 
ਵਿਚ ਤੀਸਰੀ ਸਦੀ ਈ. ਪੂ. ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਸਾਂਭੀ ਹੋਈ ਹੈ। 

10. ਜਾਤਕਾਂ ਵਿਚ ਦਰਸਾਏ ਸਮਾਜਿਕ ਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਹਾਲਾਤ 
ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿਚ ਉਹ ਹਨ ਜੋ ਬੁੱਧ ਕਾਲ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ 
ਵਿਚ ਸਨ। ਰ੍ 

11. ਮੂਲ ਜਾਤਕਾਂ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਕਾਲ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵਧੇਰੇ 
ਲਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। 

12. ਜਾਤਕਾਂ ਦੇ ਸੂਖ਼ਮ ਅਧਿਐਨ ਤੋਂ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾਂ ਹੈ ਕਿ ਛੋਟੇ 
ਜਾਤਕ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਹਨ। 

13. ਸਾਰੇ ਜਾਤਕਾਂ ਵਿਚ ਗਾਥਾਵਾਂ ਹਨ ਪਰ ਕਈ ਜਾਤਕਾਂ ਵਿਚ 
ਇਹ ਗਾਥਾਵਾਂ ਕਥਾਨਕ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਸੰਭਵ 
ਹੈ ਉਹ ਮੌਲਿਕ ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ ਕਥਾਵਾਂ ਹੋਣ। __ 

14. ਕੁਝ ਗਾਥਾਵਾਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਵੀ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਕਥਾ 
ਵਿਚਲੀਆਂ ਗਾਥਾਵਾਂ ਗੀਤ ਮਾਤਰ ਹਨ ਤੇ ਉਹ ਆਖਿਆਨ ਦਾ ਅੰਗ 
ਨਹੀਂ ਹਨ। ਨ ਦਿ 


` ੈ। 


ਜਾਤਰਾ . 


15. ਇਹ ਜਾਤਕ ਸੰਸਾਰ-ਭਰ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਲੇਕ-ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ 
ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ, ਅਤਿਅੰਤ ਸੰਪੂਰਨ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਲੋਕ 
ਕਥਾਵਾਂ ਦੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹਨ। 
ਰ ਵਿਜ਼ੇ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਵਿੰਟਰਨਿਤਸ ਨੇ ਜਾਤਕਾਂ ਦੇ ਸੱਤ ਭਾਗ 

ਖੀਤੇ ਹਨ, ਵਿਹਾਰਕ ਚਤੁਰਾਈ, ਪਸ਼ੂ-ਪੰਛੀ ਕਲਪਨਾ, ਮਨੋਰੰਜਨ, 
ਰੋਮਾਂਟਿਕ ਉਪਨਿਆਸ, ਨੀਤੀ ਕਹਾਵਤ ਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਬਿਰਤਾਂਤ! ਅਸਲ 
ਵਿਚ ਜਾਤਕਾਂ ਦੀ ਵੰਡ 22 ਨਿਪਾਤਾਂ ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। 


ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਵਿਮਲਚਰਣ ਲਾ ਨੇ ਬੁੱਧਕਾਲੀਨ ਭੂਗੋਲ ਦਾ 
ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਜਾਤਕਾਂ ਵਿਚ ਵੱਖ ਵੱਖ ਰਾਸ਼ਟਰਾਂ, ਰਾਜਬੰਸਾਂ, 
ਰਾਜਿਆਂ, ਜਨਤਾ ਦੇ ਫੋਜ਼ਗਾਰ ਤੇ ਧੰਦਿਆਂ ਤੇ ਅਨੋਖੀਆਂ ਮਨੁੱਖੀ 
ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਬਾਰੇ ਕਾਫ਼ੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਆਂਧਾਰ ਤੇ 
ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਮਾਜਕ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਹਾਲਾਤ 
ਬੜੀ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਲਿਖੇ ਹਨ। 

ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ, ਪੰਚਤੰਤਰ, ਹਿਤੋਪਦੇਸ਼, ਬ੍ਰਿਹਤਕਥਾ, ਕਥਾ ਸਹਿਤ- 


ਸਾਗਰ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਦੇ ਪੂਰਵ ਰੂਪ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਪਰ ਈਸਾ 


ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ, ਬਾਈਬਲ ਸੰਤਾਂ, ਅਰਬੀ ਅਲਫ਼ ਲੈਲਾ ਤੇ ਯੁਨਾਨ, 
ਇਟਲੀ, ਸਪੇਨ, ਫ਼ਰਾਂਸ ਆਦਿ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਲੋਕ ਕਥਾਵਾਂ ਦੇ ਬੀਜ 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਜਾਤਕ ਕਥਾਵਾਂ ਵਿਚ ਖਿਲਰੇ ਪਏ ਹਨ। ਜਰਮਨ ਵਿਦਵਾਨ 
ਬੇਨਫ਼ੀ ਨੇ ਜਾਤਕਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ ਕਥਾ-ਸਹਿਤ ਦਾ ਆਦਿ ਸ੍ਰੋਤ ਮੰਨਿਆ 
ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ 
ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸੱਭਿਅਤਾ ਤੇ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਲਈ ਜਾਤਕ ਅਤਿਅੰਤ 
ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤੇ ਅਨੂਪਮ ਸਾਮੱਗਰੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹਨ। 

ਹ. ਪੁ. -ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 4: 453 ਰ 

ਜਾਤਰਾ : ਇਹ ਬੰਗਾਲ ਦਾ ਲੋਕ-ਨਾਚ ਅਤੇ ਡਰਾਮਾ ਹੈ ਜੋ 
ਕਿ ਪਿਛਲੇ 400 ਸਾਲ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਸਫ਼ਰੀ ਮੰਡਲੀਆਂ 
ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਨੂੰ ਸੰਗੀਤ-ਨਾਟ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ 
_ਹੈ। ਨੱਚਣ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਗੀਤ ਵੀ ਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ 
_ ਵਿਚ ਇਸ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਲੀਲਾ ਤੇ ਆਧਾਰਤ ਸੀ ਪਰ ਭਾਰਤ ਦੀ 
ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਵਿਚ ਦੇਸ਼ ਭਗਤੀ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ 
ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਜਾਣ ਲਗਾ। ਇਹ ਨਾਚ ਸਿਰਫ਼ ਆਦਮੀ ਹੀ ਕਰਦੇ 


ਹਨ। ਕੇਰਲ ਦੇ ਰਵਾਇਤੀ ਨਾਚ ਕਥਾਕਲੀ ਵਾਂਗ ਇਸ ਵਿਚ ਲੜਕੇ 


ਲੜਕੀਆਂ ਦਾ ਰੋਲ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਨਾਚ ਅਤੇ ਅਦਾਕਾਰੀ ਦੀ ਸਰਲ 
ਅਤੇ ਸਪਸ਼ਟ ਸ਼ੈਲੀ ਅਪਣਾਉਂਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਨਾਲ ਕਹਾਣੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ 
ਬਿਆਲ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਨਾਚ ਦੀ ਸੰਗਤ ਮਧੁਰ ਲੈਅ, ਗਾਣਾ ਅਤੇ 
ਸੰਗੀਤਕ ਸਾਜ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ` 

ਹ. ਪੁ. -ਐਨ. ਇ. 1 : 530; ਡਾਂਸ ਇਨ ਇੰਡੀਆ-ਈਨਕਸ਼ੀ ਭਵਾਨੀ 


ਜਾਤੀਮਲਿਕ : ਇਹ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਛੇਵੇਂ ਗੁਰੂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿ 


ਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸੇਵਕ ਇਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸਿੱਖ 'ਸੀ। ਇਹ ਸੋਢੀਆਂ 
ਦਾ ਪੁਰੋਹਿਤ ਸੀ। ਇਸ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਜੰਗ ਵਿਚ ਬੜੀ ਬੀਰਤਾ 
ਦਿਖਾਈ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਨਾਂ ਦਯਾ ਰਾਮ ਸੀ। ਦਯਾ ਰਾਮ ਵੀ 
ਇਕ ਮਹਾਨ ਯੋਧਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਭੰਗਾਣੀ ਦੀ ਜੰਗ ਵਿਚ ਬੜੀ ਸੂਰਬੀਰਤਾ 
_ ਨਾਲ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕੀਤਾ ਸੀ। 

ਜਾਤੀਮਲਿਕ ਦੀ ਮੌਤ 1642 ਈ. (ਸੰਮਤ 1699) ਵਿਚ ਹੋਈ। 

ਹ. ਪੁ. -ਮ.ਕੋ. 

ਜਾਦੂਕਾਟਾ : ਇਹ ਮੇਘਾਲਿਆ (ਭਾਰਤ) ਦਾ ਇਕ ਦਰਿਆ 
ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਕੁੱਲ ਲੰਬਾਈ 180ਕਿ. ਮੀ. ਦੇ ਲਗਭਗ ਹੈ। ਇਹ ਖਾਸੀ 


342 


ਪਹਾੜੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ। ਇਥੇ ਇਸ ਨੂੰ ਕਯਚਿਆਂਗ ਜਾਂ ਪਨ 
ਤੀਰਥਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਥੋਂ ਕੁਝ ਚਿਰ ਪੱਛਮ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਦਿਸ਼ਾ 


- ਵਿਚ ਵਹਿਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਸਿਲਹਟ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੁੰਦਾ 


ਹੈ। ਇਥੋਂ ਇਹ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ 
ਪੂਰਬੀ ਸ਼ਾਖਾ ਨੂੰ ਪਾਟਲਾਈ ਅਤੇ ਥੋੜ੍ਹੀ ਹੇਰ ਅੱਗੇ ਜਾ ਕੇ ਬੁਨਾਈ ਕਿਹਾ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੱਛਮੀ ਸ਼ਾਖਾ ਨੂੰ ਪਿਯਾਇਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦੇਵੇਂ 


ਵਿਚ ਦੋਵੇਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਇਹ ਦਰਿਆ ਮੈਮਨ ਸਿੰਘ 
ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਹਾਬੀ ਗੰਜ. ਦੇ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਸੁਰਮਾ ਦਰਿਆ 
ਵਿਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ`ਹੈ। ਇਹ ਬਹੁਤਾ ਕਰਕੇ ਵਪਾਰਕ ਮਾਰਗ ਦੇ ਤੌਰ 


`ਤੇ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੁਆਰਾ ਖਾਸੀ ਪਹਾੜੀਆਂ ਦੀ ਉਪਜ ਨੂੰ 


ਬਾਹਰ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਰਸਾਤਾਂ ਵਿਚ ਇਸ ਵਿਚ ਅਕਸਰ 
ਹੜ੍ਹ ਆਉਦੇ ਹਨ। 


ਹ. ਪੁ. -ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ_ 13: 374 


ਜਾਦੁ-ਟੁਣਾ : ਇਸ ਨੂੰ ਜੰਤਰ-ਮੰਤਰ ਅਥਵਾ ਯੰਤਰ-ਮੰਤਰ, 
ਟੋਟਕਾ ਆਦਿ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ! ਕਿਸੇ ਵਿਘਨ ਜਾਂ ਰੁਕਾਵਟ ਨੂੰ ਦੂਰ 
ਕਰਨ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਮਨੋਰਥ ਨੂੰ ਸਿੱਧ ਕਰਨ ਲਈ ਕੋਈ ਅਜਿਹਾ ਕੰਮ ਜਾਂ 
ਪ੍ਰਯੋਗ ਜਿਹੜਾ ਅਲੌਕਿਕ ਜਾਂ ਦੈਵੀ-ਸ਼ਕਤੀ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਕੇ 
ਤੇ ਅਣ-ਮਨੁੱਖੀ ਪ੍ਰਯੋਗ ਜਾਂ ਕੰਮ ਸਮਝਦੇ ਹੋਣ, ਨੂੰ ਜਾਦੂ-ਟੂਣਾ ਕਿਹਾ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਕਰਾਮਾਤੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਮੰਤਵ ਸਿੱਧ ਕਰ ਲੈਣ ਦੀ ਵਿਧੀ 
ਜਾਦੂ ਹੈ। ਡਾ. ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਅਨੁਸਾਰ ਜਾਦੂ ਇਕ ਕਲਾ ਹੈ ਜੋ ਦੋ _ 
ਗੱਲਾਂ ਮਿਥ ਕੇ ਤੁਰਦੀ ਹੈ-- ਪਹਿਲੀ ਇਹ ਕਿ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿਚ ਹਰ ਇਕ 
ਕਾਰਨ ਕਿਸੇ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਘਟਨਾ ਪਿੱਛੋਂ ਦੂਜੀ 
ਘਟਨਾ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਦੈਵੀ ਜਾਂ ਅਧਿਆਤਮਕ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਦਖ਼ਲ ਦੇ 
ਆਪਣੇ ਆਪ ਸਹਿਜ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੀ ਵਾਪਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਜੇ 
ਮੰਤਰਾਂ, ਕਰਮ-ਕਾਡਾਂ ਜਾਂ ਰੀਤਾਂ ਨਾਲ ਕਾਰਨ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਤਾਂ 
ਕਾਰਜ ਆਪੇ ਸਿੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੀ, ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਜਾਂ ਸਥਿਤੀ ਉੱਤੇ 
ਕਾਬੂ ਪਾ ਲੈਣ ਨਾਲ, ਭਰਮ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉਹ ਵਸਤੂ ਜਾਂ ਸਥਿਤੀ 


ਵੱਸ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 


ਡਾ. ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਅਨੁਸਾਰ ਜਾਦੂ-ਟੂਣੇ ਛੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਹੁੰਦੇ 
ਹਨ--ਭੁਲਾਵਾਂ ਜਾਦੂ, ਲਾਗਵਾਂ ਜਾਦੂ, ਅਭਾਵਾਤਮਕ ਜਾਦੂ, ਭਾਵਾਤਮਕ 
ਜਾਦੂ, ਚਿੱਟਾ ਜਾਦੂ ਅਤੇ ਕਾਲਾ ਜਾਦੂ। 
ਦੇ ਲੋਕ ਕਿਸੈ ਨਾ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਜਾਦੂ-ਟੂਣਿਆਂ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ 
ਰੱਖਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਰੋਗਾਂ ਦੇ ਇਲਾਜ, ਵੱਡੀਆਂ-ਵੱਡੀਆਂ 
ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਗੱਲਾਂ ਲਈ ਚੰਗੇ 


_ਚੰਗੇ ਜਾਦੂਗਰਾਂ ਤੇ ਸਿਆਣਿਆਂ ਤੋਂ ਅਨੇਕਾਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਾਦੂ-ਟੂਣੇ ਕਰਵਾਏ 


ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਦੂ-ਟੂਣੇ ਵੀ ਲੋਕ ਚਿਕਿਤਸਾ ਦੀ ਇਕ ਸ਼ਾਖਾ 
ਹੈ ਅਤੇ ਜੰਤਰ-ਮੰਤਰ, ਧਾਗੇ, ਤਵੀਤ, ਝਾੜ, ਫੂਕ ਆਦਿ ਇਸੇ ਦੀਆਂ 
ਹੀ ਵੰਨਗੀਆਂ ਹਨ। ਡਾ. ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ ਚਿਕਿਤਸਾ ਦੀ 
ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਜਾਦੂ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਸਿਰਫ਼ ਉਹੋ ਜੜੀਆਂ-ਬੂਟੀਆਂ ਸ਼ਾਮਲ 
ਕੀਤੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਪਿੱਛੇ ਕੋਈ ਲੋਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸ 
ਜਾਂ ਧਾਰਮਿਕ ਰੂੜ੍ਹੀ ਹੋਵੇ, ਜਿਵੇਂ ਅਜਵਾਇਣ ਲੋਕ ਚਿਕਿਤਸਾ ਦੀ ਦਵਾਈ 
ਹੈ ਪਰ ਜੇਕਰ ਮੰਤਰ ਕੇ ਅਜਵਾਇਣ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਜਾਦੂ-ਟੂਣੇ 
ਦਾ ਅੰਗ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 

ਜਾਦੂ-ਟੂਣੇ ਦੇ ਮਾਹਿਰ ਨੂੰ ਸਿਆਣਾ ਜਾਂ ਚੇਲਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ 
ਹੈ। ਸਿਆਣੇ ਤੋਂ ਭਾਵ ਸੂਝਵਾਨ ਜਾਂ ਬੀਮਾਰੀ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। 


343 


ਆਣੇ ਜਾਂ ਚੇਲੇ ਨੇ ਕਿਸੇ ਪੀਰ ਫ਼ਕੀਰ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਕੀਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ 
ਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਧਰਮ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ 
ਦਿ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰ 

ਜਾਦੂ-ਟੂਣੇ ਵਿਚ ਜੰਤਰ, ਮੰਤਰ ਤੇ ਤਵੀਤ ਤਿੰਨ ਵਿਧੀਆਂ ਦੀ 
'ਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੰਤਰ ਦਾ ਮੰਤਰ ਢੰਗ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਤਵੀਤ ਗਲ 
7ਉਣਾ, ਡੌਲੇ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਣਾ ਜਾਂ ਧੋ ਕੇ ਪੀਣਾ ਹੈ। ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਵਿਚ 
ਤਰ ਨੂੰ ਇਲਮ ਵੀ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਾਲਾ ਇਲਮ ਆਦਿ। 
7. ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਅਨੁਸਾਰ ਮੰਤਰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਸੂਤ੍ਰਕ ਸਮੂਹ ਹੁੰਦਾ 
) ਜਿਸ ਦੇ ਉਚਾਰਣ ਨਾਲ ਸੂਤੇ-ਸਿਧ ਕਿਸੇ ਮੰਤਵ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ 
ਹ। ਮੰਤਰ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦੀ ਹਰੇਕ 
ਟਸਤੂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਇਕ ਧੁਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਧੁਨੀ ਸਬੰਧਤ ਵਸਤੂ 
ਤਾ ਪ੍ਰਾਰ੍ਿਤਕ ਨਾਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਧੁਨੀ ਵਿਚਕਾਰ ਇਕ ਰਹੱਸਾਤਮਕ 
ਜਬੰਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਇਸ ਪ੍ਰਕ੍ਿਤਕ ਨਾਮ ਨੂੰ ਦੁਹਰਾਉਂਦੇ ਹਾਂ 
ਤਾਂ ਵਸਤੂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 


ਮੰਤਰ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਕ, ਵੇਦ-ਮੰਤਰ ਜੋ ਪ੍ਰਮਾਰਥ 


ਲਈ ਜਾਂ ਧਾਰਮਿਕ ਰਹੂ-ਰੀਤਾਂ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਹਵਨ ਤੇ . 


ਯੱਗ ਆਦਿ ਲਈ। ਦੂਜੇ ਮੰਤਰ ਲੋਕ-ਮੰਤਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਭੂਤਾਂ ਪ੍ਰੇਤਾਂ 
ਨੂੰ ਵੱਸ ਕਰਨ, ਬੀਮਾਰੀਆਂ ਦੂਰ ਕਰਨ ਜਾਂ ਕਈ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਦਾ 
ਨੁਕਸਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਫਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਾਦੂ-ਟੂਣੇ ਵਿਚ ਲੋਕ-ਮੰਤਰ 
ਹੀ ਕੰਮ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। 

ਮੰਤਰਾਂ ਵਿਚ ਸਿਆਣਾ ਜਾਂ ਚੇਲਾ ਕੁਝ ਖ਼ਾਸ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਸਿੱਧੀ 
ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਕਿਸੇ ਖ਼ਾਸ ਪੀਰ, ਫ਼ਕੀਰ ਜਾਂ 
ਦੇਵੀ-ਦੇਵਤੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਚਿਲੇ ਕੱਟ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੀਰਾਂ 
ਫ਼ਕੀਰਾਂ ਦੀ ਰੂਹ ਮੰਤਰ ਉਚਾਰਣ ਸਮੇਂ ਸਿਆਣੇ ਅਥਵਾ ਚੇਲੇ ਦੇ ਅੰਦਰ 
ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਰੋਗੀ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਬਿਠਾ ਕੇ ਸਿਆਣੇ ਮੰਤਰ 
ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ ਤੇ ਛੂਕਾਂ ਮਾਰਦੇ ਹਨ। ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਅਜਿਹੇ ਮੰਤਰਾਂ ਨੂੰ ਝਾੜਾ 
ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 

ਰਾਖ ਜਾਂ ਧਾਗਾ-ਤਵੀਤ ਜੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਇਸ ਵਿਚ ਮੰਤਰ ਨੂੰ 


ਕਿਸੇ ਕਾਗਜ਼ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਜਾਂ ਧਾਗੇ ਨੂੰ ਗੰਢਾਂ ਦੇ ਕੇ ਉਸ ਉਪਰ ਉਚਾਰਣ . 


ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਇਹ ਰਾਖ ਜਾਂ ਧਾਗਾ-ਤਵੀਤ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ 
ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਕਈ ਵਾਰ ਗੁੱਗਲ ਜਾਂ ਧੂਫ਼ ਨਾਲ ਧੂਣੀ ਵੀ ਦਿੱਤੀ 
ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਆਮ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਚੇਲੇ, ਸਿਆਣੇ, ਸਾਧ ਅਜਿਹੇ 
ਧਾਗੇ, ਤਵੀਤਾਂ ਜਾਂ ਜੰਤਰਾਂ-ਮੰਤਰਾਂ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਕਸ਼ਟ ਦੂਰ ਕਰਦੇ 
ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਬੰਧ ਜਨ-ਸਾਧਾਰਣ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਪੜ੍ਹੇ 
ਲਿਖੇ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਧਾਂ-ਸੰਤਾਂ ਦੇ ਚੱਕਰਾਂ ਵਿਚ ਵੇਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 

ਛੋਟੇ-ਮੋਟੇ ਜਾਦੂ-ਟੂਣੇ ਤਾਂ ਆਮ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਸਿਆਣੀਆਂ 
`ਡੀਵੀਆਂ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਬੀਮਾਰ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਸ 
ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਦੱਸੇ ਜੂਠੇ ਭਾਂਡੇ ਉਸ ਦੇ ਸਿਰਹਾਣੇ ਰੱਖ ਦੇਣ ਨਾਲ ਬੁਖਾਰ 
ਹਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਈਏ ਦੇ ਤਾਪ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀ 
ਤਈਏ ਤਾਪ ਦੀ ਸਾਖੀ ਸੁਣਾਉਣ ਨਾਲ ਤਈਆ ਤਾਪ ਉੱਤਰ ਜਾਂਦਾ 
ਹੈ। ਅੱਖ ਤੇ ਗਵਾਂਢਣੀ ਨਿਕਲ ਆਵੇ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੜ੍ਹਕਾਉਣ 
ਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਪੁੱਛੇ ਕੌਣ ਹੈ ਤਾਂ ਕਹਿ ਦੇਣਾ 'ਮੈਂ ਅੱਖ ਤੜਿਕੀ ਤੂੰ ਮੰਗੀ 
ਤੇ ਮੈਂ ਦਿੱਤੀ।' 

ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਭੂਤਾਂ-ਪ੍ਰਤਾਂ ਦਾ ਡਰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਪਾਇਆ 


ਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਦਾ ਕੋਈ ਰੋਗ ਦੂਰ ਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਸਮਝਿਆ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਕੁਝ ਚਿੰਬੜਿਆ ਹੈ ਜਾਂ ਚੰਗਾ-ਮੰਦਾ ਥਾਂ ਲੰਘ 


ਆਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਇਲਾਜ ਲਈ. ਸਿਆਣੇ ਪੁੱਛਾਂ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਤੇ 


'ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਈ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਸਿਆਣਿਆਂ 


ਦੇ ਡੇਰੇ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਪੁੱਛਾਂ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਬਝਭਾਗ 
ਸਿੰਘ ਭੂਤਾਂ-ਪ੍ਰੇਤਾਂ ਨੂੰ ਵੱਸ ਕਰਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਅਸਥਾਨ ਹੈ। ਹਾਂ; 
ਹੁਣ ਵਿੱਦਿਆ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਅੰਧ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ 
ਘੱਟ ਰਹੇ ਹਨ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਜਾਦੂ-ਟੂਣਿਆਂ ਵਿਚ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ - 
ਘਟਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। 
` ਹ.ਪੁ. ਹਉ ਵਲ 
ਦੀ ਲੈਕ ਧਾਰਾ-ਡਾ. ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ. ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਲੋਕਧਾਰਾ ਦੇ ਕੁਝ ਪੱਖ-ਡਾ. ਗੁਰਮੀਤ 
ਸਿੰਘ 
ਜਾਦੂਰ : ਇਹ ਉੜੀਸਾ ਦੇ ਭੂਮੀਯਾ ਕਬੀਲੇ ਦਾ ਲੋਕ-ਨਾਚ 
ਹੈ। ਇਹ ਫ਼ਸਲ ਦੀ ਚੰਗੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਲਈ ਬਾਰੂ ਬੋਂਗਾ 
ਦੇਵਤੇ ਨੂੰ ਖ਼ੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਨੇੜੇ-ਤੇੜੇ ਦੀ ਪਹਾੜੀ 
ਤੇ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਚੌਲ ਤੋਂ ਬਣੀ ਇਕ ਕਿਸਮ ਦੀ ਬੀਅਰ - 
ਦੇਵਤੇ ਨੂੰ ਭੇਟਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕੁਝ ਆਪਣੇ ਖੇਤ ਵਿਚ ਡੋਲ੍ਹਦੇ ਹਨ 
ਤਾਂ ਜੋ ਫ਼ਸਲ ਵੱਧ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਇਕ ਲੰਬੀ ਕਤਾਰ 
ਬਣਾ ਕੇ ਨੱਚਦੇ ਹੋਏ ਪਹਾੜੀ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਉੱਤਰਦੇ ਹਨ। ਇਵੇਂ ਨੱਚਦੇ 
ਗਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਉਹ ਪਿੰਡ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ। 
ਹ. ਪੁ.-ਐਨ. ਇੰ. 1:514;ਦੀ ਡਾਂਸ ਇਨ ਇੰਡ. -ਈਨਕਸ਼ੀ ਭਵਾਨੀ: 211 
_ਜਾਦੋਰਾਵ ਕਾਨਸਟਿਆ : ਇਹ ਨਿਜ਼ਾਮ ਰਾਜ ਦੇ 
ਸਰਦਾਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸੀ। ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਰਾਜ ਸਮੇਂ ਜਦੋਂ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਦੱਖਣ 
ਦੇ ਬਾਗ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਲਈ ਗਿਆ ਤਾਂ ਜਾਦੇਰਾਵ ਕਾਨਸਟਿਆ 
ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਗਿਆ। ਇਸ ਦੀ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ 
ਇਸ ਨੂੰ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰੀ ਮਨਸਬ ਦੇ ਕੇ ਸੰਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ 
ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਸ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮਨਸਬ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਇਸ 
ਨੂੰ ਦੱਖਣ ਵਿਚ ਇਕ ਜਾਗੀਰ ਵੀ ਮਿਲੀ। ਰ 
` ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਦੇ ਰਾਜ-ਕਾਲ ਦੇ ਤੀਜੇ ਸਾਲ ਵਿਚ ਜਾਦੋਰਾਵ ਆਪਣੇ 
ਇਸ ਉੱਤੇ ਬਹੁਤ ਗੁੱਸਾ ਆਇਆ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਧਰੋਹੀ ਮੰਨ ਕੇ 
ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰਨ ਦਦਾ ਹੁਕਮ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਜਾਦੋਰਾਵ ਨੇ ਗ਼੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰਨ 
ਵਾਲੀ ਸੈਨਾ ਦਾਂ ਆਪਣੇ ਸਬੰਧੀਆਂ ਸਮੇਤ ਡੱਟ ਕੇ ਟਾਕਰਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 
ਇਸੇ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਉਪਰੰਤ ਜਾਦੋਰਾਵ 
ਦੇ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਮੁਆਫ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉੱਚੇ 
ਅਹੁਦਿਆਂ ਤੇ ਲਗਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਰ੍ 
ਹ. ਪੁ. -ਹਿ. ਵਿ. ਕੋ. 4462 
ਜਾਨ (ਇੰਗਲੈਂਡ) : ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ ਇਸ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦਾ 
ਜਨਮ 24 ਦਸੰਬਰ, 1167 ਨੂੰ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿਚ, ਆਕਸਫ਼ੋਰਡ ਵਿਖੇ 
ਹੋਇਆ। ਇਹ ਹੈਨਰੀ ਦੂਜੇ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਲੜਕਾ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ 
ਨਾਂ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ਨਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ਲੈਕਲੈਂਡ 
ਪੈ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿਉਕਿ ਇਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾਵਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਜ 
ਕਰਨ ਲਈ ਕੋਈ ਇਲਾਕਾ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 


ਸੰਨ 1177 ਵਿਚ ਜਾਨ ਨੂੰ ਆਇਰਲੈਂਡ ਦੇ ਲਾਰਡ ਦੀ ਪਦਵੀ 
ਮਿਲੀ। ਇਹ ਇਸ ਪਦਵੀ ਤੇ ਸਤੰਬਰ 1185 ਤੱਕ ਰਿਹਾ। ਸੰਨ 1186 
ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ ਦਮਨ ਦੀ ਨੀਤੀ ਨੇ ਅਸ਼ਾਂਤੀ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਹੈਨਰੀ 
ਦੂਜੇ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਾਨ ਦੇ ਭਰਾ, ਰਿਚਰਡ ਪਹਿਲੇ ਦੇ ਗੱਦੀ 
ਉੱਤੇ ਬੈਠਣ ਮਗਰੋਂ ਜਾਨ ਨੇ ਤਖ਼ਤ ਦਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਬਣਨ ਲਈ 
ਸਾਜ਼ਸ਼ ਰਚੀ। ਰਿਚਰਡ ਨੂੰ ਕੈਦ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਤੇ ਇਸ ਨੇ ਫੂਰਾਂਸ ਦੇ 
ਫ਼ਿਲਿਪ ਆਗਸਟਸ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਸਮਝੌਤਾ ਕਰ ਲਿਆ ਪਰ ਫ਼ਿਲਿਪ ਦੇ 


ਜਾਨ ਰ੍ 
ਨਾਰਮੰਡੀ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਨਾਲ ਜਾਨ ਦੀ ਇੰਗਲੈਂਡ ਤੇ 
ਅਧਿਕਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਅਸਫ਼ਲ ਰਹੀ। ਜਾਨ ਨੇ ਰਿਚਰਡ ਨਾਲ 


ਸਮਝੌਤਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਇਸ ਕੋਲ ਮਾਰਟੇਨ ਅਤੇ ਆਇਰਲੈਂਡ ਦੇਂ ਇਲਾਕੇ 
ਰਹਿਣ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਸਨੂੰ ਚੋਖ਼ੀ ਪੈਨਸ਼ਨ ਅਤੇ 





ਜਾਨ (ਇੰਗਲੈਂਡ) 


ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿਚ ਕੁਝ ਜ਼ਮੀਨ ਵੀ ਦਿੱਤੀ। 

ਸਤੰਬਰ, 1197 ਵਿਚ ਰਿਚਰਡ ਨੇ ਜਾਨ ਨੂੰ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ 
ਵਜੋਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ। 6 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1199 ਨੂੰ ਰਿਚਰਡ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ 
ਬਾਅਦ ਜਾਨ ਗੱਦੀ ਤੇ ਬੈਠਾ ਪਰ ਐਂਜੂ ਟਾਰੇਨ ਅਤੇ ਮੇਨ ਦੇ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ 
ਇਲਾਕਿਆਂ ਦਾ ਜਾਨ ਦੇ ਭਤੀਜੇ ਆਰਥਰ ਨੂੰ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਐਲਾਨ 
ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਲੜਾਈ ਹੋਈ ਅਤੇ ਜਾਨ ਨੇ ਬਗ਼ਾਵਤ ਵਾਲੇ 
ਇਲਾਕਿਆਂ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਤੇ ਆਰਥਰ ਨੂੰ ਈਨ ਮੰਨਣ 
ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ। ਸੰਨ 1201 ਵਿਚ ਫ਼ਰਾਂਸ ਵਿਚ ਦੁਬਾਰਾ ਹਲਚਲ 
ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਆਰਥਰ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਰੁਆਨ ਦੇ ਕਿਲੇ ਵਿਚ ਬੰਦ 


` ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਜਾਨ ਉੱਤੇ ਆਪਣੇ ਭਤੀਜੇ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਸ਼ੱਕ ਕੀਤਾ 


ਗਿਆ। ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਜਾਨ ਨਾਰਮੰਡੀ, ਐਂਜੂ, ਮੇਨ ਅਤੇ ਟਾਰੇਨ ਦੇ 
ਇਲਾਕੇ ਗਵਾ ਬੈਠਾ। 

ਸੰਨ 1205 ਵਿਚ ਪੋਪ ਇੰਨੋਸੈਂਟ ਤੀਜੇ ਨਾਲ ਜਾਨ ਦਾ. ਝਗੜਾ 
ਹੋ ਗਿਆ। ਸੰਨ 1211 ਵਿਚ ਜਾਨ ਨੇ ਪੋਪ ਦੀ ਅਧੀਨਗੀ ਸਵੀਕਾਰ 
ਕਰ ਲਈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਨੂੰ ਮੁਖ਼ਤਿਆਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸੰਭਾਲਣ 
ਲਈ ਸਹਿਮਤ ਹੋ ਗਿਆ ਪਰ ਜਾਨ ਦੀਆਂ ਆਪਹੁਦਰੀਆਂ ਕਾਰਵਾਈਆਂ 
ਕਾਰਨ ਰਈਸ ਉਸ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਹੋ ਗਏ। 15 ਜੂਨ, .1215 ਦੇ ਮੈਗਨਾ 
ਕਾਰਟਾ ਜਾਂ ਗ੍ਰੇਟ ਚਾਰਟਰ ਉੱਤੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਕਰਨ ਲਈ ਉਸਨੂੰ ਮਜਬੂਰ 
ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਤਅੱਲੁਕੇਦਾਰਾਂ ਨੇ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦਾ ਕਰਾ ਨ 
ਡਾਫਿਨ ਲੂਈ ਨੂੰ ਭੇਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਰ 

_19 ਅਕਤੂਬਰ, 1216 ਨੂੰ ਨਿਊਆਰਕ ਵਿਖੇ ਜਾਨ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ 
ਗਈ। 

ਹ. ਪੁ. -ਐਨ._ ਅਮੈ. 16: 157 ਕੋਲ_ ਐਨ. 11:33 

ਜਾਨ (ਸੈਕਸਨੀ) : ਸੈਕਸਨੀ ਦੇ ਇਸ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦਾ ਜਨਮ 


12 ਦਸੰਬਰ, 1801 ਨੂੰ ਡੈਸਡੈਨ ਵਿਚ ਸੈਕਸਨੀ ਦੇ. ਸ਼ਹਿਜਾਦੇ 


ਮੈਕਸਮਿਲੀਅਨ ਦੇ ਘਰ ਕੈਰੋਲਾਈਨ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਹੋਇਆ। ਸੰਨ 1854 
ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੱਦੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 
ਹੀ ਇਸਨੇ ਸਿਆਸਤ ਵਿਚ ਕਾਫ਼ੀ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਸੰਨ 1831 ਦਾ 
ਸੰਵਿਧਾਨ ਬਣਾਉਣ ਵਿਚ ਇਸਨੇ ਬਹੁਤ ਮਦਦ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਲਲਿਤ 


ਹ - 344 


ਕਲਾਵਾਂ ਦਾ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਸੀ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨ ਵਿਚ ਵੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਰੱਖਦਾ 
ਸੀ। ਇਸਨੇ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵੀ ਲਿਖੀਆਂ। ਇਟਲੀ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ 
ਹੋ ਕੇ ਦਾਂਤੇ ਦਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਬਣ ਗਿਆ। ਇਸ ਨੇ ਫਿਲਾਲੇਥਸ ਦੇ 


ਨਾਉਂ ਹੇਠਾਂ ਦਾਂਤੇ ਦੇ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਡੀਵਾਈਨ ਕਾਮੇਡੀ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ 


ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਵਾਇਆ। 

ਜਾਨ ਨੇ ਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿਚ ਅਕਲ ਅਤੇ ਈਮਾਨਦਾਰੀ 
ਤੋਂ ਕੰਮ ਲਿਆ। 9 ਅਗਸਤ, 1854 ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਭਰਾ, ਕਿੰਗ ਫ੍ਰੈਡਰਿਕ 
ਆਗਸਟਸ ਦੂਜੇ ਦੀ ਮੌਤ ਮਗਰੋਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬਣਿਆ। ਇਸਨੂੰ ਇਸਦੇ 
ਮੰਤਰੀ ਬੀਅਸਤ ਨੇ 1866 ਦੀ ਸੱਤ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਜੰਗ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸ਼ਾਅ 
ਵਿਰੁੱਧ ਆਸਟਰੀਆ ਦੀ ਮਦਦ ਲਈ ਉਕਸਾਇਆ ਪਰੰਤੂ ਲੜਾਈ 
ਵਿਚ ਆਸਟਰੀਆ ਦੀ ਹਾਰ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਜਾਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀ ਨੂੰ 
ਬਰਖ਼ਾਸਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਬਿਸਮਾਰਕ ਦੀ ਉੱਤਰ-ਜਰਮਨ ਰਾਜ-ਸੰਘ 
ਦੀ ਹਿਮਾਇਤ ਕੀਤੀ। ਸੰਨ 1870-77 ਦੇ ਫ੍ਰੈਂਕੋ-ਜਰਮਨ ਯੁੱਧ ਵਿਚ 
ਸੈਕਸਨੀ ਨੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਅ ਦੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ। 
ਸੁਚੱਜੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਚਲਾਉਣ ਲਈ ਸਿਰ-ਤੋੜ ਯਤਨ ਕੀਤੇ। ਉਸਦੇ 
ਸੰਕੋਚਵੇਂ ਤੌਰ ਤਰੀਕੇ ਨੇ ਜਾਨ ਲਈ ਪਿਆਰ ਨਾਲੋਂ ਆਦਰ ਜ਼ਿਆਦਾ 
ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ। 


ਸੰਨ 1822 ਵਿਚ ਬਾਵੇਰੀਆ ਦੀ ਆਮੇਲੀਆ ਆਗਸਟ ਨਾਲ 
ਜਾਨ ਦਾ ਵਿਆਹ ਹੋ ਗਿਆ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਉਹ ਪ੍ਰਸ਼ਾਅ ਦੇ ਫ੍ਰੈਡਰਿਕ 
ਵਿਲੀਅਮ ਚੌਥੇ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਸ਼ਬੰਧ ਬਣ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨਾਲ 
ਉਸਦੀ ਬਹੁਤ ਦੇਰ ਤੱਕ ਡੂੰਘੀ ਮਿੱਤਰਤਾ ਰਹੀ। 

29 ਅਕਤੂਬਰ, 1873 ਨੂੰ ਪਿਲਨੈਟਸ ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਜਾਨ ਦੀ 
ਮੰਤ ਹੇ ਗਈ। 

ਹ. ਪੁ. -ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 13:27; ਕੋਲ_ ਐਨ. 11:33; ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 5: 571 

ਜਾਨ (ਹੰਗਰੀ) : ਹੰਗਰੀ ਦੇ ਇਸ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦਾ ਜਨਮ 
1487 ਵਿਚ ਸੈਪਸਵਾਰਾ ਲਜਾਂ ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਹੋਇਆ। ਇਸਨੇ ਆਪਣਾ 
ਪਬਲਿਕ ਜੀਵਨ 1505 ਵਿਚ ਰਾਕੋਸ਼ ਦੀ ਸੰਸਦ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਵਜੋਂ ਸ਼ੁਰੂ 
ਕੀਤਾ, ਜਦੋਂ ਉਸਦੀ ਤਜਵੀਜ਼ ਤੇ ਅਸੈਂਬਲੀ ਨੇ ਇਹ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਕਿ 
ਸ਼ਾਸਕ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਓਲਾਸਲੋ ਦੂਜੇ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੋਈ ਵੀ ਵਿਦੇਸ਼ੀ 
ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਹੰਗਰੀ ਦਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨਹੀਂ ਚੁਣਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। 

ਅੱਗੇ ਲਈ ਜਾਨ ਵੀ ਤਖ਼ਤ ਦਾ ਕੌਮੀ ਉਮੀਦਵਾਰ ਬਣਿਆ। 
ਉਸਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਲੰਬੀ ਦੇਰ ਤੋਂ ਤਾਂਘ ਸੀ। ਸੰਨ 
1511 ਵਿਚ ਜਾਨ ਨੂੰ ਟ੍ਰਾਂਸਿਲਵੇਨੀਆ ਦਾ ਗਵਰਨਰ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ। 
ਸੰਨ 1514 ਵਿਚ ਜਾਨ ਨੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਬਗ਼ਾਵਤ ਨੂੰ ਬੜੀ ਬੇਰਹਿਮੀ 
ਨਾਲ ਦਬਾਇਅਮ ਇਸ ਨਾਲ ਇਸ ਦੀ ਕੁਲੀਨ ਵਰਗ ਵਿਚ ਮਸ਼ਹੂਰੀ 
ਵੱਧ ਗਈ। 


_ ਸੰਨ 1516 ਵਿਚ ਓਲਾਸਲੋ ਦੀ ਮੌਤ ਮਗਰੋਂ ਰਾਕੋਸ਼ ਦੀ ਦੂਜੀ 
ਸੰਸਦ ਨੈ ਇਸਨੂੰ ਨਾਬਾਲਗ ਬਾਂਦਸ਼ਾਹ ਲੂਈ ਦੂਜੇ ਦਾ ਗਵਰਨਰ 
ਨਿਯੁਕਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਪਰੰਤੂ ਇਹ ਹੰਗਰੀ ਦੇ ਸ਼ਾਹੀ ਗਵਰਨਰ ਦਾ ਪਦ 
ਧੜੇ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਇਸ ਦਾ. ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਪਰ ਟੋਕਾਇ ਅਤੇ 
ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ 11 ਨਵੰਬਰ, 1526 ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਗੱਦੀ-ਨਸ਼ੀਨੀ ਹੋਈ ਪਰੰਤੂ 
ਇਸ ਦੀ ਹਾਲਤ ਕਿਉਕਿ ਕਮਜ਼ੋਰ ਸੀ ਇਸ ਲਈ ਇਸਨੂੰ ਤੁਰਕੀ 
ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਮਦਦ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਰਹਿਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹੋਣਾ ਪਿਆ। 


345 


ਵਿਰੋਧੀ ਜਰਮਨ ਉਮੀਦਵਾਰ, ਆਸਟਰੀਆ ਦੇ ਫ਼ਰਡੀਨੈਂਡ ਨਾਲ 
ਸੰਘਰਸ਼ ਦੌਰਾਨ ਜਾਨ ਨੇ ਤੁਰਕਾਂ ਤੋਂ ਮਦਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਕਿਉਂਕਿ 
ਫ਼ਰਡੀਨੈਂਡ ਨੇ 1538 ਈ. ਤੱਕ ਜਾਨ ਨੂੰ ਹੰਗਰੀ ਦਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਐਲਾਨ 
ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਸੰਨ 1538 ਦੀ ਨਾਗੀਯਵਾਰਾਦ ਦੀ ਸੰਧੀ ਰਾਹੀਂ 
ਫ਼ਰਡੀਨੈਂਡ ਨੇ ਜਾਨ ਨੂੰ ਹੰਗਰੀ ਦਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਜਾਨ 
ਨੇ ਅੱਗੋਂ ਲਈ ਤੁਰਕਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਆਪਣੇ' ਰਾਜ ਦੀ ਆਪਣੇ 
ਪੁੱਤਰ ਜਾਨ ਸਿਜਿਸਮੰਡ ਦੇ ਨਾਉ ਵਸੀਅਤ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤੀ। 


22 ਜੁਲਾਈ, 150 ਨੂੰ ਸੈਸੈਬੀਜ ਵਿਖੇ ਇਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। 

ਹ. ਪੁ. -ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 13:25 ; ਕੇਲ. ਐਨ. 11:32 
ਜਾਨ (ਬੋਹੀਮੀਆ) : ਬੀ ਉਪਿਰ ਬਜਰ 
ਵਿ 10 ਅਗਸਤ 
1296 ਨੂੰ ਜਰਮਨੀ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਹੈਨਰੀ ਸੱਤਵੇਂ ਦੇ ਘਰ ਮਾਰਗਰੇਟ ਦੀ 
ਕੁੱਖੋਂ ਲਕਸਮਬਰਗ ਵਿਖੇ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਸੰਨ 1310 ਵਿਚ ਇਹ 
_ਲਕਸਮਬਰਗ ਦਾ ਕਾਉਂਟ ਬਣਿਆ। ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਹੀ ਇਸਨੂੰ ਬੋਹੀਮੀਆ 
ਦਾ ਤਾਜ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਵਿਆਹ ਇਲਿਜ਼ਬਥ ਨਾਲ 
ਹੇ ਗਿਆ। 


ਹੈਨਰੀ ਦੇ ਇਟਲੀ ਚਲੇ ਜਾਣ ਉਪਰੰਤ 7 ਫ਼ਰਵਰੀ 1311 ਨੂੰ 
ਜਾਨ ਨੂੰ ਪਰਾਗ ਵਿਖੇ ਬੋਹੀਮੀਆ ਦਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ 
ਗਿਆ। ਇਸਨੇ ਬਦੇਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਲਾਰਡਾਂ ਦੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਦੀ ਹਾਮੀ 
ਭਰੀ। ਇਸਨੇ ਤਲਵਾਰ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਸਿਲੇਸ਼ੀਆ, ਟਿਰੋਲ, ਉੱਤਰੀ 
ਇਟਲੀ ਅਤੇ ਲਿਬੂਏਨੀਆ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਚ ਕਰ ਲਿਆ। 

ਹੈਨਰੀ ਸੱਤਵੇਂ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਾਨ ਨੂੰ ਜਰਮਨੀ ਦਾ 
ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਇਹ ਲੂਈ ਦੀ 
ਚੌਥੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਆਸਟਰੀਆ ਦੇ ਫ੍ਰੈਡੀਰਿਕ ਵਿਰੁੱਧ ਜਰਮਨ 
ਤੀ ਇਤ 
ਇਨਾਮ ਵਜੋਂ ਏਗਰਲੈਂਡ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਦਿੱਤਾ। 


__ਜਾਨ' ਨੇ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਕਈ ਕਦਮ ਚੁੱਕੇ। 
ਸੰਨ 1325 ਵਿਚ ਇਸਨੇ ਪੋਲੈਂਡ ਦੇ ਕੈਜ਼ੀਮੀਰ ਤੀਜੇ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕੀਤਾ। 
_ ਸੰਨ 1320 ਅਤੇ 1329 ਵਿਚਕਾਰ ਅਪਰ ਲਿਊਸੇਸ਼ੀਆ ਦੇ ਇਲਾਕੇ 
ਬੋਹੀਮੀਆ ਵਿਚ ਮਿਲਾ ਲਏ ਗਏ। 


. ਜਾਨ ਨੇ ਆਪਣਾ ਵਧੇਰੇ ਸਮਾਂ 1337 ਵਿਚ ਅੰਨ੍ਹਾ ਹੋ ਜਾਣ ਤੋਂ 

ਪਹਿਲਾਂ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ 
ਵਿਚ ਲਗਾਇਆ। ਕਈ ਵਾਰ ਇਸਨੇ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਚਾਰਲਸ 
ਚੌਥੇ ਅਤੇ ਫ਼ਿਲਿਪ ਛੇਵੇਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ। ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਇਸਨੇ 


ਸੰਪ੍ਰਦਾਇ ਦੇ ਨਾਈਟਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਸਨੇ 


ਕੀਤੀ। ਜਾਨ ਬੋਹੀਮੀਆ ਵਿਚ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਟੈਕਸਾਂ ਵਿਚ ਵਾਧਾ ਕਰਨ 


ਲਈ ਹੀ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇਹ ਉਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਹਰਮਨ 


ਪਿਆਰਾ ਨਾ ਰਿਹਾਂ। 


ਲਿਪਾ ਦੇ ਹੈਨਰੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਲਾਰਡਾਂ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਖਾਨਾਜੰਗੀ ਵੱਲ 
ਧੱਕ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਜਾਨ ਦੀ ਗ਼ੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿਚ ਇਕ _ਮੰਤਰੀ-ਮੰਡਲ 
ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਸੰਨ 1333 ਵਿਚ ਜਾਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਲੜਕੇ ਚਾਰਲਸ 
ਨੂੰ ਮਾਰੇਵੀਆ ਦਾ ਗਵਰਨਰ ਅਤੇ ਬੋਹੀਮੀਆ ਦਾ ਰੀਜੈਂਟ ਬਣਾ ਕੇ 
ਉਥੇ ਚੰਗੀ ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। _ 


ਜਾਨ 


ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਮਯੂਲਡਾਰਫ ਦੀ ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲੂਈ 
ਦੀ ਬਾਵੇਰੀਅਨ ਅਤੇ ਜਾਨ ਵਿਚਕਾਰ ਆਪਸੀ ਸਬੰਧ ਵਿਗੜ ਗਏ 
ਅਤੇ 1333 ਵਿਚ ਜਾਨ ਨੂੰ ਇਟਲੀ ਵਿਚ ਅਧੀਨ ਬਸਤੀਆਂ ਤੋਂ ਹੱਥ 
ਧੋਣੇ ਪਏ। ਸੁਲਾਹ-ਸਫ਼ਾਈ ਦੌਰਾਨ ਜਾਨ ਨੇ ਇਟਲੀ ਤੇ ਹੱਲਾ ਬੋਲ ਕੇ 
ਲੰਬਾਰਡੀ ਦੇ ਕਈ ਹਿੱਸੇ ਜਿੱਤ ਲਏ ਪਰ ਕਾਰਿੰਥੀਆ ਦੇ ਹੈਨਰੀ ਦੇ 
ਵੱਧ ਗਿਆ। ਲੰਬੇ ਲੜਾਈ ਝਗੜੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਾਨ ਨੂੰ ਟਿਰੋਲ ਅਤੇ 
ਕਾਰਿੰਥੀਆ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਹੈਬਸਬਰਗਜ਼ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ 
ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਹੰਗਰੀ ਅਤੇ ਪੋਲੈਂਡ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹਾਂ 
ਨਾਲ ਮਿਲ ਗਿਆ। 


ਸੰਨ 4346 ਵਿਚ ਜੀਨ ਪੋਪ ਕਰੇ ਨਲ ਸੋਲਰ 
ਕਰਕੇ ਲੂਈ ਨੂੰ ਰਸਮੀ ਤੌਰ ਤੇ ਗੱਦੀਓ' ਲਾਹ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ 
ਪੁੱਤਰ ਚਾਰਲਸ ਨੂੰ ਜਰਮਨੀ ਦਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। 


ਸੰਨ 1339 ਜਾਂ 1340ਵਿਚ ਅੰਨ੍ਹਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਇਸਨੇ 
ਹੌਂਸਲਾ ਨਹੀਂ ਹਾਰਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਾਨੋ 26 ਅਗਸਤ, 1346 ਨੂੰ 
ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੇ ਫ਼ਿਲਿਪ ਚੌਥੇ ਦੀ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿਰੁੱਧ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ 
ਕਰੇਸੀ ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਰ 

ਹ. ਪੁ. -ਐਨ. ਬ੍ਰ. 13: 22; ਕੇਲ. ਐਨ. 11:32; ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 4: 584 

ਜਾਨ (ਪਹਿਲਾ-ਅਰਾਗਾਨ) : ਅਰਾਗਾਨ ਦੇ ਇਸ 
ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦਾ ਜਨਮ 27 ਦਸੰਬਰ, 1350 ਨੂੰ ਪੈਰਪੀਨਯਾਨ ਦੇ ਸਥਾਨ 
ਤੇ ਪੇਡਰੋ ਚੌਥੇ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। 


ਜਾਨ ਪਹਿਲਾ ਕਵਿਤਾ, ਸੰਗੀਤ, ਸ਼ਿਕਾਰ ਦਾ ਸ਼ੌਕੀਨ ਅਤੇ ਵਹਿਮਾਂ 
ਭਰਮਾਂ ਵਿਚ ਫਸਿਆ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿਚ ਆਪਣੀ 
ਤੀਜੀ ਪਤਨੀ, ਯਾੱਲਐਂਡੇ ਦੀ ਸਲਾਹ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਨਤੀਜੇ 
ਵਜੋਂ ਇਸ ਨੇ ਪੀਟਰੋ ਚੌਥੇ ਦੇ ਅਪਣਾਏ ਸੁਤੰਤਰ ਰਾਹ ਤੇ ਚਲਣ ਦੀ 
ਬਜਾਏ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਪੱਖੀ ਨੀਤੀ ਅਪਣਾਈ। 

__ ਜਾਨ ਨੇ ਸੌ-ਸਾਲਾ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ 
ਦਿੱਤਾ। ਇਸਨੇ ਕੈਸਟੀਲ ਨਾਲ ਚੰਗੇ ਸਬੰਧ ਬਣਾਈ ਰੱਖੇ। ਇਸਨੂੰ 
ਸਿਸਲੀ ਅਤੇ ਸਾਰਡੀਨੀਆ ਵਿਚ ਭਾਰੀ ਬਗਾਵਤਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ 
ਪਿਆ ਅਤੇ ਏਥਨਜ਼ ਦੀ ਡੱਚੀ ਤੋਂ ਹੱਥ ਧੋਣੇ ਪਏ। __ 


19 ਮਈ, 1395 ਨੂੰ ਸ਼ਿਕਾਰ ਸਮੇਂ ਹੋਈ ਇਕ ਦੁਰਘਟਨਾ ਤੋਂ 


_ ਬਾਅਦ ਜਾਨ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਇਸ ਦੇ ਮਰਨ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਇਸਦਾ 


__ਹ. ਪੂ.--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 13: 22; ਕੇਲ. ਐਨ. 11 : 31 ਰ੍ 
ਜਾਨ (ਪਿਹਿਲਾ-ਕੈਸਟੀਲ) : ਕੈਸਟੀਲ ਦਾ ਇਹ ਬਾਦ- 

ਸ਼ਾਹ 1358 ਈ. ਵਿਚ ਐਪਿਲਾ ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਹੈਨਰੀ ਦੂਜੇ ਦੇ ਘਰ 
ਜਨਮਿਆ। ਜਾਨ ਬੀਮਾਰ ਅਤੇ ਉਦਾਸ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ 
ਪਰਮਾਤਮਾ ਰੂਪੀ ਵਿਅਕਤੀ ਸੀ। ਸੰਨ 1379ਵਿਚ ਇਹ ਗੱਦੀ ਤੇ ਬੈਠਾ 
ਤੇ 1381 ਈ. ਵਿਚ ਹੀ ਇਸ ਨੂੰ ਪੁਰਤਗਾਲ ਵਿਚ- ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਫ਼ੌਜ ਦੇ 
ਹਮਲੇ ਦਾ ਸਾਹੰਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਨੇ 
ਇਸ ਹਮਲੇ ਨੂੰ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ। ਜਾਨ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਕੈਸਟੀਲ ਦੀ ਰੱਖਿਆ 
ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਗੁਆਂਢੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੇ 


_ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ, ਐਲੀਕਾਰ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ. ਲਾਭ ਉਠਾ ਕੇ, ਪੁਰਤਗਾਲ 


ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਫ਼ਰਡੀਨੈੱਡ, ਪਹਿਲੇ ਦੀ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ, ਬੀਅਤਰਿਸ 
ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ। 


ਫ਼ਰਡੀਨੈਂਡ ਦੀ ਮੌਤ ਮਗਰੋਂ 1%33ਈ. ਆ 
ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ 1384ਈ. ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਉਥੋਂ 


ਦਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਪੁਰਤਗਾਲ ਦੇ ਬਹੁਤ-ਸਾਰੇ ਰਈਸਾਂ 


ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ.ਏਵਿਸ ਦੇ ਜਾਨ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਧੜੇ ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਸਖ਼ਤ ਵਿਰੋਧਤਾ 


ਕੀਤੀ। 14 ਅਗਸਤ, 1358 ਨੂੰ ਆਲਜਬਰੋਟਾ ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਜਾਨ ਦੀ 
ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਪੁਰਤਗਾਲ ਦੇ ਜਾਨ ਪਹਿਲੇ ਹੱਥੋਂ ਭਾਰੀ ਹਾਰ ਦਾ ਮੂੰਹ ਵੇਖਣਾ 
ਪਿਆ। ਰ 


ਜੁਲਾਈ, 1386 ਵਿਚ ਜਾਨ.ਨੇ ਗਲੀਸ਼ੀਆ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ 
ਲਿਆ ਅਤੇ 1387 ਈ. ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਪੁਰਤਗਾਲੀ ਮਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਮਦਦ 
ਨਾਲ ਲੇਓਨ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਜਾਨ ਨੇ ਧਾੜ-ਫੂਕ -ਵਾਲੀ 
ਗੱਲ-ਬਾਤ ਲਈ ਸਹਿਮਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਬਾਓਨ ਦੀ ਸੰਧੀ ਰਾਹੀਂ ਭਾਰੀ 
ਦਾ ਵਿਆਹ ਜਾਨ ਦੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ, ਹੈਨਰੀ ਨਾਲ ਕਰਨਾ ਮੰਨ 
ਲਿਆ। 

ਸੰਨ 1389 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਾਜਧਾਨੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਤੇ ਬਾਹਰ 
ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 1356 ਈ. ਤੱਕ ਸ਼ਾਂਤੀ ਬਣੀ ਰਹੀ। 

9 ਅਕਤੂਬਰ, 1360 ਨੂੰ ਅਲਕਾਲਾ ਦ. ਹਨੇਰੀਜ਼ ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੇ 
ਜਾਨ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। __ 

ਹ. ਪੁ.--ਐਨ. ਬ੍ਰ- 13:23; ਕੋਲ. ਐਨ. 11:32 

ਜਾਲ ( -ਪੁਰਤਗਾਲ) : ਪੁਰਤਗਾਲ ਦਾ ਇਹ 

ਨ 1357ਵਿਚ ਲਿਜ਼ਬਨ ਵਿਖੇ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਇਹ 
ਪੀਡਰੇ ਪਹਿਲੇ ਅਤੇ ਟੈਰੈੱਸਾ ਲਾਉਰੈਂਕੋ ਦਾ ਅਯੋਗ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। 


ਸੱਤ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਇਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਆਰਡਰ 
ਆਫ਼ ਏਵਿਸ ਦਾ ਮਾਸਟਰ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਕਿੰਗ ਫ਼ਰਡੀਨੈੱਡ 
ਦੀ_ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਖ਼ਾਨਦਾਨੀ ਬਗ਼ਾਵਤਾਂ ਦੌਰਾਨ ਰਾਜਨੀਤੀ 
ਵਿਚ ਉਲਝ ਗਿਆ। ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਤੇ ਨਿਰਭਰ 
ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੈਸਟੀਲ ਦੇ ਜਾਨ ਪਹਿਲੇ ਦੀ ਪਤਨੀ ਦੇ 


ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰ ਦੀ ਵਿਰੋਧਤਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇਕ ਕੌਮੀ ਬਗ਼ਾਵਤ ਸ਼ੁਰੂ 


ਕੀਤੀ ਸੀ। 


ਕੈਸਟੀਲ ਦੇ ਜਾਨ ਪਹਿਲੇ ਨੇ ਜਨਵਰੀ, 1384 ਵਿੱਚ ਤਖ਼ਤ 
ਉੱਤੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਦਾ ਹੱਕ ਜ਼ਾਹਰ ਕਰਨ ਲਈ ਪੁਰਤਗਾਲ ਉੱਤੇ 
ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਲਿਜ਼ਬਨ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ ਪਰ ਅਪ੍ਰੈਲ, 1384 
ਵਿਚ ਆਟੋਲੇਰਾੱਸ ਵਿਖੇ ਪਰੇਰਾ ਦੀ ਜਿੱਤ ਨੇ ਕੈਸਟੀਲੀਅਨ ਦੀ ਚੜ੍ਹਾਈ 
ਨੂੰ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੈਸਟੀਲੀਅਨ ਫ਼ੌਜ ਵਿਚ ਪਲੇਗ 
ਦੀ ਬੀਮਾਰੀ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਘਰ ਮੁੜਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। 2 
ਅਕਤੂਬਰ, 1384ਨੂੰ ਏਵਿਸ ਦੇ ਮਾਲਕ ਨੂੰ ਸ਼ਾਸਕ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ 
ਗਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਨੂੰ 6ਅਪ੍ਰੈਲ, 1385 ਨੂੰ ਪੁਰਤਗਾਲ ਦਾ 
ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 


ਇਸ ਦੀ ਫ਼ਿਲਿਪਾ ਨਾਲ ਸ਼ਾਦੀ ਅਤੇ 1386 ਈ. ਦੇ ਇੰਗਲੈਂਡ 
_ਕੀਤੀ। ਅੰਤ ਨੂੰ 1411 ਈ. ਦੀ ਆਰਜ਼ੀ ਸੰਧੀ ਨਾਲ ਕੈਸ਼ਟੀਲ ਨਾਲ 


ਲੜਾਈ ਬੰਦ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਜਾਨ 1415ਈ. ਵਿਚ ਸੇਯੂਟਾ 


ਵਿਰੁੱਧ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਵਿਚ ਸਫ਼ਲ ਹੋ ਗਿਆ। 
__` 14 ਅਗਸਤ, 1433 ਨੂੰ ਲਿਜ਼ਬਨ ਵਿਖੇ ਜਾਨ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ 
_ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਲੜਕਾ ਐਡਵਰਡ ਇਸਦਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਬਣਿਆ। 
ਹੋ. ਪੁ.--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 13: 26; ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. “572 
ਜਾਲ (ਪਿਹਿਲਾ-ਫ਼ਰਾਂਸ) : ਫ਼ਰਾਂਸ ਅਤੇ ਨਾਵਾਰ ਦੇ ਇਸ 
ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦਾ ਜਨਮ 15 ਨਵੰਬਰ, 1316 ਵਿਚ ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੇ ਲੂਈ ਦਸਵੇਂ 
ਦੇ ਘਰ ਲੂਈ ਦੀ ਮੌਤ.ਪਿੱਛੋਂ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਦੇ ਚਾਚੇ ਉੱਤੇ ਜੋ ਫ਼ਿਲਿਪ 


346 


ਪੰਜਵੇਂ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਬਣਿਆ, ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ 
ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਜਾਂ ਇਹ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਜਾਨ 
ਦੀ ਥਾਂ ਤੇ ਕਿਸੇ ਮਰੇ ਹੋਏ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੋਈ 
ਵੀ ਗੱਲ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਰ 

ਸੰਨ 1358 ਵਿਚ ਫ਼ੱਲੋਰੈਂਸ ਵਿਚ ਜੀਆਨੀਨੋ ਨਾਂ ਦੇ ਇਕ 
ਵਿਅਕਤੀ ਨੇ ਕਲੇਮੈਨਸ ਦੇ ਭਤੀਜੇ ਹੰਗਰੀ ਦੇ ਲੂਈ ਪਹਿਲੇ ਨੂੰ ਮਨਾ 
ਲਿਆ ਕਿ ਉਹ ਜਾਨ ਪਹਿਲਾ ਹੈ। ਉੱਜ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਵਿਚ ਕੁਝ 
ਸਫ਼ਲਤਾ ਮਿਲੀ ਪਰ 1363 ਈ. ਵਿਚ ਨੇਪਲਜ਼ ਦੀ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਉਸ ਦੀ 
ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਅਜੇ ਤੱਕ ਵੀ ਇਸ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਇਕ ਪੇਚੀਦਾ 
ਮਾਮਲਾ ਹੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ। 

ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 13: 25 ਰ 

ਜਾਨ (ਪਹਿਲਾ-ਬਾਜ਼ਨਤੀਨ) : ਬਾਜ਼ਨਤੀਨ ਦੇ ਇਸ 
ਸ਼ਹਿਨਸ਼ਾਹ ਦਾ ਜਨਮ 924 ਈ. ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਇਹ 
ਆਰਮੀਨੀ ਕੁਲ ਵਿਚੋਂ ਸੀ ਅਤੇ ਵਿਆਹ ਪੱਖੋਂ ਇਸ ਦਾ ਏਸ਼ੀਆ 
ਮਾਈਨਰ ਦੇ ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਖ਼ਾਨਦਾਨਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਸੀ। ਇਹ ਪੂਰਬ ਦਾ 


ਇਕ ਮੰੌਨਿਆ-ਪ੍ਰਮੰਨਿਆ ਜਰਨੈਲ ਅਤੇ ਕਮਾਂਡਰ ਸੀ। ਸੰਨ 969 ਵਿਚ 


ਨਿਸੇਫ਼ੋਰਸ ਦੂਜੇ ਫੋਕਾਸ ਨੂੰ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਆਪ ਰਾਜ-ਗੱਦੀ 
ਤੇ ਬੈਠ ਗਿਆ। ਇਸ ਨੇ ਚਰਚ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਰਿਆਇਤਾਂ ਦੇ ਕੇ ਆਪਣੇ 
ਬਿਸ਼ਪ ਨੂੰ ਰਾਜ਼ੀ ਕਰ ਲਿਆ। ਆਪਣੀ ਵਿਦੇਸ਼ ਨੀਤੀ ਵੱਲ ਧਿਆਨ 
ਦੇਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਫੋਕਾਸ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਦੀ ਵਿਰੋਧਤਾ 
ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਸੰਨ 970ਅਤੇ 971 ਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਮੁਹਿੰਮਾਂ 
ਵੇਲੇ ਇਸ ਨੇ ਕੁਸਤੁਨਤੁਨੀਆ (ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਇਸਤੰਬੋਲ) ਨੂੰ ਧਮਕੀਆਂ ਦੇ 
ਰਹੇ ਕੀਲਫ ਦੇ ਰੂਸੀਆਂ ਨੂੰ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੁਚਲ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸਾਮਰਾਜੀ 
ਹੱਦਾਂ ਨੂੰ ਡੈਨਯੂਬ ਤੱਕ ਲੈ ਗਿਆ। ਮਕਦੂਨੀਆ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ 
ਕਾਨਸਟੋਨਟਾਈਨ ਸੱਤਵੇਂ ਦੀ ਲੜੜੀ ਥੀਓਡੋਗ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਕੇ ਰ 
ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਹੋਰ ਵਧਾ ਲਈ। 


ਸੰਨ 973 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਅਰਬਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਫਿਰ 'ਤੋਂ ਯੁੱਧ ਸ਼ੁਰੂ 
ਕਰਨ ਸਬੰਧੀ ਇਕ ਮੁਹਿੰਮ ਭੇਜੀ। ਸੰਨ 974 ਅਤੇ 975 ਦੀਆਂ ਮੁਹਿੰਮਾਂ 


ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਤਾਂ ਇਸਨੇ ਆਪ ਹੀ ਕੀਤੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਦੌਰਾਨ 


ਇਸ ਨੇ ਫ਼ਰਾਤ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ 
ਟ਼ਾਈਬਿਰੀਅਸ ਨੈਜ਼ਾਰਥ ਅਤੇ ਸੀਜ਼ਰੀਆ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਨੂੰ ਫ਼ਤਹਿ 
ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਸੀਰੀਆ ਵਿਚੋਂ ਦੀ ਫ਼ਲਸਤੀਨ ਵੱਲ ਵਧਿਆ ਪਰ 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਜਿੱਤਾਂ ਨੂੰ ਅਮਲੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਲਿਆਉਣ ਤੋਂ. ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਇਸ 
ਇਤਰ ਵਿ 
ਮੰਤ ਹੋ ਗਈ। ਰ 

ਹ. ਪੁ.--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 13: 20; ਚੈੱਬ. ਐਨ. 8: 120 

ਜਾਨ (ਦੂਜਾ ਅਰਾਗਾਨ) : ਇਹ ਅਰਾਗਾਨ ਦਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸੀ 
ਜੇ 1398 ਵਿਚ ਮੇਦੀਨਾ ਦੇ ਕਾਮਪੇ ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਅਰਾਗਾਨ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ 
ਫ਼ਰਡੀਨੈਂਡ ਪਹਿਲੇ ਦੇ ਘਰ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। 


ਰ ਸੰਨੇ 1420 ਵਿਚ ਇਸ ਦਾ ਵਿਆਹ ਚਾਰਲਸ ਤੀਜੇ ਦੀ ਲੜਕੀ 
ਬਲਾਂਚ ਨਾਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਚਾਰਲਸ ਤੀਜੇ ਦੀ ਮੌਤ ਮਗਰੋਂ ` 
ਇਸ ਨੂੰ ਨਾਵਾਰ ਦਾ ਤਖ਼ਤ ਮਿਲ ਗਿਆ। ਸੰਨ 1458 ਵਿਚ ਆਪਣੇ 
ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਐਲਫਾਂਸੋ ਪੰਜਵੇਂ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਅਰਾਗਾਨ ਨੇ ਸਿਸਲੀ ਅਤੇ 
ਸਾਰਡੀਨੀਆ ਦਾ ਰਾਜ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸੰਭਾਲਿਆ। ਇਸ ਨੇ ਅਰਾਗਾਨ ਨੂੰ ਅੱਖੋਂ 
ਓਹਲੇ ਕਰਕੇ ਕੈਸਟੀਲ ਅਤੇ ਨੇਪਲਜ਼ ਦੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿਚ ਜ਼ਿਆਦਾ 
ਦਖ਼ਲ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਦਾ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਲੜਕੇ ਚਾਰਲਸ ਨਾਲ ਝਗੜਾ 


347 


ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਇਹ ਨਾਵਾਰ ਅਤੇ ਕੈਟਲੋਨੀਆ ਵਿਚ 
ਖ਼ਾਨਾਜੰਗੀ ਵਿਚ ਉਲਝ ਗਿਆ। 

ਸੰਨ 1462 ਵਿਚ ਜਾਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਦੂਜੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ 
ਕੈਟਲੇਨੀਆ ਵਿਚੋਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ 1472ਤੱਕ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬਾਰਸੀਲੋਨਾ 
ਮੁੜਨ ਵਿਚ ਸਫ਼ਲ ਨਾ ਹੋਂ ਸੱਕਿਆ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਉਹ ਰੂਸੀ ਯੋਠ ਅਤੇ 
ਸੈੱਰਡਾਨ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵੀ ਫ਼ਰਾਂਸ ਕੋਲ ਗਵਾ ਬੈਠਾ। 


ਇਕ ਦ੍ਿੜ੍ਹ-ਇਰਾਦਾ ਵਿਅਕਤੀ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਜਾਨ ਵਿਚ 
ਰਾਜਨੀਤਕ ਸੂਝ-ਬੂਝ ਦੀ ਘਾਟ ਸੀ। 

19 ਜਨਵਰੀ, 1479 ਨੂੰ ਜਾਨ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। 

ਹ. ਪੁ.--ਐਨ: ਬ੍ਰਿ- 13: 22 

ਜਾਨ (ਦੂਜਾ-ਕੈਸਟੀਲ) : ਕੈਸਟੀਲ ਦੇ ਇਸ ਬਾਦਸ਼ਾਹ 
ਦਾ ਜਨਮ 1405 ਈ. ਵਿਚ ਟੇਰੇ ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਹੈਨਰੀ 
ਤੀਜੇ ਦਾ ਲੜਕਾ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ ਨਾਬਾਲਗੀ ਸਮੇਂ ਇਸ ਦੀ ਮਾਤਾ 
_ਕੈਥੇਰੀਨ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਚਾਰੇ ਐਂਟੀਕਵੇਰਾ ਦੇ ਫ਼ਰਡੀਨੈਂਡ ਨੇ ਸਾਂਝਾ 
ਰਾਜ ਕੀਤਾ। 


ਸੰਨ 1419ਵਿਚ ਜਾਨ ਨੇ ਨਿੱਜੀ ਤੌਰ ਤੇ ਰਾਜ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ 
ਦਿੱਤਾ ਪਰ ਅਸਲੀ ਸ਼ਕਤੀ ਇਸਦੇ ਨਿਕਟਵਰਤੀ ਐਲਵਾਰੇ ਦਾ ਲੂਨਾ 
ਦੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਸੀ। ਜਾਨ ਨੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ 
ਦਰਬਾਰ ਨੂੰ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਮੁਢਲੀ ਮਾਨਵ ਵਿੱਦਿਆ ਦਾ ਕੇਂਦਰ 
ਬਣਾਇਆ। ਇਕ ਸ਼ਾਸਕ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਉਹ ਡਰਾਕਲ, ਆਲਸੀ ਅਤੇ 
ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਮੰਨ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿਚ 
ਸਾਜ਼ਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਫ਼ਸਾਦ ਬਹੁਤ ਹੋਏ। 


ਇਸ ਦੀ ਨਵੀਂ ਰਾਣੀ ਪੁਰਤਗਾਲ ਦੀ ਇਜ਼ਾਬੈਲਾ ਨੇ ਜਾਨ ਦੀ 
ਉਸ ਦੇ ਨਿਕਟਵਰਤੀ ਯੋਗ ਸਲਾਹਕਾਰ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰਤਾ ਨੂੰ ਖਤਮ 
ਕਰਨ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਜਾਨ ਦੇ.ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਹੈਨਰੀ ਨਾਲ 
ਮਿਲ ਕੇ ਜਾਨ ਦੇ ਸਲਾਹਕਾਰ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਦੀ ਸਾਜ਼ਸ਼ ਰਚੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ 
ਨੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਐਲਵਾਰੋ ਦਾ ਲੂਨਾ ਨੂੰ ਕੈਦ ਕਰਨ ਲਈ ਮਨਾ ਲਿਆ। 
ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਵਿਸ਼ਵਾਸਘਾਤ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਪਸ਼ਚਾਤਾਪ ਵਿਚ 
ਹੀ ਵਾਲਾਡਾੱਲਿਦ ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੇ 21 ਜੁਲਾਈ, `1454ਨੂੰ ਜਾਨ ਦੀ ਮੌਤ 
ਹੋ ਗਈ। 

ਹ- ਪੁ.--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 12: 23; ਕੋਲ. ਐਨ. 11 : 32 

"ਜਾਨ (ਦੂਜਾ ਦੀ ਪਰਫ਼ੈਕਟ-ਪੁਰਤਗਾਲ) : ਪੁਰਤਗਾਲ 
ਦਾ ਇਹ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜਿਸ ਨੂੰ 'ਦੀ ਪਰਫੈਕਟ' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, 3 
ਮਈ, 1455ਨੂੰ ਲਿਜ਼ਬਨ ਵਿਖੇ ਐਲਫ਼ਾਂਸੋ ਪੰਜਵੇਂ ਦੇ ਘਰ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। 
ਇਸ ਨੇ ਸੰਨ 1481 ਤੋਂ 1495 ਤੱਕ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। __ 
``_ ਜਾਨ ਦਾ ਰਾਜ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਉੱਤੇ ਪੂਰਨ 
ਕੰਟਰੋਲ ਉਸ ਦੀ ਸੁਲਝੀ ਹੋਈ ਬਦੇਸ਼ ਨੀਤੀ ਅਤੇ ਪੁਰਤਗਾਲੀਆਂ ਦੇ 
ਸਮੁੰਦਰੋਂ ਪਾਰ ਦੇ ਲਗਾਤਾਰ ਵਿਸਥਾਰ ਕਾਰਨ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। 
ਜਾਨ ਨੇ ਪੁਰਤਗਾਲ ਦੇ ਧਨਾਢ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਕੇ 
ਆਪਣਾ ਅਧਿਕਾਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਦਾ 
ਕੇਂਦਰੀਕਰਨ ਅਤੇ ਅਮੀਰਸ਼ਾਹੀ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਘਟਾ ਕੇ ਸ਼ਾਹੀ ਤਾਕਤ 
ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਦੀ ਨੀਤੀ ਨੇ ਦੇ ਸਾਜ਼ਸਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ 
ਵਜੋਂ 1483 ਵਿਚ ਬ੍ਰਗਾਂਜ਼ਾ ਦੇ ਡਿਊਕ ਨੂੰ ਫ਼ਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਮਿਲੀ ਅਤੇ 
ਉਸ ਦੇ ਸਾਲੇ ਵਿਜ਼ੀਓ ਦੇ ਡਿਊਕ ਨੂੰ ਵੀ 1484 ਵਿਚ ਕਤਲ ਕਰ 
ਜਿਸ ਰ ਰ੍ ਰ 

ਸੰਨ 1479-80 ਦੌਰਾਨ ਜਾਨ ਦੂਜੇ ਨੇ ਕੈਸਟੀਲ ਨਾਲ ਸੰਧੀ 

ਗਿ ਉਿ 
ਦੀ ਖੋਜ ਵਿਚ ਬੜੀ ਸਰਗਰਮੀ ਨਾਲ ਹਿੱਸਾ ਪਾਇਆ। ਸੰਨ 1471 


ਜਾਨ 

ਵਿਚ ਇਸ ਦਾ ਵਿਆਹ ਵਿਜ਼ੀਓ ਦੇ ਡਿਊਕ ਦੀ ਲੜਕੀ ਲੀਓਨਾਰ 
ਨਾਲ ਹੋਇਆ। 

25ਅਕਤੂਬਰ, ਇਤ 
ਹੋ ਗਈ। 

ਹ. ਪੁ.-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ 13: 26; ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 4 :573 

ਜਾਨ (ਦੂਜਾ, ਦੀ ਗੁੱਡ-ਫ਼ਰਾਂਸ) : ਫ਼ਰਾਂਸ ਦਾ ਇਹ 
ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜਿਸ ਦਾ ਉਪਨਾਮ 'ਦੀ ਗੁੱਡ' ਵੀ ਹੈ ਵਾਲੋਸ ਦੇ ਫ਼ਿਲਿਪ 
ਛੇਵੇਂ ਅਤੇ ਬਰਗੰਡੀ ਦੇ ਜੋਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਲੜਕਾ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ 
ਜਨੰਮ 26 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1319 ਵਿਚ ਹੋਇਆ। 


ਸੰਨ 1333 ਵਿਚ ਇਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਨਾਰਮੰਡੀ ਦਾ__ 


ਡਿਊਕ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਸੰਨ 1340,1341ਅਤੇ 1346ਵਿਚ ਜਾਨ ਕ੍ਰਮਵਾਰ 
ਹੋਨੇ ਬ੍ਰਿਟੈਨੀ ਅਤੇ ਗੀਐਨ ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਾਈ ਲਈ 
ਗਿਆ। 


22 ਅਗਸਤ, 1350 ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਫ਼ਰਾਂਸ 
ਦਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬਣਿਆ ਅਤੇ 26 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਇਸ ਨੂੰ ਰੀਮਜ਼ ਦੀ 
ਬਾਦਸ਼ਾਹਤ ਮਿਲੀ। ਆਪਣੇ ਰਾਜ-ਕਾਲ ਸਮੇਂ ਇਸ ਨੂੰ ਬਾਹਰੀ ਖ਼ਤਰਿਆਂ 
ਅਤੇ ਘਰੇਲੂ ਫੁੱਟ ਦਾ ਵੀ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਇਸ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤਕ ` 
ਅਯੋਗਤਾ ਨੇ ਇਸ ਲਈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਦੇਸ਼ ਲਈ ਆਫ਼ਤ ਖੜ੍ਹੀ ਕਰ 
ਇੱਤੀ। ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ ਐਡਵਰਡ ਤੀਜੇ ਅਤੇ ਨਾਵਾਰ ਦੇ ਚਾਰਲਸ ਦੂਜੇ 
ਨੇ ਜਾਨ ਦੀ ਗੱਦੀ ਨੂੰ ਵੰਗਾਰਿਆ। ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਤਿਲਕ ਦੇ ਮੌਕੇ `ਤੇ 
ਜਾਨ ਨੇ ਇਕ ਸਿਪਾਹੀ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਾਏ ਫ਼ਾਂਸੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। 
ਜਾਨ ਨੇ ਨਾਵਾਰ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਚਾਰਲਸ ਦੂਜੇ ਨੂੰ 1356ਵਿਚ ਕੈਦ ਕਰ 
ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਕੁਝ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸੰਨ 1354 
ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਸੰਧੀ ਦੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਤੋੜ ਕੇ ਜਾਨ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ 
ਦੁਬਾਰਾ ਲੜਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ 9ਸਤੰਬਰ, 1356ਵਿਚ ਪਵਾਟਯੈ 
ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਜਾਨ ਨੂੰ ਕੈਦ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਸੰਨ 1356 ਤੋਂ 
1360 ਤੱਕ ਦਾ ਸਮਾਂ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿਚ ਬਿਤਾਇਆ। ਸੰਧੀ ਰਾਹੀਂ ਜਾਨ 
ਰਿਹਾਅ ਹੋ ਕੇ ਫ਼ਰਾਂਸ ਮੁੜਿਆ। ਇਸ ਸੰਧੀ ਦੀ ਸ਼ਰਤ ਅਨੁਸਾਰ ਜਾਨ 
ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮੀ ਫ਼ਰਾਂਸ ਐਡਵਰਡ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰਨਾ 
ਪਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਜਾਨ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਭਾਰੀ ਜੁਰਮਾਨੇ ਦੀ 
ਰਕਮ ਅਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਜਾਨ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਤੇ ਜ਼ਾਮਨ 
ਛੱਡ ਕੇ ਜੁਰਮਾਨੇ ਦੀ ਰਕਮ ਲੈਣ ਫ਼ਰਾਂਸ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਦੀ ਕੈਦ 
ਅਤੇ ਗ਼ੈਰ-ਹਾਜ਼ਰੀ ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਦੇ ਲੜਕੇ ਚਾਰਲਸ ਪੰਜਵੇਂ ਨੇ 
ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। 


ਜਾਨ ਰਾਠਗੀਰੀ ਨੰ ਖ਼ੁਸ਼ ਕਰਨ ਵਿਚ ਅਸਫ਼ਲ ਰਿਹਾ। ਧਰਮ 
ਰਿ 
ਨੂੰ ਮਾਰੂ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦੀ ਤਬਾਹੀ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਕੁਝ ਨਾ ਕਰ . 
ਸਕਿਆ। ਸੰਨ 1364 ਵਿਚ ਜਾਨ ਖ਼ੁਦ ਲੰਦਨ ਵਾਪਸ ਚਲਾ ਗਿਆ 
ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਦਾ ਇਕ ਜ਼ਾਮਨ ਭੱਜ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਇਸ ਬੇਇਜ਼ਤੀ 
ਨੂੰ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਨਾ ਕਰ ਸਕਿਆ। 


ਰੀ ਆ ਸੀਰੀ 
1364 ਨੂੰ ਸੈਵਾਇ ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਇਸ ਦੀ 
ਦੇਹ ਨੂੰ ਫਰਾਂਸ ਲਿਆ ਕੇ ਸੇਂਟ ਡੇਨਿਸ ਵਿਖੇ ਦਫ਼ਨਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 

ਹ. ਪੁ.--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 13: 25; ਐਨ. ਅਸੈ. 16: 157 ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾਂ. 5 : 573 

ਜਾਨ (ਦਿਜਾ-ਬਾਜ਼ਨਤੀਨ) : ਇਹ ਐਲਕਸ਼ੀਅਸ ਪਹਿਲੇ 
ਦਾ-ਲੜਕਾ ਸੀ ਜੋ 1088 ਵਿਚ ਜਨਮਿਆ। 16 ਅਗਸਤ, 1118 ਵਿਚ 
ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੱਦੀ ਤੇ ਬੈਠਾ। ਖੇਤੀ ਸਬੰਧੀ ਇਹ ਆਪਣੇ 
ਪਿਤਾ ਵਾਲੀ ਨੀਤੀ ਤੇ ਹੀ ਚਲਿਆ। ਇਸ ਨੇ ਜੰਗੀ ਕੈਦੀਆਂ ਨੂੰ ਫ਼ੌਜੀ 


ਜਾਲ 


ਜਾਗੀਰਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਇਸ ਨੇ ਹੰਗਰੀ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੀ ਲੜਕੀ ਨਾਲ 
ਸ਼ਾਦੀ ਕਰਵਾਈ। ਜਾਨ ਇਕ ਧਰਮਾਤਮਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ 
ਕਜਤਨਤੁਨੀਆ ਵਿਖੇ ਇਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਮੱਠ ਬਣਵਾਇਆ ਅਤੇ ਇਸ 


ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਕ ਹਸਪਤਾਲ ਵੀ ਬਣਵਾਇਆ। ਜਾਨ ਨੇ ਪੱਛਮ ਅਤੇ 


ਉੱਤਰ ਵਿਚ ਸੰਧੀਆਂ ਕਰਕੇ ਆਪਣੀ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਭਵਿੱਖ ਵਿਚ ਐਂਟੀਓਕ 
ਦੀ ਨਾਰਮਲ ਹਕੂਮਤ ਨਾਲ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਲੜਾਈ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਤ 
ਬਣਾਇਆ। ਸੰਨ 1122 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਪੈਕਨਐੱਗਜ਼ ਉੱਤੇ ਸ਼ਾਨੰਦਾਰ 
ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਨੇ ਹੰਗਰੀ ਦੀ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਨਾਲ ਸ਼ਾਦੀ 
ਕਰਵਾ ਕੇ ਹੰਗਰੀ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਝਗੜਿਆਂ ਵਿਚ ਦਖ਼ਲ ਦੇਣ ਦਾ ਮੌਕਾ 
ਲੱਭਿਆ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਝਗੜਿਆਂ ਤੋਂ ਲਾਭ ਉਠਾ ਕੇ ਪੋਪ ਦਾ ਪਦ ਪ੍ਰਾਪਤ 
ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਸਿਸਲੀ ਦੇ ਨਾਰਮਨ ਰਾਜਰ ਦੂਜੇ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ 
ਆਪਣੀ ਸਥਿਤੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇਸ ਨੇ ਜਰਮਨੀ ਦੇ ਲਾਥੇਅਰ 
ਤੀਜੇ ਨਾਲ ਸਮਝੌਤਾ ਕੀਤਾ। 


ਰ ਜਾਲ ਰਤ ਰਤ ਮਮ ਉਤਰੀ 
ਹੋ ਗਿਆ। ਸੰਨ 1132ਤੋਂ 35 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਅਨਾਤੋਲੀਆ 
ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਧੱਕਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਨੇ ਲੈਸਰ ਆਰਮੀਨੀਆ ਨੂੰ 
ਵੀ ਜ਼ਬਤ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਪਵਾਟਯੇ ਦੇ ਰਾਇਮੰਡ ਨੂੰ 
ਬਾਜ਼ਨਤੀਨ ਦੇ ਅਧਿਰਾਜ ਪਦ ਮੰਨਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ। 





ਸਿਸਲੀਅਨ ਵਿਰੋਧਤਾ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ 
ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਿੱਤਰ ਲਾਥੇਅਰ ਤੀਜੇ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਦੁਖ ਵੀ ਸਹਾਰਨਾ 
ਪਿਆ। ਸੰਨ 1142 ਵਿਚ ਇਹ ਡੈਨ ਵਿਰੁੱਧ ਫ਼ੌਜ ਲੈ ਕੇ ਐਂਟੀਓਕ 
ਪਹੁੰਚਿਆ ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। 

ਅਪ੍ਰੈਲ, 1143 ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਇਹ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਉੱਤੇ ਆਪਣਾ 
ਹੱਕ ਜਮਾਉਂਣ ਲਈ ਜੋਰ ਲਗਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤਾਂ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਜ਼ਖ਼ਮ ਕਾਰਨ 
8 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1143 ਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਮਗਰੋਂ 
ਇੰਸ ਦਾ ਛੋਟਾ ਲੜਕਾ, ਮੈਨੂਅਲ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਬਣਿਆ। __ 

_ਜਾਨ ਇਕ ਯੋਗ ਵਿਦਵਾਨ, ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਅਤੇ ਸਿਪਾਹੀ ਸੀ। 
`___ਹ. ਪੁ.--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 13: 21; ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 5 : 572 

ਜਾਨ (ਤੀਜਾ-ਸਵੀਡਨ) : ਸਵੀਡਨ ਦਾ ਇਹ ਬਾਦਸ਼ਾਹ 


ਗਸਤਾਵਸ ਪਹਿਲੇ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ ਜਿਸ ਦਾ ਜਨਮ 21 


ਸਬਰ: 1537 ਨੂੰ ਹੋਇਆ। ਸੇ 


ਰ੍ 348 
ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਖੇਤੀ ਵਿਚ ਲਗਾਇਆ ਅਤੇ ਫ਼ੌਜੀ ਸੇਵਾ ਬਦਲੇ 


ਸੰਨ 1556 ਵਿਚ ਇਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਫ਼ਿਨਲੈਂਡ ਦਾ 
ਡਿਊਕ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਸੰਨ 1560 ਵਿਚ ਜਾਨ ਦਾ ਮਤਰੇ ਭਰਾ, ਆਐਰਿਕ 
ਚੌਦ੍ਰਵਾਂ ਗੱਦੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਗਿਆ। ਸੰਨ 1563 ਵਿਚ ਇਸ ਦੇ ਭਰਾ 
ਐਰਿਕ ਚੌਦ੍ਰਵੇਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪੋਲੈਂਡ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸਿਜਿਸਮੰਡ ਦੂਜੇ 
ਆਤਾਸਟਸ ਨਾਲ ਸਾਜ਼ਸ਼ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਵਿਚ ਕੈਦ ਕਰ ਲਿਆ ਪਰ 1567 
ਈ. ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਰਿਹਾਅ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ! ਜਾਨ ਐਰਿਕ ਚੌਦ੍ਰਵੇ 
ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਚਾਰਲਸ ਨੌਵੇਂ ਨਾਲ 1568 ਦੀ ਬਗ਼ਾਵਤ 
ਵਿਚ ਮਿਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਐਰਿਕ ਨੌਵੇਂ ਨੂੰ ਗੱਦੀ ਤੋਂ ਲਾਹ ਕੇ ਖ਼ੁਦ ਤਖ਼ਤ 
ਤੇ ਬੈਠਣ ਵਿਚ ਸਫ਼ਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਸੰਨ 1570ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਡੈਨਮਾਂਰਕ 
ਜਾਨ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਖਤਰੇ ਵਾਲੀ ਰਹੀ ਅਤੇ 1572ਤੋਂ 1583 ਈ. ਤੱਕ 
ਰੂਸ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀ। ਸੰਨ 1577 ਵਿਚ ਜਾਨ ਨੇ ਐਰਿਕ ਨੂੰ 
ਕਤਲ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। 


ਰਿ ਦਿਨ 
ਸੰਨ 1562ਵਿਚ ਜਾਨ ਨੇ ਪੋਲੈਂਡ ਦੇ ਸਿਜਿਸਮੰਡ ਦੂਜੇ ਦੀ ਭੈਣ ਕੈਥਰੀਨ 


ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਇਆ। ਸੰਨ 1572 ਵਿਚ ਸਿਜਿਸਮੰਡ ਦੀ ਮੌਤ 


ਮਗਰੋਂ ਜਾਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ 
ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਦੋ ਵਾਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪੋਲੈਂਡ ਦਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ 
ਚੁਣੇ ਜਾਣ ਦੇ ਵੀ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਅਤੇ 1580 ਈ. ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਪੇਲੈਂਡ 
ਨਾਲ ਸਮਝੌਤਾ-ਕਰ ਲਿਆ। 





ਜਾਨ (ਤੀਜਾ-ਸਵੀਡਨ) 

ਜਾਨ ਇਕ ਨਿਪੁੰਨ ਧਰਮ-ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੀ। ਸੰਨ 1577 ਵਿਚ ਇਸ 

ਨੇ ਸਵੀਡਨ ਵਿਚੇ ਇਕ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਵਾਲੀ ਪੁਸਤਕ (ਰੈਡ ਬੁੱਕ) ਲਾਗੂ 

ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਨਾ ਮੰਨਣ ਵਾਲੇ ਪਾਦਰੀ ਵਰਗ ਨੂੰ ਤਸੀਹੇ 
ਦਿੱਤੇ। ਸੰਨ 1578 ਵਿਚ ਜਾਨੇ ਨੇ ਕੈਥੋਲਿਕ ਧਰਮ ਅਪਣਾ ਲਿਆ। 

17 ਨਵੰਬਰ, 1592 ਵਿਚ ਸਟਾਰਹੋਮ ਵਿਖੇ ਜਾਨ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ 
ਗਈ। ਵਿਦਵਾਨ, ਕੋਮਲ-ਭਾਵੀ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ 
ਜਾਨ ਇਕ ਅਯੋਗ ਰਾਜ-ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਸੀ ਅਤੇ ਨਫਿੱਟ ਪੂੰਜੀਦਾਰ ਸੀ। 

ਹ. ਪੁ.-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ_ 13: 27 ਕੋਲ. ਐਨ. 11 : 33 

ਜਾਨ (ਤੀਜਾ-ਪੁਰਤਗ਼ਾਲ) : ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ 6 ਜੂਨ, 
1502 ਵਿਚ ਲਿਜ਼ਬਨ ਵਿਚ ਮੈਨੂਅਲ ਪਹਿਲੇ ਦੇ ਘਰ ਮੇਰੀਆ ਦੀ 
ਕੁੱਖੋਂ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਮੈਨੂਅਲ ਪਹਿਲੇ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਲੜਕਾ ਸੀ 
ਜਿਹੜਾ 1521 ਈ. ਵਿਚ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੱਦੀ ਤੇ ਬੈਠਾ। 


ਸੰਨ 1525 ਵਿਚ ਇਸ ਦਾ ਵਿਆਹ ਆਸਟਰੀਆ ਦੀ ਕੈਥਰੀਨ 
ਨਾਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਜਾਨ ਨੇ ਚਰਚ ਬਾਰੇ ਕਾਫ਼ੀ ਹਮਦਰਦੀ ਵਿਖਾਈ। 
ਇਸ ਨੇ ਯਜੂਹੀ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ। 


ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਸ ਨੇ ਆਰਟਸ ਕਾਲਜ ਨੂੰ ਯਹੂਦੀਆਂ 
ਅਧੀਨ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਪੁਰਤਗਾਲੀਆਂ 
ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਉੱਤੇ ਯਹੂਦੀਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਬਣਾਈ ਰੱਖਿਆ। ਇਸ ਦੇ 
ਰਾਜ ਸਮੇਂ ਪੁਰਤਗਾਲੀਆਂ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰੋਂ ਪਾਰ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਹੋਰ 
ਨਵਾਂ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਦੇ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ ਪੁਰਤਗਾਲ ਨੇ ਭਾਰਤ 


ਵਿਚ ਵੀ ਆਪਣੀ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਣਾਇਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ 


1529ਵਿਚ ਮੱਲਕਾਜ਼ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਕੇ ਪੱਛਮ ਵਿਚੋਂ ਵਪਾਰਕ ਪ੍ਰਭਾਵ 
ਨੂੰ ਵਧਾਇਆ ਅਤੇ ਮਕਾਓ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ। 

11 ਜੂਨ, 1557 ਨੂੰ ਜਾਨ ਤੀਜੇ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। 

ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰ. 13: 26 ਚੈਂਬ, ਐਨ. 8:12 ਐਨ. ਬਰਮਾ. 5:54 
___ ਜਾਨ (ਤੀਜਾ-ਪੋਲੈਂਡ) : ਪੇਲੈਂਡ ਦੇ ਇਸ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜਿਸ਼ 
ਪੀਤ 1629 


ਨੂੰ ਆੱਲੈਸਕੋ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਜੇਕੋਬ ਸੇਬੀਸਕੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ` 


ਲੜਕਾ ਸੀ। ਇਹ ਕਰਾਕਾਉ ਵਿਚ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਦੇ ਸਾਲਾਂ 


ਲਈ ਯੂਰਪ ਦੀ ਲੰਬੀ ਯਾਤਰਾ ਤੇ ਗਿਆ ਅਤੇ 1648ਈ. ਵਿਚ ਪੇਲੈਂਡ - 


ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਆਇਆ। 


____ ਇਸ ਨੇ 1651ਈ. ਦੀ ਬੈਰਾਸਟੇਚਕਾ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ 
ਲਿਆ ਪਰ 1655 ਈ. ਵਿਚ ਸਵੀਡਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਪੋਲੈਂਡ ਤੇ ਹਮਲਾ 
` ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਜਾਨ ਕੈਸੀਮੀਰ ਦੇਸ਼ ਛੱਡ ਕੇ ਦੌੜ ਗਿਆ ਤਾਂ ਜਾਨ 

_ ਇਕ' ਵੱਡੀ ਫ਼ੌਜ ਨਾਲ ਸਵੀਡਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਕੈਂਪ ਵਿਚ ਜਾ ਮਿਲਿਆ 


ਪਰ ਅਗਲੇ ਸਾਲ ਜਾਨ ਨੇ ਸਵੀਡਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ. ਪੇਲਿਸ਼ ਇਲਾਕਿਆਂ 


ਵਿਚੋਂ ਕੱਢਣ ਲਈ ਸਟੀਫ਼ਨ ਚਾਰਨੀਕੀ ਦੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ। 


ਲੋ ਜਾਨ ਨੇ ਤਾਤਾਰਾਂ ਅਤੇ ਕਜ਼ਾਕਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ 
_ਜਾਨ ਕੈਸੀਮੀਰ ਸਬੰਧੀ ਜਾਨ ਦੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਕਾਰਨ ਇਹ 5 ਫ਼ਰਵਰੀ 
1668 ਵਿਚ ਕਮਾਂਡਰ ਇਨ ਚੀਫ਼ ਬਣ ਗਿਆ। ਜਾਨ ਦੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ 
ਅਸਧਾਰਨ ਸਨ। ਸੰਨ 1669 ਵਿਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀ ਚੋਣ ਸਮੇਂ ਜਾਨ 
ਨੇ ਇਕ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਉਮੀਦਵਾਰ ਦੀ ਮਦਦ ਲਈ ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੇ ਲੂਈ 
ਚੌਦ੍ਰਵੇਂ ਤੋਂ ਰਿਸ਼ਵਤ ਲਈ। ਮਾਈਕਲ ਵਿਸਨੀਓਂਵੀਕੀ ਦੇ ਚੁਣੇ ਜਾਣ 


ਤੇ ਜਾਨ ਨੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਸਾਜ਼ਸ਼ ਰਚੀ। 


ਸੰਨ 1670 ਵਿਚ ਇਸ ਸਾਜ਼ਸ਼ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗ ਗਿਆ ਪਰ ਦੇ ਸਾਲ 
ਬਾਅਦ ਜਾਨ ਨੇ ਪ੍ਰੈਜਮੇਵਸਕੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦਾ ਤਖ਼ਤ 
ਉਲਟਾਉਣ ਲਈ ਦੁਬਾਰਾ ਸਾਜ਼ਸ਼ ਘੜੀ ਪਰ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਜਾਗੀਰਦਾਰਾਂ 
ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਜਾਨ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਅਸਫ਼ਲ 
ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ। 


ਨੇ ਰਵੀ ਦੀ ਤੀਰ ਕੀਨ 
ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਜਦੋਂ ਜਾਨ ਤੁਰਕਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰ 
ਰਿਹਾ ਸੀ ਤਾਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੇ ਰਾਜਦੂਤਾਂ ਨੇ 18 ਅਕਤੂਬਰ, 1672 ਨੂੰ 
ਬੂਚਾਚ ਦੀ ਇਕ ਨਮੇਸ਼ੀ ਵਾਲੀ ਸੰਧੀ ਰਾਹੀ: ਸਾਰਾ ਯੂਕਰੈਨ ਤੁਰਕੀ ਦੇ 
ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। 

ਜਾਨ ਨੇ ਦਸ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਚਾਰ ਜਿੱਤਾਂ ਜਿੱਤ ਕੇ ਸਥਿਤੀ 
ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਲਿਆ। ਇਸ ਨੇ ਬੂਚਾਚ ਦੀ ਸੰਧੀ ਦੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜ 
_ਕੇ 11 ਨਵੰਬਰ, 1673 ਨੂੰ ਕਾਟਸੀਮ ਵਿਖੇ ਤਰੁਕਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ। 10 
ਨਵੰਬਰ, 1673 ਨੂੰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਜਾਨ 
`ਾਖ਼ਤ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਾਰਸਾ ਪਹੁੰਚਿਆ ਅਤੇ .1674 
ਦੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀ ਚੋਣ ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਸਾਰੇ 


349 


ਜਾਨ 
ਉਮੀਦਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾ ਕੇ 21 ਮਈ ਨੂੰ ਜਾਨ ਤੀਜੇ ਦੇ ਨਾਂ ਥੱਲੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ 
ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ। 


ਜਾਨ ਪੇਲੈਂਡ ਦੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਿਚ 
ਅਸਫ਼ਲ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੁਝ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਲੈਫ਼ਟੀਨੈਂਟਾਂ ਦੀ ਮਦਦ 
ਨਾਲ ਤੁਰਕਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਰ 

2ਫ਼ਰਵਰੀ, 1676 ਵਿਚ ਕਰਾਕਾਊ ਵਿਖੇ ਤਾਜਪੋਸ਼ੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 


_ ਜਾਨ ਨੇ ਦੁਬਾਰਾ ਫਿਰ ਨਵੇਂ ਸਿਰਿਓ' ਲੜਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ! ਅੰਤ ਵਿਚ 


17 ਅਕਤੂਬਰ, 1676 ਦੀ ਜ਼ਾਰਾਵਨੋ ਦੀ ਸੰਧੀ ਰਾਹੀਂ ਯੂਕਰੇਨ ਦੇ 
ਦੋ-ਤਿਹਾਈ ਭਾਗ ਉੱਤੇ ਕਾਬਜ਼ ਹੋ ਗਿਆ। 

31 ਮਾਰਚ, 1683 ਵਿਚ ਜਾਨ ਨੇ ਪਵਿੱਤਰ ਰੋਮਨ ਬਾਦਸ਼ਾਹ 
ਲੀਓਪੋਲਡ ਪਹਿਲੇ ਨਾਲ ਤੁਰਕਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਵਾਰਸਾ ਦੀ ਸੰਧੀ ਕੀਤੀ। 


_ ਜਾਨ ਦੇ ਰਾਜ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲ ਮੰਦਭਾਗੇ ਸਨ। ਇਸ ਦਾ ਸਬੰਧ _ 


ਰਾਜ-ਧ੍ਰੋਹੀ, ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ, ਵਿਦਰੋਹੀ ਡਾਇਟ ਅਤੇ ਅਕ੍ਰਿਤਘਣ ਮਿੱਤਰਾਂ 
ਨਾਲ ਰਿਹਾ। 17 ਜੂਨ, 1696 ਨੂੰ ਵਿਲੈਨੋ ਵਿਖੇ ਜਾਨ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। 
___ਹ. ਪੁ.-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 13 : 26; ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 5 : 574 ਰ੍ 
ਜਾਨ (ਤੀਜਾ-ਬਾਜ਼ਨਤੀਨ) : ਬਾਜ਼ਨਤੀਨ ਦਾ ਇਹ 
ਬਾਦਸ਼ਾਹ 1192 ਈ. ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਜੋ ਆਪਣੇ ਸਾਲੇ ਥੀਓਡਾਰ 
ਪਹਿਲੇ ਲੈਸਕੈਰਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1222 ਈ. ਵਿਚ ਗੱਦੀ ਤੇ ਬੈਠਾ। 


ਆਪਣੀ ਕੁਟਲ ਨੀਤੀ ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਨੀਤੀ ਰਾਹੀਂ ਜਾਨ ਨੇ ਆਪਣੇ 
ਲਾਤੀਨੀਆਂ ਕੋਲੋਂ ਇਸਤੰਬੋਲ (ਕਸਤੁਨਤਨੀਆ) ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਹਾਸਲ 
ਕਰਨ ਦਾ ਰਾਹ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਨੇ ਏਸ਼ੀਆ ਕੋਚਕ ਵਿਚੋਂ 
ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਯੂਰਪ ਵਿਚ ਇਡਰਿਆਨਢਪਲ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ 
ਕਰ ਲਿਆ। ਸੰਨ 1230 ਵਿਚ ਬਾਜ਼ਨਤੀਨ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਥੀਓਡੋਰ 
ਐਂਗੀਲਸ ਨੂੰ ਸਾਲੋਨਿਕਾ ਵਿਖੇ ਹਰਾਉਣ ਵਿਚ ਸਫ਼ਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। 


_ ਸੰਨ 1246ਵਿਚ ਜਾਨ ਨੇ ਸਾਲੋਨਿਕਾ ਦੇ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਅੰਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। 


ਪੱਛਮੀ ਯੂਨਾਨੀਆਂ ਨੇ ਜਾਨ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਮੰਨਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ 
ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਦੇ ਆਖਰੀ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਜਾਨ ਜੰਗੀ 
ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਵਿਚ ਰੁੱਝ ਗਿਆ। ਇਸ ਨੇ ਜਰਮਨੀ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ 
ਫ਼੍ਰੈਡਰਿਕ ਦੂਜੇ ਦੀ ਲੜਕੀ ਨਾਲ ਸ਼ਾਦੀ ਕਰਵਾ ਕੇ ਲਾਤੀਨੀ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ 
ਵਿਰੁੱਧ ਫ਼੍ਰੋਡਰਿਕ ਦੂਜੇ ਦੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ। ਜਾਨ ਨੇ ਪੋਪ ਗ੍ਰੈਗਰੀ ਨੌਵੇਂ 
ਅਤੇ ਇੰਨੋਸੈਂਟ ਚੌਥੇ ਨਾਲ ਸਫ਼ਾਰਤਖਾਨਿਆਂ ਦੀ ਅਦਲਾ ਬਦਲੀ ਕੀਤੀ 
ਅਤੇ ਬਾਜ਼ਨਤੀਨ ਦੀ ਗੱਦੀ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਬਦਲੇ ਵਿਚ 
ਯੂਨਾਨੀ ਚਰਚ ਰੋਮ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ। _ 
ਹੋਈਆਂ ਸਨ ਪਰ ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਰਾਜ ਪ੍ਰਬੰਧ, ਆਰਥਿਕ 
ਦਸ਼ਾ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਨ ਲਈ ਸਖ਼ਤ ਮਿਹਨਤ ਕੀਤੀ। 
ਜਾਨ ਨੀਸੀਆਂ ਸਾਮਰਾਜ ਤੋਂ ਉੱਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਇਕ ਮਹਾਨ 
ਨੀਤੀਵਾਨ ਅਤੇ ਬਾਜ਼ਨਤੀਨ ਦੇ ਯੋਗ ਬਾਦਸ਼ਾਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਸੀ। ਇਸ 
ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਇਕ ਸੰਤ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਨਿਮਫੀਅਮ 
ਵਿਖੇ ਜੀਵਨ ਬਤੀਤ ਕੀਤਾ ਜਿਥੇ 3 ਨਵੰਬਰ, 1254 ਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ 


ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਮੈਗਨੀਜ਼ਾ ਵਿਖੇ ਦਫ਼ਨਾਇਆ ਗਿਆ। 


ਹ. ਪੁ. “ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 13: 21 
ਜਾਨ (ਚੌਥਾ, ਦੀ ਫਾਰਚੂਨੇਟ- 
ਪੁਰਤਗਾਲ ਦਾ ਇਹ ਬਾਵਲ਼ਾਹ ਜਿਸ ਨੰ ਦੀ ਫਾਰਜਨੇਟ ਨ 


ਜਾਨ 


ਜਾਂਦਾ ਹੈ, 18 ਮਾਰਚ, 1604 ਵਿਚ ਵੀਲਯਾਵੀਸੀਓਸਾ ਦੇ. ਸਥਾਨ ਤੇ 
ਬ੍ਰਗਾਂਜ਼ਾਂ ਦੇ ਡਿਊਕ ਦੇ ਘਰ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਬ੍ਰਗਾਂਜ਼ਾ ਸ਼ਾਹੀ 
ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਦਾ ਮੋਢੀ ਸੀ। ਸੰਨ 1630 ਵਿਚ ਇਹ ਬ੍ਰਗਾਂਜ਼ਾ ਦਾ ਡਿਊਕ 
ਬਣਿਆ। ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਨੇ ਰਾਜ-ਪ੍ਰਬੰਧ 
ਸੰਭਾਲਿਆ। ਸੰਨ .1633 ਵਿਚ 20 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਇਸ ਦਾ 
ਵਿਆਹ ਲੂਈ ਡੀ ਗੂਸਮਾਨ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਜਿਸ ਨੇ ਇਸ ਦੀਆਂ ਗੱਦੀ 
ਲਈ ਲਾਲਸਾਵਾਂ ਨੂੰ ਉਤਸਾਹਿਤ ਕੀਤਾ। ਦਸੰਬਰ, .1640 ਦੀ ਕੌਮੀ 
ਬਗ਼ਾਵਤ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਜਾਨ ਗੱਦੀ ਤੇ ਬੈਠਾ। 15 ਦਸੰਬਰ, 1640 
ਨੂੰ ਇਸ ਦਾ ਰਾਜ-ਤਿਲਕ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਜਨਵਰੀ, 1644 ਨੂੰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ 
ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਕ ਯੋਗ ਰਾਜ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਇਸ 
ਨੇ ਪੁਰਤਗਾਲ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਅਤੇ ਜਲ-ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਸੰਗਠਿਤ ਕੀਤਾ, 
ਵਿੱਤ ਸਬੰਧੀ ਸੁਧਾਰ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਲਾਹੇਵੰਦ ਸੰਧੀਆਂ 
ਕੀਤੀਆਂ। ਇਜ ਦਾ ਰਾਜ ਯੂਰਪੀਅਨ ਸਮਝੌਤਿਆਂ ਦੀ ਦੂੰਡ ਅਤੇ ਸਪੇਨ 
ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣ ਕਰਕੇ ਕਾਫ਼ੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਬ੍ਰਾਜ਼ੀਲ ਅਤੇ ਅੰਗੋਲਾ 
ਵਿਚ ਡੱਚਾਂ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਦੇਰ ਤੱਕ ਸੰਘਰਸ਼ ਚਲਦਾ ਰਿਹਾ। ਯੂਰਪ ਦੇ 
ਰਾਸ਼ਟਰਾਂ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਬਣਾ ਕੇ ਜਾਨ ਨੇ 
ਪੁਰਤਗਾਲ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਰਾਹ ਤਿਆਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। 


6 ਨਵੰਬਰ, 1656 ਨੂੰ ਜਾਨ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ 
ਇਕੋ ਇਕ ਪੁੱਤਰ ਐਲਫ਼ਾਂਸੇ ਛੇਵਾਂ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਬਣਿਆ। ਜਾਨ 
ਇਕ ਚੇਤੰਨ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਚੰਗਾ ਗਵੱਈਆ ਸੀ। 

ਹ. ਪੁ.-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 13: 27; ਕੋਲ. ਐਨ. 11 :32; ਚੈਂਬ. ਐਨ. 8 : 122 

ਜਾਨ (ਚੈਥਾ-ਬ੍ਰਿਟੈਨੀ) : ਬ੍ਰਿਟੈਨੀ ਦਾ ਇਹ ਡਿਊਕ ਜਾਨ 
ਦਾ ਮਾਂਟਫਰਟ ਦਾ ਲੜਕਾ ਸੀ ਜਿਸ ਦਾ ਜਨਮ 1339ਜਾਂ 1340 ਵਿਚ 
ਹੋਇਆ। ਇਸ ਨੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ ਐਡਵਰਡ ਤੀਜੇ ਦੀ ਕੋਰਟ ਵਿਚ 
ਸਿੱਖਿਆ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਐਡਵਰਡ ਤੀਜੇ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂਤਾ ਦੇ ਪਾਗਲ 
ਹੋ ਜਾਣ ਤੇ ਜਾਨ ਨੂੰ ਉਥੋਂ ਦਾ ਚਾਰਜ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। 

ਜਾਨ ਨੇ ਸਤੰਬਰ, 1364 ਦੀ ਬ੍ਰੈਟਨ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰ ਦੀ_ਜੰਗ 
ਵਿਚ ਬਲਾਵਾ ਦੇ ਚਾਰਲਸ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ। ਬਲਾਵਾ ਦੇ ਚਾਰਲਸ ਦੀ 
ਮੌਤ ਮਗਰੋਂ ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੇ ਚਾਰਲਸ ਪੌਜਵੇਂ ਨੇ ਜਾਨ ਨੂੰ ਬ੍ਰਿਟੈਨੀ ਦਾ ਡਿਊਕ 
ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਜਾਨ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਆਪਣੇ ਸਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਕਾਇਮ 
ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੇ 1372 ਈ. ਵਿਚ ਐਡਵਰਡ 
ਤੀਜੇ ਨਾਲ ਸਮਝੌਤਾ ਕਰ ਲਿਆ ਜਿਸ ਦੀ ਫ਼ਰਾਂਸ ਨੇ ਵਿਰੋਧਤਾ ਕੀਤੀ। 
ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਫ਼ਰਾਂਸ ਨੇ 1373 ਈ. ਵਿਚ ਬ੍ਰਿਟੈਨੀ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ 
ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਜਾਨ ਇੰਗਲੈਂਡ ਭੱਜ ਗਿਆ। ਚਾਰਲਸ ਪੰਜਵੇਂ ਨੇ 1378 
ਈ, ਵਿਚ ਡੱਚੀ ਨੂੰ ਜ਼ਬਤ ਕਰ ਲਿਆ ਪਰ ਇਸ ਨਾਲ ਬ੍ਰਿਟੈਨੀ ਦੇ 
ਲੋਕਾਂ ਅੰਦਰ ਦੇਸ਼ ਭਗਤੀ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਜਾਗ ਉਠੀ ਅਤੇ ਉਹ ਜਾਨ ਦੇ 
ਹੱਕ ਵਿਚ ਖੜੇ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਬਗ਼ਾਵਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਪਰ ਜਾਨ ਇਹ 
ਮੌਕਾ ਹੱਥੋਂ ਗਵਾ ਬੈਂਠਾ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਨੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ ਰਿਚਰਡ ਦੂਜੇ 
ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ 1381 ਈ. ਵਿਚ ਫ਼ਰਾਂਸ ਨਾਲ ਗਵੈਰਾਂਡ ਦੀ ਸੰਧੀ 
ਕਰਕੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। 


ਜਾਨ ਦੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਮਦਦ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰਤਾ ਅਤੇ ਭਾਰੀ ਟੈਕਸ 
ਲਾਉਣ ਦੀ ਨੀਤੀ ਨੇ ਜਾਨ ਨੂੰ ਬ੍ਰਿਟੈਨੀ ਵਿਚ ਬਦਨਾਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। 


ਉਸ ਨੇ ਮੀਰਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਉੱਤੇ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਲਗਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ 


ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿਰੁੱਧ ਕਰ ਲਿਆ। ਬ੍ਰਿਟੈਨੀ ਵਿਚ ਜਾਨ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਡਾਵਾਂ 
-ਡੋਲ ਰਹੀ। 


1 ਨਵੰਬਰ, 1399 ਵਿਚ ਨਾਂਟੀਜ਼ ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਜਾਨ ਦੀ ਮੌਤ 
ਹੋ ਗਈ। 
ਹ. ਪੁ.-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 13: 28; ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 5 : 575 


350 


ਜਾਨ (ਚੰਬਾ-ਬਾਜ਼ਨਤੀਨ) 


: ਬਾਜ਼ਨਤੀਨ ਦੇ ਇਸ 


_`ਬਦਕਿਸਮਤ ਬਾਦਸਾਹ ਦਾ ਜਨਮ 1250 ਈ. ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਇਹ 


ਥੀਓਡੋਰ ਪਹਿਲੇ ਦਾ ਲੜਕਾ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ` ਮੌਤ ਸਮੇਂ ਇਹ 
ਕੇਵਲ ਅੱਠ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਹੀ ਸੀ। ਮਾਈਕਲ ਅੱਠਵਾਂ ਪੇਲੇਈਓਲਾੱਗਾਸ) 
ਇਕ ਸਾਜ਼ਸ਼ ਰਾਹੀਂ ਇਸ ਦਾ ਰੀਜੈਂਟ ਬਣ ਗਿਆ ਅਤੇ 1 ਜਨਵਰੀ, 
1259 ਨੂੰ ਜਾਨ ਦਾ ਸਹਿ-ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬਣ ਗਿਆ ਪਰ ਜਦੋਂ ਲਾਤੀਨੀਆਂ 
ਕੋਲੋਂ ਇਸਤੰਬੋਲ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਮਾਈਕਲ ਇਕੱਲਾ ਹੀ 
ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬਣ ਗਿਆ। ਜਾਨ ਨੂੰ ਜੋ ਆਪਣੇ ਹੱਕਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ 
ਵਾਂਝਿਆਂ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਮਾਈਕਲ ਦੇ ਹੁਕਮ ਤੇ ਅੰਨ੍ਹਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ 
ਬਾਬਿਨੀਆ ਵਿਚ ਇਕ ਕਿਲੇ ਅੰਦਰ ਕੈਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਜਿਥੇ 
1300 ਈ. ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। 

ਹ. ਪੁ.-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 13: 21 

ਜਾਨ (ਪੰਜਵਾਂ, ਦੀ ਵਾਈਜ਼-ਬ੍ਰਿਟੈਨੀ) : ਇਸ ਦਾ 
ਜਨਮ 24 ਦਸੰਬਰ, 1389 ਨੂੰ ਬ੍ਰਿਟੈਨੀ ਦੇ ਜਾਨ ਚੌਥੇ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। 
ਸੰਨ 1399 ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਸਮੇਂ ਇਹ ਨਬਾਲਗ ਬੱਚਾ 
ਹੀ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਬਰਗੰਡੀ ਦੇ ਡਿਊਕ, ਫ਼ਿਲਿਪ ਦੀ ਬੋਲਡ ਨੇ ਕੁਝ 
ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਚਾਰਲਸ ਛੇਵੇਂ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਇਸ ਦੇ 
ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਰ 

23 ਮਾਰਚ, 1402 ਨੂੰ ਰੈਨ ਵਿਖੇ ਇਸਨੂੰ ਡਿਊਕ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ 
ਗਿਆ। ਜਾਨ ਦੇ ਫ਼ਿਲਿਪ ਦੀ ਬੋਲਡ ਨਾਲ ਚੰਗੇ ਸਬੰਧਾਂ ਦੇ-ਬਾਵਜੂਦ 
ਵੀ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਖ਼ਾਨਾਜੰਗੀ ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਫ਼ਿਲਿਪ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਜਾਨ ਦੀ 
ਫ਼ੀਅਰਲੈਸ ਵਿਰੁੱਧ ਆਰਮਨਯੈਕ ਧੜੇ ਦਾ ਪੱਖ ਪੂਰਿਆ। 


ਸੰਨ 1407 ਵਿਚ ਜਾਨ ਨੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ ਹੈਨਰੀ ਚੌਥੇ ਨਾਲ 


_ਯੁੱਧਬੰਦੀ ਕੀਤੀ। ਸੰਨ 1421 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਯੁਵਰਾਜ ਚਾਰਲਸ ਨਾਲ 


ਸਮਝੌਤਾ ਕੀਤਾ। ਸੰਨ 1422ਵਿਚ ਟਰਾਵਾ ਦੀ ਸੰਧੀ-ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ 
ਚਾਰਲਸ ਨੂੰ ਹੈਨਰੀ ਪੰਜਵੇਂ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਬੇਦਖ਼ਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 
ਸੰਨ 1440 ਵਿਚ ਜਾਨ ਚਾਰਲਸ ਵਿਰੁੱਧ ਪ੍ਰੇਗਰੀ ਦੀ ਬਗ਼ਾਵਤ ਅਤੇ 
1442 ਈ. ਦੀ ਲੀਗ ਆਫ਼ ਨਾਵਾਰ ਵਿਚ ਮਿਲ ਗਿਆ। 


ਜਾਨ ਦੇ ਅਧੀਨ ਬ੍ਰਿਟੈਨ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਅਤੇ ਵਿੱਤ ਵਿਭਾਗ ਡਿਊਕੀ 
ਕੱਸਲ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਗਏ। ਫ਼ੌਜੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਤੋਂ ਸੰਗਠਿਤ ਕੀਤਾ 
ਗਿਆ। ਇਸ ਨੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਵਪਾਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਫੁੱਲਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ 
ਅਤੇ ਉਦਯੋਗ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਕੀਤਾ। 


28ਅਗਸਤ, 1442ਨੂੰ ਜਾਨ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਇਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਿਟੈਨੀ 
ਦੀ ਖ਼ੁਸ਼ਹਾਲੀ ਦੇ ਉਸਰੀਏ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 

ਹ. ਪੁ.-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 13: 28; ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾਂ. 6:567 

ਜਾਨ (ਪੰਜਵਾਂ-ਪੁਰਤਗ਼ਾਲ) : ਪੁਰਤਗਾਲ ਦਾ ਇਹ 
ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਪੀਡਰੋ ਤੀਜੇ ਦਾ ਲੜਕਾ ਅਤੇ ਜਾਨ ਚੌਥੇ ਦਾ ਪੋਤਾ ਸੀ। 


ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ 22 ਅਕਤੂਬਰ, 1689 ਵਿਚ ਲਿਜ਼ਬਨ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। 


ਸੰਨ 1706 ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਮਗਰੋਂ ਇਹ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ 
ਬਣਿਆ। ਇਸ ਨੇ ਸਪੇਨ ਦੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰ ਸਬੰਧੀ ਜੰਗ ਵਿਚ ਆਰਕ 
ਡਿਊਕ ਚਾਰਲਸ ਦੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਸੰਨ 1708 ਵਿਚ ਇਸ ਦਾ 
ਵਿਆਹ ਆਰਕ ਡਚੈੱਸ ਮੇਰੀਆਨਾਂ ਨਾਲ ਹੋ ਗਿਆ। 


ਖ਼ੁਦ-ਮੁਖ਼ਤਿਆਰੀ ਦੇ ਅਸੂਲ ਦੀ ਇਕ-ਪੁਰਖਤਾ ਵਿਚ ਵਾਧਾ 
ਇਸਦੇ ਰਾਜ ਦਾ ਖ਼ਾਸ ਗੁਣ ਸੀ। ਸਮੁੰਦਰੋਂ ਪਾਰ-ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਧਨ 
ਹਾਸਲ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵਿੱਤੀ ਤੌਰ ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰ 
ਲਿਆ ਅਤੇ ਕਾਰਟੇਸ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰਤਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੇ ਗਿਆ। ਇਸ ਦੇ 
ਰਾਜ ਸਮੇਂ ਪੁਰਤਗਾਲ ਸੋਨੇ ਅਤੇ ਹੀਰਿਆਂ ਨਾਲ ਮਾਲੋ-ਮਾਲ ਸੀ। 


352 


ਜਾਨ. ਨੂੰ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਬਹੁਤ ਸ਼ੌਕ ਸੀ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੇ 
ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਸ ਨੇ ਕੁਇਮਬਰਾ ਅਤੇ ਮਾਫਰਾ ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੇ 
ਲਾਇਬਰੇਰੀਆਂ ਬਣਵਾਈਆਂ। ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਅਤੇ ਇਮਾਰਤ ਕਲਾ ਵੱਲ 
ਖ਼ਾਸ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ। ਮਾਫੌਰਾ ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਖ਼ਾਨਗਾਹ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ 
ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਇਮਾਰਤਾਂ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਕਰਵਾਈ। ਜਾਨ 
ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਸੀ। ਪੋਪ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ 


ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦਾ ਖ਼ਿਤਾਬ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਨੇ ਰਾਜ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮਾਮਲੇ . 


ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਦਰੀ ਵਰਗ ਦੂ ਹੱਥ ਵਿਚ ਦੇ ਦਿੱਤੇ ਸਨ। ਬਾਹਰੀ 
ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿਚ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਇੰਗਲਿਸ਼ ਸਮਝੌਤੇ ਵੱਲ ਲਗਾਓ 
ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪੁਰਤਗਾਂਲੀਆਂ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰੋਂ ਪਾਰ ਦੇ 
ਇਲਾਕਿਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਵਿਚ ਰੁੱਝਿਆ ਰਿਹਾ। 


31 ਜੁਲਾਈ, 1750 ਨੂੰ ਜਾਨ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ 
ਲੜਕਾ ਜੇਜ਼ਫ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਬਣਿਆ। 

ਹ. ਪੁ-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 13:27 ਚੈਂਬ. ਐਨ. 8 : 122; ਕੋਲ. ਐਨ. ੧1 : 32 

ਜਾਨ (ਪੰਜਵਾਂ-ਬਾਜ਼ਨਤੀਨ) : ਬਾਜ਼ਨਤੀਨ ਦੇ ਇਸ 
ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦਾ ਜਨਮ 18ਅਪ੍ਰੈਲ, 1332ਨੂੰ ਹੋਇਆ। ਨੌਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ 
ਵਿਚ ਇਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਐਂਡਰੋਨਾਈਕਸ ਤੀਜੇ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਰੀਜੈਂਸੀ 
ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਤੇ ਜਾਨ ਦੀ ਮਾਤਾ ਐਨ, ਉਸ ਦੇ ਹਿਮਾਇਤੀਆਂ ਅਤੇ ਜਾਨ 
ਛੇਵੇਂ ਵਿਚਕਾਰ ਝਗੜੇ ਕਾਰਨ ਖ਼ਾਨਾ-ਜੰਗੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੇ ਗਈ। ਸੰਨ 1347 
ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਇਸਤੰਬੋਲ ਵਿਖੇ ਇਸਦੇ ਗੀਜੈਂਟ ਕੈਂਟਕਿਊਜ਼ਨੀਸ ਨਾਲ 
ਸਹਿ-ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਲੜਕੀ ਦਾ 
ਵਿਆਹ ਜਾਨ ਪੰਜਵੇਂ ਨਾਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। 

__ ਜਲਦੀ. ਹੀ ਜਾਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ-ਪੁਰਖੀ ਹੱਕ ਦਾ ਦਾਅਵਾ 
ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਨਵੰਬਰ, 1354ਵਿਚ ਕੈਂਟਕਿਊਜੀਨਸ, ਜਾਨ ਛੇਵੇਂ ਨੂੰ ਤਖ਼ਤ 
ਛੱਡਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। 

ਜਾਨ ਪੰਜਵੇਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਗਿਰਾਵਟ ਨੂੰ ਠੱਲ੍ਹ ਪਾਉਣ 
ਲਈ ਉਚੇਚੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਪਰ ਦੋ ਖ਼ਾਨਾ-ਜੰਗਾਂ ਨੇ ਇਸ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ 
ਵਿਉਂਤਾਂ ਨੂੰ ਮਿੱਟੀ ਵਿਚ ਮਿਲਾ ਦਿੱਤਾ। ਅਖੀਰ ਆਪਣੀ ਇਤਾਲਵੀ 
ਮਾਤਾ ਅਤੇ ਚਚੇਰੇ ਭਰਾ ਦੇ ਉਕਸਾਉਣ ਤੇ ਇਹ ਰੋਮ ਚਲਾ ਗਿਆ 
ਅਤੇ ਅਕਤੂਬਰ, 1369 ਵਿਚ ਰੋਮਨ ਧਰਮ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰ ਲਿਆ। 

ਸੰਨ 1371 ਵਿਚ ਤੁਰਕਾਂ ਨੇ ਮਕਦੂਨੀਆ ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਕੇ 
ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਹਾਲਾਤ ਨਾਲ ਖ਼ਾਨਾ-ਜੰਗੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ। ਜਾਨ 
ਦਾ ਵੱਡਾ ਲੜਕਾ ਅਗਸਤ, 1376 ਵਿਚ ਐਂਡਰੋਨਾਈਕਸ ਚੌਥੇ ਦੇ ਤੌਰ 
ਤੇ ਇਸਤੰਬੋਲ ਦਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬਣ ਗਿਆ। ਜਾਨ ਨੇ ਵਿਨੀਸ਼ੀਅਨ ਅਤੇ 
ਵਿ ਤਤ 


ਐਂਡਰੋਨਾਈਕਸ ਦੀ 1385ਈ. ਵਿਚ ਮੌਤ ਹੇ ਗਈ ਅਤੇ ਜਾਨ _ 


` ਦੇ ਲੜਕੇ ਮੈਨੂਅਲ ਨੇ 1390 ਈ. ਵਿਚ ਜਾਨ ਦੇ ਪੋਤੇ ਜਾਨ ਸੱਤਵੇਂ 
ਵਿਰੁੱਧ ਜਾਨ ਪੰਜਵੇਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਪਰ ਦੋਵੇਂ ਪਿਉ-ਪੁੱਤਰ ਸੁਲਤਾਨ 
ਦੇ ਹੱਥ ਬੱਧੇ ਗ਼ੁਲਾਮ ਬਣੇ ਰਹੇ। ਜਾਨ ਨੇ ਇਸਤੰਬੋਲ ਵਿਚ ਬਣਾਈਆਂ 
ਕਿਲੇਬੰਦੀਆਂ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਪਰ ਇਸ ਦਾ ਲੜਕਾ ਜਾਨ ਦੀ 
ਮੌਤ (16 ਫ਼ਰਵਰੀ 1391) ਤੱਕ ਸੁਲਤਾਨ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਬੰਦੀ ਦੇ 
ਤੌਰ ਤੇ ਰਿਹਾ। ਰ 
ਹ. ਪੁ.-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 13:31; ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 5 ਸਾ 

__ ਜਾਨ (ਛੇਵਾਂ-ਪੁਰਤਗਾਲ) : ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ 13 ਮਈ, 

1767 ਨੂੰ ਮੇਰੀਆ ਪਹਿਲੀ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਲਿਜ਼ਬਨ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਇਹ 


. ਜਾਨ 


ਪੀਡਰੋ ਤੀਜੇ ਦਾ ਲੜਕਾ ਸੀ। ਸੰਨ 1785 ਵਿਚ ਇਸ ਦਾ ਵਿਆਹ 
ਸਪੇਨ ਦੀ ਕਾਰਲਾਤ ਜੈਕਵੀਨ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। 


ਸੰਨ 192 ਵਿਚ ਮੇਰੀਆ ਨੂੰ ਪਾਗਲਪਣ ਦਾ ਦੌਰਾ ਪੈ ਗਿਆ 
ਅਤੇ ਜਾਨ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਨਾਮ ਥੱਲੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਨੇ 179 ੩ੋਂ 
ਆਪਣੀ ਮਾਤਾ ਦੀ ਮੌਤ (1816) ਤੱਕ ਗੀਜੈਂਟ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। 


ਸੰਨ 1807 ਵਿਚ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਮਜਬੂਰ ਕੌਰਨ ਤੇ 
ਬ੍ਰਾਜ਼ੀਲ ਚਲੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਾਨ ਨੈਪੋਲੀਅਨ ਵਿਰੁੱਧ ਇੰਗਲੈਂਡ 
ਨਾਲ ਮਿਲ ਗਿਆ। ਸੰਨ 1816 ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਮਾਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 


_ ਜਾਨ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬਣ ਗਿਆ। ਸੰਨ 1821 ਦੀ ਪੁਰਤਗਾਲ ਦੀ ਬਗਾਵਤ 


ਸਮੇਂ ਹੀ ਜਾਨ ਪੁਰਤਗਾਲ ਮੁੜਿਆ। ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਪੀਡਰੇ ਨੂੰ ਬ੍ਰਾਜ਼ੀਲ 
ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਛੱਡ ਆਇਆ ਪਰ ਇਸ ਦੀਆਂ ਦੋਹਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ 
ਉੱਤੇ ਇਕੱਠਾ ਕੰਟਰੋਲ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਕੁਝ ਹੱਦ ਤੱਕ ਹੀ ਸਫ਼ਲ 
ਹੋ ਸਕੀਆਂ। 


ਇਸ ਦੇ ਰਾਜ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਸਾਲ ਉਦਾਰਵਾਦੀਆਂ ਅਤੇ ਨਿਰੰਕੁਸ਼ ਰ 
ਵਾਦੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਾਰਨ ਕਾਫ਼ੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ। ਜਾਨ 
ਨੇ 1825 ਵਿਚ ਬ੍ਰਾਜ਼ੀਲ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ। 10 ਮਾਰਚ, 
1826 ਨੂੰ ਲਿਜ਼ਬਨ ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਜਾਨ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਇਸ 
ਦਾ ਲੜਕਾ ਪੀਡਰੋ ਚੌਥਾ ਇਸ ਦਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਬਣਿਆ। 

ਹ. ਪੁ.-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 13: 27 ਕੋਲ. ਐਨ. 11 : 32. ਚੈੱਬ. ਐਨ. 8 : 122 

ਜਾਨ (ਛੇਵਾਂ-ਬਾਜ਼ਨਤੀਨ) : ਬਾਜ਼ਨਤੀਨ ਦੇ ਇਸ 
ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦਾ ਜਨਮ 1292 ਈ. ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਐਂਡਰੋਨਾਈਕਸ 
ਤੀਜੇ ਦਾ ਮਿੱਤਰ ਅਤੇ ਪਹਿਲਾ ਮੰਤਰੀ ਸੀ। ਇਹ ਐਂਡਰੋਨਾਈਕਸ ਦੂਜੇ 
ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਸ ਨੇ 1341 ਈ. ਵਿਚ 
ਐਂਡਰੇਨਾਈਕਸ ਤੀਜੇ ਦੇ ਮਾਸੂਮ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ, ਜਾਨ ਪੰਜਵੇਂ 
ਪੋਲੀਆੱਲੋਗਸ ਦਾ ਰੀਜੈਂਟ ਬਣਨ ਦੇ ਹੱਕ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ। ਜਾਨ 
ਪੰਜਵੇਂ ਦੀ ਮਾਂ, ਬਿਸ਼ਪ ਅਤੇ ਇਕ ਤਾਕਤਵਰ ਧੜੇ ਨੇ ਇਸ ਦਾਅਵੇ 
ਦੀ ਵਿਰੋਧਤਾ ਕੀਤੀ ਪਰ ਜਾਨ ਛੇਵੇਂ ਨੇ 26 ਅਕਤੂਬਰ, 1341 ਨੂੰ ਆਪਣੇ 
ਆਪ ਨੂੰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਸਮਾਜਿਕ' ਅਤੇ 
ਧਾਰਮਿਕ ਮਤ-ਭੇਦ ਕਾਰਨ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿਚ ਫਿਰ ਤੋਂ ਖ਼ਾਨਾ-ਜੰਗੀ ਸ਼ੁਰੂ 
ਹੇ ਗਈ। 





ਜਾਨ (ਛੇਵਾਂ-ਬਾਜ਼ਨਤੀਨ) 
ਰ੍ ਸੰਨ 1346 ਵਿਚ ਜਾਨ ਨੂੰ ਐਂਡਰੀਆਨਓਪਲ ਵਿਖੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ 
- ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸਨੇ ਤੁਰਕਾਂ ਨਾਲ ਸਮਝੌਤਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 
ਆਪਣੀ ਲੜਕੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਆਟੋਮਾਨ ਸੁਲਤਾਨ, ਆਰਹਾਨ ਨਾਲ 
ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸੰਨ 1347ਵਿਚ ਤੁਰਕਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਕੁਸਤੁਨਤੁਨੀਆ ਰ 
(ਹੁਣ ਇਸਤੰਬੋਲ. ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਇਆ ਅਤੇ 13 ਮਈ ਨੂੰ ਇਸਨੂੰ 


ਜਾਨ ਸੱਤਵਾਂ -ਬਾਜ਼ਨਤੀਨ) 


ਦੁਬਾਰਾ ਰਾਜਤਿਲਕ ਮਿਲਿਆ। ਇਸਨੇ ਜਾਨ ਪੰਜਵੇਂ ਨਾਲ ਵੀ ਸਮਝੌਤਾ 
ਕਰ ਲਿਆ। 


ਉਹ ਸਾਮਰਾਜ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਹੁਣ ਜਾਨ ਛੇਵਾਂ ਰਾਜ ਕਰ ਰਿਹਾ 
`_ ਸੀ, ਕਈ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿਚ_ਵੰਡ ਚੁਕਿਆ ਸੀ। ਥੀਸਾਲਾਨੀਕਾ ਹੁਣ 
ਸੈਲਾਨੀਕਾ) 1350 ਈ: ਤੱਕ ਜਾਨ ਦੇ ਸਿਆਸੀ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਦੇ ਅਧੀਨ 
ਸੀ। ਜਾਨ ਨੇ ਏਕਤਾ ਅਤੇ ਸਥਿਰਤਾ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੇ 
ਰਾਜ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡ ਦਿਤਾ। ਮੈਨੂਅਲ ਨੂੰ ਮਾਰੀਆ ਦਾ 
ਖ਼ੁਦਮੁਖ਼ਤਾਰ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਮੈਥਿਊ ਨੂੰ ਥਰੇਸ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਮਿਲਿਆ 
ਪਰ ਉਸਦੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਜਾਨ ਪੰਜਵੇਂ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਸਨ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ 
1352 ਵਿਚ ਦੁਬਾਰਾ ਖ਼ਾਨਾ-ਜੰਗੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੇ ਗਈ। ੍ 


ਨਵੰਬਰ, 1354 ਨੂੰ ਇਸਨੂੰ ਜਾਨ ਪੰਜਵੇਂ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਤਖ਼ਤ 
ਛੱਡਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਇਹ ਇਕ ਸਾਧੂ 
ਬਣ ਗਿਆ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਬਾਕੀ ਸਾਲ ਆਪਣੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਦਾ 
ਇਤਿਹਾਸ ਲਿਖਣ ਵਿਚ ਬਤੀਤ ਕੀਤੇ। ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ 15 ਜੂਨ, 1383 
ਨੂੰ ਮਾਰੀਆ ਵਿਚ ਮਿਸਟਰਾ ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਹੋਈ। 


ਇਹ ਇਕ ਚੰਗਾ ਨੀਤੀਵਾਨ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਸੀ। 
ਹ. ਪੁ-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 13:22; ਚੈਂਬ. ਐਨ. 8: 121; ਐਨ. ਬਿ. ਮਾ. 5 :575 
ਜਾਨ (ਸੱਤਵਾਂ-ਬਾਜ਼ਨਤੀਨ) : ਬਾਜ਼ਨਤੀਨ ਦੇ ਇਸ 
ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦਾ ਜਨਮ 1360 ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਐਂਡਰੇਨਾਈਕਸ ਦਾ 
ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਜਾਨ ਪੰਜਵੇਂ ਦਾ ਪੇਤਰਾ ਸੀ। ਇਸ ਨੇ ਸੁਲਤਾਨ ਬਾਯਾਜ਼ੀਦ 
ਪਹਿਲੇ ਦੀ ਸ਼ਹਿ ਤੇ ਜਾਨ ਪੰਜਵੇਂ ਵਿਰੁੱਧ ਬਗਾਵਤ ਕਰ ਦਿਤੀ ਸੀ। 
ਜਾਨ ਨੇ ਕੁਸਤੁਨਤੁਨੀਆ (ਹੁਣ ਇਸਤੰਬੋਲ) ਵਿਚ ਅਪ੍ਰੈਲ, 1390 
ਤੋਂ ਸਤੰਬਰ, 1390 ਤੱਕ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਇਸਨੂੰ ਇਸਦੇ ਚਾਚੇ ਮੈਨੂਅਲ 
ਨੇ ਗੱਦੀ ਤੋਂ ਉਤਾਰ ਦਿਤਾ ਅਤੇ ਸੈਲੀਮਬ੍ਹੀਆ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਇਸਨੂੰ 
ਅਲਾਟ ਕਰ ਦਿਤਾ। 


ਸੰਨ 1399ਤੋਂ 1403ਤੱਕ ਇਸਤੰਬੋਲ ਵਿਚ ਮੈਨਹਅਲ ਦੂਜੇ ਦੀ 
ਜ਼ਰ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵਿਚ ਜਾਨ ਸੱਤਵੇਂ ਨੇ ਦੁਬਾਰਾ ਰੀਜੈਂਟ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਰਾਜ 
ਕੀਤਾ। ਮੈਨੂਅਲ ਦੀ ਗ਼ੈਰ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿਚ ਜਾਨ ਨੇ ਤੁਰਕਾਂ ਨੂੰ ਆਰਥਿਕ 
ਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸਹੂਲਤਾਂ ਦੇ ਕੇ ਸੰਧੀ ਕਰ ਲਈ। ਮੈਨੂਅਲ ਦੇ ਪਰਤਣ 
ਤੇ ਇਹ ਸਾਲੋਨੀਕਾ ਦਾ ਗਵਰਨਰ. ਬਣ ਗਿਆ ਜਿਥੇ 22 ਸਤੰਬਰ, 
1408 ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। 

- ਹ. ਪੁ -ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 13: 22;ਐਨ: ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 5 : 576 

ਜਾਨ (ਅੱਠਵਾਂ-ਬਾਜ਼ਨਤੀਨ) : ਬਾਜ਼ਨਤੀਨ ਦਾ ਇਹ 
ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਮੇਨੂਅਲ ਦੂਜੇ ਦਾ`ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਲੜਕਾ ਸੀ, ਜੋ 1392ਈ: 
ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੇੋਇਆ। ਸੰਨ 1421 ਵਿਚ ਇਸਨੂੰ ਮੈਨੂਅਲ ਦੂਜੇ` ਨੇ ਆਪਣਾ 
ਸਹਿ-ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ 1425 ਈ: ਵਿਚ ਮੈਨੂਅਲ ਦੂਜੇ ਤੋਂ 


ਬਾਅਦ ਇਹ ਗੱਦੀ ਤੇ ਬੈਠਾ। ਇਸ ਦਾ ਰਾਜ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਇਸਤੰਬੋਲ - 


ਤੱਕ ਸੀਮਾ-ਬੱਧ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਆਟੋਮਨ ਤੁਰਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਤਬਾਹ 
ਹੋਣ ਦਾ ਪੱਕਾ ਖ਼ਤਰਾ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਸੀ। 

ਸੰਨ 1422ਵਿਚ ਇਸਤੰਬੋਲ ਤੁਰਕੀ ਸੁਲਤਾਨ ਮੁਰਾਦ ਦੂਜੇ ਨੇ 
ਘੇਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਮਾਰਚ, 1430ਵਿਚ ਸਾਲੋਨੀਕਾ ਤੁਰਕਾਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ 
ਜਿਥੇ 1432 ਈ: ਵਿਚ ਜਾਨ ਦੇ ਤਿੰਨ ਭਰਾਵਾਂ ਨੇ ਅਕੀਆ ਦੇ ਲਾਤੀਨੀ 
ਰਾਜ ਦਾ ਅੰਤ ਕਰ ਦਿਤਾ ਸੀ। 

ਸੰਨ 1423 ਵਿਚ ਜਾਨ ਪੱਛਮੀ ਯੂਰਪ ਵਿਚ ਮਦਦ ਲਈ ਗਿਆ 
ਪਰ ਅਸਫ਼ਲ ਰਿਹਾ। ਜਾਨ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਸਾਲ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀਆਂ 


352 


ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰ ਸਬੰਧੀ ਸਾਜ਼ਸ਼ਾਂ ਕਾਰਨ ਅਸ਼ਾਂਤੀਪੂਰਨ ਰਹੇ। ਅੰਤ 31 
ਅਕਤੂਬਰ, 1448ਨੂੰ ਜਾਨ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। 

ਹ. ਪੁ. -ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 13:22; ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 5 :576 

ਜਾਨ ਓ ਗ੍ਰਾਟਸ : ਇਹ ਸਕਾਟਲੈਂਡ (ਬਰਤਾਨੀਆ) ਦੀ 
ਕੇਥਨੈਸ ਕਾਉੱਟੀ ਦਾ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਹੈ' ਜਿਥੋਂ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਥੇਹ 
ਇਕ ਇਮਾਰਤ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ 
ਸਥਾਨ ਬਰਤਾਨੀਆ ਦੇ ਧੁਰ ਉੱਤਰੀ ਸਿਰੇ ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਜਾਨ ਓ 
ਗ੍ਰਾਟਸ ਦੇ ਇਸ ਥੇਹ ਦਾ ਸਬੰਧ 1793ਈ: ਵਿਚ ਲਿਖੀ ਪੁਸਤਕ 'ਦੀ ` 
ਸਟੈਟਿਸਟਿਕਲ ਅਕਾਊਂਟ ਆਫ਼ 'ਤਕਾਟਲੈਂਡ' ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ 
ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤੀ ਕਹਾਣੀ ਨਾਲ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ -ਕਹਾਣੀ 
ਅਨੁਸਾਰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਚੌਥੇ ਦੇ ਸੱਦੇ ਜਾਣ ਤੇ 'ਜਾਨ ਡੀ ਗ੍ਰਾਟ' ਅਤੇ ਇਸ 
ਦੇ ਭਰਾ ਮੈਕਾਲਮ ਅਤੇ ਗੇਵਿਨ ਕੇਥਨੈਸ ਪਹੁੰਰੇ। ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਰੱਖ ਲਿਆ। ਇਥੇ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਤਿੰਨੇ 
ਡੱਚ ਭਰਾਵਾਂ ਨੇ ਚੰਗੀ ਤਰੱਕੀ ਕੀਤੀ ਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਵਾਧਾ ਵੀ ਹੋਇਆ। 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੈਰਿਸ਼ (2%%0) ਵਿਖੇ ਕਾਫ਼ੀ ਜ਼ਮੀਨ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਈ। 
ਹਰੇਕ ਸਾਲ ਇਹ_ਸਾਰਾ ਡੱਚ ਕੁਨਬਾ ਮਿਲ ਕੇ ਆਪਣੀ ਆਮਦ ਦਾ 
ਜਸ਼ਨ ਮਨਾਇਆ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਕ ਵਾਰੀ ਇਸੇ 
ਜਸ਼ਨ ਦੌਰਾਨ ਕੁਨਬੇ ਦੇ ਮੁਖੀ ਬਣਨ ਪਿਛੇ ਝਗੜਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ 
ਤੇ ਜਾਨ ਡੀ ਗ੍ਰਾਟ ਨੇ ਇਕ ਅੱਠ-ਕੋਨਾ ਮਕਾਨ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਇਆ 
ਤੇ ਅੱਠ ਕੋਨਾ ਇਕ ਵੱਡਾ ਸਾਰਾ ਮੇਜ਼ ਬਣਵਾ ਕੇ ਇਸ ਦੇ ਅੰਦਰ 
ਰਖਵਾਇਆ ਤਾਂ ਕਿ ਹਰੇਕ ਕੋਨੇ ਉਪਰ ਅੱਠਾਂ ਗ੍ਰਾਂਟਸ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੇ 
ਬਜੁਰਗ ਮੁਖੀ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਬੈਠ ਸਕਣ। 

ਰਗ ਰੀ ਕੀ 


ਦੇ ਮੁੱਢ ਵਿਚ ਲੈਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਈ। ਹੁਣ 'ਜਾਨ ਓ ਗ੍ਰਾਟਸ' ਵਿਖੇ ਦੋ 


ਹੋਟਲ ਅਤੇ ਕੁਝ ਦੁਕਾਨਾਂ ਹਨ ਅਤੇ ਸੈਰਗਾਹ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਇਹ ਸਥਾਨ 
ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ। 

ਹ. ਪੁ. -ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 13: 39 

ਜਾਨ ਆਫ਼ ਸਾਲਜ਼ਬਰੀ : ਇਹ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦਾ 
ਲਾਤੀਨੀ ਦਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਉੱਘਾ ਵਿਦਵਾਨ ਸੀ। ਇਹ ਕੈਂਟਰਬਰੀ ਦੇ 
ਲਾਟ ਪਾਦਰੀ ਦਾ ਸਕੱਤਰ ਵੀ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ ਸੰਨ 1115 ਤੋਂ 
1170 ਦੌਰਾਨ ਵਿਲਟਸ਼ਿਰ ਵਿਚ ਸਾਲਜ਼ਬਰੀ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਸੰਨ 1135 
ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ 12 ਸਾਲ ਤੱਕ ਇਸ ਨੇ ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੇ ਗਿਰਜਾਘਰ ਸਕੂਲਾਂ ਤੋਂ 
ਵਿੱਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਸੰਨ 1148ਵਿਚ ਇਹ ਥੀਉਬਾਲਡ ਦੀ ਨੌਕਰੀ 
ਵਿਚ ਸੀ। ਫਿਰ ਇਹ ਰੋਮਨ ਕਿਊਰੀਆ ਦੇ ਮਿਸ਼ਨਾਂ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰਦਾ 
ਰਿਹਾ। ਆਪਣੇ ਸਮੱ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਨੂੰ ਇਸ ਨੇ ਸ੬0੧੩ £੦66੦85 
(ਲ.1163) ਵਿਚ ਬੜੇ ਸੁੰਦਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕਲਮਬੰਦ ਕੀਤਾ ਹੈ। 


ਸੰਨ 1156 ਵਿਚ ਹੈਨਰੀ ਦੂਜਾ ਜਾਨ ਨਾਲ ਨਾਰਾਜ਼ ਹੋ ਗਿਆ 
ਕਿਉਕਿ ਉਸ ਦਾ ਖ਼ਿਆਲ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਚਰਚ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ 
ਅਲੰਬਰਦਾਰ_ਸੀ। ਇਸ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ 
ਪੁਸਤਕਾਂ '080819205” ਅਤੇ 6੬61੩ ਵਿਚ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਸੰਨ 
1163 ਵਿਚ ਕੈਂਟਰਬਰੀ ਦੇ ਲਾਟ ਪਾਦਰੀ ਬੈਕਟ ਨੂੰ ਕੱਢੇ ਜਾਣ ਤੋਂ 
ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਵੀ ਫ਼ਰਾਂਸ ਵਿਚੋਂ ਦੇਸ਼ ਨਿਕਾਲਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 
ਸੰਨ 1170 ਵਿਚ ਬੈਕਟ ਦਾ ਹੈਨਰੀ ਨਾਲ ਰਾਜ਼ੀਨਾਮਾ ਹੋਣ ਤੇ ਇਹ 
ਵੀ ਵਾਪਸ ਇੰਗਲੈਂਡ ਪਹੁੰਚਿਆ।-ਸੰਨ 1176 ਵਿਚ ਇਹ ਫ਼ਰਾਂਸ ਵਿਚ 
ਸ਼ਾਰਤ ਦਾ ਬਿਸ਼ਪ ਨਿਯੁਕਤ ਹੋਇਆ। 25ਅਕਤੂਬਰ, 1180ਨੂੰ ਸ਼ਾਰਟਰ 
ਫ਼ਰਾਂਸ) ਵਿਖੇ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ` 

ਹ. ਪੁ. -ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 5:586% ਐਨ. ਐਮ. 16169; ਐਨ. ਅਮੈ. 16 : 164 


੭ . ਵੀ 


__ ਜਾਨ ਆਫ਼ ਕਰਾਂਨਸ਼ਤਾਤ : ਰੂਸ ਦੇ ਇਸ ਸਨਾਤਨੀ 
ਤਿਆਗੀ ਪਾਦਰੀ ਦਾ ਜਨਮ 31 ਅਕਤੂਬਰ, 1829 ਨੂੰ ਹੋਇਆ। ਇਸ 
ਦਾ ਮੁੱਢਲਾ ਨਾਂ ਆਈਵਾਨ ਇਲੀਕ ਸਰਜੀਏਵ ਸੀ। 





ਜਾਨ ਆਫ਼ ਕਰਾੱਨਸ਼ਤਾਤ 


ਇਸ ਨੇ ਸੇਂਟ _ਪੀਟਰਜ਼ਬਰਗ _(ਲੈਨਿਨਗ੍ਰਾਂਦ) _ਵਿਖੇ 
` ਧਰਮ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਅਕਾਦਮੀ ਵਿਚ ਸਿਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਇਸ 
ਉਪਰੰਤ ਇਹ ਸੈਂਟ ਐਂਡਰਿਊ ਦੇ ਚਰਚ ਵਿਖੇ ਪਾਦਰੀ ਨਿਯੁਕਤ ਹੋ 
__ਗਿਆ। ਇਸ ਸੇਵਾ ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਨੇ ਗ਼ਰੀਬ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ 
ਦਾ ਇਕ 'ਵਰਕ ਸੈਂਟਰ' ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਕੇਂਦਰ ਵਿਚ ਤਕਨੀਕੀ 
ਅਤੇ ਆਮ ਸਿਖਿਆ, ਉਦਯੋਗਿਕ ਕਲਾ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਭਲਾਈ 
ਜੇਵਾਵਾਂ ਸਬੰਧੀ ਸਿਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਅਜਿਹੇ ਭਲਾਈ ਕਾਰਜਾਂ 
ਕਰਕੇ ਗ਼ਰੀਬ ਲੋਕ ਇਸ ਨੂੰ 'ਫ਼ਾਦਰ ਜਾਨ' ਕਹਿਣ ਲੱਗ ਪਏ ਸਨ। 
ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਨੇ ਰੂਸ ਦੇ ਸਮਾਜਕ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਕ ਜੀਵਨ ਵਿਚ 
ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਪਾਇਆ। ਇਸ ਨੇ ਕਈ ਅਧਿਆਤਮਕ ਗ੍ਰੰਥ ਲਿਖੇ। 
ਪੁਸਤਕਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਸੀ। ਇਹ ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਮਨੁੱਖ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੀ 


ਪੂਜਾ ਜਿਉਂਦੇ ਜੀ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਈ ਸੀ। 

2 ਜਨਵਰੀ, 1909 ਨੂੰ ਕਰਾੱਨਨਸ਼ਤਾਤ ਵਿਖੇ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ 
ਗਈ। 

ਹ. ਪੁ. -ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 5:584 

ਜਾਨ ਆਫ਼ ਬਰੀਐੱਨ (ਯੋਰੋਸ਼ਲਮ ): ਇਹ ਯੋਰੋਸ਼ਲਮ 


ਦਾ ਇਕ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਕਾਨਸਟੈਂਟਨੋਪਲ (ਹੁਣ 
ਇਸਤੰਬੋਲ) ਦਾ ਲਾਤੀਨੀ ਸ਼ਹਿਨਸਾਹ ਬਣਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਸੈਮਪੇਨ ਦੇ 
ਇਕ ਕੁਲੀਨ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਵਿਚੋਂ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ ਲ. 1148 ਵਿਚ 
ਹੋਇਆਂ। ਇਹ ਬਰੀਐਨ ਦੇ ਫ੍ਰਾਂਸੀਸੀ ਕਾਊਂਟ ਐਰਡ ਦੂਜੇ ਦਾ ਛੋਟਾ 
_ ਲੜਕਾ ਸੀ। 


ਸਤੰਬਰ, 1210ਵਿਚ ਜਾਨ ਨੇ ਯੋਰੋਸ਼ਲਮ ਦੀ ਮੇਰੀ ਨਾਲ ਸ਼ਾਦੀ 
ਕਰਵਾ ਲਈ ਅਤੇ 3 ਅਕਤੂਬਰ, 120 ਨੂੰ ਟਾਈਰ ਵਿਖੇ ਇਸ ਦੀ 
ਤਾਜਪੋਸ਼ੀ ਕੀਤੀ ਗਈ। 


ਸੰਨ 1212 ਵਿਚ ਮੇਰੀ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਜਾਣ ਤੇ ਜਾਨ ਆਪਣੀ 


ਲੜਕੀ ਇਜ਼ਾਬੈਲਾ ਦਾ ਰੀਜੈਂਟ ਬਣ ਗਿਆ। ਸੰਨ 1222 ਵਿਚ ਜਾਨ 


ਗਿਆ। ਇਜ਼ਾਬੈਲਾ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਰੋਮਨ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਫ੍ਰੈਡਰਿਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ 
ਮੰਗਣੀ ਹੋ ਜਾਣ ਤੇ ਜਾਨ ਨੂੰ ਆਪਣੀ.ਲੜਕੀ ਦਾ ਰੀਜੈਂਟ ਬਣੇ ਰਹਿਣ ` 
ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਏ ਪਰ ਵਿਆਹ ਹੋ ਜਾਣ ਉਪਰੰਤ ਫ੍ਰੈਡਰਿਕ 
ਨੇ ਜਾਨ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਵਿਰੋਧਤਾ ਕੀਤੀ। 

_ ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਜਾਨ ਨੇ ਕੈਸਟੀਲ ਦੇ ਫਰਡੀਨੈਂਡ ਤੀਜੇ ਦੀ 
ਲੜਕੀ ਬੈਰਨਗਾਰੀਆ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ ਜਿਸਨੇ ਮੇਰੀ ਨਾਂ 
ਦੀ ਲੜਕੀ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿਤਾ। 


ਸੰਨ 1228 ਵਿਚ ਬਾਲਦਵਿਨ ਦੂਜੇ ਦੇ ਕਾਨਸਟੈਂਟਨੋਪਲ ਦਾ 
ਤਖ਼ਤ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਤੇ ਜਾਨ ਨੂੰ ਉਸਦਾ ਸਹਿ-ਸ਼ਹਿਨਸ਼ਾਹ ਬਣਾਏ 
ਜਾਣ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਜਾਨ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਸਫੀਕਾਰ ਕਰ 
ਲਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਲੜਕੀ ਮੇਰੀ ਦੀ ਸ਼ਾਦੀ ਬਾਲਦਵਿਨ ਦੂਜੇ ਨਾਲ 
ਕਰਨ ਲਈ ਸਹਿਮਤ ਹੋ ਗਿਆ। 


_ ਸੰਨ 1231 ਵਿਚ ਜਾਨ ਕਾਨਸਟੈਂਟਨੋਂਪਲ ਪਹੁੰਚਿਆ ਅਤੇ ਇਸ 
ਦੀ ਤਾਜਪੋਸ਼ੀ ਦੀ ਰਸਮ ਅਦਾ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਪਰ 1235 ਵਿਚ ਇਵਾਨ 
ਅਸੈਨ ਦੂਜੇ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿਤਾ। ਬਾਲਦਵਿਨ ਦੂਜਾ 
ਜਦੋਂ ਪੱਛਮੀ ਯੂਰਪ ਤੋਂ ਮਦਦ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਕਰ ਰਿਹਾ'ਸੀ ਤਾਂ ਮਾਰਚ, 
1237 ਵਿਚ ਜਾਨ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਰ 

ਹ. ਪੁ. -ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 13:25; ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 5582 

ਜਾਨ ਐਲਬਰਟ (ਪੋਲੈਂਡ): ਪੇਲੈਂਡ ਦਾ ਇਹ ਬਾਦਸ਼ਾਹ 
ਜਿਸ ਨੂੰ ਜਾਨ ਪਹਿਲਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿੰਗ ਕੈਸੀਮੀਰ ਦੂਜੇ ਦਾ 
ਤੀਜਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ ਜਿਸ ਦਾ ਜਨਮ 27 ਦਸੰਬਰ, 1459 ਵਿਚ ਹੋਇਆ। 
ਕਾਉਨ ਪ੍ਰਿੰਸ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ 1487 ਈ: ਵਿਚ ਤਾਤਾਰਾਂ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ 
ਕਰਕੇ ਜਾਨ ਐਲਬਰਟ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਿਆ। 27ਅਗਸਤ, 
1492ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਪ੍ਰੀਵੀ ਕੱਸਲ ਦੇ ਰਈਸਾਂ ਦੀ ਮਦਦ 
ਨਾਲ ਇਹ ਗੱਦੀ ਤੇ ਬੈਠਾ। ਇਸ ਨੇ ਕੀਲਜ਼ ਦੀਆਂ ਬੰਦਰਗਾਹਾਂ ਨੂੰ 
ਦੁਬਾਰਾ ਲੁੱਟਣ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੇ 
ਇਲਾਕੇ ਵਧਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਸੰਨ 1494 ਵਿਚ ਜਾਨ ਐਲਬਰਟ 
ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਹੰਗਰੀ ਅਤੇ ਬੋਹੀਮੀਆ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਵਲਾਦੀਸਲਾਵ 
ਨਾਲ ਸਮਝੌਤਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਪਰ ਅਸਫ਼ਲ ਰਿਹਾ। ਕੁਝ 
ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਖ਼ਰੀਦ ਕੇ ਅਤੇ ਕੁਝ ਕੁ ਨੂੰ ਰਾਜਨੀਤੀ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ 
1497ਈ: ਵਿਚ ਜਾਨ ਨੇ 80,000ਦੀ ਫੌਜ ਇਕੱਠੀ ਕਰਕੇ ਮਾਲਡੇਵੀਆ 
ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿਤੀ। ਪੇਲੈਂਡ ਅਤੇ ਮਾਲਡੇਵੀਆ ਵਿਚਕਾਰ _ 
ਹੋਈ ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਜਨਸਾਧਾਰਣ ਨੇ ਬਗ਼ਾਵਤ ਕਰਕੇ ਜਾਨ 
ਐਲਬਰਟ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਪਰ ਜਾਨ ਫਿਰ ਵੀ 
ਉੱਤਰ ਵਿਚ ਸੈਕਸਨੀ ਦੇ ਫ੍ਰੈਡਰਿਕ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਵਿਚ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋ 
ਗਿਆ। 17ਜੂਨ, 1501 ਨੂੰ ਜਾਨ ਐਲਬਰਟ ਦੀ ਅਚਾਨਕ ਮੌਤ ਹੋ ਜਾਣ 
ਕਾਰਨ ਪ੍ਰਸ਼ੀਅਨ ਇਲਾਕਿਆਂ ਲਈ ਉਸ ਦੀ ਅਗਲੀ ਮੁਹਿੰਮ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ 
ਮਿੱਟੀ ਵਿਚ ਮਿਲ ਗਈ। 

ਹ. ਪੁ. -ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 5:572; ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 13:37 

ਜਾਨਸਥ : ਭਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਰਾਜ ਦੇ ਮੁਜ਼ੱਫ਼ਰਨਗਰ 
ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਇਸੇ ਨਾਂ ਦੀ ਤਹਿਸੀਲ ਦਾ ਸਦਰਮੁਕਾਮ ਹੈ। ਇਹ 


_ ਮੁਜ਼ੱਫ਼ਰਨਗਰ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ 22 ਕਿ. ਮੀ. ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਸਥਿਤ ਹੈ। 
ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਸੱਯਦ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਦਿੱਲੀ ਦੀ 


ਸਲਤਨਤ ਉੱਤੇ ਹਾਵੀ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 173 7ਈ: ਵਿਚ ਵਜ਼ੀਰ ਕਮਾਰ 
ਉੱਦੀਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਰੋਹੇਲਿਆਂ ਨੇ ਮਾਰ ਮੁਕਾਇਆ ਸੀ ਅਤੇ 


ਜਾਨਸਨ ਐਂਡਰਯੁ 
_ ਸ਼ਹਿਰ ਵੀ ਢਹਿਢੇਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਸੱਯਦ ਹਾਲੇ 
` ਵੀ ਇਥੇ ਵਸਦੇ ਹਨ। 
_ਆਬਾਦੀ-13,865 (991) 
295 19" ਉ. ਵਿਥ.; 77251" ਪੂ. ਲੰਬ. 
ਹ.ਪੁ. -ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ. 14: 62 
_ਜਾਨਸਨ ਐੱਂਡਰਯੂ : ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੇ ਇਸ ਸਤਾਰ੍ਹਵੇ 
.ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ (1865-69) ਦਾ ਜਨਮ 29 ਦਸੰਬਰ, 1808 ਨੂੰ ਉੱਤਰੀ 
ਕੈਰੋਲਾਈਨਾ ਰਾਜ ਵਿਚ 'ਰਾਲੀ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਇਸਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਂ 
ਜੈਕਬ ਜਾਕਸਨ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਦਾ ਨਾਂ ਮੇਰੀ ਐਮ ਡੋਨੋ ਜਾਨਸਨ ਸੀ। 


ਅਮਰੀਕੀ ਖ਼ਾਨਾਜੰਗੀ .(1861-65) ਦੇ ਅਖ਼ੀਰਲੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿਚ ' 


ਇਬਰਾਹੀਮ ਲਿੰਕਨ ਦੇ ਕਤਲ ਹੋ ਜਾਣ ਤੇ- ਇਸਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ 
ਬਣਾ ਦਿਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਦੱਖਣ ਸਬੰਧੀ ਪੁਨਰ-ਨਿਰਮਾਣ 
ਦੀਆਂ ਨਰਮ ਨੀਤੀਆਂ ਨੇ ਕਾਂਗਰਸ ਵਿਚਲੇ ਸੁਧਾਰਵਾਦੀ ਰਿਪਬਲਿਕਨਾਂ 
ਨੂੰ ਨਰਾਜ਼ ਕਰ ਦਿਤਾ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੀਤੀਆਂ ਕਾਰਨ ਹੀ ਇਸ ਦਾ 
_ ਸਿਆਸੀ ਪਤਨ ਆਇਆ। 


` ਇਸਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਬਹੁਤ ਗ਼ਰੀਬ ਸਨ। ਸੰਨ 1811 ਵਿਚ 
ਇਸਦੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਪਿੱਛੇ ਆਪਣੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਫ਼ੱਡ 
ਗਿਆ।` ਇਹ ਬਾਕਾਇਦਗੀ ਨਾਲ ਸਕੂਲੀ ਵਿੱਦਿਆ ਹਾਸਲ ਨਾ ਕਰ 
ਸਕਿਆ। ਸੰਨ 1826ਵਿਚ ਇਹ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਅਤੇ ਮਤਰੇਏ ਪਿਤਾ ਨਾਲ 
ਏੈਨਿਸੀ ਰਾਜ ਵਿਚ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਚੋਂ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤੇ 
ਗੁਣਾਂ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਟੈਨਿਸੀ ਰਾਜ ਦੇ ਸਿਆਸੀ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਸਥਾਪਿਤ 
ਕਰ ਦਿਤਾ। ਇਹ ਅਜੇ 21 ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋਇਆ ਜਦੋਂ ਕਿ 
ਇਸ ਨੇ ਕਾਮਿਆਂ ਦੀ ਇਕ ਜਥੇਬੰਦੀ ਕਾਇਮ ਕਰ ਲਈ। ਇਸੇ ਜਥੇਬੰਦੀ 
ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸਨੂੰ ਗ੍ਰੀਨਵਿਲ ਦਾ ਆਲਡਰਮੈਨ ਅਤੇ ਪਿੱਛੋਂ ਮੇਅਰ 
ਚੁਣਿਆ। ਵਿਧਾਨ-ਮੰਡਲ (1835-43) ਵਿਚ ਦਸਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਇਹ 
ਐਂਡਰਯੂ ਜੈਕਸਨ' ਦਾ ਪੱਕਾ ਹਿਮਾਇਤੀ ਬਣ ਗਿਆ। ਸਰਹੱਦੀ ਰਾਜ 
ਦਾ ਕਾਫ਼ੀ ਸਾਰਾ ਸਿਆਸੀ ਤਜਰਬਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਣ ਤੇ ਇਹ ਪਰਬਤ 
ਆਰੋਹੀਆਂ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਨੁਮਾਇੰਦੇ ਵਜੋਂ ਉੱਭਰਕੇ ਅੱਗੇ ਆਇਆ। 
ਮਗਰੋਂ ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੀ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧ (1843-53) ਵਜੋਂ ਕਾਂਗਰਸ ਦਾ 
ਦਸ ਸਾਲ ਲਈ ਮੈਂਬਰ ਰਿਹਾ। ਸੰਨ 1856 ਵਿਚ ਇਹ ਸੈਨੇਟ ਦਾ ਮੈਂਬਰ 
ਬਣਿਆ ਅਤੇ ਇਥੇ ਇਸਨੈ ਲੋਕ ਰਾਜੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਡੱਟਕੇ ਸਮਰਥਨ 
ਕੀਤਾ। ਘੱਟ ਟੈਕਸਾਂ ਦੀ ਹਿਮਾਇਤ ਅਤੇ ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਵਿਰੋਧੀ ਅੰਦੋਲਨਾਂ 
ਦੀ ਵਿਰੋਧਤਾ ਕੀਤੀ। ਲਿੰਕਨ ਨਦੀ ਚੇਣ ਪਿਛੋਂ ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਹੀ 
ਲਏ। ਇਸਨੇ ਬੜੇ ਧੜੱਲੇਦਾਰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਨਾਂਹ ਕਰ ਦਿਤੀ ਕਿ ਦੱਖਣ 
ਕੋਲ ਸੰਘ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੋਣ ਲਈ ਕੋਈ ਜਾਇਜ਼ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਜੂਨ, 
1861 ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਟੈਨਿਸੀ ਰਾਜ ਵੱਖਰਾ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਦੱਖਣੀ ਸੈਨੇਟਰਾਂ 
ਵਚੋਂ ਇਹ ਇਕੋ-ਇਕ ਹੀ ਅਜਿਹਾ ਸੈਨੇਟਰ ਸੀ ਜਿਹੜਾ ਆਪਣੇ ਅਹੁਦੇ 
ਤੈ ਟਿਕਿਆ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਰਾਜ ਸੰਘ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਨਾਂਹ ਕੀਤੀ। 
ਭਾਵੇਂ ਇਸਦੇ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧੀਆਂ ਨੇ ਤਾਂ ਇਸਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿੰਦਿਆ ਪਰ 
ਹੰਘ ਪ੍ਰਤਿ ਆਪਣੀ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਤੋਂ ਇਹ ਕਦੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਡੋਲਿਆ। 
ਇਸ ਅਥਿੜਕਵੇਂ ਸਾਥ ਦੀ ਕਦਰ ਕਰਦਿਆਂ ਲਿੰਕਨ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਟੈਨਿਸੀ 
ਜਜ ਦਾ ਫ਼ੌਜੀ ਗਵਰਨਰ ਨਿਯੁਕਤ (ਮਈ, 1862) ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਅਗਲੇ 
ਤਬੜ ਵਾਲੇ ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਇਹ ਫ਼ੌਜੀ ਗਵਰਨਰ ਵਜੋਂ ਹੀ ਕੰਮ 
'ਰਦਾ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਅਖ਼ੀਰ ਵਿਚ ਇਕ ਸਿਵਲ ਸਰਕਾਰ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦਾ 
ਬੰਧਕੀ-ਢਾਂਚਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਵਿਚ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋ ਗਿਆ। 


354 


ਸੰਨ 1869 ਵਿਚ ਇਸਨੂੰ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੇ ਵਾਈਸ-ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ 
ਦੇ ਪਦ ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਚੋਣ ਵਿਚ ਇਸਨੂੰ ਬਹੁਤ 
ਮਿਹਨਤ ਕਰਨੀ ਪਈ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਮਿਹਨਤ ਸਦਕਾ ਹੀ ਇਹ ਉੱਤਰੀ 
ਡੈਮੇਕ੍ਰੈਟਾਂ ਦੀਆਂ ਵੋਟਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਿਚ ਵੀ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋ ਗਿਆ 
ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵੋਟਾਂ ਕਾਰਨ ਹੀ ਲਿੰਕਨ ਅਗਲੀ ਵਾਰ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ 
ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ। 4 ਮਾਰਚ, 1865 ਨੂੰ ਇਸਨੇ ਵਾਈਸ- ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ ਦਾ 
ਅਹੁਦਾ ਸੰਭਾਲਿਆ। ਲਿੰਕਨ ਦੇ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ 6 ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਤੋਂ 
ਬਾਅਦ ਕਤਲ ਹੋ ਜਾਣ ਉਪਰੰਤ 15 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1865 ਨੂੰ ਜਾਨਸਨ 
ਐਂਡਰਯੂ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ ਬਣਿਆ ਅਤੇ ਸਮੁੱਚੇ ਉੱਤਰੀ ਹਿੱਸੇ ਨੇ 


_ ਇਸਨੂੰ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਪਰਵਾਨ ਕਰ ਲਿਆ। ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ ਪਦ ਸੰਭਾਲਣ ਤੋਂ 


ਕੁਝ ਹੀ ਹਫਤਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਚਾਰਲਸ ਸਮਨਰ ਅਤੇ ਥੇਡੀਅਸ 
ਸਟੀਵਨਜ਼ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਥੱਲੇ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਧੜੇ ਨੇ ਇਹ ਖ਼ਿਆਲ 
ਕਰ ਲਿਆ ਕਿ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਜੇ ਰੋਲ ਦੱਖਣ ਨੇ ਅਦਾ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ 


ਸਮਰਥਨ ਕਰੇਗਾ। ਪੁਨਰ-ਨਿਰਮਾਣ ਲਈ ਅਸਲੀ ਰਿਪਬਲਿਕਨ 
ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਨੂੰ ਅਮਲੀ ਰੂਪ ਦੇਣ ਤੇ ਜਾਨਸਨ ਨੇ ਲਿੰਕਨ ਦੀ ਯੋਜਨਾ 
ਪਰਵਾਨ ਕਰ ਲਈ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਂਗਰਸ ਨਾਲ ਇਸ ਦਾ ਕਾਫ਼ੀ 
ਗੰਭੀਰ ਝਗੜਾ ਚੱਲ ਪਿਆ। ਸੰਨ 1865 ਵਿਚ ਇਸਨੇ ਆਮ ਮੁਆਫ਼ੀ 
ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਐਲਾਨ ਵਿਚ ਦੱਖਣ ਵਿਚਲੇ ਰਾਜਾਂ ਵਿਚ 
ਸਿਵਲ ਸਰਕਾਰਾਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਉਪਬੰਧ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਪਰ 
ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਸੁਧਾਰਵਾਦੀ ਲੀਡਰਾਂ ਨੇ ਇਸ ਐਲਾਨ ਪ੍ਰਤਿ ਬੜਾ ਰੁੱਖਾਪਣ 
ਵਿਖਾਇਆ ਅਤੇ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਪੁਨਰ-ਨਿਰਮਾਣ ਦੇ ਬਿਲਾਂ (ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ 
ਨੇ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ ਤੋਂ ਕੇਵਲ ਵੀਟੇ ਹੀ ਕਰਵਾਉਣਾ ਸੀ) ਪਾਸ ਕਰਵਾਉਣ 
ਲਈ ਤੁਰ ਪਏ। ਮੰਦੇ ਭਾਗਾਂ ਨੂੰ ਜਾਨਸਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵੀਟੋ ਅਧਿਕਾਰ 
ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਗੰਭੀਰ ਦੋਸ਼ ਵੀ ਲਾ ਦਿਤੇ 
ਜਿਸਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਬਹੁਤ ਨਰਮ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਾਲੇ ਰਿਪਲਬਿਕਨ ਵੀ 
ਇਸ ਨਾਲੋਂ ਅੱਡ ਹੋ ਗਏ। ਸੰਨ 1866 ਦੀਆਂ ਕਾਂਗਰਸੀ ਚੋਣਾਂ ਉਪਰੰਤ 


ਸੁਧਾਰਵਾਦੀ ਪੁਨਰ ਨਿਰਮਾਣ ਦੇ ਹਿਮਾਇਤੀਆਂ ਨੇ ਜਾਨਸਨ ਦੇ 


ਇਤਰਾਜ਼ ਕਰਨ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਅੱਗੇ ਜਾਰੀ ਰੱਖੇ। 
ਇਸ ਤੋਂ ਛੁੱਟ ਨਰਮ ਰਿਪਬਲਿਕਨਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ ਦੇ ਅਖ਼ਤਿਆਰ 
ਘਟਾਉਣ ਲਈ “੬੫੬ 0/ 068 &2 ਸਮੇਤ ਕਈ ਹੋਰ ਬਿਲ 
ਪਾਸ ਕਰਵਾਉਣ ਦੇ ਉਪਰਾਲੇ ਕੀਤੇ। ਜਾਨਸਨ ਨੇ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ ਦੇ ਮਿਆਦ 
ਐਕਟ ਨੂੰ ਬਿਲਕੁਲ ਠੁਕਰਾ ਦਿਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਯੁੱਧ ਸਕੱਤਰ-ਐਡਵਿਨ 
ਐਮ. ਸਟੈਨਟਨ ਨੂੰ ਵੀ ਬਰਖ਼ਾਸਤ ਕਰ ਦਿਤਾ। ਇਸਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ 
ਫ਼ਰਵਰੀ, 1868.ਵਿਚ ਇਸ ਵਿਰੁੱਧ ਦੇਸ਼-ਆਰੋਪਣ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਨੂੰ 
ਭੜਕਾਇਆ ਗਿਆ। ਪਰ ਇਹ ਦੋਸ਼-ਆਰੋਪਣ ਦੋ- ਤਿਹਾਈ ਬਹੁਮੱਤ 
ਨਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਫੇਲ੍ਹ ਹੋ ਗਿਆ। 

ਜਾਨਸਨ ਦੂਜੀ ਵਾਰ ਨਾਮਜ਼ਦ ਨਾ ਹੇ ਸਕਿਆ। ਮਾਰਚ, 1868 
ਵਿਚ ਇਹ ਟੈਨਿਸੀ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ। ਸੰਨ 1875 ਵਿਚ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ 
ਦੀ ਸੈਨੇਟ ਦਾ ਫਿਰ ਮੈਂਬਰ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ। ਅਧਰੰਗ ਦਾ ਹਮਲਾ ਹੋ 
ਜਾਣ ਕਾਰਨ 31 ਜੁਲਾਈ, 1875ਨੂੰ ਇਸਦੀ.ਕਾਰਟਰ ਸਟੇਸ਼ਨ ਟਿੰਨਿਸੀ) 
ਵਿਖੇ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। 

ਹ. ਪੁ. -ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 6591; ਕੋਲ. ਐਨ. 11. 39 
___ ਜਾਂਨਸਨ, ਐਮੀ : ਬਰਤਾਨੀਆ ਦੀ ਇਸ ਉੱਘੀ 
ਵਿਮਾਨ-ਚਾਲਕ ਇਸਤਰੀ ਦਾ ਜਨਮ ਪਹਿਲੀ ਜੁਲਾਈ, 1903 ਵਿਚ 
ਹੱਲ ਯਾਰਕਸ਼ਿਰ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਨੇ ਨਕਸ਼ੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹਵਾਈ 
ਭਰੀਆਂ ਜਿਸ ਨਾਲ ਹਵਾਈ-ਆਵਾਜਾਈ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਵਾਧਾ 


355 


ਅਰਥ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਵਿਦਿਆ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਸੰਨ 1928 ਵਿਚ 
ਰੰਥਰ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਹਵਾਈ-ਉਡਾਣ ਸਿਖਲਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਇਸਨੇ 
ਮਾਨ ਚਾਲਕ ਦਾ 'ਏ' ਲਾਇਸੈਂਸ ਅਤੇ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਲਾਇਸੈਂਸ ਵੀ 
ਸਲ ਕੀਤੇ। ਸੰਨ 1930ਵਿਚ ਲੰਡਨ ਤੋਂ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਵਿਚ ਬ੍ਰਿਜ਼ਬੇਨ 
ਕ ਇਸ ਨੇ ਇਕੱਲਿਆਂ ਉਡਾਣ ਭਰੀ। ਇਸ ਉਡਾਣ ਦੌਰਾਨ ਇਸਨੇ 
ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਲੰਡਨ ਤੋਂ ਕਰਾਚੀ ਤਕ ਇਕੱਲਿਆਂ ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ ਚਲਾ 
ਨਵਾਂ ਵਿਸ਼ਵ ਰਿਕਾਰਡ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 
ਇਸ ਇਸਤਰੀ ਲਈ ਇਹ ਸਭ ਕਰਨਾ ਇਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ 
।। ਇਸਦੇ ਇਸ ਸ਼ਲਾਘਾਯੋਗ ਹੌਸਲੇ ਦੀ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਲੰਡਨ ਵਿਚ. 
ਗੋਂ ਵਿਸ਼ਵਭਰ ਵਿਚ ਮਾਨਤਾ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਅਗਲੇ ਹੀ ਵਰ੍ਹੇ ਇਸਨੇ 
ਪਾਨ ਤਕ ਅੰਤੇ ਵਾਪਸ ਇਕੱਲਿਆਂ ਉਡਾਣ ਭਰੀ ਅਤੇ 1932 ਈ: 
ਹਚ ਇਸਨੇ ਕੇਪ ਟਾਊਨ ਤਕ ਅਤੇ ਵਾਪਸ ਇਕੱਲਿਆਂ ਹਵਾਈ-ਜਹਾਜ਼ 
ਲਾਇਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇਹਾਂ ਉਡਾਣਾਂ ਨਾਲ ਇਸਨੇ ਨਵੇਂ ਵਿਸ਼ਵ ਰਿਕਾਰਡ 
ਗਇਮ ਕੀਤੇ। ਇਸੇ ਸਾਲ 1932 ਵਿਚ ਇਸਨੇ ਇਕ ਉੱਘੇ ਹਵਾਈ 
ਹਾਜ਼ ਚਾਲਕ ਜੇਮਜ਼ ਏ. ਮੌਲੀਸਨ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਵੀ 
'ਬੀਆਂ ਉਡਾਣਾਂ ਭਰਨ ਵਾਲਾ ਇਕ ਸਫ਼ਲ ਚਾਲਕ ਸੀ। ਜੁਲਾਈ 1933 
ਡਜ਼ ਦੇਹਾਂ ਲੇ ਇਕੱਠੇ ਲੰਡਨ ਤੋਂ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ, 
।ਟਲਾਂਟਿਕ ਸਾਗਰ ਉਪਰੋਂ 39ਘੰਟਿਆਂ ਦੀ ਲੰਬੀ ਉਡਾਣ ਭਰੀ। ਦੁਬਾਰਾ 
936ਈ: ਵਿਚ ਐਮੀ ਜਾੱਨਸਨ ਨੇ ਲੰਡਨ ਤੋਂ ਕੇਪ ਟਾਊਨ ਦੀ ਇਕੱਲਿਆਂ 
/ਡਾਣ ਭਰ ਕੇ ਰਿਕਾਰਡ ਕਾਇਮ ਰੱਖਿਆ। ਇਸ ਵਾਰ ਇਸ ਨੇ ਦੱਖਣ 
'ਲ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਕੰਢੇ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਜਹਾਜ਼ ਉਡਾਇਆ 
ਤੇ ਦੇਸ਼ ਵਾਪਸੀ ਸਮੇਂ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਮੁੜਦਿਆਂ ਪੂਰਬੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਦੇ 
[ਸਤੇ ਵਾਪਸ ਆਈ। ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਨੇ ਸਹਾਇਕ 


[ਵਾਈ ਆਵਾਜਾਈ ਵਿਭਾਗ ਵਿਚ ਇਕ ਚਾਲਕ ਵਜੋਂ ਅਹੁਦਾ 


ਭਾਲਿਆ ਅਤੇ 5 ਜਨਵਰੀ, 1941 ਨੂੰ ਇਕ ਹਵਾਈ ਹਾਦਸੇ ਮਗਰੋਂ 
ਜ਼ ਦਰਿਆ: ਵਿਚ ਜਹਾਜ ਡਿਗਣ ਲਾਲ ਇਜ ਦੀ ਸੰਤਹ ਗਈ 
ਹ. ਪੁ. -ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 13:40 

ਜਾਨਸਨ, (ਜਾਂਨਾਥਨ) ਈਸਟਮੈਨ : ਇਸ ਅਮਰੀਕਨ 
ਰਿ 1824 ਨੂੰ ਲੇਵਲ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। 
ਏਸ ਨੇ ਡਸਲਡੋਰਫ, ਪੈਰਿਸ, ਰੋਮ ਅਤੇ ਹੇਗ ਵਿਖੇ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ 
ਰੀਤੀ। ਇਹ 1860 ਵਿਚ ਨਿਊਯਾਰਕ ਦੀ ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ਼ 
ਭਜ਼ਾਈਨ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਨੇ ਅਮਰੀਕਨ ਵਿਸ਼ਿਆਂ 
ਨ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿਚ ਅਪਣਾਇਆ ਅਤੇ ਹਬਸ਼ੀ, ਮਾਹੀਗੀਰੀ ਅਤੇ 
ਕਸਾਲੀ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਖ਼ਾਸ ਦਿਲਚਸਪੀ ਲਈ। ਇਸ ਦੇ ਚਿੱਤਰਾਂ 'ਓਲਡ 
ਕੈਟਕੀ ਹੋਮ' (1867) 'ਹਸਕਿੰਗ ਬੀ' (1876) 'ਕਰੈਨਬੈਰੀ ਹਾਰਵੈਸਟ, 
ਨੈਨਟਕਟ' (1880) ਅਤੇ 'ਦੀ ਫੀਡਿੰਗ ਬਿਲ' (1881), ਜੋ ਪੋਰਟਰੇਟ 
ਯਮੂਹ ਹੈ, ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ। ਇਸ ਨੇ ਬਹੁਤ ਉੱਘੇ 
ਵਅਕਤੀਆਂ ਦੇ ਪੇਰਟਰੇਟ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਡੇਨੀਅਲ 


ਮੈਕੋਕੋਸ਼ ਅਤੇ ਸਰ ਐਡਵਰਡ ਆਰਕਬਾਲਡ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। 

5 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1906ਨੂੰ ਨਿਊਯਾਰਕ ਵਿਖੇ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। 

ਹ. ਪੁ. -ਐਨ. ਬ੍ਰਿ 1341; ਐਨ. ਅਮੈ. 16170 ` 

ਜਾਨਸਨ, ਸਰ ਵਿਲੀਅਮ : ਇਹ ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ 
ਵਿਚ ਭਾਰਤੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸੁਪਰਿਨਟੈਨਡੈਂਟ ਜਰਨੈਲ ਸੀ। 
ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ 1715 ਈ. ਵਿਚ ਸੱਮਿਥਟਾਊਨ (ਆਇਰਲੈਂਡ) ਵਿਖੇ 
ਹੋਇਆ। 


ਸੰਨ 1738ਵਿਚ ਇਸਨੇ ਨਿਊਯਾਰਕ ਦੀ ਕਾਲੋਨੀ ਵਿਚ ਮੋਹਾਕ 


ਦਰਿਆ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਕੰਢੇ ਉਤੇ ਆਪਣੇ ਚਾਚੇ, ਸਰ ਪੀਟਰ ਵੈਰਨ ਦੀ 


ਜਾਨਸਨ ਸਿਟੀ 


ਰਿਆਸਤ ਉਤੇ ਡੇਰਾ ਜਮਾ ਲਿਆ। ਇਲਾਕੇ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ _ 
ਨਾਲ ਇਹ ਭਾਰਤੀਆਂ ਨਾਲ ਵਪਾਰ ਵਿਚ ਰੁੱਝ ਗਿਆ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ 
1744 ਵਿਚ ਇਸਨੂੰ ਛੇ ਕੌਮਾਂ ਦਾ ਕਰਨਲ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ 
1746ਈ: ਵਿਚ ਭਾਰਤੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਸਬੰਧੀ ਨਿਊਯਾਰਕ ਦਾ ਕਮਿਸ਼ਨਰ 
ਬਣਿਆ। ਸੰਨ 1750ਵਿਚ ਜਾਨਸਨ ਪ੍ਰਾਂਤਕ ਕੌਂਸਲ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਬਣਿਆ। 
ਸੰਨ 1751 ਵਿਚ ਨਿਊਯਾਰਕ ਅਸੈਂਬਲੀ ਨਾਲ ਝਗੜਾ ਹੋ ਜਾਣ ਕਰਕੇ 
ਇਸਨੇ ਭਾਰਤੀ ਮੈਨੇਜਰ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਤੋਂ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਵਪਾਰ 
ਅਤੇ ਖੇਤੀ-ਬਾੜੀ ਦੇ ਕੰਮ ਵਿਚ ਲਗ ਗਿਆ। 


ਸੰਨ 1754ਵਿਚ ਜਾਨਸਨ ਨੇ ਅਲਬਾਨੀ ਕਾਨਫ਼ਰੰਸ ਵਿਚ ਭਾਗ 
ਲਿਆ। ਇਕ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਜਨਰਲ ਐਡਵਰਡ ਬਰੈਡਡਾੱਕ ਨੇ ਜਾਨਸਨ 


ਨੂੰ ਛੇ ਕੌਮਾਂ ਦਾ ਸੁਪਰਿਨਟੈਨਡੈਂਟ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸਨੂੰ ਕ੍ਰਾਊਨ 


ਪੁਆਇੰਟ ਵਿਰੁੱਧ ਹੰਮਲੇ ਲਈ ਪ੍ਰਾਂਤਕ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦਾ ਮੇਜਰ ਜਨਰਲ ਅਤੇ 
ਕਮਾਂਡਰ-ਇਨ-ਚੀਫ਼ ਵੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦੀ 
ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ 1756, ਵਿਚ ਇਸਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦਾ 
ਸੁਪਰਿਨਟੈਂਨਡੈਂਟ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਅਹੁਦੇ ਤੇ ਇਸਨੇ 
ਆਪਣੀ ਮੌਤ (11 ਜੁਲਾਈ, 1774)) ਤਕ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। 


ਸੰਨ !759ਵਿਚ ਜਾਨਸਨ ਨੇ ਇਕ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਮਦਦ 
ਨਾਲ ਨਿਆਗਰਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਚ ਕਰ ਲਿਆ। ਸੰਨ 1760ਵਿਚ 
ਇਸਨੇ ਸਰ ਜੈਫਰੀ ਐਮਹਰਸਟ ਦੇ ਅਟ੍ਰੀਅਲ ਉਤੇ ਹਮਲੇ ਵਿਚ ਭਾਗ 
ਲਿਆ। ਸੰਨ 1768 ਦੀ ਫ਼ਾਉਂਟ ਸਟੈਨਵਿਕਸ ਦੀ ਸੰਧੀ ਰਾਹੀਂ ਭਾਰਤੀ 
ਬਗ਼ਾਵਤ ਨੂੰ ਸਫ਼ਲਤਾਪੂਰਬਕ ਦਬਾਇਆ। ਸੰਨ 1772 ਵਿਚ ਇਸਨੂੰ 
ਮੇਜਰ ਜਨਰਲ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ੍ 

ਜਾਨਸਨ ਸਦਾ ਹੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰਲੇ 
ਝਗੜੇ ਨੂੰ ਨਿਪਟਾਣ ਵਿਚ ਰੁੱਝਾ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਇਸਨੇ ਈਮਾਨਦਾਰੀ ਅਤੇ 
ਨਿਰਪੱਖਤਾ ਦੀ ਨੀਤੀ ਅਪਣਾ ਕੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਇਸਨੇ ਛੇ 
ਕੌਮਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਵੀ ਸਦਾ ਮਿੱਤਰਤਾ ਵਾਲੇ ਸਬੰਧ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਢਾ 
ਯਤਨ ਕੀਤਾ। ਬਹੁ ਰੁਚੀਆਂ ਵਾਲਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਇਸਨੂੰ ਸਾਇੰਸ, ਸਾਹਿਤ 
ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਸੀ। ਇਸਨੇ ਜਾਨਸਨ ਟਾਊਨ ਸ਼ਹਿਰ . 
ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇਕ ਜਾਨਸਨ ਹਾਲ ਵੀ ਬਣਵਾਇਆ। 


11 ਜੁਲਾਈ, 1774 ਵਿਚ ਜਾਨਸਟਾਊਨ ਵਿਖੇ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ 
ਗਈ। ਰ ਰ 
ਹ. ਪੁ. -ਐਨ. ਬਿਰਿ. 13:52; ਐਨ. ਅਮੈ. 16: 180 ;ਕੋਲ. ਐਨ. 11:44 
ਜਾਨਸਨ ਸਿਟੀ : ਨਿਊਯਾਰਕ (ਸੰ. ਰ.ਅ) ਦੀ ਦੱਖਣ-ਕੇਂਦਰੀ 
ਬਰੂਮ ਨਾਮੀ ਕਾਉਂਟੀ ਦਾ ਇਕ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਪੈੱਨਸਿਲਵੇਨੀਆ 
ਰਾਜ ਦੀ ਹੱਦ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਸਕੇਵੇਹਾਨਾ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਵਸਿਆ ਹੋਇਆ 
ਹੈ। ਇਸਦੇ ਇਕ ਪਾਸੇ ਬਿੰਗਮਟਨ ਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਐਨਡਿਕਟ ਸ਼ਹਿਰ 
ਵਸੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਰਲ ਕੇ ਇਕ ਸਾਂਝਾ ਉਦਯੋਗਿਕ 
ਖੇਤਰ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਟ੍ਰਿਪਲ ਸਿਟੀਜ਼ ਦਾ ਨਾਂ _` 
ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਾਨਸਨ ਸਿਟੀ ਜੁੱਤੀਆਂ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਕੰਮ ਵਿਚ 
ਸਭ ਨਾਲੋਂ ਅੱਗੇ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਫ਼ੈਲਟ ਦਾ.ਸਾਮਾਨ, ਟੈਕਸਟਾਈਲ 
ਅਤੇ ਭਾਰ-ਫ਼ਿਰਕੀਂਆਂ ਦੇ ਉਦਯੋਗਾਂ ਲਈ ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ। ਇਥੋਂ 
ਦੀ ਮਠਿਆਈ ਦੂਰ ਦੂਰ ਤੀਕ ਸਲਾਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 8 


ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਵਾਹੀਯੋਗ ਹੈ। ਇਹ 
ਸ਼ਹਿਰ ਡੇਅਰੀ ਉਤਪਾਦਨ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਸੰਨ 1880 ਤਕ ਇਹ 


ਇਕ ਦਿਹਾਤੀ ਖੇਤਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੀ ਸੀ, ਫਿਰ ਇਥੇ ਜੁੱਤਾ ਕੰਪਨੀ 
_ਦੇ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਣ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਤੀ ਵਿਚ ਤੇਜ਼ੀ ਆ ਗਈ ਅਤੇ 1892 
ਵਿਚ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਨਿਗਮਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 


ਆਬਾਦੀ- 17, 126 (1980) 

ਹ. ਪੁ. -ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 13:53 

ਜਾਨਸਨ ਸਿਟੀ : ਇਹ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ 
ਟੈਨਿਸੀ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦੀ ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ ਕਾਉੱਟੀ ਦਾ ਇਕ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਜਿਹੜਾ 
ਨਾਕਸ਼ਵਿਲ ਤੋਂ 158 ਮੀ. ਦੂਰ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵੱਲ 'ਗਰੇਟ ਐਪਲੈਚਨ 
ਵੈਲੀ' ਵਿਚ ਵਾਕਿਆ ਹੈ। ਸੰਨ 1760 ਵਿਚ ਕਿਸਾਨ ਅਤੇ ਲੁਹਾਰ ਇਥੇ 
ਆਕੇ ਵਸ ਗਏ ਸਨ। ਸੰਨ 1857ਵਿਚ ਈਸਟ ਟੈਨਿਸੀ ਅਤੇ ਵਰਜੀਨੀਆ 
ਰੇਲਵੇ ਪਹੁੰਚਣ ਨਾਲ ਇਕ ਪਾਣੀ ਦੇ ਤਲਾਬ ਦੇ ਇਰਦ ਗਿਰਦ ਹੋਰ 
ਜਾਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਭਾਵੇਂ 1859 ਈ: ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਦੇ ਨਾਂ ਬਦਲਦੇ 
ਵੀ ਰਹੇ ਪਰ 1861 ਈ: ਵਿਚ ਮੁੜ ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ਜਾਨਸਨ ਹੀ ਪੱਕੇ 
ਤੌਰ ਤੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 

__ ਇਥੋਂ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪਸ਼ੂ 
ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਟੈਲੀਫੋਨ ਅਤੇ ਬਿਜਲੀ 
ਦਾ ਸਾਮਾਨ, ਕੱਪੜਾ, ਲੱਕੜੀ ਦਾ ਫ਼ਰਸ਼ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤਿਆ 
ਆਧਾਰਤ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਇਰਦ ਗਿਰਦ ਖਾਣ-ਖੁਦਾਈ ਅਤੇ ਪੱਥਰ 
ਖੁਦਾਈ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਥੇ ਈਸਟ ਟੈਨਿਸੀ ਸਟੇਟ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, 
ਮਿਲਗਾਨ ਕਾਲਜ ਅਤੇ ਸਟੀਡ ਕਾਲਜ ਵੀ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ 
ਲਗਭਗ 8 ਦੀ ਵਿਥ ਤੇ 1770 ਈ: ਦੀ 'ਰਾਕੀ ਮਾਊਂਟ' ਇਤਿਹਾਸਕ 
ਯਾਦਗਾਰ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ। 


_ਆਬਾਦੀ-49,381 (1990) 

ਹ. ਪੁ. -ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 6 596 

ਰ ਜਾਨਸਨ ਸੈਮੂਅਲ : ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਇਸ 
ਸੁਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਵੀ, ਨਿਬੰਧਕਾਰ, ਸਮਾਲੋਚਕ, ਕੋਸ਼ਕਾਰ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨ ਦਾ 
ਜਨਮ 18 ਸਤੰਬਰ, 1709 ਨੂੰ ਸਟੈਫਰਡਸ਼ਿਰ ਵਿਚ ਲਿਚਫੀਲਡ ਵਿਖੇ 
ਇਕ ਗਰੀਬ ਪੁਸਤਕ ਵਿਕਰੇਤਾ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। ਰ 


ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਤੋਂ ਹੀ ਇਸਨੂੰ ਕਈ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ 
ਪਿਆ। ਮੁੱਢਲੀ ਸਿਖਿਆ ਇਸਨੇ ਲਿਚਫੀਲਡ ਵਿਖੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। 
ਇਸਨੇ ਸਿਰਫ਼ 14 ਮਹੀਨੇ ਹੀ ਆਕਸਫੇਰਡ ਵਿਖੇ ਕਾਲਜ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ 
ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਡਿਗਰੀ ਲੈਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ. ਕਾਲਜ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਸੰਨ 
1731 ਵਿਚ ਇਸਦੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਪਰਿਵਾਰ 
ਦੀ ਮਾਲੀ ਹਾਲਤ ਹੋਰ ਵੀ ਵਿਗੜ ਗਈ। ਸੰਨ 1735 ਵਿਚ ਇਸਨੇ 
ਇਕ ਵਿਧਵਾ ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਇਲਿਜ਼ਬਥ ਪੋਰਟਰ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਇਆ। 
ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਹੀ ਇਸਨੇ ਲਿਚਫੀਲਡ ਦੇ ਲਾਗੇ ਇਕ ਸਕੂਲ ਖੋਲ੍ਹਿਆ 
ਜੇ ਸਫ਼ਲ ਨਾ ਹੋਇਆ। ਅੰਤ 1737 ਈ: ਵਿਚ ਇਹ ਲੰਡਨ ਚਲਾ ਗਿਆ 
ਅਤੇ '3੬001690805 %3232॥੦' ਰਾਹੀ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਕਰਕੇ ਅਤੇ 
ਸਾਹਿਤ ਰਚਨਾ ਰਾਹੀਂ ਜੀਵਨ ਨਿਰਬਾਹ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। 

'ਲੰਡਨ' ਨਾਮੀ ਕਵਿਤਾ ਇਸਦੀ ਬਹੁਤ ਸਫ਼ਲ ਰਚਨਾ ਸੀ ਜਿਸ 
` ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਪਸੰਦ ਕੀਤਾ। ਪੋਪ ਨੇ ਵੀ ਇਸਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ। 
ਸੰਨ 1741 ਵਿਚ ਇਸਨੇ ਆਪਣੇ ਦੋਸਤ ਰਿਚਰਡ ਸੈਵੇਜ਼ ਦੀ ਜੀਵਨੀ 
ਲਿਖੀ! ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕਾਂ ਦੇ ਸੁਝਾਅ ਤੇ ਇਸਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ 
ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ। ਇਹ ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ 


356 


1755 ਈ: ਵਿਚ ਤਿਆਰ ਹੇਈ। ਇਸ ਕੋਸ਼ ਨਾਲ ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ 
ਬਹੁਤ ਵੱਧ ਗਈ। ਲਾਰਡ ਚੈਸਟਰਫੀਲਡ ਨੇ ਇਸ ਬਾਰੇ 'ਵਰਲਡ' 
ਨਾਮੀ ਰਸਾਲੇ ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਵਿਚ ਦੋ ਲੇਖ ਲਿਖੇ ਪਰ ਆਪਣੇ 
ਜੀਵਨ ਨਿਰਬਾਹ ਲਈ ਜਾਨਸਨ ਨੂੰ ਅਜੇ ਵੀ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਉਤੇ ਹੀ 
ਨਿਰਭਰ ਰਹਿਣਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ। ਸੰਨ 1750 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ 'ਦੀ ਰੈਂਬਲਰ' 
ਰਿ 


ਸੰਨ 1749 ਵਿਚ ਇਸਦੀ ਕਵਿਤਾ 'ਫੈਨਿਟੀ ਆਫ਼ ਹਿਊਮਨ 
ਵਿਸ਼ਿਜ਼' ਹਰੀ ਵੀ 
ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੇ ਪਰਿਣਾਮ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਸਮੇਤ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਸਨੇ' 
'ਆਈਰੀਨ' ਨਾਮੀ ਇਕ ਨਾਟਕ ਵੀ ਪ੍ਰਕਾਰਿਤ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ 
ਉੱਘੇ ਅਭਿਨੇਤਾ ਡੇਵਿਡ ਗੈਰਿਕ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸਟੇਜ ਤੇ ਖੇਡਿਆ ਪਰ 
ਨਾਟਕੀ ਪੱਖੋਂ ਇਹ ਨਾਟਕ ਅਸਫ਼ਲ ਹੀ ਸੀ। ਇਹ ਪੂਰਾ ਨਾਟਕ ਪਾਤਰਾਂ 
ਵਿਚ ਨੈਤਿਕ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਉਤੇ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੈ। 


ਸੰਨ 1759 ਵਿਚ ਇਸਨੇ ਇਕ ਸਿਖਿਆ ਭਰਪੂਰ ਰੋਮਾਂਸ 
9੧੩58136'ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਰਾਹੀਂ ਇਸਨੇ ਸੁਖੀ ਜੀਵਨ 
ਦੀ ਖੋਜ ਬਾਰੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਇਸਨੇ 
ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਤੇ ਹੋਏ ਖ਼ਰਚ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਲਿਖੀ ਸੀ। 
ਖ਼ਰਚ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਹੀਂ ਇਹ ਆਪਣੇ ਰਸਾਲਿਆਂ ਵਿਚ ਬੜੇ ਬੜੇ 
ਲੇਖ ਛਾਪਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। 


_ ਸਾਹਿਤ ਆਲੋਚਨਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਵੀ ਜਾਨਸਨ ਨੇ ਉੱਘਾ 
ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। ਸ਼ੈਕਸਪੀਅਰ ਉੱਤੇ. ਵਿਦਵਤਾਪੂਰਣ ਨਿਬੰਧ 
ਲਿਖਣੇ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ 1777 ਈ. ਵਿਚ ਇਸਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਕਵੀਆਂ ਬਾਰੇ 
ਰੌਚਕ ਪੁਸਤਕ ਲਿਖੀ। 

___ ਸੰਨ 1782 ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਸਾਲਾਨਾ ਪੈਨਸ਼ਨ ਲੱਗੀ ਜਿਸ ਨਾਲ 
ਇਸ ਦੀ ਮਾਲੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਸੁਧਾਰ ਹੋਇਆ। ਸੰਨ 1764ਵਿਚ ਇਸਨੇ 
'ਲਿਟਰੇਰੀ ਕਲੱਬ' ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਵਿਚ ਬਰਕ ਗੋਲਡਸਮਿਥ 
ਗੈਰਿਕ, ਗਿਬਨ, ਰੇਨਾਲਡਸ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਸੰਨ 1763 ਵਿਚ 
ਇਸ ਨੂੰ ਜੇਮਜ਼ ਬਾੱਸਵੈੱਲ ਮਿਲਿਆ ਜਿਸ. ਨਾਲ ਇਸ ਦੀ ਸੰਸਾਰ 
ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਦੋਸਤੀ ਕਾਇਮ ਹੋ ਗਈ। ਦੋਹਾਂ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਸਕਾਟਲੈਂਡ ਤੇ 
ਕਈ ਟਾਪੂਆਂ ਦੀ ਸੈਰ ਕੀਤੀ। ਜੇਮਜ਼ ਬਾੱਸਵੈੱਲ ਨੇ ਇਸਦੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ 
ਦੀ ਗੱਲਬਾਤ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਇਕ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਜੀਵਨ ਬਿਰਤਾਂਤ ਲਿਖਿਆ 
ਜੋ ਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਇਕ ਵਡੰਮੁੱਲੀ ਦੇਣੇ ਹੈਂ। 


13 ਦਸੰਬਰ, 1784 ਨੂੰ ਜਾਨਜਨ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਇੱਸੇ ਨੇ 
ਆਪਣੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਵ੍ਰਿਅਕਤੀ ਪੱਖ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਸਮਾਜਿੰਕੇ- ਪੱਖ 
ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਮਹੱਤਤਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਹਰ ਰਚਨਾ ਵਿਚ ਨੈਤਿਕਤਾਂ ਦਾਂ 
ਸਪਸ਼ਟ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿੰਨਾ ਇਹ ਇਕ ਲੇਖਕ ਵਜ਼ੇ 
ਪ੍ਰਤਿਭਾਸ਼ਾਲੀ ਸੀ ਉਸ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਵੱਧ ਇਹ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਨ ਦੇ ਪੱਖੋਂ 
ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ। 

ਹ. ਪੁ. -ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 4464; ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮੈ. 10: 244 

ਜਾਨਸਨ ਹਾਪਕਿਨਜ਼ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ : ਇਹ ਮੇਰੀਲੈਂਡ 
ਰਾਜ (ਸ.ਰਅ) ਵਿਚ _ਬਾਲਟੀਮੋਰ ਵਿਖੇ ਉਚੇਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਇਕ 
ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਸੰਸਥਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਸਥਾ ਪ੍ਰਾਰੰਭਿਕ ਤੌਰ ਤੇ.1876 ਈ: ਵਿਚ 
ਸਿਰਫ਼ ਲੜਕਿਆਂ ਦੇ ਗਰੈਜੂਏਟ ਸਕੂਲ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਚਾਲੂ ਕੀਤੀ 
ਗਈ। ਜਾਨ ਹਾਪਕਿਨਜ਼ ਬਾਲਟੀਮੋਰ ਦਾ ਇਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸ਼ਾਹੂਕਾਰ ਸੀ। 
ਇਸ ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਲੜਕਿਆਂ ਦੀ ਅੰਡਰਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਉਪਬੰਧ _ 


'ਵੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਇਸ ਸੰਸਥਾ ਨੇ ਕਾਫ਼ੀ ਤਰੱਕੀ ਕੀਤੀ 


ਅਤੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਅਖਵਾਉਣ ਲੱਗੀ। ਫ਼ੈਕਲਟੀ ਆਫ਼ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ, 


357 


ਪੇਸ਼ਾਵਰਾਨਾ ਸਕੂਲ, ਪਾਰਟ-ਟਾਈਮ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਲਈ ਇਕ 
ਜ ਅਤੇ ਦੋ ਵੱਖੋ ਵੱਖਰੇ ਖੋਜ ਯੂਨਿਟ ਇਸ ਸੰਸਥਾ ਦੇ ਅੰਗ ਹਨ। 
ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ 1889 ਈ: ਵਿਚ ਹਾਪਕਿਨਜ਼ ਹਸਪਤਾਲ ਵੀ ਵੱਖਰੇਂ 
ਟ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਗਿਆ। 


ਸੰਨ 1893 ਵਿਚ ਲੜਕੀਆਂ ਦੇ ਇਕ ਗਰੁਪ ਵੱਲੋਂ ਇਸ 
ਵਰਸਿਟੀ ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲਾ ਲੈਣ ਦੀ ਇੱਫ਼ਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਤੇ 500,000 
ਰ ਦੀ ਭੇਟਾ ਲੈ ਕੇ ਇਸ ਸ਼ਰਤ ਦੇ ਦਾਖ਼ਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ 
ਹੈ ਲੜਕਿਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਹੀ ਲਾਗੂ ਹੋਣਗੀਆਂ। ਸੰਨ 1819 


ਇਥੇ ਹਾਈਜੀਨ ਪਬਲਿਕ ਹੈਲਥ ਸਕੂਲ ਵੀ ਚਾਲੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 


_ ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਤੋਂ ਬਾਹਰਲੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ 
ਮਦਾਤਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ 
' ਲਈ 'ਸਿਹਤ ਅਫ਼ਸਰ' ਦੀ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 


ਯਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਜਾਨ ਹਾਪਕਿਨਜ਼ ਨਾਂ ਹੇਠ ਆਪਣੀ ਇਕ _ 


ਹਗ ਪ੍ਰੈੱਸ ਵੀ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ 
ਏਸ ਪ੍ਰੈੱਸ ਰਾਹੀਂ ਅਨੇਕਾਂ ਹੀ ਸਾਹਿਤਕ ਤੇ ਵਿਗਆਨਕ ਪਰਚਿਆਂ 
ਬੁਨਿਆਦ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਰਹੀ ਹੈ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛਪਣ ਵਿਚ ਮਦਦ 
ਜਤੀ ਰਹੀ ਹੈ। 


ਹਕਸ ਲੈਬਾਰਟਰੀ ਵੀ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ। 

ਹ. ਪੁ. -ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 5:588 

ਜਾਨਸਨ, ਕਾਰਨੇਲੀਅਸ : ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ ਇਸ ਉੱਘੇ 
ਟਰੇਟ ਪੇਂਟਰ ਦਾ ਜਨਮ 14 ਅਕਤੂਬਰ, 1593 ਵਿਚ ਲੰਡਨ ਵਿਖੇ 
'ਆ। ਵਾਨ ਡਾਈਕ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਪੋਰਟਰੇਟ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ 
ਲੈਂਡ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਇਹ 
ਤ ਹਰਮਨ ਪਿਆਰਾ ਸੀ। ਇਸ ਨੂੰ ਜੇਮਜ਼ ਪਹਿਲੇ ਅਤੇ ਚਾਰਲਸ 
ਲੇ ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਕਈ ਨਾਂ ਪ੍ਰਚੱਲਿਤ ਸਨ। 

ਇਹ ਉਪਰਲੇ ਧੜ (ਬਿਸਟ) ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਬਣਾਉਣ ਵਿਚ 
ਤ ਰੁਚੀ ਲੈਂਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਚਿੱਤਰ ਬਹੁਤ ਸਾਫ਼ ਸੁਥਰੇ 
7ਉੱਦਾ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ ਕਲਾ ਤੇ ਡੱਚ ਸ਼ੈਲੀ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ 
7 ਜੋ ਇਸ ਦੇ ਚਿੱਤਰਾਂ ਤੋਂ ਸਪਸ਼ੱਟ ਹੈ। ਸੰਨ 1643ਦੇ ਗ੍ਰਹਿ-ਯੁੱਧ 
[ਨ ਇਹ ਹਾਲੈਂਡ ਚਲਾ ਗਿਆ। 

5 ਅਗਸਤ, 1661 ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। - 

ਹ. ਪੁ. -ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 5: 589 

ਜਾਨਸਨ, ਪੀਰੀ ਜਿਊਲਜ਼ ਸੀਸਰ : ਇਸ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ 
ਲ ਵਿਗਿਆਨੀ ਦਾ ਜਨਮ 22 ਫ਼ਰਵਰੀ, 1824 ਨੂੰ ਪੈਰਿਸ ਵਿਖੇ 


ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੂਰਜੀ ਪ੍ਰੇਖਣ ਕਰਨ ਦਾ ਮਾਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ। ਸੰਨ 1865 
7 ਇਹ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਵਿਚ ਜਨਰਲ ਸਾਇੰਸ ਦਾ 
ਸਰ ਲੱਗ ਗਿਆ। ਭਾਵੇਂ ਇਸ ਨੇ ਕੁਝ ਅਧਿਐਨ ਭੂਮੀ ਜੁੰਬਕਤਾ 
। ਵੀ ਕੀਤਾ ਪਰੰਤੂ ਇਹ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਕਰਕੇ ਜ਼ਿਆਦਾ 
ਣਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੰਨ 1864 ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਫ਼ਰੈਂਚ ਅਕਾਦਮੀ ਆਫ਼ 
ਇੰਸਿਜ਼ ਨੇ ਇਟਲੀ ਅਤੇ ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ ਭੇਜਿਆ। ਇਥੇ ਇਸ ਨੇ 
ਜੀ ਸਪੈੱਕਟ੍ਰਮ ਦਾ ਪ੍ਰੇਖਣ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਵਿਚ ਧਰਤੀ ਦੇ ਵਾਯੂਮੰਡਲ 


ਭਰਾ ਸੋਖਣ ਕਾਰਨ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈਆਂ ਰੇਖਾਵਾਂ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਉੱਤੇ 


'ਦਿੱਤਾ। ਮਗਰੋਂ 1893ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਮਾਊਂਟ ਬਲੈਂਕ ਵਿਖੇ ਸਥਾਪਿਤ 
ਤੀ. ਮੌਸਮ-ਵਿਗਿਆਨ ਸਬੰਧੀ ਪ੍ਰਖਣਸ਼ਾਲਾ ਵਿਚ ਕੀਤੇ ਪ੍ਰੇਖਣਾਂ 


ਜਾਨਸਨ, ਬੈਨ 
ਦੁਆਰਾ ਸਿੱਧ ਕੀਤਾ ਕਿ ਸੂਰਜੀ ਸਪੈੱਕਟ੍ਰਮ ਵਿਚਲੀਆਂ ਤੀਬਰ 
ਆਕਸੀਜਨ ਰੇਖਾਵਾਂ ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਵਿਚਲੀ ਆਕਸੀਜਨ_ਕਾਰਨ ਸਨ। 
ਇਸ ਨੇ ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਉੱਤੇ ਹੋਰ ਸਪੈੱਕਟ੍ਰੋਸਕੋਪੀ ਪ੍ਰੇਖਣਾਂ ` 
ਦੁਆਰਾ ਪਤਾ ਲਗਾਇਆ ਕਿ ਦਿਨ ਵੇਲੇ ਹੀ ਸੂਰਜੀ ਜਵਾਲਾ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ 
ਸਪੈੱਕਟ੍ਰਸਕੋਪੀ ਪ੍ਰੇਖਣਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਹੜੀਆਂ 
ਕਿ ਕੇਵਲ ਕੁਝ ਮਿੰਟਾਂ ਲਈ ਹੀ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰਹਿਣ ਦੌਰਾਨ ਵੇਖੀਆਂ ਜਾ 
ਸਕਦੀਆਂ ਸਨ। ਸੰਨ 1876 ਵਿਚ ਇਹ ਮਡੋਨ ਪ੍ਰਖਣਸ਼ਾਲਾ, ਪੈਰਿਸ 
ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਨਿਯੁਕਤ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਖੋਜ 
ਬਾਰੇ &08 065 ]0010274[005 5013ਮ€5 1904 ਪੁਸਤਕ ਛਪਾਈ, 
ਜਿਸ ਵਿਚ ਸੂਰਜੀ ਡਿਸਕ ਦੇ 6,000 ਚਿੱਤਰ ਹਨ। ਇਸ ਦੀ ਮਡੋਨ 
ਵਿਖੇ 23 ਦਸੰਬਰ, 1907 ਨੂੰ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। 
ਹ. ਪੁ. -ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 12:875 ਰ੍ 
ਜਾਨਸਨ, ਬੈੱਨ : ਰੀ ਬੀਰ ਰ 
ਕਵੀ, ਆਲੋਚਕ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅਤਿਅੰਤ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਨਤ ਅਤੇ 
ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਦਾ ਜਨਮ 11 ਜੂਨ, 1573 ਨੂੰ ਲੰਡਨ ਵਿਖੇ 
ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਨੇ ਵੈੱਸਟਮਿੰਸਟਰ ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ` 
ਕੀਤੀ। ਉਥੇ ਇਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਧਿਆਪਕ ਵਿਲੀਅਮ ਕੈਮਡਨ ਦਾ ਚਹੇਤਾ 
ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸੀ। ਸੰਨ 1597ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਕਿੱਤੇ ਵਿਚ 
ਹੱਥ ਵਟਾਉਣ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਹ ਕਈ ਸਾਲ ਤੱਕ ਸੈਨਿਕ ਸੇਵਾ ਲਈ 
ਫ਼ਲੈਂਡਰਜ਼ ਵਿਚ ਰਿਹਾ। ਇਸੇ ਸਾਲ ਇਸ ਨੇ ਨਾਟਕ ਲਿਖਣ ਦਾ ਕੰਮ 
ਆਰੰਭ ਕੀਤਾ। ਸੰਨ 1598 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਦੁਵੱਲੀ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਇਕ 
ਸਹਿਯੋਗੀ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਪਰ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਇਹ ਮੌਤ 
ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਤੋਂ ਬਚ ਗਿਆ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਇਸ ਨੇ ਰੋਮਨ ਕੈਥੋਲਿਕ ਧਰਮ 
ਅਪਣਾ ਲਿਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਚੱਲ ਕੇ ਇਸ ਨੇ ਫਿਰ ਫੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਸੰਨ 
1606 ਵਿਚ 'ਈਸਟਵਰਡ ਹੈ' ਨਾਂ ਦਾ ਵਿਅੰਗਪੂਰਨ ਨਾਟਕ ਲਿਖਣ 
ਕਾਰਨ ਇਸ ਨੂੰ ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਲਈ ਜੇਲ੍ਹ ਜਾਣਾ ਪਿਆ। ਸੰਨ 1616 ਵਿਚ 
ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜੇਮਜ਼ ਪਹਿਲੇ ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਪੈਨਸ਼ਨ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। 
ਸੰਨ 1618 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਸਕਾਟਲੈਂਡ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ, ਜਿਥੇ ਇਸ 





ਬੈੱਨ ਜਾਨਸਨ ਰ ਰ 
ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਵਿਲੀਅਮ ਡ੍ਰਮੰਡ ਨਾਲ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਨੇ ਇਸ ਨਾਲ ਹੋਈ 
ਗੱਲਬਾਤ ਨੂੰ ਲਿਪੀਬੱਧ ਕੀਤਾ। ਸੰਨ 1628ਵਿਚ ਇਹ ਕ੍ਰਾਨਾਲੋਜਰ ਆਫ਼ 
ਲੰਡਨ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਤੇ ਨਿਯੁਕਤ ਹੋਇਆ। ਆਪਣੇ ਗੰਭੀਰ ਅਧਿਐਨ 
ਅਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਕਾਰਨ ਇਸ ਦਾ ਬਹੁਤ ਸਨਮਾਨ ਹੋਇਆ। 
ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਾਹਿਤਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਜਾਂ ਤਾਂ ਇਸ ਦੀ 
ਮਿੱਤਰਤਾ ਸੀ ਜਾਂ ਵਿਰੋਧਤਾ। 


___ ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਇਸ ਦੇ ਸੁਖਾਂਤ ਨਾਟਕਾਂ ਕਾਰਨ 
ਹੋਈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਯਥਾਰਥ ਦਾ ਨਿਰੂਪਣ ਅਤੇ ਵਿਅੰਗ ਮਿਲਾ ਕੇ 
ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਲਾਸਕੀ ਪੱਧਤੀ ਤੇ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ 
ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਾ ਗੰਭੀਰ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਵੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ 
_ਫ਼ੇਅਰ' 'ਦੀ ਡੈਵਿਲ ਇਜ਼ ਐਨ ਐਸ' (1615) 'ਦੀ ਸਟੈਪਲ ਆਫ਼ 
ਨਿਊਜ਼' 'ਦੀ ਮੈਗਨੈਟਿਕ ਲੇਡੀ' 'ਟੇਲ ਆਫ਼ ਏ ਟਬ' ਹਨ। ਇਸ ਦਾ 


ਰੋਮਨ ਇਤਿਹਾਸ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਅਤੇ ਪੁਰਾਤਨ ਪਰਿਪਾਟੀ ਤੇ 
ਲਿਖੇ ਇਸ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਦੁਖਾਂਤ ਨਾਟਕ 'ਸੇਜਨਮ' ਤੇ 'ਕੈਟਿਲਾਈਨ' 
ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੱਥ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੱਖੇਂ ਇਹ ਸ਼ੈਕਸਪੀਅਰ 
`ਦੇ ਰੋਮਨ ਨਾਟਕਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਘੱਟ ਸਫ਼ਲ ਸਿੱਧ ਹੋਏ ਹਨ। ਰਾਜ 
_ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਮਨੋਰੰਜਨ ਲਈ ਇਸ ਨੇ 1605 ਤੋਂ 1634 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ 
ਅਨੇਕ ਮਾਸਕ ਲਿਖੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਮਾਸਕ ਆਫ਼ ਗਲੈਕਨੀਜ਼, 1605 
ਅਤੇ 'ਮਾਸਕ ਆਫ਼ ਕੁਈਨਜ਼'.ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਏ। ਇਸ ਨੇ ਛੋਟੇ ਆਕਾਰ 
ਦੀਆਂ ਸੈਕੜੇ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਲਿੰਖੀਆਂ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਸੁਥਰੀ ਸ਼ੈਲੀ ਅਤੇ 
ਵਿਅੰਗ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦੇ ਦੋ ਸੰਗ੍ਰਹਿ 
'ਐਪੀਗ੍ਰਾਮਜ਼' ਅਤੇ 'ਦੀ ਫ਼ਾਰੈਸਟ' 1616 ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਏ ਅਤੇ 
'ਅੰਡਰਵੁਡਜ਼' ਨਾਂ ਦਾ ਤੀਜਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਲੰਬੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ 
ਹਨ, ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਪਿੱਛੋਂ 1641 ਈ: ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ। 

ਵਾਰਤਕ ਅਤੇ ਆਲੋਚਨਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਇਸ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ 
ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ। ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰਚਨਾ ਟਿੰਬਰ ਜਾਂ ਡਿਸਕਵਰੀਜ਼ (1640) 
`_ ਅਨੇਕ ਛੋਟੇ ਵੱਡੇ ਲੇਖਾਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ ਮੌਲਿਕਤਾ 

`ਦੀ ਛਾਪ ਹੈ। ਇਸ ਨੇ ਨਾ ਕੇਵਲ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਹੀ 

ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਸਗੋਂ ਅੱਜ ਵੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਾਟਕਕਾਰਾਂ ਅਤੇ 
ਆਲੋਚਕਾਂ ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 
ਹ. ਪੁ.-ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 4463 


ਜਾਨਸਨ, ਰਿਚਰਡ ਸੀਵੈਨ : ਨ 


_ ਫ਼ੇਮਸ ਹਿਸਟਰੀ ਆਫ਼ ਦੀ ਸੀਵੈਨ ਰੈਂਪੀਅਨਜ਼ ਆਫ਼ ਕ੍ਰਿਸਟੈਡਮ' ਦੇ 
ਇਸ ਲੇਖਕ ਨੂੰ ਲੰਡਨ ਵਿਖੇ 24 ਮਈ, 1573 ਨੂੰ ਬਪਤਿਸਮਾ ਦਿੱਤਾ 
ਗਿਆ। ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ 'ਨਾਂਈਨ ਵਰਦੀਜ਼ ਆਫ਼ ਲੰਡਨ' (1592) 
ਵਿਚ ਇਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਿਖਿਆਰਥੀ ਆਖਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵੀ ਹੋ 
ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਮਲਕਾ ਐਨ ਜੋ ਜੇਮਜ਼ ਪਹਿਲੇ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸੀ, 
ਦੀ ਘਰੋਗੀ ਮੁਲਾਜ਼ਮਤ ਵਿਚ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਦੀ ਪੁਸਤਕ 'ਦੀ 
ਸੀਫੈਨ_ਚੈਂਪੀਅਨਜ਼ ਆਫ਼'ਕ੍ਰਿਸਟੈਂਡਮ' ਦੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ 1596-97 


ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈ ਤੇ ਦੋ ਹੋਰ ਹਿੱਸੇ 1608 ਅਤੇ 1616 ਵਿਚ ਲਿਖੇ 


ਗਏ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨ 'ਦੀ ਪਲੈਜ਼ੈਂਟ ਵਾਕਸ ਆਫ਼ 
ਮੂਰਫੀਲਡਜ਼' 'ਦੀ ਮੋਸਟ ਪਲੈਜ਼ੈਂਟ ਹਿਸਟਰੀ ਆਫ਼ ਟੋਮ ਏ ਲਿੰਕਨ' 
ਅਤੇ 'ਦੀ ਪਲੈਜ਼ੈਂਟ ਕਨਸੀਟਸ ਆਫ਼ ਓਲਡ ਹਾਬਸਨ (1607)। ਇਸ 
ਲੇ ਕਥਾ ਕਾਵਿ ਵੀ ਲਿਖੋ ਜੋ 'ਏ ਜ੍ਰਾਊਨ ਗਾਰਲੈਂਡ ਆਫ਼ ਗੋਲਡਨ 
ਰੇਜ਼ਿਜ਼” ਨਾਂ ਹੇਠ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਏ। 

ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ 1659 ਦੇ ਕਰੀਬ ਹੋਈ। 

ਹ. ਪੁ. -ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 13:44 

`ਜਾਨਸਨ ਰਿਚਰਡ _ਮੈਨਟੋਰ : ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ 
ਦਾ ਨੰਵਾਂ ਉਪ-ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਸੀ। ਇਸਦਾ ਜਨਮ 17 ਅਕਤੂਬਰ, 1780 
ਵਿਚ ਵਰਜੀਨੀਆ ਕਲੋਨੀ ਵਿਚ ਲੂਈਵਿਲ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। 


358 


ਟ੍ਰਾਂਸਲਵੇਨੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਚ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਵਿੱਦਿਆ ਹਾਸਲ ਕਰਨ 
ਮਗਰੋਂ ਇਹ 1802 ਈ: ਵਿਚ ਬਾਰ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਬਣਿਆ ਅਤੇ ਇਕ 
ਸਫ਼ਲ ਵਕੀਲ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਸੰਨ 1804 ਵਿਚ ਸਟੇਟ 
ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਬਣਿਆ। ਰ 


ਜਾਨਸਨ ਦਾ ਸਬੰਧ ਡੈਮੋਕੇਟ ਪਾਰਟੀ ਨਾਲ ਸੀ ਅਤੇ ਇਕ 
ਡੇਮੋਕ੍ਰੇਟ ਵਜੋਂ ਇਸਨੇ ਤਿੰਨ ਦਹਾਕੇ ਤੀਕ 1807-1819 ਤੀਕ ਹਾਊਸ 
ਆਫ਼ ਰਿਪ੍ਰੀਜੈਂਟੇਵਿਜ਼ ਅਤੇ 1812-22 ਤੀਕ ਸੈਨੇਟ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਰਿਹਾ। 
ਵਿਗਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਇਸਨੇ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਤੈਂਟ ਐਂਡਰਿਯੂ 
ਜੈਕਸਨ ਦੀ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਹਿਮਾਇਤ ਕੀਤੀ ਜਿਸਨੇ ਬਦਲੇ ਵਿਚ ਜੈਕਸਨ 
ਨੇ 1836 ਈ: ਵਿਚ ਜਾਨਸਨ ਨੂੰ ਵਾਈਸ ਪ੍ਰੇਜ਼ੀਡੈਂਟ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਲਈ 
ਨਾਮਜ਼ਦ ਕਰਵਾਇਆ। ਬਹੁਮਤ ਨਾ ਮਿਲਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਸੈਨੇਟ ਦੀ 
ਮਦਦ ਨਾਲ ਇਸਨੂੰ ਇਹ ਅਹੁਦਾ ਮਿਲਿਆ। 


ਪਰ ਪਾਰਟੀ ਵਿਚ ਇਸਦੀ ਵਿਰੇਧਤਾ ਕਾਫ਼ੀ ਹੋਣ ਲੱਗੀ। ਸੰਨ 1840 
ਵਿਚ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਨਵੈਨਸ਼ਨ ਵਿਚ ਅਗੋਂ ਕਿਸੇ ਵਾਈਸ 
ਪ੍ਰੇਜ਼ੀਡੇਂਟ ਦਾ ਨਾਉ' ਨਾਮਜ਼ਦ ਨਾ ਕਰਨ ਦਾ ਮਤਾ ਪਾਸ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 
ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਵਿਚ ਜਾਨਸਨ ਵਿੱਗ ਉਮੀਦਵਾਰ, ਟੇਲਰ ਹੱਥੋਂ 
ਹਾਰ ਗਿਆ। ਮਗਰੋਂ ਇਸਨੇ ਸਰਕਾਰੀ ਕੰਮ ਕਾਜ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ। 


19 ਨਵੰਬਰ, ਸੰਨ 1850 ਵਿਚ ਇਸਦੀ ਫ਼ਰੈਂਕਫਰਟ ਵਿਖੇ ਮੌਤ 
ਹੋ ਗਈ। ਮਰਨ ਤੋਂ ਕੁਝ ਚਿਰ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸਨੂੰ ਮੁੜ- ਕੈਂਟਕੀ ਵਿਧਾਨ 
ਸਭਾ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। 

ਹ. ਪੁ. -ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 6: 593 

ਜਾਨਸਨ, ਲੀਨਡਨ ਬੇਨਜ਼ : ਇਹ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ 
ਅਮਰੀਕਾ ਦਾ 36ਵਾਂ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ 27 ਅਗਸਤ, 
1908 ਨੂੰ ਟੈਕਸਾਸ ਰਾਜ ਵਿਚ ਇਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਨਗਰ, ਸਟੋਨਵਾਲ 





ਬੇਨਜ਼ ਜਾਨਸਨ ਲੀਨਛਨ 


ਵਿਖੇ ਇਕ ਫ਼ਾਰਮ ਵਿਚ ਇਕ ਸਾਧਾਰਣ ਕਿਸਾਨ 'ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਚ 
ਹੋਇਆ। ਇਹ ਸੈਮੂਅਲ ਈਲੀ ਜਾਨਸਨ ਦਾ ਵੱਡਾ ਲੜਕਾ ਸੀ। ਪੰਜ 
ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਇਹ ਪਰਿਵਾਰ ਸਮੇਤ ਟੈਕਸਾਸ ਦੇ ਇਕ ਸ਼ਹਿਰ 
ਜਾਨਸਨ ਸਿਟੀ ਚਲਾ ਗਿਆ ਜੋ ਕਿ ਇਸਦੇ ਦਾਦੇ ਦਾ ਵਸਾਇਆ 
ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸਦਾ ਦਾਦਾ ਟੈਕਸਾਸ ਵਿਧਾਨ ਮੰਡਲ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਸੀ। 


` ਇਥੇ ਇਹ ਪਬਲਿਕ ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ 1924 ਈ: 


359 


ਵਿਚ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਪਾਸ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸਨੇ 
ਟੈਕਸਾਸ ਵਿਚ ਸੈਨ ਮਾਰਕੋਸ ਤੋਂ ਬੀ. ਐਸ ਸੀ. ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ 
ਕੀਤੀ। 

ਇਸ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਇਸਨੇ ਯੂਸਟਨ ਵਿਚ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਵਿਚ 
ਅਧਿਆਪਕ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਕੀਤੀ। ਸੰਨ 1931ਵਿਚ ਇਸਨੇ ਰਿਚਰਡ ਐਮ. 
ਕਲੈਬੈਰੀ ਦਾ ਸਕੱਤਰ ਬਣਨ ਲਈ ਨੌਕਰੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ। ਸੰਨ 1935 
ਵਿਚ ਜਾਨਸਨ ਟੈਕਸਾਸ ਨੈਸ਼ਨਲ ਯੂਥ _ਐਡਮਨਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ ਦਾ 
ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਨਿਯੁਕਤ ਹੋਇਆ। ਦੋ ਸਾਲ ਬਾਅਦ 1938 ਈ: ਵਿਚ 


ਜਾਨਸਨ ਥਾਂ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧ ਮੰਡਲ . 


ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ। ਇਹ ਪੰਜ ਵਾਰ ਲਗਾਤਾਰ ਦੋ-ਦੋ ਸਾਲ 
ਲਈ ਮੁੜ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧ ਮੰਡਲ ਲਈ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਜਿਥੇ ਇਸਨੇ ਟੈਕਸਾਸ 
ਦੇ ਗਣਤੰਤਰਵਾਦੀਆਂ ਦੇ ਉਲਟ 'ਨਿਊਡੀਲ' ਦੀ ਹਿਮਾਇਤ ਕੀਤੀ। 
ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਨੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਸੰਸਦ ਦੀ 
28 ਜੂਨ, 1941 ਦੀ. ਸਪੈਸ਼ਲ ਚੋਣ ਵਿਚ ਵੀ ਭਾਗ ਲਿਆ ਪਰ ਹਾਰ 
ਗਿਆ। ਫਿਰ ਇਸ ਨੇ ਕਾਂਗਰਸ ਤੋਂ ਤਿਆਗ ਪੱਤਰ ਦੇ ਦਿਤਾ ਅਤੇ 
ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ, ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਵਿਚ ਕੁਝ ਮਹੀਨੇ ਨੌਕਰੀ ਕੀਤੀ। ਇਸੇ 
ਦੌਰਾਨ ਇਸਨੂੰ ਨਿਉਗਿਨੀ ਵਿਚ ਜਾਪਾਨੀ ਟਿਕਾਣਿਆਂ ਉੱਤੇ ਗੋਲਾਬਾਰੀ 
ਦੇ ਅਚਾਨਕ ਹਮਲੇ ਦੌਰਾਨ ਨਿਰੀਖਕ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਭਾਗ ਲੈਣ ਕਰਕੇ 
ਚਾਂਦੀ ਦਾ ਤਮਗਾ ਮਿਲਿਆ। 

____ ਸੰਨ 1948ਵਿਚ ਜਾਨਸਨ ਨੇ ਸੈਨੇਟ ਦੀਆਂ ਮੁੱਢਲੀਆਂ ਲੋਕਰਾਜੀ 
ਚੋਣਾਂ ਵਿਚ ਭਾਗ ਲਿਆ ਅਤੇ 87 ਵੋਟਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤ ਗਿਆ। ਸੰਨ 1951 
_ ਵਿਚ ਇਹ ਸੈਨੇਟ ਦਾ ਲੋਕਰਾਜੀ ਮੁੱਖ ਸੁਚੇਤਕ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆਂ ਅਤੇ 
ਇਸ ਅਹੁਦੇ ਤੇ 1953 ਈ: ਤਕ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 1953 ਈ: ਵਿਚ 
ਲੋਕਤੰਤਰਵਾਦੀਆਂ ਦਾ ਸੈਨੇਟ ਵਿਚ ਅਲਪਸੰਖਿਅਕ ਲੀਡਰ ਚੁਣਿਆ 
ਗਿਆ। ਦੋ ਸਾਲ ਬਾਅਦ 1955 ਈ: ਵਿਚ ਬਹੁ-ਗਿਣਤੀ ਦਾ ਲੀਡਰ 
ਬਣਿਆ ਅਤੇ 1960 ਤਕ ਇਸ ਅਹੁਦੇ ਤੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। 


ਬਹੁ-ਗਿਣਤੀ ਦਾ ਲੀਡਰ ਹੁੰਦਿਆਂ ਇਹ ਸੁਲ੍ਹਾ-ਸਫ਼ਾਂਈ 


ਕਰਵਾਉਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਰਕਤਾ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਕਾਰਨ ਕਾਫ਼ੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। 


ਇਸਦੀ ਵਿਵੇਕਭਰਪੂਰ ਤੇ ਜੁਗਤੀਪੂਰਣ ਅਗਵਾਈ ਸਦਕਾ ਹੀ 1957 
ਤੇ 1960ਦੇ ਸਮਾਜਕ ਹੱਕਾਂ ਸਬੰਧੀ ਬਿਲ ਐਕਟ ਬਣ ਸਕੇ। ਅਜਿਹਾ 
ਬਿਲ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਪਹਿਲੀ ਵੇਰ ਐਕਟ ਬਣਿਆ ਸੀ। __ 

ਸੰਨ 1960 ਵਿਚ ਇਹ ਕੈਨੇਡੀ ਵਿਰੁੱਧ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ ਦੀ ਚੇਣ ਲਈ 
ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ ਪਰ ਕਾਮਯਾਬ ਨਾ ਹੋਇਆ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਕੈਨੇਡੀ ਨਾਲ 
ਅੰਤਾਂ ਦੀ ਵਿਰੋਧਤਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਉਸਨੇ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੇਂਟ ਦਾ ਅਹੁਦਾ 
_ਸੰਭਾਲਣ ਉਪਰੰਤ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਟਿਕਟ ਦੇ ਕੇ ਵਾਈਸ 
ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ ਚੋਣ ਲੜਨ ਲਈ ਸਦਾ ਭੇਜਿਆ। ਇਸ ਤੇ ਜਨਤਾ ਹੱਕੀ-ਬੱਕੀ 
ਰਹਿ ਗਈ। ਜਾਨਸਨ ਵਾਈਸ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ ਦੀ ਚੇਣ ਜਿੱਤ ਗਿਆ। ਭਾਵੇਂ 
ਵਾਈਸ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ ਦਾ ਰੁਤਬਾ ਜਾਨਸਨ ਲਈ ਕੋਈ ਬਹੁਤਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ 
ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਰ ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਇਹ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ ਦੀ 'ਈਕੁਇਲ 
ਐਂਪਲਾਇਮੈਂਟ ਅਪਰਜੂਨਿਟੀ ਕਮੇਟੀ' (2੧੪ ਇਜਮੁਗ੦ਊਗ੧॥੬ 
(2100600019 €6ਗ000(੬£) ਅਤੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਏਅਰਨਾਟਿਕਸ ਐਂਡ 
ਸਪੇਸ ਕਾਂਸਲ 94300031 &੬70030025 309 50੩੦੬ €00060 
ਦਾ ਚੇਅਰਮੈਨ ਵੀ ਥਾਪਿਆ ਗਿਆ। 


ਰ ਕੈਨੇਡੀ ਦੀ ਮੌਤ ਉਪਰੰਤ 22 ਨਵੰਬਰ, 1963 ਨੂੰ 
ਤੀ 
ਅਤੇ 27ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਇਸਨੇ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਨਾਂ ਭੇਜੇ ਸੰਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਨਫ਼ਰਤ, 


ਜਾਨਸਨ, ਵਿਲੀਅਮ 


ਬੁਰਾਈ ਅਤੇ ਹਿੱਸਾ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਦੀ ਹਦਾਇਤ ਕੀਤੀ। ਕਾਂਗਰਸ 
ਅੱਗੇ ਇਸ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਬੇਨਤੀ ਸਮਾਜਕ ਹੱਕਾਂ ਬਾਰੇ 


ਬਿਲ ਜਲਦੀ ਤੋਂ ਜਲਦੀ ਪਾਸ ਕਰਨ ਸਬੰਧੀ ਸੀ, ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਉਸ 


ਸਮੇਂ 'ਹਾਉਸ ਰੂਲਜ਼ ਕਮੇਟੀ' ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਲਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ। 
ਵੱਲੋਂ ਮਨੋਨੀਤ ਕੀਤੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਕਾਰਵਾਈ ਚਾਲੂ ਰੱਖਣ ਲਈ 
ਪ੍ਰੇਰਿਆ! ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਟੈਕਸ ਘਟਾਉਣ ਸਬੰਧੀ ਐਕਟ ਬਣਾਉਣਾ, 


ਸਹਾਇਤਾ ਵਿਧਾਨਸਾਜ਼ੀ ਦੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਗੱਲ ਕੀ ਜਾਨਸਨ 


ਨੇ ਛੇਤੀ ਹੀ ਆਪਣੇ ਆਪਨੂੰ ਇਕ ਧੜੱਲੇਦਾਰ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ ਸਾਬਤ ਕਰ 
ਦਿੱਤਾ! ਇਹ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੇ ਵਿਧਾਨਕ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਨੂੰ ਉਦਾਰਵਾਦੀ 
ਨੀਤੀ ਤੇ ਚਲਾਉਣ ਉਪਰ ਤੁਲਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਇਸਨੇ 
ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿਚ ਵਿਚਕਾਰਲਾ ਰਸਤਾ ਅਪਣਾ ਲਿਆ। 
ਗਣਰਾਜਵਾਦੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਮਹਿੰਗੇ ਸਮਝੇ ਜਾਂਦੇ ਜਮਹੂਰੀ ਕਾਰਜ ਕ੍ਰਮ 
ਪ੍ਰਿਗਰਾਮ) ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਵਿਚ ਇਸਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਸ ਨਾਲੋਂ ਕਿਤੇ ਘੱਟ 
ਬੱਜਟ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਦਿਖਾਇਆ। ਸਰਕਾਰੀ ਪੱਧਰ ਤੇ ਆਰਥਕ ਦਸ਼ਾ ਅਤੇ 
ਸੰਜਮ ਉਪਰ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਿਆਂ ਇਸਨੇ 'ਵਾਈਟ ਹਾਊਸ' ਦੀਆਂ ਬੇਲੋੜੀਆਂ 


_ਬਿਜਲੀਆਂ ਬੰਦ ਕਰਨ ਵੱਲ ਵੀ ਸੰਕੇਤ ਕੀਤਾ ਜਿਸਦੇ ਫ਼ਲਸਰੂਪ ਵਪਾਰੀ 
_ ਤਬਕੇ ਉਪਰ ਇਸ ਦਾ ਬੜਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਿਆ। ਜਾਨਸਨ ਦੇ ਘਰੇਲੂ ਸੁਧਾਰ 


ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਜਿਸ ਦੇ ਅਧੀਨ ਜਾਨਸਨ ਦਾ ਮੰਤਵ 'ਵਧੀਆ ਸਮਾਜ' ਦੀ. 
ਸਿਰਜਣਾ-ਕਰਨਾ ਸੀ, ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ ਹੱਦ ਤੀਕ ਕਾਮਯਾਂਬ ਰਹੇ ਪਰ, ਬਾਅਦ 
ਵਿਚ ਜਾਨਸਨ ਦੇ ਉਪਰੇਕਤ ਸੁਧਾਰਵਾਦੀ ਦਾ ਅਸਰ, 
ਇੰਡੋਚਾਈਨਾ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿਚ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੀ ਫ਼ੌਜੀ ਸੰਖਿਆ 
ਵਧਾਉਣ ਕਾਰਨ ਖ਼ਰਾਬ ਹੋ ਗਿਆ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਚਾਹੇ ਇਸਨੇ ਕੈਨੇਡੀ 
ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਬਦੇਸ਼ੀ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧਾਂ ਨੂੰ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੀ _ਬਦੇਸ਼ੀ 
ਪਾਲਿਸੀ ਬਾਰੇ ਪੂਰੀ ਤਸੱਲੀ ਵੀ ਦਿੱਤੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ 
ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਨਾ ਵਧਾਉਣ ਸਬੰਧੀ ਵਚਨਬੱਧ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਖ਼ੁਦ 
ਪ੍ਰੇਜੀਡੈਂਟ ਜਾਨਸਨ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸਲਾਹਕਾਰ ਇਸ ਗੱਲੋਂ ਚਿੰਤਾਤੁਰ ਹੋ 
ਗਏ ਕਿ ਕਿਤੇ ਦੱਖਣੀ ਵੀਅਤਨਾਮ ਕਮਿਊਨਿਸਟਾਂ ਦੇ ਹਮਲੇ ਵਿਚ 
ਸ਼ਾਮਲ ਨਾ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਇਸੇ ਤੌਖ਼ਲੇ ਗੁਰਨ ਅਮਰੀਕਾ ਨੇ ਦਖ਼ਲ-ਅੰਦਾਜ਼ੀ 
ਜ਼ਿਆਦਾ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਜਿਸਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਹਰ ਕਦਮ ਤੇ 
ਨਵੇਂ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ` ਪਿਆਂ। ਅੰਤ ਨੂੰ ਇਸ ਮੁੱਠ-ਭੇੜ 
ਦਾ ਅੰਤ ਨਾ ਹੁੰਦਾ ਦੇਖ ਕੇ ਪਬਲਿਕ ਨੇ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ ਦਾ ਸਾਥ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। 

31 ਮਾਰਚ, 1968ਨੂੰ ਜਾਨਸਨ ਨੇ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਹ 
ਪਾਰਟੀ ਵੱਲੋਂ ਨਾ ਤਾਂ ਮੁੜ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀ ਚਾਹੇਗਾ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ 
ਕਬੂਲ ਕਰੇਗਾ।-ਇਸ ਤੋਂ ਕੁਝ ਮਹੀਨੇ ਪਿੱਛੋਂ ਇਹ ਆਪਣੇ ਜੱਦੀ ਘਰ 
ਆ ਕੇ ਰਹਿਣ ਲੱਗਾ ਅਤੇ ਮੁੜ ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ ਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਕਿੱਤਾ ਸ਼ੁਰੂ 
ਕੀਤਾ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਜਾਨਸਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ ਹੋਣ ਵੇਲੇ ਦੀ 
ਹੱਡ-ਬੀਤੀ ਲਿਖੀ। 


22 ਜਨਵਰੀ, 1973 ਨੂੰ ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ ਧੈਣ ਕਰਕੇ ਜਾਨਸਨ 
ਦੀ ਸਾਨ ਆਨਟੋਨੀਓ ਵਿਖੇ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। 

ਹ. ਪੁ. -ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 13:41 

ਜਾਨਸਨ, ਵਿਲੀਅਮ : ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਇਸ 
ਕਾਨੂੰਨਦਾਨ ਅਤੇ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਦੇ % ਐਸੇਸੀਏਟ ਜੱਜ ਦਾ ਜਨਮ 
ਸਾਉਥ ਕੈਰੋਲੀਨਾ ਰਾਜ ਵਿਚ ਚਾਰਲਸਟਨ ਵਿਖੇ 27 ਦਸੰਬਰ, 1771 
ਨੂੰ.ਹੋਇਆ। ਵਿਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਪਿੱਛੋਂ 1793 ਈ: ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ 
ਵਕਾਲਤ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਸੰਨ 1794 ਤੋਂ 1798 ਤੱਕ ਇਹ ਅਸੈਂਬਲੀ ਦਾ 
ਮੈਂਬਰ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਸਪੀਕਰ ਵੀ ਬਣਿਆ। ਸੰਨ 1804 
ਵਿਚ ਜੈਫ਼ਰਸਨ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਦਾ ਜੱਜ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। 


ਜਾਨਸ਼ੀਨੀ ਕਾਨੂੰਨ 
ਵਿਜੀ ਅਜ ਨਨ ਪਰੀ ਦਿਰ 


ਦੀ ਸੇਵਾ ਦੌਰਾਨ ਕੋਰਟ ਦੀਆਂ ਕਈ ਰਵਾਇਤਾਂ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀਆਂ ਅਤੇ 


ਇੱਸ ਦੇ ਫ਼ੈਸਲਿਆਂ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਇਹ ਇਕ ਦ੍ੜ੍ਹ 
`'ਇਰਾਦੇ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਸਾਬਤ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਇਸ ਨੇ ਰਿਪਬਲਿਕਨ 


ਧਾਰਾਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਅਮਲੀ ਜਾਮਾ ਪਹਿਨਾਇਆ। ਇੱਸ ਦੀ ਸਖ਼ਤ ਕਲਾਮੀ 


ਦੇ ਕਾਰਨ ਕੁਝ ਚਿਰ ਖੁਲ੍ਹੇ ਆਮ ਆਲੋਚਨਾ ਹੋਈ ਅਤੇ ਇਹ ਬੁਰਕਲਿਨ 
(ਨਿਊਯਾਰਕ) ਚਲਾ ਗਿਆ। ਕਈ ਧੈਂਫਲਿਟ ਅਤੇ ਲੇਖ ਛਪਵਾਉਣ ਤੋਂ 
ਇਲਾਂਵਾ ਇਸ ਨੇ 'ਸਕੈਚਿਜ਼ ਆਫ਼ ਦੀ ਲਾਈਫ਼ ਐਂਡ ਕਾੱਰਸਪਾਂਡੈਸ 
ਆਫ਼ ਨਾਥੈਨੀਅਲ ਗ੍ਰੀਨ' (1822) ਵੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ। 4 ਅਗਸਤ, 
1934 ਨੂੰ ਬੁਰਕਲਿਨ ਵਿਖੇ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। _ 

`ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਇਨ. 13:58 ਐਨ. ਅਮੈ. 16:181 

_ਜਾਨਸ਼ੀਨੀ ਕਾਨੂੰਨ : ਜਾਨਸ਼ੀਨੀ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ 
ਦੀ ਮੌਤ ਪਿਛੋਂ ਉਸ ਦਾ ਕੋਈ ਵਾਰਸ ਬਣਨਾ। ਇਸ ਦਾ ਭਾਵ ਹੈ ਕਿਸੈ 
ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਮੌਤ ਪਿੱਛੋਂ ਉਸ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ਦਾ ਉਸ ਦੇ ਵਾਰਸਾਂ 
_ਵਿਚ ਵੰਡ ਜਾਣਾ। ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡੀ ਹੋਈ ਜਾਇਦਾਦ 
ਜਾਨਸ਼ੀਨੀ ਕਾਨੂੰਨ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਆਦਮੀ ਦੇ ਮਰਨ 
ਉਪਰੰਤ ਹੀ ਜਾਨਸ਼ੀਨੀ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 

ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਾਨਸ਼ੀਨੀ ਜਾਂ ਵਿਰਾਸਤ 
ਦੇ ਦੋ ਹੀ ਤਰੀਕੇ ਸਨ। ਇਕ ਤਰੀਕੇ ਦਾ ਨਾਂ ਦਿਆਭਾਗਾ ਸਕੂਲ ਹੈ 
ਤੇ ਦੂਜੇ ਦਾ ਮਿਤਾਕਸ਼ਰਾ। ਪਹਿਲਾ ਤਰੀਕਾ ਕੇਵਲ ਬੰਗਾਲ ਪ੍ਰਾਂਤ ਵਿਚ 
ਤੇ ਦੂਜਾ ਬੰਗਾਲ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਸਮੁਚੇ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। 
ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਮਾਜਕ ਢਾਂਚਾ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਮਰਦ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਸ 
ਕਾਰਨ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਕਰਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਪਿਛੋਂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਉਸ ਦਾ 
ਵਾਰਸ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਵਿਅਕਤੀ, 
ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਰਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦੀ ਮੌਤ ਪਿੱਛੋਂ ਜਾਇਦਾਦ ਉਸ ਦੇ 
ਲੜਕਿਆਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਇਸਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਗੁਜ਼ਾਰੇ ਵਾਸਤੇ 
ਹੀ ਕੁਝ ਜਾਇਦਾਦ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਉਹ ਜਾਇਦਾਦ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ 
ਮਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਮਰਦਾਂ ਕੋਲ ਹੀ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਇਸਤਰੀਆਂ 
ਨੂੰ ਕਿਜੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਵਾਰਸ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ। 

ਫਿਰ ਜਦੋਂ 1951 ਈ: ਵਿਚ ਭਾਰਤ ਦਾ ਸੰਵਿਧਾਨ ਬਣਿਆ ਤਾਂ 
ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਸਬੰਧੀ ਕਾਨੂੰਨ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਸਮਝੀ ਸੂਚੀ ਵਿਚ ਮੱਦ ਨੰਬਰ 
5ਤੇ ਇਹ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਕੇਂਦਰੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਂਤਕ ਸਰਕਾਰਾਂ ਜਾਨਸ਼ੀਨੀ 
ਸਬੰਧੀ ਕਾਨੂੰਨ ਬਣਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਕੇਂਦਰੀ 


ਸਰਕਾਰ ਨੇ 1956 ਈ: ਵਿਚ ਹਿੰਦੂ ਜਾਨਸ਼ੀਨੀ ਕਾਨੂੰਨ ਬਣਾਇਆ ਜੋ 


ਕਿ ਸਾਰੇ ਹੀ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਸਭ 
ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਗੱਲ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਇਸਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮਰਦਾਂ 
ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਦਾ ਦਰਜਾ ਦੇ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ 
ਵਾਰਸ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ। ਜੋ ਜਾਇਦਾਦ ਇਸਤਰੀ ਕੇਲ ਇਸ ਕਾਨੂੰਨ 
ਦੇ ਬਣਨ ਤਕ ਕੇਵਲ ਜੀਵਨ ਨਿਰਬਾਹ ਲਈ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ 
ਜਾਇਦਾਦ ਦਾ ਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਿਚ ਮਾਲਕ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ 
ਐਕਟ ਜਾਂ ਕਾਂਨੂੰਨ ਵਿਚ ਵਾਰਸਾਂ ਦੀ ਇਕ ਸੂਚੀ ਵੀ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਗਈ 
ਜਿਸ ਅਨੁਸਾਰ ਮੌਤ ਪਿੱਛੋਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ 
ਤਕਸੀਮ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਹੈ, ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਉਲੇਖ ਹੈ। 


ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਸ ਕਾਨੂੰਨ ਵਿਚ ਇਹ ਵੀ ਦਰਜ ਕੀਤਾ 
ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਮਰਨ ਵਾਲਾ. ਵਿਅਕਤੀ ਕੇਵਲ ਆਪਣੇ ਹਿੱਸੇ ਦੀਆਂ 
ਜੱਦੀ ਜਾਇਦਾਦਾਂ ਬਾਰੇ ਹੀ ਵਸੀਅਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤੇ ਜੋ ਹਿੱਸਾ 
ਉਸ ਦੇ ਵਾਰਸਾਂ ਦਾ ਬਣਦਾ ਹੋਵੇ ਉਸ ਬਾਰੇ ਵਸੀਅਤ ਕਰਕੇ ਉਹ 
ਵਿਅਕਤੀ ਅਜਿਹੀ ਜਾਇਦਾਦ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਦਾ ਜਿਸ 


360 


ਦਾ ਭਾਵ ਇਹ ਹੋਇਆ ਕਿ ਉਹ ਬੱਚਾ ਜੋ ਅਜੇ ਗਰਭ ਵਿਚ ਹੀ ਹੈ 
ਉਸ ਦਾ ਵੀ ਸਾਂਝੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਦੂਜੇ ਮਰਦ ਮੈਂਬਰਾਂ ਵਾਂਗ ਹਿੱਸਾ ਕਾਇਮ 
ਹੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚਾਰ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਤਕ ਦੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸਾਂਝੇ ਪਰਿਵਾਰ 
ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਪੁੱਤਰ, ਪੋਤਰਾ, ਪੜਪੇਤਰਾ। 
ਸੰਨ 1956 ਦੇ ਕਾਨੂੰਨ ਬਣਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹਿੰਦੂ ਕਾਨੂੰਨ ਜੋ ਕਿ 
ਰਸਮਾਂ ਰਿਵਾਜ਼ਾਂ, ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਸੀ, ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, 
ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਤੌਖ਼ਲੇ ਸਨ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਕਿਸੇ ਦੀ 
ਮੌਤ ਪਿੱਛੋਂ ਜਾਇਦਾਦ ਨੂੰ ਤਕਸੀਮ ਕਰਨ ਵਿੰਚ ਬੜੇ ਅਜੀਬ ਜਿਹੇ 
ਮਸਲੇ ਤੇ ਉਲਝਣਾਂ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਇਲਾਕਿਆਂ 
ਵਿਚ ਇਸਤਰੀ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਪਰਿਵਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਉਥੇ`ਵੀ 1956 ਈ. ਦੇ 
ਕਾਨੂੰਨ ਨੂੰ ਸਿੱਧੇ ਪੱਧਰੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਇਲਾਕੇ 
ਅਲਾਬਾਰ, ਕੋਨਕਨ ਆਦਿ ਹਨ। 
`-ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਚੀਮਾ 
ਜਾਨ, ਸੇਂਟ (ਆਫ਼ ਕੈਪਿਸਟ੍ਰਾਨੋ) : ਇਟਲੀ ਦੇ ਇਸ 
ਧਰਮ-ਉਪਦੇਸ਼ਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਦਾ ਜਨਮ ਕੈਪਿਸਟ੍ਰਾਨੋ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। 
ਪੈਰੂਜੀਆ ਵਿਖੇ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ ਇਹ _ 


ਆਪਣੇ ਜੱਦੀ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਖੇ ਮੈਜਿਸਟਰੇਟ ਲੱਗ ਗਿਆ। ਪੱਛਮੀ 


41 


ਫੁੱਟ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਇਸ ਨੂੰ ਕੈਦ ਹੋ ਗਈ। 
ਕੈਦ ਦੌਰਾਨ ਹੀ ਇਸ ਵਿਚ ਭਾਵਾਤਮਕ ਪਰਿਵਰਤਨ ਆਇਆ ਅਤੇ 
ਨੂੰ ਭਰਨ ਵਿਚ ਲਗਾਉਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਸੰਨ 1416 ਵਿਚ ਇਹ 
ਫ੍ਰਾਂਸਿਸਕੀ ਬਣ ਗਿਆ। ਇਹ ਆਪਣੀ ਸਦੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ 
ਫ੍ਰਾਂਸਿਸਕੀ ਪਾਦਰੀ ਸੀ। ਇਸ ਨੇ ਸਿਧਾਂਤਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਕ ਤਾਲਮੇਲ 
ਨੂੰ ਪੁਨਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਰੋਗੀਆਂ ਦੀ ਦੇਖ-ਭਾਲ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ 
ਨੂੰ ਉੱਨਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਰ 

ਪਲੇਗ ਕਾਰਨ 23ਅਕਤੂਬਰ, 1456ਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। 
ਸੰਨ 1724 ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਸੰਤ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। 28 


ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਇਸ ਦਾ ਪੂਰਬ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 


ਹੇ. ਪੁ.-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 13:17 ਰ 

ਜਾਨ, ਸੇਂਟ (ਆਫ਼ ਗਾੱਡ) : ਲੋਕ ਸੇਵੀ ਸੰਸਥਾ 'ਹਾਸਪੀ 
-ਟਲਰ ਆਰਡਰ' ਦੇ ਇਸ ਸੰਸਥਾਪਕ ਦਾ ਜਨਮ 8 ਮਾਰਚ, 1495 
ਨੂੰ ਮਾਂਟੀਮੋਰ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਚਰਵਾਹੇ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਇਹ 
ਆਸਟੀਆ ਦੀ ਸੈਨਾ ਵਿਚ ਭਰਤੀ ਹੋ ਗਿਆ, ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੁਰਕਾਂ 
ਨਾਲ ਲੋਹਾ ਲੈ ਰਹੀ ਸੀ। ਇਸੇ ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਨੇ ਧਰਮ ਦਾ ਤਿਆਗ 
ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਪਰ ਲਗਭਗ 40ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਹੋਣ ਤੇ ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੇ 
ਇਸ ਫ਼ੈਸਲੇ ਤੇ ਪਛਤਾਵਾ ਕੀਤਾ। ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ ਤੋਂ ਗ੍ਰੈਨਾਡਾ 
ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਤੇ ਇਹ ਜਾਨ ਆਫ਼ ਐਵੀਲਾ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਇੰਨਾ 
ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਇਆ ਕਿ ਇਸ ਨੇ ਸਾਰੀ ਉਮਤ ਗਰੀਬਾਂ ਅਤੇ ਰੋਗੀਆਂ 
ਦੀ ਦੇਖ ਭਾਲ ਕਰਨ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਾ ਕੀਤਾ।.ਇਸ ਮੰਤਵ ਲਈ ਇਸ ਨੇ 
ਇਕ ਮਕਾਨ ਕਿਰਾਏ ਤੇ ਲਿਆ। 


8 ਮਾਰਚ, 1550 ਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਦੇ 
ਸਹਿਯੋਗੀ ਆਨਟੋਨੀਓ ਮਾਰਟੀਨੋ ਨੇ ਇਸ ਸੰਸਥਾ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਿਆ। ਇਹ 
ਮੱਤ ਇਟਲੀ, ਸਪੇਨ, ਫਰਾਂਸ ਅਤੇ ਮੱਧ ਯੂਰਪ ਵਿਚ ਫੈਲਿਆ। ਸੰਨ 
1690ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਸੰਤ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ ਅਤੇ 1836 
ਈ. ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਹਸਪਤਾਲਾਂ ਅਤੇ ਰੋਗੀਆਂ ਦਾ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਘੋਸ਼ਿਤ 
ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 8 ਮਾਰਚ ਇਸ ਦੇ ਉਤਸਵ ਦਾ ਦਿਨ ਹੈ। 

ਹ. ਪੁ.--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 13:18 ਰ੍ 


361, 


ਜਾਨ, ਸੇਂਟ (ਆਫ਼ ਦੀ ਕ੍ਰਾਸ).. ਇਹ ਸਪੇਨ ਦਾ ਮਹਾਨ 
ਰੋਦੀ ਕਵੀ ਤੇ ਹੁਣ ਤਕ ਦੇ ਮਹਾਂਨ ਰਹੱਸਵਾਦੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਸੀ। 
ਟੀ ਫੈਰੋਸ ਵਿਖੇ 1542 ਈ: ਵਿਚ ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਇਹ 
567 ਈ. ਵਿਚ ਪਾਦਰੀ ਬਣਿਆ। ਸੰਨ 1568 ਤੋਂ ਆਇਲਾ ਦੇ ਸੇਂਟ 
ਰੈਸ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰ ਕਰਨ ਦੇ ਕੰਮ ਵਿਚ ਮੱਦਦ ਲਈ ਨਾਲ ਲਾ 
ਹਆ। ਮਗਰੋਂ ਇਸ ਨੇ ਡਿਸਕੈਲਸਿਡ ਕਾਰਖੇਲਾਈਟ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ 
ਟਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਸੁਧਾਰ ਵਿਰੋਧੀ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਦੋ ਵਾਰ ਅਗਵਾ 


ਮਤਾ ਅਤੇ 1576 ਅਤੇ 1577-78 ਈ. ਵਿਚ ਕੈਦ ਕੀਤਾ ਪਰ ਅੰਤ. 


ਟਚ ਇਸ ਨੂੰ ਐਡਲੂਜ਼ੀਆ, ਦੇ ਵਿਕਾਰ ਦਾ ਉੱਚਾ ਅਹੁਦਾ ਪ੍ਰਾਪਤ 
ਇਆ। ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਉਬੇਦਾ ਵਿਖ੍ੋ 14 ਦਸੰਬਰ, 1591 ਨੂੰ ਹੋਈ। 
ਤਸ ਨੂੰ 1726 ਈ. ਵਿਚ ਸੰਤ ਦਾ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਸੰਨ 1926 
ਟਚ ਇਸਨੂੰ ਡਾਕਟਰ ਆਫ਼ ਚਰਚ ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। 


ਇਸ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਗੱਦ ਅਤੇ ਪਦ ਦੋਹਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਹਨ। 
ਰਸ ਦੀਆਂ ਰਹੱਸਾਤਮਕ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਇਸ ਨੇ ਆਪ ਟਿੱਪਣੀ ਵੀ 
ਤੱਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਨੇ ਕਥਾ ਕਾਵਿ ਤੇ ਗਲੋਸਾ ਲਿਖੇ। ਗਲੋਸਾ ਇਕ ਅਜਿਹਾ 
ਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਿੰਦੂ ਮੁੱਖ ਪੰਗਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨੇ 
ਮਾਪਣੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਤੇ ਟਿੱਪਣੀ ਲਿਖ ਕੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਇੰਨੀ 
ਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੇ ਹਨ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਨਜ਼ੀਰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। 


-ਇਸ ਨੇ ਗੀਤ ਕਾਵਿ ਦੀਆਂ ਸਿਖ਼ਰਾਂ ਨੂੰ ਛੂਹਿਆ ਹੈ। ਪਰ 


ਹਧਿਕਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਇਸ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਆਮ . 


ਕਾਂ ਦੀ ਸਮਝ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹਨ। ਇਸ ਨੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਲੈ ਕੇ 
ਆਪਣੇ ਰਹੱਸਾਤਮਕ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ 
ਤੀਆਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਚਨਾਵਾਂ ੩॥0੦੦੬6[ਸ7੪31, 14੦8੬ (95605 ਤੇ 
146703 0287137₹1੮੩" ਹਨ। 

ਹ. ਪੁ.-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 13:84 

ਜਾਨ, ਸੇਂਟ (ਦਮਿਸ਼ਕਵਾਸੀ) : ਇਸ ਉੱਘੇ _ਧਰਮ- 
ਹਾਸਤਰੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਦਾ ਜਨਮ 675 ਈ. ਦੇ ਲਗਭਗ ਦਮਿਸ਼ਕ 
ਵਖੇ ਹੋਇਆ। ਅਰਬੀ ਵਿਚ ਇਸ ਦਾ ਉਪ ਨਾਂ 'ਮਨਸੂਰ' ਸੀ। ਆਪਣੇ 
ਪਤਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਖ਼ਲੀਫਾ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦਾ ਕੰਪਟ੍ਰੋਲਰ ਬਣਿਆ। 
ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਅਨਾੜੀ ਸੀ ਫਿਰ ਵੀ ਇਸ ਨੇ 730 ਈ: ਦੇ ਲਗਭਗ 
ਹਵਿੱਤਰ ਮੂਰਤੀਆਂ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਵਿਚ ਤਿੰਨ ਖੋਜ-ਗ੍ਰੰਥ ਲਿਖੇ। ਮਗਰੋਂ 
ਏਹ ਮਾਰ ਸਾਬਾ ਦੇ ਈਸਾਈ ਮੱਠ ਵਿਚ ਚਲਾ ਗਿਆ ਜੋ ਕਿ ਯੋਰੋਸ਼ਲਮ 
ਤੋਂ ਲਗਭਗ 15 ਕਿ. ਮੀ. ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਹੈ। ਇਸ ਨੇ ਇਥੇ ਪੜ੍ਹਨ, 
ਲਖਣ, ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਅਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਨ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਵਧੇਰੇ 
ਜਮਾਂ ਬਿਤਾਇਆ। ਯੋਰੋਸ਼ਲਮ ਦੇ ਬਿਸ਼ਪ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪਾਦਰੀ ਬਣਾ 
ਦੱਤਾ। ਯੂਨਾਨ ਅਤੇ ਰੋਮ, ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਗਿਰਜਿਆਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸੰਤ ਦੇ 
ਤੌਰ ਤੇ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਦੋਨੋਂ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਹੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ 4 
ਦਸੰਬਰ ਅਤੇ 6 ਮਈ ਨੂੰ ਇਸ ਦਾ ਪਰਬ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ 
ਟੀ ਭਾਸ਼ਨ ਕਲਾ, ਕਵਿਤਾ ਤੇ ਵਾਰਤਕ ਦੀ ਸੁਹਜਾਤਮਕਤਾ ਕਾਰਨ 
ਯੂਨਾਨੀ ਲੋਕ ਇਸ ਨੂੰ ਸ੍ਰੇਸ਼ਨ ਬੁਲਾਰਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। 

ਸੇਂਟ ਜਾਨ ਦੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਿਰਤ 'ਫਾਊਂਟੇਨ ਆਫ਼ ਨਾਲਿਜ' ਹੈ। 
ਗੰਭੀਰ ਸ਼ੈਲੀ ਅਤੇ ਉਪਦੇਸ਼ਾਤੰਮਕ ਉਦੇਸ਼ ਕਾਰਨ ਇਹ ਕਿਰਤ ਯੂਨਾਨ 
ਦੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਧਰਮ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪਾਠ ਪੁਸਤਕ ਬਣੀ। ਇਸ 


ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਤਿੰਨ ਭਾਗ ਹਨ। ਪਹਿਲਾ ਭਾਗ 'ਫਿਲਾਸਫ਼ੀਕਲ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲਜ਼' 


ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਅਰਸਤੂ ਦੀ ਤਰਕ-ਵਿਦਿਆ_ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਅਤੇ 
ਧਰਮ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਦੂਜਾ 
ਭਾਗ 'ਆਨ ਹੈਰੈਸੀਜ਼' ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ 103ਕੁਫ਼ਰਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਹੈ। 


ਜਾਠ ਹੈਨਰੀ 


ਨ ਇਤ ਸਟ ਐਲੀ ਦੀ ਜਿਤ ਚੋਡਨੀਰਲ 
ਅਤੇ ਬਾਕੀਆਂ ਦਾ ਸ੍ਰੋਤ ਅਗਿਆਤ ਹੈ। ਤੀਜਾ ਭਾਗ 'ਦੀ ਆਰਥੋਡਕਸ 
ਫ਼ੇਥ' ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਾਈਬਲ, ਪਾਦਰੀ ਅਤੇ ਚਰਚ ਕੱਸਲਾਂ 
ਹਨ। ਇਸ ਵਿਚ ਪੂਰਬੀ ਚਰਚ ਦੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਧਰਮ ਸਬੰਧੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ 
ਸਾਰ ਦਿੱਤਾਂ ਗਿਆ ਹੈ। 

7 ਦਸੰਬਰ, 749 ਨੂੰ ਯੋਰੋਸ਼ਲਮ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ 
ਗਈ। ਰ ਰ ਰ 
ਹ. ਪੁ.-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ_ 13:18; ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 5 :583 

ਜਾਨ ਹੈਨਸ (ਡੈਨਮਾਰਕ, ਨਾਰਵੇ) : ਡੈਨਮਾਰਕ ਅਤੇ 
ਨਾਰਵੇ ਦੇ ਇਸ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦਾ ਜਨਮ ਅੱਲਬਾੱਰਗ ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੇ 5 
ਜੂਨ, 1455 ਈ. ਨੂੰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਕ੍ਰਿਸਚੀਅਨ ਪਹਿਲੇ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। 
ਭਾਵੇਂ 1458 ਈ. ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਡੈਨਮਾਰਕ, ਸਵੀਡਨ ਅਤੇ ਨਾਰਵੇ ਦੇ . 
ਉੱਤਰਾਂਧਿਕਾਰੀ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਪਰੰਤੂ 1481 ਈ. ਵਿਚ 
ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਦੇ ਰਾਜ ਤਿਲਕ ਸਮੇਂ ਮੁਸ਼ਕਲ ਖੜ੍ਹੀ 
ਹੋ ਗਈ। ਸੰਨ 1471 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਵੀਡਨ ਸਕੰਡੇਨੇਵੀਅਨ ਯੂਨੀਅਨ 


_ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਗਿਆ। ਸਵੀਡਨ ਦਾ ਰੀਜੈਂਟ ਸਟੈੱਨ ਸਟੂਰ ਨਾਰਵੇ ਤੇ 


ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਦਾ ਡਰਾਵਾ ਦੇ ਰਿਹਾ ਸੀ ਪਰ ਫਰਵਰੀ, 1483 ਨੂੰ ਜਾਨ 
ਨੂੰ ਡੈਨਮਾਰਕ ਅਤੇ ਨਾਰਵੇ ਦਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸੰਨ 
1490 ਵਿਚ ਜਾਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਫ੍ਰੈਡਰਿਕ (ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਫ੍ਰੈਡਰਿਕ 
! ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਡੈਨਮਾਰਕ ਦਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬਣਿਆ) ਨਾਲ ਸ਼ਲੈਜ਼ਵਿਗ 
ਅਤੇ ਹਾਲਸਟੀਨ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵੰਡ ਲਏ। 


ਸੰਨ 1483 ਦੇ ਸ਼ਾਹੀ ਅਧਿਕਾਰ ਪੱਤਰ ਨੂੰ ਅੱਖੋਂ ਓਹਲੇ ਕਰਕੇ 
ਜਾਨ ਨੇ ਡੈਨਮਾਰਕ ਵਿਚ ਮਨ-ਮਰਜ਼ੀ ਦਾ ਰਾਜ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣਾ 
ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਨੇ ਮੱਧ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦਾ ਪੱਖ ਪੂਰਿਆ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ` 
ਰਾਜਾਂ ਵਿਚ ਹੈਨਸੀਐਟਿਕ ਲੀਗ ਦੀਆਂ ਵਪਾਰਕ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਘੱਟੁ 
ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਅਜਿੰਹਾ ਕਰਨ ਲਈ ਇਸਨੇ 1490ਈ. ਵਿਚ 
ਇੰਗਲੈਂਡ ਅਤੇ ਨੀਦਰਲੈਂਡਜ਼ ਨਾਲ ਵਪਾਰਕ ਸਮਝੌਤਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਫੱਗਰ 
ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਜਰਮਨ ਵਪਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲਵਰਤਨ ਪੈਦਾ 
ਕੀਤਾ। ਸੰਨ 1493 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਰੂਸ ਦੇ ਇਵਾਨ ਤੀਜੇ ਨਾਲ ਮਿੱਤਰਤਾ 
ਗੰਢੀ ਜਿਸਦੀ ਮੱਦਦ ਨਾਲ ਇਸ ਨੇ 1497 ਈ. ਵਿਚ ਸਟੈੱਨ ਸਟੂਰ 
ਨੂੰ ਸਵੀਡਨ ਦੀ ਰੀਜੈਂਸੀ ਤੋਂ ਤਿਆਗ ਪੱਤਰ ਦੇਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ 
ਅਤੇ ਈਵਾਨ ਤੀਜੇ ਨਾਲ ਮਿਲਕੇ ਉੱਥੋਂ ਦਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬਣ ਗਿਆ। 

ਇਸ ਨੇ ਬਾਲਟਿਕ ਸਮੁੰਦਰ ਤੇ ਕੰਟਰੋਲ ਕਰਨ ਲਈ ਜਲ ਸੈਨਾ 
ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ ਪਰ ਸੰਨ 1500 ਵਿਚ ਡਿਟਮਾਰਸ਼ਨ (12008 
705356068) ਵਿਖੇ ਕਿਸਾਨ ਬਗ਼ਾਵਤ ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਹਾਰ ਦਾ 
ਮੂੰਹ ਵੇਖਣਾ ਪਿਆ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਇਸ ਹਾਰ ਦਾ ਲਾਭ ਉਨਾ ਕੇ ਸਵੀਡਨ 
ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਪਰ ਜਾਨ 
ਵਿਰੁੱਧ ਨਾਰਵੇਜੀਅਨ ਅਤੇ ਡੈਨਿਸ਼ ਬਗਾਵਤਾਂ ਨੂੰ ਸਖ਼ਤੀ ਨਾਲ ਦਬਾ 
ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 


ਇਸ ਦੀ ਇੰਗਲੈਂਡ ਨਾਲ ਵਪਾਰਕ ਸੰਧੀ ਕਾਰਨ ਸੰਨ 1510-12 
ਵਿਚ ਸਵੀਡਨ ਅਤੇ ਲੁਬੈੱਕ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਹੋਈ। ਬਾਲਟਿਕ ਵਪਾਰ 
ਉੱਤੇ ਲੂਬੈੱਕ ਦੇ ਦਬਾਅ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 

20 ਫਰਵਰੀ, 1513 ਈ. ਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੇ ਗਈ। 

ਹ. ਪੁ.-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 13: 23; ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 5:521 
ਕਥਾ-ਕਾਵਿ ਦਾ ਇਹ ਨੀਗਰੋ ਹੀਰੋ ਹੈ। ਆਮ ਕਰਕੇ ਇਹ ਨੀਗਰੋ ਪਾੱਲ 
ਬਨੀਅਨ ਵੱਜੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਥਾ-ਕਾਵਿ ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਮਸ਼ੀਨ 


ਜਾਨਕੀਹਰਣ 
ਰ ਨਾਲੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਚਟਾਨਾਂ ਤੋੜਦਿਆਂ ਵਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਜਦੋਂ 
ਇੰਹ ਮਰਿਆ ਤਾਂ ਇਸ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਹਥੌੜਾ ਸੀ। ਲੇਖਕ ਤੇ ਕਲਾਕਾਰ 
ਇਸ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਮਸ਼ੀਨ ਵਿਰੁੱਧ ਸੰਘਰਸ਼ ਅਤੇ ਹਬਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਗੋਰਿਆਂ 
ਵਿਰੁੱਧ ਦੁਖਾਂਤਿਕ ਲੜਾਈ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। 

ਭਾਵੇਂ ਦੱਖਣੀ ਨੀਗਰੇ ਇਸ ਬਾਰੇ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ 


ਇਸ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਕਹਾਣੀਆਂ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਪੱਲ ਬਨੀਅਨ ਵਾਂਗ _ 


ਇਹ ਲੋਕ ਨਾਇਕ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਰੋਰਕ ਬ੍ਰੈਡਫੋਰਡ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ 
_ ਜਾਨ ਹੈਨਰੀ (1931) ਈ. ਬੜੇ ਕਲਪਨਾਤਮਕ ਢੰਗ ਨਾਂਲ ਲਿਖੀ। ਇਸੇ 
ਰਾਹੀਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਮਰੀਕਨਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਬਾਰੇ ਪਤਾ ਲੱਗਾ। __ 

ਹ. ਪੁ.-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 13: 39 

ਜਾਨਕੀਹਰਣ : ਇਹ ਸਿੰਹਲਦੀਪ ਦੇ ਮਹਾਂਕਵੀ ਕੁਮਾਰ ਦਾ 
ਉੱਚ ਕੋਟੀ ਦਾ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਸੰਪੂਰਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਅੱਜ ਤਕ 
ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਿਆ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਿੰਹਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਪਤ 'ਸੱਨੇ' 
ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਇਸ ਦੇ ਪਹਿਲੇ 14 ਸਰਗਾਂ ਅਤੇ ਪੰਦਰਵੇਂ ਦੇ ਕੁਝ ਭਾਗ 
ਦਾ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਰੂਪ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਜਿਸ ਵਿਚ 
ਅੰਗਦ ਦੇ ਰਾਵਣ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿਚ ਦੂਤ ਬਣ ਕੇ ਜਾਣ ਤਕ ਦੀ ਕਹਾਣੀ 
ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਗੋਰਮਿੰਟ ਓਰੀਐਂਟਲ ਮੈਨੂਸਕ੍ਰਿਪਟ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ, ਮਦਰਾਸ 
_`ਵਿਚ ਇਸ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਦੀ 20 ਸਰਗਾਂ ਵਾਲੀ ਹੱਥ ਲਿਖਤ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ 
ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਦੋਸ਼ ਹਨ। ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ 
ਬਾਰੇ ਵੀ ਸ਼ੱਕ ਹੈ। ਇਹ ਵੀ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲਗਦਾ ਕਿ ਸਿੰਹਲੀ 'ਸੱਨੇ' ਤੋਂ 
ਇਸ ਨੇ ਕਿਥੋਂ ਤਕ ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਸੰਭਵ ਹੈ ਕਿ ਇਸ 
ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਦੀ ਰਚਨਾ 25 ਸਰਗਾਂ ਵਿਚ ਹੋਈ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਰਾਮ ਦੇ 
ਰਾਜਗੱਦੀ ਤੇ ਬੈਠਣ ਨਾਲ ਕਥਾ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇ। 

_ਸਰਗ ਕ੍ਰਮ ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ ਕਥਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ : ਪਹਿਲਾ 
ਸਰਗ-ਅਯੁੱਧਿਆ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਰਾਣੀਆਂ ਦਾ 
ਵੇਰਵਾ; ਦੂਜਾ ਸਰਗ-ਬ੍ਰਹਜਸਪਤੀ ਦੁਆਰਾ ਬ੍ਹਮਾਂ ਤੋਂ ਸਹਾਇਤਾ ਮੰਗਣ 
ਸਮੇਂ ਰਾਵਣ ਦੇ ਚਰਿੱਤਰ ਦਾ ਵਰਣਨ; ਤੀਜਾ ਸਰਗ-ਰਾਂਜਾ ਦਸ਼ਰਥ 
ਦੀ. ਜਲ-ਕ੍ਰੀੜਾ ਅਤੇ ਸੰਧਿਆ ਵਰਣਨ; ਚੌਥਾ-ਪੰਜਵਾਂ ਸਰਗ-ਰਾਮ 
ਜਨਮ ਤੋਂ ਸਬਾਹੂ ਵਧ ਤਕ ਦਾ ਵਰਣਨ; ਛੇਵਾਂ ਸਰਗ-ਵਿਸ਼ਵਾਮਿੱਤਰ 
ਦਾ ਰਾਮ-ਲਛਮਣ-ਸਹਿਤ ਜਨਕਪੁਰ ਜਾਣਾ ਅਤੇ ਜਨਕ-ਮਿਲਣ 
ਵਰਣਨ; ਸੱਤਵਾਂ-ਅੱਠਵਾਂ ਸਰਗ-ਰਾਮ ਸੀਤਾ ਵਿਆਹ ਆਦਿ ਨੌਵਾਂ 
ਸਰਗ-ਸਾਰਿਆਂ ਦਾ ਅਯੁੱਧਿਆ ਆਉਣਾ; ਦਸਵਾਂ ਸਰਗ-ਦਸ਼ਰਥ 
ਦੁਆਰਾ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿਵੇਚਨ; ਰਾਮ ਦਾ ਯੁਵਰਾਜ ਬਣਨਾ; ਅਨੇਕ 
ਘਟਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਜਾਨਕੀ ਹਰਣ; ਗਿਆਰ੍ਹਵਾਂ ਸਰਗ-ਬਾਲੀ 
ਵਧ ਅਤੇ ਵਰਖਾ-ਵਰਣਨ; ਬਾਹਰ੍ਹਵਾਂ ਸਰਗ-ਲਛਮਣ ਦੁਆਰਾ ਸੁਗ੍ਰੀਵ 
ਦੀ ਫਿਟਕਾਰ; ਤੇਰ੍ਹਵਾਂ ਸਰਗ-ਬਾਂਦਰ ਸੈਨਾ ਇਕੱਠੀ ਕਰਨਾ; ਚੌਦ੍ਹਵਾਂ 
ਸਰਗ-ਪੁਲ ਬੰਨ੍ਹਣਾ; ਪੰਦਰ੍ਹਵਾਂ ਸਰਗ-ਅੰਗਦ ਦਾ ਰਾਵਣ ਸਭਾ ਵਿਚ 
ਦੂਤ ਬਣਕੇ ਜਾਣਾ; ਸੇਲ੍ਹਵਾਂ ਸਰਗ-ਰਾਖਸ਼ ਕ੍ਰੀੜਾ; ਸਤਾਰਾਂ ਤੋਂ ਵੀਹਵੇਂ 
ਸਰਗ ਤਕ ਯੁੱਧ ਅਤੇ ਰਾਵਣ ਦੀ ਹਾਰ। ਬਾਕੀ ਸਰਗਾਂ ਵਿਚ ਅਯੁੱਧਿਆ 
ਪਰਤਣ ਅਤੇ ਰਾਜ ਤਿਲਕ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇਗਾ। 

ਅੰਤਮ ਪਦਾਂ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਦਾ 
ਕਰਤਾ ਸਿੰਹਲਦੀਪ ਦਾ ਰਾਜਾ ਕੁਮਾਰਦਾਸ ਸੀ। ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਿਸ 
ਦਿਨ ਇਸ ਦਾ ਪਿਤਾ ਕੁਮਾਰਮਣੀ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਉਸੇ 
ਦਿਨ ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। 


ਇਕ ਦੰਦ ਕਥਾ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਕੁਮਾਰਦਾਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇਸ 
ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਕ ਮਹਾਂਕਵੀ ਕਾਲੀਦਾਸ ਨੂੰ ਬੜੇ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ 
ਸਿੰਹਲਦੀਪ ਬੁਲਾਇਆ। ਉਥੇ ਜਾ ਕੇ ਉਹ ਇਕ ਸੁੰਦਰੀ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮ ਜਾਲ 


362 


ਵਿਚ ਫਸ ਗਿਆ ਅਤੇ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ 
ਰਾਜਾ ਕੁਮਾਰਦਾਸ ਵੀ ਉਸੇ ਦੀ ਚਿਤਾ ਵਿਚ ਜਲ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਵੀ 
ਲੰਕਾ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਰਾਜ ਵਿਚ ਕਾਲੀਦਾਸ ਦੀ ਸਮਾਧ ਕਾਇਮ ਹੈ। 


__ ਰਾਜ ਸ਼ੇਖਰ ਦੀ ਉਪਰ ਲਿਖਤ ਉਕਤੀ ਤੋਂ ਇਹ ਸਿੱਟਾ ਨਿਕਲਦਾ 
ਹੈ ਕਿ ਕੁਮਾਰਦਾਸ ਕਾਲੀਦਾਸ ਤੋਂ ਪਿਛੋਂ ਹੀ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਉਸ ਦੀ 
ਰਚਨਾ ਉੱਤੇ 'ਕੁਮਾਰਸੰਭਵ' ਦਾ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।- 
ਵਾਮਨ ਜਯਾਦਿੱਤ ਦੇ ਵਿਆਕਰਣ ਗ੍ਰੰਥ 'ਕਾਸ਼ਿਕਾ' (630-650 ਈ. 
ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੁਝ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸ਼ਬਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ 'ਜਾਨਕੀਹਰਣ' 
ਵਿਚ ਵੀ ਵਰਤੇ ਗਏ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਇਆ 
ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੁਮਾਰਦਾਸ ਦਾ ਸਮਾਂ ਵਾਮਨ ਅਤੇ ਰਾਜਸ਼ੇਖਰ ਦੇ 
ਵਿਚਕਾਰ ਅੱਠਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤ ਅਤੇ ਨੌਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮੁੱਢ ਵਿਚ ਮਿਥਿਆ 
ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। 

ਹ. ਪੁ.-ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 4: 462 

ਜਾਨਕੀਰਾਮ : ਇਸ ਬੁੱਤਕਾਰ ਦਾ ਜਨਮ 15 ਅਕਤੂਬਰ, 
1930 ਨੂੰ ਮਦਰਾਸ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਮਦਰਾਸ ਤੋਂ ਹੀ ਇਸ ਨੇ ਫ਼ਾਈਨ 
ਆਰਟਸ ਦਾ ਡਿਪਲੋਮਾ ਕੀਤਾ। 


ਇਸ ਨੇ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਬਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਕਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ 
ਨੁਮਾਇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਸੰਨ 1964 ਅਤੇ 1966 ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ 
ਦੋ ਵਾਰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਸ 
ਨੂੰ 1965 ਅਤੇ 1966 ਈ: ਵਿਚ ਦੇ ਵਾਰ ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਲਲਿਤ ਕਲਾ 
ਅਕੈਡਮੀ ਇਨਾਮ ਅਤੇ 1972 ਵਿਚ ਫ਼ਾਈਨ ਆਰਟਸ ਅਕੈਡਮੀ, 
ਕਲੱਕਤਾ ਵਲੋਂ ਇਨਾਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ। 


ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਅਤੇ ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਆਦਿ ਵਿਚ ਪਈਆਂ ਹਨ। 

ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਇਹ ਮਦਰਾਸ ਦੇ ਸਰਕਾਰੀ ਆਰਟਸ ਅਤੇ ਕ੍ਰਾਫ਼ਟ 
ਕਾਲਜ ਦੇ ਬੁੱਤਕਾਰੀ ਵਿਭਾਗ ਦਾ ਮੁਖੀ ਹੈ। 

ਹ. ਪੁ.--ਇੰਡੀਆ. ਰੂਜ਼. ਹੂ. 1985 

ਜਾਨਕੀਰਾਮ, ਟੀ. : ਇਸ ਤਾਮਿਲ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਦਾ ਜਨਮ 
28 ਜੂਨ, 1921 ਨੂੰ ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਦੇ ਤੰਜਾਵਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਸੰਨ 
1943 ਤੋਂ 1954 ਈ. ਤਕ ਇਹ ਅਧਿਆਪਕ ਲੱਗਾ ਰਿਹਾ। ਫਿਰ ਸੰਨ 
1954 ਤੋਂ 1981 ਤਕ ਇਸ ਨੇ ਆਕਾਸ਼ਵਾਣੀ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਹੁਦਿਆਂ 
ਉੱਤੇ ਰਹਿ ਕੇ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। 


ਇਸ ਨੇ ਸੱਤ ਨਾਵਲ, ਨਿੱਕੀ ਕਹਾਣੀ (ਸੱਤ ਜਿਲਦਾ), ਤਿੰਨ 
ਸਟੇਜੀ ਨਾਟਕ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਸਫ਼ਰਨਾਮੇ ਲਿਖੇ ਹਨ। ਸੰਨ 1967 ਵਿਚ 
ਇਸ ਨੂੰ ਮਦਰਾਸ ਰਾਜ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਵਲੋਂ ਵਧੀਆ ਨਾਟਕਕਾਰ 
ਵਜੋਂ ਸਨਮਾਨਿਆ ਗਿਆ। ਸੰਨ 1979ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ 
ਪੁਰਸਕਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਇਹ 'ਭਾਰਤੀ ਲਿਖਾਰੀ ਗਿਲਡ' `ਦੇ ਬਾਲੀ 
ਮੈਂਬਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸੀ। ਰ 

ਹ. ਪੁ.-ਇੰਡੀਆ. ਹੂਜ਼. ਹੂ. 1982 

ਜਾਲ ਕੈਸੀਮੀਰ : ਪਿ 
ਜਿਸ ਨੂੰ ਜਾਨ ਦੂਜਾ ਕੈਸੀਮੀਰ ਵਾਸਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, 22 ਮਾਰਚ, 
1609ਈ. ਨੂੰ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਸਵੀਡਨ ਦੇ ਤਖ਼ਤ ਦਾ ਵੀ ਪ੍ਰੀਟੈਂਡਰ ਸੀ। 
ਇਹ ਪੋਲੈਂਡ ਅਤੇ ਸਵੀਡਨ ਦਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ, ਸਿਜਿਸਮੰਡ ਵਾਸਾ ਤੀਜੇ 
ਦਾ ਦੂਜਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਸੰਨ 1635 ਤੋਂ ਉਪਰੰਤ ਇਸ ਨੇ ਆਸਟਰੀਆ 
ਵਿਚ ਨੌਕਰੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਹੈਬਸਬਰਗ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਫ਼ਰਾਂਸ ਵਿਰੁੱਸ 
ਤਹਿ-ਸਾਲਾ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਲੜਿਆ। 


363 


ਜਾਨ ਨੇ ਪੁਰਤਗਾਲ ਅਤੇ ਸਪੇਨ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਬੇੜੇ ਦੇ ਮੁਖੀ 
ਜਹਾਜ਼ ਦਾ ਵਾਇਸਰਾਇ ਬਣਨ ਦੀ ਸਲਾਹ ਬਣਾਈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਪੇਨ 
ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤਾਂ ਫਰਾਂਸੀਸੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ ਅਤੇ ਫਰਾਂਸ 
ਵਿਚ ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਕੈਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਰਾਜਨੀਤੀ ਤੋਂ ਨਿਰਾਸ਼ 
ਹੋ ਕੇ 1640ਈ. ਵਿਚ ਜਾਨ ਕੈਸੀਮੀਰ ਯਸੂਹੀ ਚੇਲਾ ਬਣ ਗਿਆ ਅਤੇ 
1646ਈ: ਵਿਚ ਬਿਨਾਂ ਆਗਿਆ ਤੋਂ ਪੋਪ ਦੀ ਕੱਸਲ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਬਣਿਆ। 

ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਵਾਲਦੀਸਲਾਵ ਚੌਥੇ ਦੀ ਮੌਤ ਮਗਰੋਂ 17 ਨਵੰਬਰ, 
1648 ਨੂੰ ਜਾਨ ਕੈਸੀਮੀਰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬਣ ਗਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ 
ਦੀ ਵਿਧਵਾ ਨਾਲ ਹੀ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ। 


ਇਹ ਬੋਰਡਾਨ ਕੌਮੀਲਨਿਕੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਬਾਗ਼ੀ ਆਦਮੀਆਂ 
ਨਾਲ ਸਮਝੌਤਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ਪਰ'ਪੋਲੈਂਡ ਦੇ ਰਈਸਾਂ ਦੇ ਦਬਾਅ 
ਥੱਲੇ ਇਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਲੰਬੀ ਭਿਆਨਕ ਲੜਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। 
ਜਾਨ ਨੇ 28-30 ਜੂਨ, 1651 ਈ. ਨੂੰ ਕਜ਼ਾਕਾਂ ਅਤੇ ਤਾਤਾਰੀਆਂ ਵਿਰੁੱਧ 
ਬੇਰਾਸਟੇਚਕਾ ਵਿਖੇ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਆਪਣੀ ਫ਼ੌਜੀ ਮੁਹਾਰਤ 
ਵਿਖਾਈ। 


___ ਸੰਨ 1654 ਵਿਚ ਕਜ਼ਾਕਾਂ ਦੇ ਰੂਸੀ ਜ਼ਾਰ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਣ 
ਕਾਰਨ ਲੜਾਈ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਬਦਲ ਗਈ ਅਤੇ ਸਵੀਡਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ 
1655 ਈ. ਵਿਚ ਪੋਲੈਂਡ ਦੇ ਵਿਦਰੋਹੀਆਂ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਦੇਸ਼ ਉੱਤੇ 
ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਪੋਲਿਸ਼ ਰਾਜ ਦੀ ਗਿਰਾਵਟ ਨਾਲ ਜਨ-ਸਾਧਾਰਨ 
ਨੇ ਸਵੀਡਨ ਦੇ ਚਾਰਲਸ ਦਸਵੇਂ ਗਸਤਾਫ਼ਸ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ 
ਲੰਈ। ਜਾਨ ਕੈਸੀਮੀਰ ਬਦੇਸ਼ ਭੱਜ ਗਿਆ ਪਰ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਬਗ਼ਾਵਤ 
ਅਤੇ ਜਨ-ਸਾਧਾਰਣ ਦੀ ਸਵੀਡਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਮ-ਨਿਵਰਤੀ ਨੇ 
ਜਾਨ ਦੀ 1656 ਈ. ਵਿਚ ਦੇਸ਼-ਵਾਪਸੀ ਪਰਤਣ ਵਿਚ ਮੱਦਦ ਕੀਤੀ। 


3 ਮਈ, 1660 ਦੀ ਆੱਲ਼ੀਵਾ ਸੰਧੀ ਨਾਲ ਸਵੀਡਨ ਵਾਲਿਆਂ 
ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਲੜਾਈ ਖ਼ਤੰਮ ਹੋ ਗਈ। 31 ਜੂਨ, 1667 
ਦੀ ਕੱਚੀ ਸੁਲਾਹ ਨਾਲ ਰੂਸ ਨਾਲ ਵੀ ਲੜਾਈ ਖਤਮ ਹੇ ਗਈ ਪਰ 
ਜਨ-ਸਾਧਾਰਣ ਦੀ ਬਗ਼ਾਵਤ ਨੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਢਾਂਚੇ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਬਣਾ 
ਦਿੱਤਾ ਜੀ। 


ਲਗ 
ਤਖ਼ਤ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਫ਼ਰਾਂਸ ਚਲਾ ਗਿਆ ਜਿਥੇ 16 ਦਸੰਬਰ, 1672 
ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਮੰਤ ਹੋ ਗਈ। 

ਹ. ਪੁ.-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 5 :527 

ਜਾਨਜ਼ ਟਾਊਨ : ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਪੈਨਸਿਲ- 
ਵੇਠੀਆ ਰਾਜ ਦੀ ਕੈਂਬਰੀਆ ਕਾਉੱਟੀ ਦਾ ਇਕ ਉਦਯੋਗਿਕ ਸ਼ਹਿਰ 
ਹੈ। ਇਹ ਕੋਨੇਮਾ ਨਦੀ ਦੀ ਘਾਟੀ ਵਿਚ ਪਿਟਸਬਰਗ ਦੇ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ 
ਵਿਚ ਕੋਈ 96 ਕਿ. ਮੀ. ਦੇ ਫਾਸਲੇ ਤੇ ਸਟੋਨੀ ਕੀ ਨਾਮਕ ਪਹਾੜ 
ਉੱਪਰ ਲਗਭਗ 60 ਕਿ.ਮੀ. ਵਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸਮੁੰਦਰੀ ਤਲ ਤੋਂ 
ਇਹ 170ਫੁੱਟ ਦੀ ਉਚਾਈ ਤੇ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨੇੜੇ-ਤੇੜੇ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚੋਂ 
ਲੋਹਾ, ਵਿਟੂਮਨੀ ਕੋਲਾ, ਜ਼ੂਨਾ-ਪੱਥਰ ਆਦਿ ਵਰਗੇ ਖਣਿਜ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। 
ਜਲਰਕਤੀ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਕਾਰਨ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਉਦਯੋਗ ਦਾ ਇਕ 
ਚੰਗਾ ਕੈਂਦਰ ਹੈ। ਇਸਪਾਤ, ਕੱਪੜਾ, ਖਾਦਾਂ, ਖਾਣ-ਖੁਦਾਈ ਯੰਤਰ, 
ਆਦਿ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਇਥੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕਾਰਖ਼ਾਨੇ ਹਨ। 


ਸੰਨ 1800 ਵਿਚ ਜਾਨਜ਼ ਟਾਊਨ ਨੂੰ ਕਸਬੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ 
ਨਿਗਮਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ 1831 ਈ: ` ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ 'ਬਰੋ' ਸਵੀਕਾਰ 
ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਬਾਕੀ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਨਾਲੋਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ 
ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਇਆ। ਇਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ 1837 ਈ: ਤੱਕ ਇਹ ਇਸਪਾਤ 
'ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਲਈ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਸੀ। ਸੰਨ 1889 


ਜਾਨ ਜੇਮਜ਼ ਰਿਕਾਰਡ ਮੈਕਲਾਊਡ _ 


ਈ. ਵਿਚ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਆਇਆ। ਇਥੋਂ ਦਾ 'ਜੂਨੀਅਰ 
ਕਾਲਜ ਆਫ਼ ਪਿਟਸਬਰਗ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ' ਇਕ ਸ਼ਲਾਘਾਯੋਗ ਵਿਦਿ- 
ਅਕ ਸੰਸਥਾ ਹੈ। 


ਹਦ ਰਿ 
ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ 31 ਮਈ, 1889 ਵਾਲਾ ਹੜ੍ਹ ਤਾਂ ਸ਼ਹਿਰ ਲਈ ਮਾਰੂ ਹੀ 
ਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਵਾਰ ਕੋਨੇਮਾ ਬੰਨ੍ਹ ਦੇ ਟੁੱਟ ਜਾਣ ਕਾਰਨ 2,000 
ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਿਅਕਤੀ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਵਹਿ ਗਏ ਅਤੇ ਮਾਲੀ ਨੁਕਸਾਨ ਵੀ 


ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੋਇਆ ਸੀ ਪਰ ਕੋਨੇਮਾ ਦਰਿਆ ਜਿੱਥੇ ਪਿਛਲੇ ਸਮੇਂ 


ਵਿਚ ਸ਼ਹਿਰ ਲਈ ਸਰਾਪ ਬਣਿਆ ਰਿਹਾ ਸੀ ਉਥੇ ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਵਰ ਸਿੱਧ 
ਹੋਇਆ ਹੈ। 


ਲਈ ਆਕਰਸ਼ਣ ਕੇਂਦਰ ਹਨ। ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਕੇਂਦਰਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ 


_ਡਿਸਟ੍ਰਿਕਟ ਤਕ ਇਨਕਲਾਈਂਡ ਪਲੇਨ-ਪਸੈਂਜਰ ਕਾਰ ਦੀ ਸੇਵਾ' ਵੀ 


ਬਹਾਲ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਹ ਕਾਰ 500ਫੁੱਟ ਦੀ ਉਚਾਈ ਤੱਕ ਉੱਡ 
ਸਕਦੀ ਹੈ। 

ਆਬਾਦੀ-35,496 (1980) 

40” 19' ਉ. ਵਿਥ.; 79? 53' ਪੇ. ਲੰਬ. 

ਹ. ਪੁ.-ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 4: 463; ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 13 : 553; ਵੈਬ. ਜਗ. ਡਿ. 

ਜਾਨ ਜੇਮਜ਼ ਰਿਕਾਰਡ ਮੈਕਲਾਊਡ : ਇਸ ਨੋਬਲ 
ਪੁਰਸਕਾਰ ਵਿਜੇਤਾ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਵਿਗਿਆਨੀ ਦਾ ਜਨਮ 6 ਸਤੰਬਰ, 
1876 ਨੂੰ ਸਕਾਟਲੈਂਡ ਵਿਚ ਪਰਥਸ਼ਿਰ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੀ 





ਪੜ੍ਹਾਈ ਐਬਰਡੀਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਪਤ .ਕੀਤੀ। ਲੰਡਨ 
ਹਾਸਪੀਟਲ ਮੈਡੀਕਲ ਕਾਲਜ ਵਿਚ ਡਿਮਾਨਸਟਰੇਟਰ ਰਹਿਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 
ਇਹ ਉਹਾਈਓ ਰਾਜ ਦੀ ਵੈਸਟਰਨ ਰਿਜ਼ਰਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਚ 
ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਆਫ਼ ਫ਼ਿਜ਼ਿਆਲੋਜੀ. ਨਿਯੁਕਤ ਹੋਇਆ ਜਿਥੇ ਇਹ ਪੰਦਰਾ' 
ਸਾਲ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਇਸ ਨੇ ਇਥੇ ਕਾਰਬੋਹਾਈਡ੍ਰੇਟ ਮੈਟਾਬੋਲਿਜ਼ਮ ਬਾਰੇ 
ਖੋਜ ਕੀਤੀ। ਸੰਨ 1918ਵਿਚ ਇਹ ਟਰਾਂਟੋ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਚ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ 
ਇਨਸੁਲਿਨ ਤੇ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਇਹ ਸਕਾਟਲੈਂਡ ਪਰਤ 
ਆਇਆ ਅਤੇ ਐਬਰਡੀਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਚ ਫ਼ਿਜ਼ਿਆਲੋਜੀ ਦਾ 
ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਲੱਗਿਆ। ਇਨਸੁਲਿਨ ਬਾਰੇ ਇਸ ਦੀ ਖੋਜ ਇਕ ਤਜਰਬੇ ਤੇ 


ਅਧਾਰਿਤ ਸੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਿਚ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਪੈਨਕਰੀਟੈਕਟੋਮੀ 
ਦੁਆਰਾ ਸ਼ੱਕਰ ਦਾ ਰੋਗ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ 
ਜੇਕਰ ਇਨਸੁਲਿਨ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਖ਼ੂਨ ਵਿਚਲੀ ਸ਼ੱਕਰ ਘੱਟ ਜਾਂਦੀ 
ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੁਝ ਸਫ਼ਲ ਤਜਰਬਿਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਵਿਗਿਆਨੀ ਨੇ 


ਹੋਰਨਾਂ ਸਹਿਯੋਗੀਆਂ ਦੀ ਮੱਦਦ ਨਾਲ ਇਨਸੁਲਿਨ ਨੂੰ ਖ਼ੂਨ ਵਿਚ ਸ਼ੱਕਰ 


ਘਟਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤਣ ਸਬੰਧੀ ਸਫ਼ਲ ਖੋਜ ਕੀਤੀ। 


ਇਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਿਗਿਆਨੀ ਆਪਣੀ ਖੇਜ, ਖੋਜ ਪੱਤਰ ਲਿਖਣ 
ਅਤੇ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਸਦਕਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਹਾਸਲ ਕਰ ਸਕਿਆ। ਇਸ ਦੀ ਇਕ 
ਕਿਤਾਬ 'ਫਿਜ਼ਿਆਲੋਜੀ, ਐਂਡ ਬਾਇਓਕੈਮਿਸਟਰੀ ਇਨ ਮਾਡਰਨ 
ਮੈਡੀਸਨ, ਕਾਫ਼ੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਈ। ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਅਖ਼ੀਰਲੇ ਸਮੇਂ 
ਇਹ ਗਠੀਏ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ 16 ਮਾਰਚ, 1935 ਨੂੰ ਇਸ 
ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। 
ਹ. ਪੁ.-ਨੋਬਲ ਪ੍ਰਾਈਜ਼ ਵਿਨਰਜ਼ ਇਨ ਮੈਡੀਸਨ ਐਂਡ ਫ਼ਿਜ਼ਿਆਲੋਜੀ : 111 
ਜਾਨ ਡੋਨ ਆਫ਼ ਆਸਟੀਆ : ਇਹ ਲਿਪੈਂਟੇ ਦੀ 
ਸਮੁੰਦਰੀ ਲੜਾਈ 'ਦਾ ਜੇਤੂ ਸੀ। ਇਹ 24 ਫ਼ਰਵਰੀ, 1547 ਈ. ਵਿਚ 
ਰੈਟਿਸਬਾਨ ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਚਾਰਲਸ 
ਪੰਜਵੇਂ ਦਾ ਨਾਜਾਇਜ਼ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਸਪੇਨ ਵਿਚ 
ਜੀਰੋਨੀਮੋ ਦੇ ਨਾਉਂ ਥੱਲੇ ਪਰਦੇਦਾਰੀ ਵਿਚ ਹੋਇਆ। 


ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਫ਼ਿਲਿਪ ਦੂਜੇ ਨੇ ਜੀਰੇਨੀਮੇ ਨੂੰ 
ਆਪਣਾ ਮਤਰੇਆ ਭਰਾ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਡੋਨ ਜਾਨ 
ਆਸਟਰੀਆ ਦਾ ਨਾਉਂ ਦਿੱਤਾ। ਮਾਰਚ, 1569ਈ. ਵਿਚ ਫ਼ਿਲਿਪ ਦੂਜੇ 
ਨੇ ਡੋਨ ਜਾਨ ਨੂੰ ਗ੍ਰਨਾਡਾ ਦੇ ਬਾਗ਼ੀ ਮਾਰਿਸਕੋਸ ਵਿਰੁੱਧ ਕਮਾਂਡਰ-ਇਨ- 
ਚੀਫ਼ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਮੁਹਿੰਮ ਦੀ ਸਫ਼ਲਤਾ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ 
1571 ਈ. ਵਿਚ ਫ਼ਿਲਿਪ ਦੂਜੇ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸਪੇਨ, ਵੀਨਸ ਅਤੇ ਪੋਪ 
ਟੀ 'ਹੋਲੀ ਲੀਗ' ਦੀਆਂ ਸਮੁੰਦਰੀ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦਾ ਕਮਾਂਡਰ ਇਨ-ਚੀਫ਼ 
ਨਯੁਕਤ ਕੀਤਾ। ਆਪਣੇ ਹੌਂਸਲੇ ਅਤੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹੀ ਨਾਉ' ਸਦਕਾ ਡੋਨ 
ਜਾਨ ਨੇ ਲੀਗ ਦੇ ਲੜਾਕੇ ਐਡਮਿਰਲਾਂ ਵਿਚ ਅਸਥਾਈ ਏਕਤਾ ਕਾਇਮ 
ਭੀਤੀ ਅਤੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਅਤੇ ਮਲਾਹਾਂ ਨੂੰ ਉੱਤੇਜਿਤ ਕੀਤਾ। 

7 ਅਕਤੂਬਰ, 1571 ਈ. ਦੀ ਲਿਪੈਂਟ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਇਸ 
ਨੇ ਤੁਰਕੀ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਬੇੜੇ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ 
ਮਫ਼ਜ਼ਾਈ ਕੀਤੀ ਪਰ ਫ਼ਿਲਿਪ ਦੂਜੇ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਟਿਉਨਿਸ ਜਿੱਤਣ 
ਤੀ ਹੀ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਟਿਊਨਿਸ ਦਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਐਲਾਨ ਕਰਨ 
ਹੰਬੰਧੀ ਇਸ ਦੀ ਸਾਰੀ ਯੋਜਨਾ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। . 

ਸੰਨ 1576 ਵਿਚ ਫ਼ਿਲਿਪ ਨੇ ਜਾਨ ਡੋਨ ਨੂੰ ਡੱਚਾਂ ਦੀ ਬਗ਼ਾਵਤ 
ਨ ਦਬਾਉਣ ਲਈ ਨੀਦਰਲੈਂਡਜ਼ ਦਾ ਗਵਰਨਰ ਜਨਰਲ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। 
ਏਸ ਨੇ ਨੀਦਰਲੈਂਡਜ਼ ਵਿਚ ਫ਼ਰਵਰੀ, 1577 ਵਿਚ ਸੰਸਦ ਨਾਲ ਸਥਾਈ 
ਹੰਧੀ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਲਈ ਸਪੇਨੀ ਫ਼ੌਜਾਂ ਪਿੱਛੇ ਭੇਜ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ 
[ਰੇ ਕੈਥੋਲਿਕ ਧਰਮ ਮੁੜ ਬਹਾਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਹਾਲੈਂਡ ਅਤੇ 
ਹੈਲੈਂਡ ਦੇ ਰਾਜਾਂ ਨੇ ਇਸ ਆਖ਼ਰੀ ਸ਼ਰਤ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਨਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 
ਭਨ ਜਾਨ ਦੀ ਹਕੂਮਤ ਨੂੰ ਮੰਨਣ 'ਤੇਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। 

ਡੋਨ ਜਾਨ ਨੇ ਜਲਦੀ ਹੀ ਇਹ ਅਨੁਭਵ ਕਰ ਲਿਆ ਕਿ 
ਹੈਦਰਲੈਂਡਜ਼ ਅਤੇ ਫ਼ਿਲਿਪ ਵਲੋਂ ਉਸਦੀਆਂ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿਰੁੱਧ ਯੋਜਨਾਵਾਂ 
? ਮੱਦਦ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕਦੀ। ਇਸ ਲਈ 6 ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ 
ਮੰਦਰ ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਰਿਆਇਤ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲਈ ਅਤੇ ਸੱਜਰਸ਼ਾਹੀ 


364 


ਫ਼ੌਜਾਂ ਦੀ ਮੱਦਦ ਨਾਲ ਜੈਮਬਲੋ ਵਿਖੇ ਡੱਚ ਫ਼ੌਜਾਂ ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਕੇ 
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ ਪਰੰਤੂ ਫ਼ਿਲਿਪ ਜਜਿਸ ਨੇ ਕਿ ਮੌਕੇ ਉੱਤੇ ਲੋੜੀਂਦੀ 
ਫ਼ੌਜੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾ ਭੇਜੀ) ਦੀ ਈਰਖਾ ਅਤੇ ਕੰਜੂਸੀ ਕਾਰਨ ਡੋਨ ਜਾਨ 
ਇਸ ਜਿੱਤ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਨਾ ਰੱਖ ਸਕਿਆ। ਗਰਮੀ ਕਾਰਨ ਇਸ ਨੂੰ 
ਬੁਖ਼ਾਰ ਹੋ ਗਿਆ ਜਿਸ ਕਾਰਨ 1ਅਕਤੂਬਰ, 1578 ਈ. ਨੂੰ ਬੈਲਜੀਅਮ 
ਵਿਚ ਨਾਮੂਰ ਨੋੜੇ ਬਰਜਸ ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। 

ਹ. ਪੁ.-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 13: 29; ਕੋਲ. ਐਨ. 2:37 

ਜਾਨ ਡੋਨ ਆਫ਼ ਆਸਟੀਆ : ਇਹ ਸਪੇਨ ਦੇ ਫ਼ਿਲਿਪ 
ਚੌਥੇ ਦਾ ਲੜਕਾ ਸੀ ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਨਜਾਇਜ਼ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ 
ਸੀ। ਇਹ ਅਪ੍ਰੈਲ, 1629 ਵਿਚ ਮੈਡਰਿਡ ਵਿਖੇ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਇਸਨੇ 
ਓਕਾਨਾ ਵਿਖੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ ਵਾਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਰ 


__ਇਸ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 1674 ਈ. ਵਿਚ ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਕਮਾਨ 
ਸੰਭਾਲਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਨੇਪਲਜ਼ ਵਿਚ ਹੋਈ ਬਗ਼ਾਵਤ 
ਵਿਰੁੱਧ ਵਾਇਸਰਾਇ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨ ਲਈ ਭੇਜਿਆ। ਸੰਨ 1651ਵਿਚ 
ਇਸ ਨੂੰ ਸਪੇਨ ਵਾਪਸ ਬੁਲਾ ਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਬਾਰਸੀਲੋਨਾ ਦੇ ਘੇਰੇ 
ਲਈ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਕੇ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਜਿਹੜਾ ਇਸ ਨੇ ਅਕਤੂਬਰ, 1652 
ਵਿਚ ਸਮਝੌਤਾ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਕਰ ਲਿਆ। ਕੈਟਾਲੋਨੀਆ ਵਿਚ 
ਡੋਨ ਜਾਨ ਨੇ ਬੁਰਜ਼ੂਆ ਦੇ ਹੱਕਾਂ ਸੰਬੰਧੀ ਅਨੁਕੂਲ ਨੀਤੀ ਅਪਣਾ ਕੇ 
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ 
ਸਿਆਸੀ ਚੜ੍ਹਤ ਵਿਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ। ਰ 

ਸੰਨ 1656 ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਗਵਰਨਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਫਲੈਂਡਰਜ਼ ਵਿਖੇ , 
ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ। ਵਾਲੈਨਸੀਅਨਜ਼ ਵਿਖੇ ਇਸ ਨੇ ਕਾਫ਼ੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ 
ਕੀਤੀ ਫਿਰ ਵੀ ਦੋ ਸ਼ਾਲ ਬਾਅਦ ਇਸ ਨੂੰ ਡਿਊਨਜ਼ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿਚ 


` ਹਾਰ ਦਾ ਮੂੰਹ ਵੇਖਣਾ ਪਿਆ। ਫਿਰ ਡੋਨ ਜਾਨ ਨੂੰ ਸਪੇਨ ਵਾਪਸ ਬੁਲਾ 


ਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਪੁਰਤਗਾਲ ਵਿਚ ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਕਮਾਨ ਸੰਭਾਲੀ ਗਈ। 
ਇਥੇ ਇਸ ਨੇ 1661 ਤੋਂ 1664ਈ. ਤੱਕ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਨੂੰ 
ਕੁਝ ਸਫ਼ਲਤਾ ਹਾਸਲ ਹੋਈ ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਹਾਰ ਗਿਆ। ਫ਼ਿਲਿਪ 
ਚੌਥੇ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਲੋਕ ਪ੍ਰਿਯ` ਨਾ ਰਿਹਾ। 

ਜਾਨ ਡੋਨ ਨੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸਾਜ਼ਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸਾ 
ਲਿਆ ਜਿਸ ਨੇ ਨਵੇਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜਾਨ ਡੋਨ ਦਾ ਮਤਰੇਆ ਭਰਾ ਚਾਰਲਸ 
ਦੂਜਾ) ਦੀ ਨਾਬਲਗੀ ਨੂੰ ਜ਼ਾਹਰ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਨੇ ਰਾਜ-ਮਾਤਾ ਦਾ 
ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 1669ਈ. ਵਿਚ ਐਰਾਗਨ ਅਤੇ ਕੈਟਾਲੋਨੀਆ ਵਿਚ 
ਫ਼ੌਜੀ ਬਗ਼ਾਵਤ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਰਾਜ-ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ 
ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ। ਜਾਨ ਡੋਨ ਨੂੰ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਐਰਾਗਾਨ ਦੇ 
ਵਾਇਸਰਾਇ ਦੇ ਪਦ ਤੇ ਹੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਰਹਿਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹੋਣਾ ਪਿਆ 
ਪਰ 1677 ਈ. ਵਿਚ ਇਹ ਰਾਜ-ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਹਟਾ ਕੇ ਆਪ ਮੁੱਖ ਵਜ਼ੀਰ 
ਬਣ ਗਿਆ। ਇਹ ਸਪੇਨ ਦੇ ਰੱਖਿਅਕ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕਾਫ਼ੀ ਸਤਿਕਾਰਿਆ 
ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਪਰੰਤੂ ਇਸ ਨੇ ਇਸ ਅਹੁਦੇ ਤੇ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਹੀ ਕੰਮ 
ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਰਾਜ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨਿਰਾਸ਼ਾਜਨਕ ਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। 17 
ਸਤੰਬਰ, 1679 ਈ. ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। 

ਹ. ਪੁ.-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 13: 29 
ਵਰਤਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਨਾਂ ਹੈ। ਜ਼ੀਡੀ (2੦6੩੬) ਕੁਲ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ 
ਇਕ ਆਮ ਮਿਲਣ ਵਾਲੀ ਕਿਸਮ ਯੂਰਪੀਅਨ ਡੋਰੀ ਹੈ :ਜਿਸ' ਦਾਂ 


365 


ਵਿਗਿਆਨਕ, ਨਾਂ ਜ਼ੀਅਸ ਫੇਬਰ (260 866) ਹੈ। ਇਹ ਮੱਛੀ 
ਬਰਤਾਨੀਆਂ ਦੀਪਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਮੱਧ ਸਾਗਰ ਤੱਕ ਅਤੇ 
ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਕੰਢੇ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ 
ਸੁਨਹਿਰਾ ਸਰੀਰ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਚਪਟਾ ਅਤੇ ਲਗਭਗ ਅੰਡਾਕਾਰ ਹੁੰਦਾ 
ਹੈ। ਮੂੰਹ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਾਫ਼ੀ ਚੌੜਾ ਖੁਲ੍ਹਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ 
ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਅਗਲੇ ਪਿੱਠ-ਖੰਭੜੇ ਉਪਰ ਲੰਬੇ ਕੰਡੇ ਜਾਂ ਸਪਾਈਨ 
ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਮੱਛੀਆਂ ਤਿੰਨ ਫੁੱਟ ਤੱਕ ਲੰਬੀਆਂ ਹੋ 
ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। 





ਜਾਨ ਫ਼ੋਰੀ 


ਰ ਲੋਕ ਕਥਾਵਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਇਸ ਮੱਛੀ ਦੀ ਇਕ ਅਦਤਭੁਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ 
ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦੇ ਸੁਨਹਿਰੀ ਸਰੀਰ ਦੇ 
ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੇ ਜੋ' ਗੂੜ੍ਹਾ ਧੱਬਾ ਜਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਸੇਂਟ ਪੀਟਰ ਦੇ 
ਅੰਗੂਠੇ ਅਤੇ ਉੱਗਲੀ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹਨ। ਪੁਰਾਣੀ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਕਥਾ ਅਨੁਸਾਰ 
ਕਰ ਦੀ ਅਦਾਇਗੀ ਕਰਨ ਲਈ ਪੀਟਰ ਨੇ ਇਸ ਮੱਛੀ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿਚੋਂ 
ਸਿੱਕਾ ਕੱਢਿਆ ਸੀ। ਰ 

ਇਸ ਮੱਛੀ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ-ਇੰਡੋ- ਪੈਸੀਫਿਕ ਇਲਾਕੇ 
ਵਿਚ ਮਿਲਣ ਵਾਲੀ 2੪05 /2900%੪5 ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ 
“ਐਟਲਾਂਟਿਕ ਕੰਢੇ ਤੇ ਮਿਲਣ ਵਾਲੀ 2&0018% 0618੩ । ਇਹ 
ਦੇ ਛੋਟੇ ਬੱਚੇ ਖਾ ਕੇ ਪੇਟ ਭਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭੋਜਨ ਪੱਖੋਂ ਬਹੁਤ 
ਮਹੱਤਤਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। 

ਹ. ਪੁ.-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 13:38 ਰ੍ ਰ 

ਜਾਨ ਦਾ ਫ਼ੀਅਰਲੈੱਸ (ਬਰਗੰਡੀ) : ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ 
78 ਮਈ, 1371 ਈ. ਵਿਚ ਡੀਜੋਨ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਫ਼ਿਲਿਪ ਦੀ 
ਬੋਲਡ ਅਤੇ ਫਲੈਂਡਰਜ਼ ਦੀ ਮਾਰਗਰੈੱਟ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਲੜਕਾ ਸੀ। 
ਇਸ ਦਾ ਵਿਆਹ ਬਾਵੇਰੀਆ_ ਦੇ ਡਿਊਕ ਐਲਬਰਟ ਦੀ ਲੜਕੀ, 
ਮਾਰਗਰੈੱਟ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। 


ਸੰਨ 1396ਵਿਚ ਜਾਨ ਨੇ ਤੁਰਕਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਬਲਕਾਨ ਵਿਚ ਧਰਮ 
ਯੁੱਧ ਕੀਤਾ ਪਰ ਹਾਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਬੰਦੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। 
ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਰਿਹਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਹਿੰਮਤ ਵਾਲੇ ਕੰਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 
ਹੀ ਇਸ ਦੀ ਅੱਲ 'ਫੀਅਰਲੈੱਸ' ਪੈ ਗਈ। ਰ 


ਸੰਨ 1404 ਵਿਚ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਮਗਰੋਂ ਜਾਨ ਬਰਗੰਡੀ ਦਾ 
ਡਿਊਕ ਬਣਿਆ। ਇਸ ਨੇ ਬਰਾਬਾਂਟ_ ਅਤੇ ਲਿਮਬਰਗ ਦੇ ਇਲਾਕੇ 
ਐਂਟਨੀ ਅਤੇ ਨਾਵਾਰਜ ਅਤੇ ਰੀਟਾਲ ਦੀਆਂ ਕਾਉਂਟੀਆਂ ਅਤੇ ਸੈਪੇਨ 
ਦਾ ਕੁਝ ਇਲਾਕਾ ਫ਼ਿਲਿਪ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। 

ਜਾਨ ਨੇ ਐਂਟਨੀ ਦੇ ਲਕਸਮਬਰਗ ਉੱਤੇ ਹੱਕਾਂ ਦਾ ਪੱਖ ਪੂਰਿਆ। 
ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਭੈਣ ਜਿਹੜੀ ਲਿਓਪੋਲਡ ਚੌਥੇ ਦੀ ਵਿਧਵਾ ਸੀ, ਲਈ 
ਫੈਰੀਟੀ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ। ਸੰਨ 1412-19 ਦੌਰਾਨ ਜਾਨ ਨੇ 


` ਲੂਈ ਦਾ ਚੈਲਾਨ (608 0੬ 60808) ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੇ 


ਟੱਨੀਰੀ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਉੱਤੇ ਕਬਜਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਸੰਨ 1404-5 ਵਿਚ 
ਜਾਨ`ਦਾ ਆਪਣੇ ਭਤੀਜੇ ਆਰਲੀਨਜ਼ ਦੇ ਡਿਊਕ ਨਾਲ ਝਗੜਾ ਸ਼ੁਰੂ 
ਹੋ ਗਿਆ। ਜਾਨ ਨੂੰ ਪੈਰਿਸ ਦੀ ਜਨਤਾ ਦੀ ਮੱਦਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸੀ। 
ਝਗੜਾਲੂਆਂ ਨੂੰ ਸੁਲ੍ਹਾ-ਸਫ਼ਾਈ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਪਰੰਤੂ ਤਿੰਨ 
ਦਿਨ ਬਾਅਦ ਪੈਰਿਸ ਵਿਚ ਲੂਈ ਦਾ ਕਤਲ ਹੋ ਗਿਆ ਜਿਸ ਦਾ _ 
ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਜਾਨ ਨੂੰ ਠਹਿਰਾਇਆ ਗਿਆ। ਜਾਨ ਨੇ ਪੈਰਿਸ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ 
ਪਰ ਫ਼ਰਵਰੀ, 1408 ਵਿਚ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ। 

ਸੰਨ 1409 ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਜਾਨ ਨੇ ਵਿੱਤ ਸਬੰਧੀ ਸੁਧਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ 
ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਿੱਤ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ. ਦੰਡ ਦਿੱਤੇ। ਇਸ ਦਬਾਉ 
ਨੀਤੀ ਨੇ ਫਸਾਦਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਜਾਨ ਨੇ ਸੁਧਾਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਬਾਗ਼ੀਆਂ 
ਨੂੰ ਮਨਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਪਰ ਹਾਲਾਤ ਨੂੰ ਭਾਂਪਦਿਆਂ ਇਸ ਨੂੰ 
ਪੈਰਿਸ ਆਰਮਨਯੈਕਾਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। 


ਸੰਨ 1417ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਚਾਰਲਸ ਡਾਫਿਨ ਫਰਾਂਸ ਦਾ ਯੁਵਰਾਜ) 
ਬਣਿਆ ਜੋ ਕਿ ਜਾਨ ਦਾ ਦੁਸ਼ਮਣ ਸੀ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਦੋਬਾਰਾ ਖ਼ਾਨਾਜੰਗੀ 


_ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ। ਪੈਰਿਸ ਵਿਚ ਆਰਮਨ ਯੈਕਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਬਗ਼ਾਵਤ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ 


ਜਾਨ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਚ ਕਰ ਲਿਆ। ਹੁਣ ਜਾਨ ਨੂੰ ਇੰਗਲਿਸ਼ 
ਹਮਲੇ ਦਾ ਡਰ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ.ਇਸ ਨੇ ਡਾਫ਼ਿਨ ਨਾਲ ਸਮਝੌਤਾ ਕਰ ` 
ਲਿਅ£ ਪਰ 10 ਸਤੰਬਰ, 1419 ਈ. ਵਿਚ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚਕਾਰ ਲੜਾਈ ਹੋ 
ਗਈ ਅਤੇ ਡਾਫ਼ਿਨ ਦੇ ਹੀ ਆਦਮੀਆਂ ਨੇ ਲੂਈ ਦੇ ਕਤਲ ਬਦਲੇ ਜਾਨ 
ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੇ ਘਾਟ ਉਤਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਰ 

ਹ. ਪੁ.-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ 13 : 28; ਚੈਂਬ_ ਐਨ. 8 : 122 

ਜਾਨ ਪੋਸਟਗੇਟ ਪਰਸੀਵਲ : ਇਹ ਬਰਤਾਨਵੀ ਅਕਾ 
-ਦਮੀ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ 1853 ਈ: ਵਿਚ ਹੋਇਆ। 
ਇਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਂ ਡਾ. ਜਾਨ ਪੋਸਟਗੇਟ ਸੀ। ਖਾਣ ਵਾਲੀਆਂ 
ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿਚ ਮਿਲਾਵਟ ਕਰਨ ਵਿਰੁੱਧ ਕਾਨੂੰਨ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਸਿਹਰਾ 
ਇਸ ਦੇ ਸਿਰ ਹੈ। ਇਸ ਨੇ ਕਿੰਗ ਵੁੱਡਫਰਡ ਸਕੂਲ, ਬਰਮਿੰਘਮ ਅਤੇ 
ਟ੍ਰਿਨਿਟੀ ਕਾਲਜ, ਕੈਂਬ੍ਰਿਜ ਵਿਚੋਂ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਸੰਨ 1884ਤੋਂ 
1909ਤੱਕ ਇਹ ਉਸੇ ਕਾਲਜ ਵਿਚ ਕਲਾਸੀਕਲ ਅਧਿਆਪਕ ਦੇ ਅਹੁਦੇ 
ਤੇ ਰਿਹਾ। ਲੰਦਨ ਵਿਚ ਇਹ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਵਜੋਂ 
ਵੀ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। 14 ਜੁਲਾਈ, 192 ਨੂੰ ਇਕ ਦੁਰਘਟਨਾ ਵਿਚ 
ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਲਾਤੀਨੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵਿਚ ਪੋਸਟਗੇਟ ਦੀ ਥਾਂ 
ਗਿਤ ਤਰ ਰਿ ਵਿ 
ਇਸ ਨੇ ਸ਼ਲਾਘਾਯੋਗ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ। 


ਅਤਿਅੰਤ ਸਰਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਲਿਖੇ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਇਸ ਦੀਆਂ 
ਬਹੁਤ ਹਰਮਨ ਪਿਆਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ। 
ਹ. ਪੁ.-ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 4 : 463 


(ਜਰਮਨੀ) ਦਾ 1532ਤੋਂ 1547 ਈ. ਤੱਕ ਦਾ ਚੋਣਕਾਰ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ 


ਜਾਨ ਫ਼੍ਰੈਡਰਿਕ ਦਾ) 


ਘੂਰਾ ਨਾਂ ਜਰਮਨ ਜਾਨ ਫ਼ਰੋਡਰਿਕ ਡਰ ਗਰਾਸਨ ਮੂਟਿਜ ਸੀ ਪਰ ਬਹੁਤ 
'ਖੁਲ੍ਹਦਿਲੀ ਵਾਲੇ ਸੁਭਾਅ ਸਦਕਾ ਇਸ ਨੂੰ 'ਦੀ ਮੈਗਨੈਨੀਮਸ' ਵੀ ਕਿਹਾ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਾਨ ਲ਼੍ਰੈਡਰਿਕ ਪਹਿਲਾ ਹਾਉਸ ਆਫ਼ ਵੈਟਿਨ ਦੀ 
ਅਰਨੈਸਟਾਈਨ ਸ਼ਾਖਾ . ਦਾ _ਅੰਤਲਾ ਚੋਣਕਾਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਟੈਸਟੈਂਟ 
_ਸ਼ਮਾਲਕਾਲਡਨ ਲੀਗ ਦਾ ਨੇਤਾ ਸੀ। ਫ਼੍ਰੋਡਰਿਕ ਪਹਿਲੇ ਦਾ ਜਨਮ 30 


ਜੂਨ, 1503 ਨੂੰ ਟਾਰਗੈਊ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਖੇ ਜਾਨ ਦੀ ਸਟੈਡ ਫਾਸਟ ਦੇ ਘਰ 


ਹੋਇਆ। ਇਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਅਗਸਤ 
1552ਵਿਚ ਫ਼ਰੈਡਰਿਕ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰ ਸੰਭਾਲਿਆ 
ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਸੈਕਸਨੀ ਅਤੇ ਥੁਰਿੰਜੀਆ ਸਟੇਟ ਦਾ ਹਾਕਮ ਬਣਿਆ। 
ਸੰਨ 1541 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਕੋਬਰਗ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਆਪਣੇ ਮਤਰੇਏ ਭਰਾ, 
ਜਾਨ ਅਰਨੈਸਟ ਨੂੰ ਰਾਜ ਭੱਤੇ ਵਜੋਂ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਜਾਨ ਅਰਨੈਸਟ ਦੀ 
1553 ਈ: ਵਿਚ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਫ਼ਰੋਡਰਿਕ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਵਾਂਗ 
ਲੂਥਰ-ਪੰਥੀ ਸੀ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਉਹ ਚਾਰਲਸ ਪੰਜਵੇਂ ਦੀ ਵਿਰੋਧਤਾ 
ਕਰਨੋਂ ਝਜਕਦਾ ਸੀ। 

ਸੰਨ 1542ਵਿਚ ਫ਼ਰੋਡਰਿਕ ਨੇ ਕੈਥਿਡਰਲ ਪਾਦਰੀ ਸੰਘ ਦੁਆਰਾ 
ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਪਾਦਰੀ ਜੂਲੀਅਸ ਫ਼ਾਨ ਜਿਹੜਾ ਇਕ ਕੈਥੋਲਿਕ ਸੀ, ਦੀ 
ਜਗ੍ਹਾ ਨਿਕੋਲਸ ਫ਼ਾਨ ਐਮਸਡਾਰਫ ਨੂੰ ਨਾਉਮੱਬੁਗਾ ਦਾ ਪਾਦਰੀ ਥਾਪ 
ਦਿੱਤਾ। ਉਧਰ ਜੂਲੀਅਸ ਨੇ ਪਾਦਰੀ ਸੰਘ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ 
ਕਰ ਲਿਆ। ਇਸ ਤੇ ਸੈਕਸਨੀ ਦੇ ਡਿਊਕ ਮਾਰਿਸ ਜਿਹੜਾ ਫ਼ਰੈਡਰਿਕ 


ਦਾ ਰਿਸ਼ਤੇ ਵਿਚੋਂ ਭਰਾ ਸੀ, ਨੇ ਜੂਲੀਅਸ ਵਿਰੁੱਧ ਹਥਿਆਰ ਚੁੱਕ ਲਏ 


ਪਰ ਹੈਸੀ ਦੇ ਹਾਕਮ ਫ਼ਿਲਿਪ ਅਤੇ ਮਾਰਟਿਨ ਲੂਥਰ ਨੇ ਵਿਚ ਪੈ ਕੇ 
ਸਮਝੌਤਾ ਕਰਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਦੇ ਇਵਜ਼ ਵਿਚ ਫ਼੍ਰੈਡਰਿਕ ਨੇ ਬ੍ਰਨਜ਼ਵਿਕ 
ਵਾੱਲਠਨਬਿਊਟਲ ਦੇ ਕੈਥੋਲਿਕ ਮਤ ਦੇ ਹੈਨਰੀ ਦੂਜੇ ਨੇ ਹੈਸੀ ਦੀ ਡੱਚੀ 
ਵਿਚੋਂ ਕੱਢਣ ਲਈ ਫ਼ਿਲਿਪ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਉਪਰੰਤ ਫ਼ਰੇਡਰਿਕ 
ਨੇ ਚਾਰਲਸ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਸਬੰਧ ਨਾ ਵਿਗਾੜੇ ਪਰ 1544 ਈ: ਵਿਚ 
ਸਪੈਯਰ ਦੀ ਸਭਾ ਸ਼ਮਾਲਕਾਲਡਨ ਲੀਗ ਨੂੰ ਖੇਰੂੰ ਖੇਰੂੰ ਕਰਨ ਵਿਚ 
ਦ੍੍‌ਿੜ੍ਹ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਦੇ ਫਲਸਰੂਪ ਜੁਲਾਈ, 1546ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ 
ਜੰਗ ਛਿੜ ਪਈ। ਮਾਰਿਸ ਨੇ ਅਰਨੈਸਟਾਈਨ ਦੇ ਰਾਜ-ਖੇਤਰ ਉੱਤੇ 
ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿਤਾ। ਅੱਗੋਂ ਫ਼੍ਰੋਡਰਿਕ ਨੇ ਮੋੜਵਾਂ ਹੱਲਾ ਕੀਤਾ ਤੇ ਮਾਰਿਸ 
ਨੂੰ ਪਿਛਾਂਹ ਧੱਕ ਦਿੱਤਾ ਪਰ ਮੂਲਬਰਗ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿਚ 24 ਅਪ੍ਰੈਲ, 
1547 ਨੂੰ ਫ਼੍ਰੈਡਰਿਕ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਚਾਰਲਸ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਇਸ 
ਨੂੰ ਬੰਦੀ ਬਣਾ ਲਿਆ। ਇਸ ਕੋਲੋਂ ਵਿਟਨਬਰਗ ਲੈਣ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨੂੰ 
ਮੁੱਖ ਰੱਖਦਿਆਂ ਫ਼੍ਰੈਡਰਿਕ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ ਜਿਹੜੀ ਕਿ 
ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਲਾਗੂ ਨਾ ਹੋਈ। 10 ਮਈ, 1547 ਨੂੰ ਵਿਟਨਬਰਗ ਬਾਰੇ 
ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੰਧੀ ਵਿਚ ਫ਼੍ਰੈਡਰਿਕ ਨੇ ਚੇਣਕਾਰੀ ਪੱਤਰਾਂ ਦੇ ਕੁਝ ਝਗੜੇ 
ਵਾਲੇ ਇਲਾਕੇ ਮਾਰਿਸ ਨੂੰ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਦੇ ਡਿਸਟ੍ਰਿਕਟ ਚਾਰਲਸ ਪੰਜਵੇਂ 
` ਦੇ ਭਰਾ ਫ਼ਰਡੀਨੈਂਡ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ। ਇੰਨਾ ਕੁਝ ਕਰਨ ਤੇ ਵੀ ਫ਼ਰੋਡਰਿਕ 
ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦੀ ਸੰਧੀ ਕਰਨੋਂ ਵਰਜਿਆ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ 
ਫ਼੍ਰੈਡਰਿਕ ਮਈ, 1552 ਤੱਕ ਬੰਦੀ ਬਣਿਆ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ 
ਫ਼ਰੈਡਰਿਕ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਥਰਿੰਜੀਆ ਦੇ ਅਰਨੈਸਟਾਈਨ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਰਹੇ। 
ਰਿਹਾਅ ਹੋਣ ਉਪਰੰਤ ਅਰਨੈਸਟਾਈਨ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਲੂਥਰਵਾਦ ਪਿਛੇ 
ਕਸ਼ਟ ਝੱਲ ਕੇ ਪਰਤ ਰਹੇ ਲੀਗਰੀ ਫ਼੍ਰਡਰਿਕ ਦਾ ਪੂਰੇ ਜੋਸ਼ ਨਾਲ 
ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ। ਫ਼ਰਵਰੀ, 1554 ਦੀ ਨਾਉਮਬੁੱਰਗ ਸੰਧੀ ਅਧੀਨ 
ਫ਼੍ਰੈਡਰਿਕ ਨੇ ਮਾਰਿਸ ਦੇ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰੀ, ਆਗਸਟਸ ਪਹਿਲੇ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ 
ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਕੁਝ ਖੇਤਰ ਅਰਨੈਸਟਾਈਨਾਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਦੇ ਦਿੱਤੇ। 


366 


ਸਭ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਡਟ ਕੇ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਸੀ। 


3 ਮਾਰਚ, 1554ਨੂੰ ਵਾਈਮਾਰ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਖੇ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ 
ਗਈ। 

ਹ. ਪੁ.-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 13:38 ਰ੍ 

ਜਾਨ ਫ਼੍ਰੈਡਰਿਕ (ਦੂਜਾ) : ਇਹ ਸੈਕਸਨੀ ਦਾ ਡਿਊਕ ਸੀ 
ਜਿਹੜਾ 8 ਜਨਵਰੀ, 1529 ਈ. ਨੂੰ ਤਾਰਗਉ ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਪੈਦਾ 
ਹੋਇਆ। ਇਹ ਇਲੈਕਟਰ ਜਾਨ ਫ਼ਰੇਡਰਿਕ ਪਹਿਲੇ ਦਾ ਵੱਡਾ ਲੜਕਾ 
ਸੀ। ਸੰਨ 1547 ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਕੈਦ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਨੇ 
ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ, ਜਾਨ ਵਿਲੀਅਮ ਅਤੇ ਜਾਨ ਫ਼ਰੈਡਰਿਕ ਤੀਜੇ ਦੀ ਯੰਗਰ 
ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਅਰਨੈਸਟਾਈਨ ਲੈਂਡਜ਼ ਦੇ ਰਾਂਜ ਭਾਗ ਦਾ ਕੰਮ 
ਸੰਭਾਲਿਆ। ਰ 

ਸੰਨ 1554 ਵਿਚ ਜਾਨ ਫ਼ਰੋਡਰਿਕ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ 
ਬਾਅਦ ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ 1557ਈ. ਤੱਕ ਅਰਨੈਸਟਾਈਨ 
ਸੈਕਸਨੀ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ 1565 ਈ. ਤੱਕ ਇਹ 
ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਹਾਕਮ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਨੇ ਕੋਬਰਗ ਨੂੰ 
ਇਕ ਵੱਖਰੀ ਡੱਚੀ ਵਜੋਂ ਜਾਨ ਵਿਲੀਅਮ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ। ਪਰੰਤੂ ਵਾਈਮਾਰ 
ਅਤੇ ਗਾੱਥ ਦੇ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਆਪਣੇ ਲਈ ਰੱਖੇ। ਕੱਟੜ ਲੂਥਰਪੰਥੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ 
ਇਸ ਨੇ ਮੈਥਾਈਐਸ ਫਲੇਕੀਅਸ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਹਿਮਾਇਤ ਕੀਤੀ 
ਅਤੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ਼ ਯੇਨਾ ਨੂੰ ਉੱਚਾ ਚੁੱਕਿਆ। 


ਨਵੰਬਰ, 1566 ਵਿਚ ਆਗਸਟਸ ਅਤੇ ਜਾਨ ਵਿਲੀਅਮ ਨੇ 
ਜਾਨ ਫ਼੍ਰੋਡਰਿਕ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਅਪ੍ਰੈਲ, 1567 ਵਿਚ ਇਸ 
ਨੂੰ ਗਾੱਥ ਵਿਚ ਫੜ ਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਮੌਤ (9ਮਈ 1595) 
ਤੱਕ ਵੱਖ ਵੱਖ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਕੈਦੀ ਬਣਾ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਸਮ 
ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਵੀ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਕੈਦ ਵਿਚ ਰਹੀ। ਇਸ 
ਦੇ ਲੜਕਿਆਂ ਜਾਨ ਕੈਸੀਮੀਰ ਅਤੇ ਜਾਨ ਅਰਨੈਸਟ ਨੇ 1572ਈ. ਦੀ 
ਅਰਫਰਟ ਦੀ ਸੰਧੀ ਰਾਹੀਂ ਕੋਬਰਗ ਦੇ ਬਦਲੇ ਵਾਈਮਾਰ ਆਪਣੇ ਚਾਚੇ 
ਜਾਨ ਵਿਲੀਅਮ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। 

ਹ. ਪੁ.-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 13 : 38 

ਜਾਨ ਬੁੱਲ : ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਇਹ ਨਾਂ ਇੰਗਲੈਂਡ ਲਈ, 
ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਲਈ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਇਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਵਿਅਕਤੀ 





ਪ੍ਰੋਜ ਐਂਡ ਵਰਸ) ਨੇ ਕੀਤੀ 
ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਵਿਅੰਗ ਮੁੜ ਜਾਰੀ _ਹੋਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਅੰਗਾਂ ਿਚ ਬੁੱਲ 
ਇਕ ਈਮਾਨਦਾਰ ਬਜਾਜੀ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਹਾਲੈਂਡ ਦੇ 


367 


ਪੜਿਆਂ ਦੇ ਵਪਾਰੀ ਆਪਣੇ ਦੋਸਤ ਨਿਕੋਲਾਸ ਫ੍ਰਾਂਗ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ 
ਵਿਸ ਬੈਬੂਨ (ਲਈ ਚੌਦ੍ਰਵੇ) ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਦਾ ਹੈ ਕਿਉ ਜੇ ਉਹ 
ਪਾਰ ਵਿਚ ਵਿਘਨ ਪਾਉਂਦਾ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਅੰਗਾਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਗਿਣਤੀ 
ਹਚ ਛਪਣ ਕਾਰਨ ਬੁੱਲ,ਫ੍ਰਾਂਗ ਅਤੇ ਅਜਿਹੇ ਹੋਰ ਨਾਂ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਚਰਿਤਰ 
` ਚਿੰਨ੍ਹ ਮਾਤਰ ਬਣ ਗਏ। ਇਹ ਉਪਹਾਸੀ ਬੁੱਲ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ 
'ਜਨੀਤਕ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਹੋਏ। ਆਰਬੁਥਨਾੱਟ 
ਨੁਸਾਰ ਜਾਨ ਬੁੱਲ ਦਿਆਨਤਦਾਰ, ਨੇਕ ਸੁਭਾ ਵਾਲਾ, ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ 
ਖਾ ਖਾ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਪਰ ਸਾਦਾ, ਸਾਊ ਅਤੇ ਸਵੈ-ਵਿਸ਼ਵਾਸੀ ਹੁੰਦਾ 
। ਜਾਨ ਬੁੱਲ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ:ਵੱਧ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਅਖ਼ਬਾਰ 
'॥॥6॥” ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵੀ-ਕਾਰਟੂਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹੋਈ। ਜਾਨ ਬੁੱਲ ਨੂੰ ਕਿੰਨੇ ਹੀ 
ਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਵਿਖਾਇਆ ਗਿਆ। ਸੰਨ 1828 ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ 
ਕ ਪੇਂਡੂ` ਕਿਸਾਨ ਵਿਖਾਇਆ ਗਿਆ, ਸੰਨ 1848 ਵਿਚ ਇਕ ਮੋਟਾ 
ਜ਼ਾ ਸ਼ਹਿਰੀ ਬਣਾ ਕੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ 1911ਈ. ਵਿਚ 'ਲੰਡਨ 
ਕੀ ਡਿਸਪੈਚ' ਵਿਚ ਜਾਨ ਬੁੱਲ ਨੂੰ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ ਝੰਡੇ ਯੂਨੀਅਨ ਜੈਕ 
ਲੀ ਵਾਸਕਟ ਦੇ ਕਾਰਟੂਨ ਵਿਚ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ। ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇਸ਼ਾਂ 
ਚ ਜਾਨ ਬੁੱਲ ਨੂੰ 'ਵਿਸ਼ਵਾਸਘਾਤੀ ਬਰਤਾਨਵੀ' ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ 
ਆ। ਸੰਨ 1912 ਵਿਚ ਅਮਰੀਕੀ ਵਿਅੰਗਕਾਰ ਜੇਮਜ਼ ਕੇ. ਪੋਲਡਿੰਗ 
ਚ ਜਾਨ ਬੁੱਲ ਅਤੇ ਜੋਨਾਥਨ (ਜਾਂ ਅੰਕਲ ਸੈਮ) ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਵਿਖਾਇਆ। 
ਨ ਬੁੱਲ ਹੁਣ ਇੰਨਾ ਆਮ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਨਾਂ ਆਮ ਕਰਕੇ 
ਤਾਬਾਂ, ਨਾਟਕਾਂ ਅਤੇ ਰਸਾਲਿਆਂ ਦੇ ਟਾਈਟਲਾਂ ਤੇ ਉਤਪਾਦਕ ਚੀਜ਼ਾਂ 
ਵਪਾਰਕ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਜੋਂ ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। 

ਹ. ਪੁ.-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 5 : 579; ਨਿ. ਯੂ. ਐਨ. 9: 4712; ਵ. ਯੂ. ਐਨ. 
2695 

ਜਾਨਵਰ : ਐਨੀਮੇਲੀਆ ਗਰੁੱਪ ਦੇ ਕਿਜੇ ਵੀ ਮੈਂਬਰ ਨੂੰ 
6ਵਰ ਦਾ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਾਨਵਰਾਂ ਅਤੇ ਪੌਦਿਆਂ ਵਿਚ ਅੰਤਰ 
ਹਾਂ ਦੀ ਆਕਾਰ-ਰਚਨਾ ਅਤੇ ਸਰੀਰ-ਕਿਰਿਆ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 

ਖੇਜਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸੈੱਲ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦੀ ਗੁੰਝਲਤਾ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਣ 
ਇਹ ਸਾਬਤ ਹੋ ਜਾਣ ਤੱਕ ਕਿ ਜਾਨਵਰਾਂ ਅਤੇ ਪੌਦਿਆਂ, ਦੋਨਾਂ 
ਸੈੱਲਾਂ ਦੀ ਮੁੱਢਲੀ ਬਣਤਰ ਇਕੋ ਜਿਹੀ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਪਹਿਲ ਇਹ 
ਮਾਲ ਸੀ ਕਿ ਪੌਦਿਆਂ ਨੂੰ ਜੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ 
ਆਂ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਕਿ ਪੰਦੇ ਨਿਮਨ ਪੱਧਰ ਦਾ 


ਹਨ ਜਿਉਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਹੁਣ ਸਿੱਧ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ ਕਿ ਪੌਦਿਆਂ ਅਤੇ . 


ਡਰਾਂ ਦੋਨਾਂ ਦੀ ਮੂਲਕ ਚੀਜ਼ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਸੈੱਲ ਹਨ। ਦੋਨਾਂ ਵਿਚ 
ਤੱਖ ਫ਼ਰਕ ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਸੈੱਲ ਦੀ ਸੈੱਲ-ਭਿੱਤੀ 
ਤਾਂ ਹੁੰਦੀ ਹੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨੀ ਮਾਦੇ ਦੀ ਬਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ 
ਰਿ ਵਿ ਬਣੀ 
| ਹੈ। 

ਜਾਨਵਰਾਂ ਅਤੇ ਪੌਦਿਆਂ, ਦੋਨਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਦੀ ਲੋੜ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। 
` ਭੋਜਨ ਨੂੰ ਇਹ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਟੁੱਟ-ਭੱਜ ਦੀ ਮੁਰੰਮਤ ਲਈ, ਨਵੇਂ 
ਜਾਂ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਉਰਜਾ ਕਈ ਰਸਾਇਣਕ 
ਤੀਲੀਆਂ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਦੇਵਾਂ ਦੀ ਰਸਾਇਣਕ 
ਹਾ ਇਕੋ ਜਿਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਪਾਣੀ, ਅਕਾਰਬਨੀ ਲੂਣਾ, 
ਬੋਹਾਈਡ੍ਹੇਟਾਂ, ਚਰਬੀ. ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਟੀਨਾਂ ਦੇ ਬਣੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਦੋਵੇਂ ਪਾਣੀ 
ਅਕਾਰਬਨੀ ਲੂਣਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਧੇ ਹੀ ਲੈ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਜਾਨਵਰ 


ਮਾਦੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੀ ਲੈ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਪੌਦੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ 
ਕਲੋਰੋਫ਼ਿਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਵਿਚ ਅਕਾਰਬਨੀ ਲੂਣਾਂ ਤੋਂ 
ਕਾਰਬੋਹਾਈੜ੍ਰੇਟ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਆਪ ਬਣਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਉੱਲੀ ਵਰਗੇ ਪੌਦੇ 
(ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਕਲੋਰੋਫ਼ਿਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ) ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਕਾਰਬੋਹਾਈਡ੍ਰੇਟ 
ਮਾਦੇ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ' ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਪ੍ਰੋਟੀਨ 
ਮਾਦਾ ਜਜ਼ਬ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। 


ਇਨੀ ਮਰੇ ਤਰਾ ਤੀ ਅਜਜਿਤ ਕੀ ਜਿਤ ਫਣ ਰੰ 
ਜਿਹੜੇ ਉੱਚ-ਪੱਧਰੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਅਤੇ ਪੌਦਿਆਂ ਨੂੰ ਵੱਖ ਕਰਦੇ ਹਨ। 
ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਖ਼ੁਰਾਕ ਦੇ ਕਾਂਧੈਜ਼ਟ ਸੁਭਾਅ ਅਤੇ ਸੈੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਭਿੱਤੀਆਂ 
ਦਾ ਲਚਕਦਾਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਵਾਧਾ ਸੀਮਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪੌਦਿਆਂ 
_ਅਕਾਰਬਨੀ ਭੋਜਨ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਵਾਧਾ 
ਅਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਹੁਤੀ ਸਤ੍ਹਾ ਨੰਗੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ 
ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੈਦੇ ਚਪਟੇ ਬਲੇਡਾਂ ਅਤੇ ਲੰਬੀਆਂ ਟਹਿਣੀਆਂ ਦੇ ਬਣੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। 

ਜਾਨਵਰਾਂ ਅਤੇ ਪੌਦਿਆਂ ਵਿਚ ਇਹ ਫ਼ਰਕੇ ਸੈਕੰਡਰੀ ਅਤੇ 
ਅਨੁਕੂਲਿਤ ਹਨ ਅਤੇ ਦੋਨਾਂ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਨਿਕਾਸ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੇ 
ਹਨ। ਇਹ ਗੱਲ ਕਈ ਨਿਮਨ ਪੱਧਰੀ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਹੋਂਦ (ਜਿਵੇਂ ਜੀਵਾਣੂ, 
ਪ੍ਰੋਟੋਜੋਆ ਆਦਿ) ਕਰਕੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਯਕੀਨੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ 

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਪੌਦਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਈ 
ਸਹੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਇਕ ਆਮ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਇਸ 
ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ ਕਿ 'ਜਾਨਵਰ ਇਕ ਜਿਉਂਦਾ ਪ੍ਰਾਣੀ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਅਕਾਰਬਨੀ 
ਜਾਂ ਸਾਧਾਰਣ ਕਾਰਬਨੀ ਮਾਦੇ, ਤੋਂ ਕਾਰਬੋਹਾਈੜ੍ਰੇਟ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਆਪ 
ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਅਸਮਰੱਥ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਭੋਜਨ ਦੇ 
ਤੌਰ ਤੇ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।” ਰ 

ਹ. ਪੁ.-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 1 : 950 

ਜਾਨਵਰਾਂ ਦਾ ਵਿਕਾਸ : ਅਜੋਕੇ ਜਾਨਵਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪੂਰਵਜ 
ਕਿਸਮਾਂ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਬਹੁਤੀ ਤਬਦੀਲੀ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, 


ਜਿਹੜੇ ਕਾਫ਼ੀ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਿਉਂਦੇ ਜਾਗਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਹ ਪੂਰਵਜ 


ਅੱਗੋਂ ਹੋਰ ਪੁਰਾਤਨ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦਾ 
ਸਬੂਤ ਪਥਰਾਟ ਕਿਸਮਾਂ ਤੋਂ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਹੈ ਪਰ ਪੂਰੇ ਪਥਰਾਟ ਉਪਲਬਧ 
ਨਹੀਂ ਹਨ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਬਹੁਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ 
ਜਿਉਂਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਪਤਾ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। 
ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਸਬੰਧਾਂ ਬਾਰੇ ਜੀਵ-ਰਸਾਇਣਕ ਸਬੂਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਇਕੱਠੇ 
ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ ਪਰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਭਰੋਸਾ ਬਾਲਗ਼ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੀ ਸਰੀਰਕ 
ਬਣਤਰ ਅਤੇ ਭਰੂਣ ਅਤੇ ਲਾਰਵਾ ਦੇ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਤੋਂ ਹੀ_ 
ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਬੂਤ ਇਕੱਠੇ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਸ 
ਸਿੱਟੇ ਤੇ ਪੁਜਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਚਿੱਤਰ 
ਵਿਚ ਦਿਖਾਈ ਗਈ ਵਿਕਾਸਗਤ ਸਕੀਮ ਅਨੁਸਾਰ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇਗਾ। 

ਨਿਮਨ-ਪੱਧਰ ਪ੍ਰਾਣੀ--ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਸਿਰਫ਼ ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਸਾਂਝੇ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕਿ ਉਹ ਸੈੱਲਮਈ ਜਾਂ ਬਹੁ-ਸੈੱਲੇ ਪ੍ਰਾਣੀ ਹਨ . 
ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਭੋਜਨ ਆਪ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਅਸਮਰਥ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਕੋਈ 
ਹੋਰ ਸਾਂਝ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਇਕੋ ਸਾਂਝ੍ਹੇ ਵਿਕਾਸਗਤ-ਬੰਸ 
ਵਿਚ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਹੜੇ ਕਿ ਇਕ ਸੈੱਲੀ ਕਿਸਮਾਂ, ਪ੍ਰੋਟੇਜੋਆ 


ਜਾਨਵਰਾਂ ਦਾ ਵਿਕਾਸ _ 


ਜਾਨਵਰਾਂ ਦਾ ਵਿਕਾਸ 


` ਡੋਂ ਕਾੱਲੋਨੀਅਨ.ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਸਟੇਜ ਉਜਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਸਪੰਜ ਅਤੇ 
ਪੈਰਾਜੋਆ ਨਿਕਲੇ) ਰਾਹੀ ਮੈਟਾਜ਼ੋਆ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੇ! ਇਹ ਵੀ ਖ਼ਿਆਲ 
_ਹੈ ਕਿ ਸਾਰੇ ਇਕ ਸੈੱਲ ਛਾਂਟਾਦਾਰ ਪੌਦਿਆਂ ਤੋਂ ਵਿਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਹੋਣਗੇ। 
ਪ੍ਰੋਟੋਜ਼ੋਆ ਵਿਚ ਫਲੈਜੈਲੇਟ ਅਮੀਬਾ ਆਦਿ ਪਰਜੀਵੀ ਸਪੇਰੋਜੋਆ ਅਤੇ 
ਸਿਲੀਓਫ਼ੋਰਾ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਇਕ ਦੂਜੇ 
ਦਾ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਸਬੰਧੀ ਨਹੀਂ ਲਗਦਾ। ਸਪੰਜ ਇਕ ਖ਼ਾਸ ਕਿਸਮ ਦੇ 
ਕਾੱਲਰ ਵਾਲੇ ਫ਼ਲੈਜੈਲੇਟਾਂ ਤੋਂ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਏ ਹਨ। ਮੈਟਾਜ਼ੋਆ ਦਾ ਸਪੰਜਾਂ 
ਜਾਂ ਪ੍ਰੋਟੋਜੋਆ ਨਾਲ ਕੋਈ ਸਬੰਧ ਨਹੀਂ ਦਿਸੰਦਾ। 
ਰ ਮੁੱਢਲਾ ਸੈਟਾਜ਼ੋਨ ਇਤਿਹਾਸ--ਮੈਟਾਜੋਆ ਉਸਾਰੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ 
ਟਿਸ਼ੂਆਂ ਵਾਲੇ ਬਹੁ-ਸੈੱਲ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਸਮੇਤ) ਪ੍ਰਾਣੀ ਜਗਤ ਦੀ 
_ ਵੰਸ਼ਕ-ਇਕਾਈ ਹੈ। ਸੀਲੈਂਟਰੇਟਾ ਗਰੁੱਪ ਇਸ ਸਟਾਕ ਦੇ ਮੁੱਢ ਦੇ ਕੋਲ 
ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਰੇਲ, ਹਾਈੜ੍ਰਰੂਪ, ਸੁਤੰਤਰ ਫਲੋਟਿੰਗ ਜੈਲੀ 
ਫ਼ਿਸ਼ ਵਰਗੇ ਡੰਡੀ-ਰਹਿਤ ਪ੍ਰਾਣੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਰੀਰ ਦੋ 
ਐਪੀਥੀਲੀਅਲ ਤਹਿਆਂ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੁੰਦਾ `ਹੈ-ਇਕ ਬਾਹਰਲੀ 
_ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਤਹਿ ਐਕਟੋਡਰਮ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਅੰਦਰਲੀ ਪਾਚਕ ਤਹਿ 
_ਐਂਡੋਡਰਮ। ਆਹਾਰ-ਨਲੀ ਦਾ ਇਕ ਰਾਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਉਂਦੇ ਸੀਲੈਂਟਰੇਟਾਂ 
` ਵਿਚ ਇਕ ਖ਼ਾਸ ਕਿਸਮ ਦੇ ਡੰਗਣ ਸੈੱਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ 
ਨਾਲ ਇਹ ਵੱਡੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਨੂੰ ਪਕੜਦੇ ਅਤੇ ਖਾਂਦੇ ਹਨ। ਪੂਰਵਜ ਕਿਸਮਾਂ 
ਵਿਚ ਇਹ ਸੈੱਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। 

ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਿਮਨ ਪੱਧਰ ਮੈਟਾਜ਼ੋਨਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਇਕ ਹੋਰ 
ਗਏ ਅਤੇ ਬਹੁਤਿਆਂ ਵਿਚ ਅੱਗੋਂ ਹੋਰ ਵਿਕਾਸ ਹੋ ਗਿਆ। ਆਹਾਰ-ਨਲੀ 
ਦਾ ਇਕ ਹੋਰ ਰਾਹ ਬਣਨ ਨਾਲ ਮੂੰਹ ਅਤੇ ਗੁਦਾ ਵੱਖ ਹੋ ਗਏ, 
ਬਹੁਤਿਆਂ ਵਿਚ ਐਕਟੋਡਰਮ ਅਤੇ ਐਂਡੋਡਰਮ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਮੀਜ਼ੋਡਰਮ 
ਦੀ ਤਹਿ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਈ। ਮੀਜੋਡਰਮ ਵਿਚ ਦੇਹ-ਖੇੜ ਬਣ ਗਈ। 

_ ਕਈ ਹੋਰ ਫ਼ਾਈਲਮਾਂ ਵਿਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣੀ 
ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਏ। ਕਈ ਤਾਂ ਡੰਡੀ-ਰਹਿਤ (ਸੀਲੈਂਟਰੇਟ ਪਾਲਿੱਪਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾ), 


ਸਮਮਿਤ ਪ੍ਰਾਣੀ ਬਣ ਗਏ। ਬਹੁਤਿਆਂ ਦੇ ਆਪਸੀ ਸਬੰਧੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੇ 
_ਪਰ ਕਾਫ਼ੀ ਗਿਣਤੀ ਨੂੰ ਦੇ ਮੁੱਖ ਗਰੁੱਪਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ 
ਇਕ ਗਰੁੱਪ ਵਿਚ ਵਰਮ ਵਰਗੇ ਆਰਥ੍ਰੋਪੇਡ ਅਤੇ ਮੌਲਸਕ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ 
ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਆਹਾਰ-ਨਲੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਰਾਹ ਮੂੰਹ ਅਤੇ ਸੈਕੰਡਰੀ 
ਗੁਦਾ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਖ਼ਾਸ ਕਿਸਮ ਦਾ ਲਾਰਵਾ-ਟ੍ਰੋਕੋਫੋਰ 
ਲਾਰਵਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਉਪਰ ਸਿਲੀਆ ਦੀ ਇਕ ਖਿਤਿਜੀ 
_ਚਕਰਾਕਾਰ ਪੱਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਦੂਜੀ ਕਿਸਮ ਡੂਡਰਾਸਟੋਮੀਆ ਹੈ, ਇਨ੍ਹਾਂ 
`ਵਿਚ ਆਹਾਰ-ਨਲੀ ਦਾ ਨਵਾਂ ਰਾਹ ਮੂੰਹ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਲਾਰਵੇ ਉੱਤੇ 
ਸਿਲੀਆਂ ਦੀਆਂ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਲੰਬਕਾਰੀ ਪੱਟੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। 


ਵਰਮ ਫ਼ਾਈਲਮ--ਪ੍ਰੋਟੋਸਟੋਮੀਆ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪੂਰਵਜ ਚਪਟੇ' 
ਵਰਮ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕਈ ਪਰਜੀਵੀਆਂ ਦਾ ਪਾਚਨ- 
ਟਰੈਕਟ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਇਕੋ ਰਾਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਨੈਮਰਟੀਆ 
ਬਣਤਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕਈ ਵਿਗਿਆਨੀ ਐਸਕਹੈੱਲਮਿਨਥੀਜ਼ ਵਿਚ ਰੋਟੀਫ਼ਰ 
ਅਤੇ ਨੈਮਾਟੋਡ ਆਦਿ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਵਾਰ ਮੀਜੋਜੋਆ, 


368 


ਜਿ ਰੀਤਿ 
ਛੋਟੇ ਛੋਟੇ ਫ਼ਾਈਲਮ ਵੀ ਵਰਮਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਮਿਲਾ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 
ਐਨੇਲਿਡ, ਆਰਬ੍ਰੋਪੋੜ ਅਤੇ ਮੌਲਸਕ--ਇਨ੍ਹਾਂ `ਤਿੰਨਾਂ 
ਫ਼ਾਈਲਮਾਂ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨੀਆਂ ਬਣਤਰਾਂ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਢੰਗ 
ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹਨ। 
ਐਨੇਲਿਡਾਂ (ਜੋਕ, ਰਾਂਡੋਆ, ਸਮੁੰਦਰੀ ਐਨੇਲਿਡ ਆਦਿ) ਦਾ ਸਰੀਰ 
ਖੰਡਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਝ ਖ਼ਾਸ ਹਿੱਸਿਆ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ 
ਆਦਿ) ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਿਕਾਸ ਐਨੇਲਿਡਾਂ ਤੋਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵਿਚ ਇਕ 
ਬਾਹਰਲੀ ਕਾਈਟਨੀ ਚਮੜੀ ਅਤੇ ਜੋੜਾਂ ਵਾਲੇ ਉਪ-ਅੰਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। 
ਮੌਲਸਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਨਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਵੱਖ ਦਿਸਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਬਹੁਤੇ 
ਸੁਸਤ ਜਿਹੇ ਤੇ ਸੈੱਲ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਖੰਡੀਜਣ ਦਾ 
ਨਾਮੇ-ਨਿਸ਼ਾਨ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਪਰ ਐਨੇਲਿਡਾਂ ਅਤੇ ਮੋਲਸਕਾਂ ਦੇ 
ਲਾਰਵਿਆਂ ਵਿਚ ਸਮਾਨਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। 


ਸਥਾਨਬੱਧ, ਬਾਂਹ ਨਾਲ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਾਣੀ--ਕੁਝ ਫ਼ਾਈਲਮਾਂ 
ਵਿਚ ਅਜਿਹੇ ਪ੍ਰਾਣੀ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਿਕਸਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। 
ਇਹ ਡੰਡੀਵਾਲੇ, ਸਥਾਨਬੱਧ ਪ੍ਰਾਣੀ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਸਰੀਰ 
ਤੋਂ ਇਕ ਬਾਂਹ-ਵਰਗੀ ਬਣਤਰ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਸਿਲੀਆ ਦੀਆਂ ਪੱਟੀਆਂ 
ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਨੂੰ ਵਧਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਬਾਂਹ ਭੋਜਨ ਦੇ 
ਟੁਕੜਿਆਂ ਨੂੰ ਮੂੰਹ -ਵੱਲ ਧੱਕਣ ਵਿਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। 
ਬ੍ਰਾਈਆਜ਼ੋਆ ਦੇ ਦੋਨੋਂ ਫ਼ਾਈਲਮ (ਉਐਕਟੋਪ੍ਰਾਂਕਟਾ ਅਤੇ ਐਟੋਪ੍ਰਾਂਕਟਾ) 
ਅਤੇ ਫ਼ੋਰਾੱਨਿਡਾ ਵਿਚ ਇਹ ਬਣਤਰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਬ੍ਰਂਕੀਓਪੋਡਾ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ 
ਦੇ ਸੈੱਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇਕ ਕ੍ਰੰਡਲਦਾਰ ਸਿਲੀਆਮਈ ਬਾਂਹ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਫ਼ਾਈਲਮਾਂ ਦੇ ਆਪਸੀ ਸਬੰਧ ਸ਼ੱਕੀ ਹਨ। ਕਈ ਵਾਰ ਕਿਸੇ 
ਧੁੰਦਲੇ ਜਿਹੇ ਪ੍ਰਮਾਣ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੋਟੈਰੋਸਟੋਮਾਂ ਅਤੇ 
ਡੂਡਰਾਸਟੋਮਾਂ ਇਨਕਾਈਨੋਡਰਮੇਟਾ) ਨਾਲ ਜੋੜ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਹੁਤੇ 
ਅਜੋਕੇ ਇਕਾਈਨੋਡਰਮ ਆਜ਼ਾਦ ਫਿਰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਪਥਰਾਟ 
ਸਿਲੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪੱਟੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਭੋਜਨ ਮੂੰਹ ਤੱਕ ਲਿਆਉਦੀਆਂ ਸਨ। 
__`ਕਾੱਰਡੇਟਾਂ ਦਾ ਨਿਕਾਸ--ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਰੀੜ੍ਹਧਾਰੀ 
ਪ੍ਰਾਣੀ ਵਿਰਟਿਬਰੇਟ) ਅਤੇ ਐਂਫ਼ੀਆੱਕਸਸ, ਟਿਊਨੀਕੇਂਟ, ਏਕਾੱਰਨ 
ਇਕ ਵੱਖਰੇ ਪਰ ਸਬੰਧਤ ਫ਼ਾਈਲਮ ਹੈਮੀਕਾੱਰਡੇਟਾ ਵਿਚ ਵੀ ਰੱਖ ਦਿੰਦੇ 
ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖ਼ਾਸ਼ੀਅਤ ਇਕ ਪਿੱਠਲੀ ਖੋਖਲੀ ਨਾੜੀ ਕਾਰਡ, ਇਸ 


ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਇਕ ਨੋਟੋ ਕਾਰਡ ਅਤੇ ਫ਼ੈਰਿੰਜੀਅਲ ਗਿੱਲ ਚੀਰਾਂ (ਜਿਹੜੇ 
- ਪਾਣੀ ਵਿਚੋਂ ਭੋਜਨ ਨੂੰ ਛਾਣਨ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ) ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਹੈ। 


ਪਿਛਲੇ ਕੁਝ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਇਕਾਈਨੋਡਰਮੇਟਾਂ ਨੂੰ ਕਾੱਰਡੇਟਾਂ ਦੇ ਸਭ 
ਤੋਂ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਸਬੰਧੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੀਜ਼ੋਡਰਮ ਇਕੋ 
ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵਿਕਸਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਏਕਾੱਰਨ ਵਰਮਾ ਦਾ ਲਾਰਵਾ ਕਈ 
ਇਕਾਈਨੋਡਰਮੇਟਾਂ ਵਰਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵਰਟਿਬਰੇਟ ਫੁਰਤੀਲੇ ਪ੍ਰਾਣੀ ਹਨ 
ਇਸ ਗਿ 


369 


ਹੋਵੇਗਾ ਜਿਸ ਤੋਂ ਇਕਾਈਨੋਡਰਮੇਟ ਇਕ ਸ਼ਾਖਾ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਨਿਕਲ ਕੇ 
ਡੰਡੀ-ਰਹਿਤ, ਖੇਤਰੀ ਰੇਡੀਅਲੀ ਸਮਮਿਤ ਪ੍ਰਾਣੀ ਬਣ ਗਏ ਪਰ ਨਿਮਨ 
ਪੱਧਰ ਕਾੱਰਡੇਟ ਡੰਡੀ-ਰਹਿਤ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਸਿਲੀਆ ਦੀ 
ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਭੋਜਨ ਦੇ ਟੁਕੜਿਆਂ ਨੂੰ ਮੂੰਹ ਤੱਕ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ; 
ਬਹੁਤੇ ਪੂਰਵਜ ਕਾੱਰਡੇਟ ਇਰੋਬ੍ਰੈਕ) ਡੰਡੀ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਾਣੀ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ 
ਜਿਲੀਆ ਵਾਲੀ ਬਾਂਹ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਇਕਾਈਨੋਡਰਮੇਟਾ ਅਤੇ 


ਵਾਲਾ ਕੰਮ ਬਾਹਾਂ ਰਾਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ) ਦੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਹਨ। 


ਟਿਉਨੀਕੇਟਾਂ ਵਿਚ ਬਾਲਗ਼ ਸੋਥਾਨਬੱਧ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਕਈਆਂ ਵਿਚ 
ਟੈਡਪੋਲ ਲਾਰਵਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਗਲਫ਼ੜੇ, ਨਾੜੀ ਕਾੱਰਡ ਅਤੇ 
ਨੋਟੋ ਕਾੱਰਡ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਸੋ ਅਨੁਮਾਨ'ਹੈ ਕਿ ਉੱਚ ਪੱਧਰੀ ਕਿਸਮਾਂ 
ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਸ਼ਾਇਦ ਪੀਡੋਮਾਰਫ਼ਾਸਿਸ ਰਾਹੀਂ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇਗ; ਇਹ 
ਉਹ ਕਿਰਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਬਾਲਗ਼ ਅਵੱਸਥਾ ਵਿਚ ਵੀ ਪ੍ਰਾਣੀ ਟੈਡਪੋਲ 
ਵਰਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫੁਰਤੀ ਨਾਲ ਤੈਰਦਾ ਹੈ। __ 

ਮੱਛੀਆਂ ਦਾ ਵਿਕਾਸ--ਪਥਰਾਟਾਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਤੋਂ ਪਤਾ 
ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਤਨ ਮੱਛੀਆਂ ਏਗਨਾਥਾਂ) ਟਿਉਨੀਕੇਟਾਂ 
ਅਤੇ ਐੱਂਫੀਆੱਕਸਸ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ 
ਭੇਜਨ-ਟੁਕੜੇ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਮੂੰਹ ਰਾਹੀਂ ਦਾਖ਼ਲ ਹੁੰਦੇ ਤੇ ਪਾਣੀ ਗਿੱਲ 
ਅਪਰੇਟਸ ਰਾਹੀਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਛੋਟੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ 
ਹੈਰਾਫ਼ਿਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਹੱਡੀਆਂ ਅਪਵਿਕਜਿਤ ਹੈ ਗਈਆਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਭਾਵੇਂ 
ਜਬਾੜ੍ਹੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਪਰ ਇਕ ਜੀਭ ਵਰਗੀ ਰੇਤਣ ਬਣਤਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ 
ਜਬਾੜ੍ਹੇ ਅਤੇ ਯੁਗਮਿਤ ਉਪ-ਅੰਗ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋ ਰਹੇ ਸਨ, ਹੁਣ ਬਿਲਕੁਲ 
ਲੁਪਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪਿਛੋਂ ਮੱਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਦੋ ਸ਼ਾਖ਼ਾਵਾਂ 
ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਈਆਂ। ਇਕ ਸ਼ਾਖ਼ਾ ਕੌੜ੍ਰਿਕਥੀਜ਼ (ਜ਼ਾਰਕ, ਸਕੇਟ, 
ਰੇ, ਕਾਈਮੀਰ) ਵੱਲ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਿੰਜਰ ਕਾਰਟੀਲੇਜ 
ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਸ਼ਾਖ਼ਾ ਆੱਸਟੀਇਕਥੀਜ਼੍‌ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਹੱਡਲ 
ਮੱਛੀਆਂ ਆਉੱਦੀਆਂ ਹਨ। ` ਸ 

ਸਥੱਲੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਆਰੰਭ--ਸਥੱਲੀ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ, ਮੱਛੀਆਂ 
ਵਿਚੋਂ ਪੂਰਵਜ ਕ੍ਰਾ ਸਾਪਟੇਰਿਜਿਆਈ (ਵਿਕਸਿਤ ਹੱਡਲ ਮੱਛੀਆਂ) ਹਨ 
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਕੋ ਇਕ ਜਿਉਂਦਾ ਮੈਂਬਰ` ਲੈਟੀਮੀਰੀਆ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। 
ਜਲ-ਥਲੀ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਇਕ ਲੁਪਤ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਗਰੁੱਪ ਲੈਬਿਰਿੰਥਡਾਂਸੀਆਂ, 
ਮੱਛੀਆਂ ਅਤੇ ਰੀਂਗ੍ਣੇ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚ ਕੜੀ`ਹੈ ਪਰ ਜਲ-ਥਲੀ 
ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਅਜੋਕੇ ਵਰਗਾਂ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਵਿਕਾਸ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤਾ ਕੁਝ ਪਤਾ 
ਨਹੀਂ ਲੱਗ ਸਕਿਆ। ਜੁਪਾਇਆਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿਚ ਮੁੱਖ ਅਵਸਥਾਵਾਂ 
ਹੋਏ ਅਨੁਕੂਲਨ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਲਗਦੀਆਂ ਹਨ। 

ਰੀਂਗਣੇ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦਾ ਵਿਕਾਸ--ਕਾਰਬੋਨੀਫਰਸ ਦੇ ਅਖ਼ੀਰ 
ਹਨ। ਰੀਂਗਣੇ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਮੁੰਦਰੀ ਰੀਂਗਣੇ 


ਆਰਕੋਸੌਰੀਆਂ ਉਪ-ਸ੍ਰੇਣੀ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਡਾਈਨੋਸੌਰਸ 
ਆਉਂਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪੰਛੀ ਏਵੀਜ਼ ਸ੍ਰੇਣੀ) ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਏ। 


ਜਾਨਵਰਾਂ ਦਾ ਵਿਕਾਸ 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲੀ ਕੜੀ, ਇਕ ਕਿਸਮ ਆਰਜੀਆੱਪਟੈਰਿਕਸ 
ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਰ੍ 
ਬਠਧਾਰੀ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦਾ ਨਿਕਾਸ-ਰੀਰਣੇ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੇ 
ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਇਕ ਸ਼ਾਖ਼ਾ ਥਣਧਾਰੀ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ (ਸਮੈਮੇਲੀਆ 
ਸ਼ਰਣ) ਵੱਲ ਮੁੜ ਗਈ ਸੀ। ਪਿਛਲੇਰੇ ਕਾਰਬੋਨੀਫੱਰਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ 
ਧਰਤੀ ਤੇ ਰਾਜ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਟ੍ਰਾਈਐਸਿਕ ਦੇ ਅੰਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਥੈਰੈਪਸਿਡ 
ਘੱਟ ਗਏ ਤੇ ਡਾਈਨੋਸੌਰਸ ਪ੍ਰਫੁੱਲਤ ਹੋਏ ਅਤੇ ਫਿਰ ਜਲਦੀ ਹੀ ਇਹ 
ਲੁਪਤ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਿੱਛੇ ਜਿਹੜੀ ਬੰਸ ਛੱਡ ਗਏ ਉਹ ਸਭ 
ਤੋਂ ਪਹਿਲੇ ਅਸਲੀ ਥੁਣਧਾਰੀ ਪ੍ਰਾਣੀ ਸਨ। ਅੰਡੇ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਇਕ ਛਿਦਰੇ 
ਮੁੱਖ ਮੋਮੇਲੀਆਂ ਲਾਈਨ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਨਿਖੜ ਗਏ ਹੋਣਗੇ। ਪਿਛਲੇਰੇ 
ਕ੍ੀਟੇਸ਼ਸ ਵਿਚ ਦੋਨੋਂ ਮਾਰਸੂਪੀਅਲ ਅਤੇ ਵਿਕਸਿਤ ਅਲ ਵਾਲੇ 
ਥਣਦਾਰੀ, ਯੂਥੀਰੀਆ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਡਾਈਨੋਸੌਰਸ ਦੇ 
ਲੁਪਤ ਹੋਣ ਨਾਲ 'ਥਣਧਾਰੀ ਵਧੈ ਫੁੱਲੇ। ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਵਿਚ 
ਮਾਰਸੂਪੀਅਲ (ਸਸ਼ੂਦਾਨੀ ਪ੍ਰਾਣੀ) ਅਤੇ ਚੂਜੇ ਮਹਾਂਦੀਪਾਂ ਵਿਚ ਔਲ 
ਵਾਲੇ ਥਣਧਾਰੀ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦਾ ਹੀ ਵਿਸਥਾਰ ਹੋਇਆ। _ 
___ ਪ੍ਰਾਈਮੇਟ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ--ਯੂਥੀਰੀਆਂ ਦੇ ਵਰਗ ਪ੍ਰਾਈਮੇਟ 
ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਅਤੇ ਲੀਮਰ, ਬਾਂਦਰ ਤੇ ਗ੍ਰੇਟ ਏਪ ਆਉਦੇ ਹਨ। ਇਸ 
ਵਰਗ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਬਿਰਛੀ ਜੀਵਨ ਬਤੀਤ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਇਸ ਕਰਕੇ 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਉਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋ ਗਏ। ਪੁਰਾਣੀ ਦੁਨੀਆ 
ਦੇ ਲੀਮਰ ਪ੍ਰਾਈਮੇਟਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਮੁੱਢਲੀ ਹਾਲਤ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। 
ਲੱਛਣ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਕਿ ਬਾਂਦਰਾਂ ਨਾਲ ਜਿਆਦਾ ਰਲਦੇ ਹਨ। 
ਮਾਇਓਸੀਨ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਯੂਰੇਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਵਿਚ ਕਈ ਅਜਿਹੇ 
ਏਪ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਇਦ ਅੱਗੋਂ ਬੰਸ ਵਿਚੋਂ ਅਜੋਕੇ ਗਿਬਨ, 
ਉਰੈਂਗੁਡੇਨ, ਚਿਪੈਂਜ਼ੀ, ਗੋਰਿੱਲਾ ਅਤੇ ਸ਼ਾਇਦ ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਹਨ। ਦੱਖਣੀ 
ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਦੇ ਪਲਾਈਸਟੋਸੀਨ ਸਮੇਂ ਦੇ ਆੱਸਟੈਰੈਲੋਪਿਥੀਕਸ ਅਤੇ ਇਸ 
ਦੇ ਨਾਲ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਛੋਟੇ ਦਿਮਾਗ਼ ਅਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਲੱਛਣਾਂ ਕਰਕੇ. 


_ਟੇਖਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਹਨ ਪਰ ਦੰਦ-ਤਰਤੀਬ ਅੰਤੇ ਸਿੱਧੇ ਹੋ ਕੇ ਚਲਣ ਦਾ 


ਤਰੀਕਾ ਮਨੁੱਖ ਵਰਗਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਦੋਨਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਲੇ ਕੜੀ ਹਨ। ਪੂਰੇ _ 
ਮਨੁੱਖੀ ਲੱਛਣ ਪਲਾਈਸਟੋਸੀਨ ਦੇ ਮੱਧ ਸਮੇਂ ਦੇ ਦੂੰਰ ਪੂਰਬ ਦੇ 
ਪਿਥਿਕੈਨਬ੍ਰਾਂਪਜ ਅਤੇ _ ਸਿਨੈਨਥ੍ਰਾਪਸ _ਵਿਚ _ ਮਿਲਦੇ _ ਹਨ। 
ਨੇਆਰਨਡਰਥਾਲ ਅਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਕਿਸਮਾਂ ਅਜੋਕੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ 
ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਜਾਪਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਪਲਾਈਸਟੋਸੀਨ' ਦੇ ਅੰਤ ਵਿਚ 
ਅਜਿਹੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਹੜੀਆਂ ਆਪਣੀ ਜਾਤੀ ਦੇ 
ਨਾਲ ਬਿਲਕੁਲ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। 

ਹ. ਪੁ.-ਮੈਕ. ਐਨ. ਸ. ਟ. 1:439 

_ਜਾਨਨ, ਜਿਊਲਜ਼-ਗੈਬ੍ਰੀਲ : ਇਸ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੇਖਕ ਦਾ ਜਨਮ 
16 ਫ਼ਰਵਰੀ, 1804 ਨੂੰ ਫ਼ਰਾਂਸ ਵਿਚ ਸੇਂਟ ਏਤੀਅੱਨ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। 
ਇਹ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿਚ ਫ਼ਰਾਂਸ ਦਾ ਇਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਾਟਕਕਾਰ 
ਅਤੇ ਆਲੋਚਕ ਸੀ। ਪੈਰਿਸ ਦੇ ਕਈ ਰਸਾਲਿਆਂ ਵਿਚ ਪੱਤਰਕਾਰ ਵਜੋਂ 


ਜਾਨਨ, ਜਿਊਲਜ਼-ਗੈਬ੍ਰੀਲ 


ਕੰਮ ਕਰੇਨ ਮਗਰੋਂ ਇਸ ਨੇ 1829 ਈ. ਵਿਚ 'ਦੀ ਡੈੱਡ ਐਸ ਐਂਡ 
ਦੀ ਗਿਲੋਟੀਨਡ ਫੂਮਨ' ਨਾਂ ਦਾ ਨਾਵਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਮਗਰੋਂ 


ਇਹ 1.230003162517603%'ਵਿਚ ਨਾਟਕ ਆਲੋਚਕ ਵਜੋਂ ਅਗਲੇ 


44 ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਨੇ ਤਕਰੀਬਨ ਹਰ ਵਿਸ਼ੇ ਤੇ 
ਲੇਖ ਅਤੇ ਕਹਾਣੀਆਂ ਲਿਖੀਆਂ। ਇਸ ਨੇ ਦੋ ਇਤਿਹਾਸਕ ਨਾਵਲ ਵੀ 
_ਲਿਖੇ। ਇਸ ਦੀ ਮੁੱਖ ਰਚਨਾ ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੇ ਨਾਟਕ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ 
ਹੈ. ਜੋ ਇਸ ਨੇ ]853 ਤੋਂ 58 ਤੱਕ 6 ਜਿਲਦਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ। 
46੬ 1੩ ਸ12੬1ਇ” ਨੇ 1875 ਤੋਂ 78 ਤੱਕ ਇਸ ਦੀਆਂ ਚੋਣਵੀਆਂ 
ਕਿਰਤਾਂ ਦਾ 12 ਜਿਲਦਾਂ ਵਿਚ ਸੰਪਾਦਨ ਕੀਤਾ। 
“ ___ 19ਜੂਨ, 1874 ਨੂੰ ਪੈਰਿਸ ਵਿਖੇ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। 

ਹੇ. ਪੁ. -ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ 5: 514 

`ਜਾਨਿਸਾਰੀ ਫ਼ੌਜ : ਇਹ ਤੁਰਕੀ ਦੀ ਪੈਦਲ ਫ਼ੌਜ ਹੈ। ਸਭ 
ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 1330 ਈ. ਵਿਚ ਸੁਲਤਾਨ ਆੱਰਖਾਨ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਸੰਗਠਨ 
ਕੀਤਾ। ਸੰਨ 1362 ਵਿਚ ਮੁਰਾਦ ਪਹਿਲੇ ਨੇ ਇਸ ਦੇ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਦੀ 
_ਗਿਣਤੀ ਵਧਾ ਕੇ 10,000 ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਇਹ ਫ਼ੌਜ ਯੁੱਧ-ਨਿਪੁੰਨਤਾ ਅਤੇ 
ਬਹਾਦਰੀ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਇਹ ਤੁਰਕੀ ਦੀ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਸ਼ਕਤੀ ਸੀ। 
ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਵੇਤਨੀ ਸਥਾਈ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 60,000 ਦੇ ਕਰੀਬ 
ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਘਟਾ ਕੇ 25,000 ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। 
` ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਹਿਣ ਲਈ ਕਾਨਸਟੈਨਟਿਨੋਪਲ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ 
ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿਚ ਬੈਰਕਾਂ ਬਣੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਅਸਥਾਈ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਦੀ 
ਗਿਣਤੀ 3,00,000 ਤੋਂ 4,00,000 ਤੱਕ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਇਹ ਫ਼ੌਜੀ ਰਾਜ 
ਦੇ ਸਾਰੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿਚ ਬਿਖਰੇ ਹੋਏ ਸਨ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਪੁਲਿਸ 
ਦੀ ਡਿਊਟੀ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਸੁਲਤਾਨ ਦੀ ਅੰਗਰੱਖਿਆ ਵਿਚ ਰਹਿਣ 
ਵਾਲੇ ਜਾਨਿਸਾਰੀ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਇੰਨੇ ਤੇਜ਼ ਹੋ ਗਏ ਕਿ ਇਹ ਕਦੇ ਕਦੇ 
ਬਗ਼ਾਵਤ ਕਰਨ ਲੌਂਗ ਪਏ ਪਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਗ਼ਾਵਤਾਂ ਨੂੰ ਕੁਚਲਿਆ ਜਾਂਦਾ 
ਰਿਹਾ। ਸੰਨ 1826 ਵਿਚ ਜਾਨਿਸਾਰੀ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਨੇ ਨਵੀਂ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫ਼ੌਜ 
ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦੇ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਤੇ ਵਿਦਰੋਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ 
ਮਹਿਮੂਦ ਦੂਜੇ ਨੇ ਜਾਨਿਸਾਰੀ ਕਮਾਂਡਰ-ਇਨ-ਚੀਫ਼ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਰਾਇਆ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਬੈਰਕਾਂ ਸਾੜ 
_ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਲਗਭਗ 15,000ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀ 
ਗਈ ਅਤੇ ਹੋਰ 20,000 ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਵਿਚੋਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। _ 

ਹ. ਪੁ. -ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੇ. 4: 452 

ਜਾਨੀਨੀ ਪੀਟਰ : ਇਹ ਇਟਲੀ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਸੀ 
ਜਿਸ ਦਾਂ ਜਨਮ 7 ਮਈ, 167 ਨੂੰ ਇਸ਼ੀਟੈਲਾ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਸੰਨ 
1698 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਨੇਪਲਜ਼ ਵਿਖੇ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਹਾਸਲ 
ਕੀਤੀ। ਇਸ ਨੇ ਇਸ ਤੋਰੀਆ ਸਿਵਲ ਡੈੱਲ ਰੈਂਗੋ ਡੀ ਨੈਪੇਲੀ (1723) 
ਨਾਂ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਲਿਖੀ ਜਿਸ ਵਿਚ ਨੈਪੋਲੀਅਨ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਵਿਵਾਦੀ 
ਨਿਰੀਖਣ ਸੀ। ਵੀਆਨਾ ਵਿਚ ਜਨੀਨੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਦੂਜੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ 
ਕਿਤਾਬ ਲਿਖੀ। ਨੈਪੇਲੀਅਨ ਤਾਜ ਡਾਰਲਸ ਆਫ਼ ਬਾਰਬਨ ਕੋਲ 
ਤਬਦੀਲ ਹੋ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਾਨੀਨੀ ਵੀਨਸ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 
ਮਾਡੀਨਾ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਸ਼ਹਿਰ ਘੁੰਮਦੇ ਘੁੰਮਦੇ 
ਅਖ਼ੀਰ ਵਿਚ 1735 ਈ. ਵਿਚ ਜਾਨੀਨੀ ਨੇ ਪ੍ਰੋਟੈਸਟੈਂਟ ਜਨੀਵਾ ਵਿਚ 
_ਜਾ ਕੇ ਸ਼ਰਨ ਲਿਆ। ਸੰਨ 1736 ਵਿਚ ਸਾਰਡੀਨੀਆ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ 
ਰ ਨੇ ਕੈਦ ਕਰ ਲਿਆ। ਇਸਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਸਾਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ 
ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਗੁਜ਼ਾਰੇ। 

`_-ਹ. ਪੁ. -ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 10: 393 


270 


ਜਾਂਨੋ, ਜ਼ਾਂ (68080, 0680) : ਇਹ ਫ਼ਰਾਂਸ ਦਾ ਇਕ 
ਨਾਵਲਕਾਰ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਮੀਰ ਤੇ ਰੰਗਬਰੰਗੀ ਬਿੰਬਾਵਲੀ ਕਾਰਨ 
ਸਲਾਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ ਬਾਸ ਐਲਪਸ ਵਿਚ ਮਾਨੋਸਕ 
ਵਿਖੇ 30ਮਾਰਚ, 1895ਨੂੰ ਇਕ ਮੋਚੀ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਨੇ ਵਧੇਰੇ 
ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਹੋਮਰ, ਵਰਜਿਲ ਹਰਮਨ 
ਮੈਲਵਿਲ ਅਤੇ ਵਾਲਣ ਵਿਟਮੈਨ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ। ਪਹਾੜਾਂ ਵਿਚ 
ਘਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਇਕ ਆਜੜੀ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਵਾਹ ਪੈਣ ਕਰਕੇ 
ਇਸ ਨੂੰ ਕੁਦਰਤ ਨਾਲ ਅਥਾਂਹ ਪਿਆਰ ਸੀ। ਪਹਿਲੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਵਿਚ 


ਰ੍ ਇਹ ਸਿਪਾਹੀ ਸੀ। ਇਸ ਨੂੰ ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਨਫ਼ਰਤ ਹੋ ਗਈ ਤੇ ਯੁੱਧ ਦੀ 


ਭਿਆਨਕਤਾ ਨੂੰ ਇਸ ਨੇ 1੬ 98800 19003" (1931) ਵਿਚ ` 
ਜਿਵੇਂ 01102" (1928) 7002 ਸੋਕਧ॥੧॥27੦੨' (1929), 1੨ਟਊ3੧॥” 
(1930) ਲਿਖੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਆਧੁਨਿਕ ਸਭਿਅਤਾ ਵਿਰੁੱਧ ਸੰਵੇਦਨਾਸ਼ੀਲ 
ਮਨ ਦਾ ਰੇਸ ਸੀ। ਇਹ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਇਸ ਦੇ ੬ “830੧ 00 ਸ:000€' 
(1934) 20੬ 988]01 0890209€' (1935) ਅਤੇ “33615 0੩85 
1੩ ॥:0॥03 20 (1937) ਨਾਂ ਦੇ ਨਾਵਲਾਂ ਵਿਚ ਹੋਰ ਵਧੇਰੇ ਰੂਪਮਾਨ 
ਹੇਈ। ਆਪਣੀਆਂ ਅਮਨ ਸਬੰਧੀ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਕਾਰਨ ਜਾੱਨੋ ਦੋ 
ਇਹ ਲਿਖਦਾ ਰਿਹਾ ਪਰ ਇਹ ਰਚਨਾਵਾਂ ਯੁੱਧ ਮਗਰੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈਆਂ। 


ਇਹ ਬਿਲਕੁਲ ਨਵੇਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਬੜੇ ਸਪਸ਼ਟ ਤੇ 


ਸਰਲ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕਹਾਣੀ ਦੱਸਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ 
ਨੇ ਬੁਰਾਈ ਵਾਲੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕੀਤੀ ਹੈ ਪਰ ਸਮੁੱਚੇ ਰੂਪ ਵਿਚ 


_ ਮਾਨਵ ਬਾਰੇ ਆਸ਼ਾਵਾਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ 7੬ ਸ੧੪੩768ਧ 1 (00 


(1952) ਅਤੇ 1. 8੦00੬੪ 007 (1957) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਸ ਨੇ 
ਕੁਝ ਚੰਗੇ ਨਾਟਕ ਵੀ ਲਿਖੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ 1& 900੧ 66 30006 ਅਤੇ 
'1.& 140੬0 0 ਠ30੦5' ਆਦਿ। 
ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ 8 ਅਕਤੂਬਰ, 190 ਨੂੰ ਮਾਨੋਸਕ ਵਿਖੇ ਹੋਈ। 
ਹ. ਪੁ. -ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 10:425; ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. “550 
ਰਾਉ ਰੰਭਾ ਦਾ ਲੜਕਾ ਸੀ। ਰਾਣਾ ਰੰਭਾ ਦੱਖਣ ਵਿਚ ਰਾਂਜ ਦਾ ਕੰਮ 
ਕਾਜ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੀ ਆਗਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਸੰਭਾਲਦਾ ਸੀ। ਕੁਝ ਸਾਜ਼ਸ਼ਾਂ 
ਕਾਰਨ ਉਸ ਨੂੰ ਕੈਦ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ, ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਰਿਹਾ ਕਰ 


ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਕਈ ਲੜਾਈਆਂ ਵਿਚ ਬੜੀ ਬਹਾਦਰੀ ਨਾਲ 
_ਲੜਿਆ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਇਸ ਦਾ ਮਨਸਬ ਸੱਤ ਹਜ਼ਾਰ ਸਵਾਰ ਦਾ ਹੋ 
_ਗਿਆ। ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਾਰੀ ਜਾਗੀਰ ਮਹਿਲ ਆਦਿ ਇਸ 


ਦੇ ਲੜਕੇ ਜਾਨੋਜੀ ਨੂੰ ਮਿਲ ਗਏ। ਜਾਨੋਜੀ ਜਾਗੀਰਦਾਰੀ ਦੇ ਕੰਮ ਵਿਚ 
ਨਿਪੁੰਨ, ਬਹਾਦਰ ਯੋਧਾ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਨੀਤੀਵਾਨ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਵੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹ 
ਜਾਨੋਜੀ ਹੀ ਮਾਮਲੇ ਨੂੰ ਸੁਲਝਾਉਣ ਵਿਚ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੀ ਮੱਦਦ ਕਰਦਾ 
ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਕੰਮ ਕਾਜ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ ਇਸ ਨੂੰ ਜਸਵੰਤ ਦੀ ਉਪਾਧੀ 
ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਫੂਲਝੜੀ ਦੇ ਯੁੱਧ ਵਿਚ_ ਨਾਸਿਰਜੰਗ ਨਿਜਾੱਮੁਦੌਲਾ ਦੇ 
ਨਾਲ ਜਾਨੋਜੀ ਨੇ ਖ਼ੂਬ ਬਹਾਦਰੀ ਦਿਖਾਈ। ਸੰਨ 1762 ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ 


“ਮੰਤ ਹੋ ਗਈ। _ 


ਹ. ਪੁ.-ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 4: 463 


ਜ਼ਾਪਅਰਾ : ਦੱਖਣੀ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਵਿਚ _ 
ਕੇਲੰਬੀਆ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲਾ ਐਮੇਜ਼ਨ ਦਾ ਇਕ ਸਹਾਇਕ ਦਰਿਆ 


371 


ਹੈ। ਇਹ ਕੋਲੰਬੀਆ ਦੀ ਕਾਰਡੀ ਲਿਰਾ ਆਕਸੀਡੈਂਟਲ ਪਰਬਤੀ ਲੜੀ 
ਉੱਪਰੋਂ 3030 ਮੀ. ਦੀ ਉੱਚਾਈ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ 
ਵੱਲ ਵਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਬ੍ਰਾਜ਼ੀਲ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਂਛਮੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ 
ਐਮੇਜ਼ੋਨਸ ਰਾਜ ਵਿਚ ਐਮੇਜ਼ਨ ਦਰਿਆ ਵਿਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੂਰੇ 
ਵਹਿਣ ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ ਲੰਬਾਈ 2800 ਕਿ. ਮੀ. (1750 ਮੀਲ) ਹੈ ਪਰ 
ਇੰਨੀ ਲੰਬਾਈ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਇਸ ਦੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤਕ ਜਾਂ ਆਰਥਿਕ 
ਮਹੱਤਤਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸ਼ਾਇਦ ਇਸ ਕਰਕੇ ਕਿ ਇਹ ਐਮੇਜ਼ਨ ਵਾਦੀ ਦੇ 
ਵਿਰਾਨ ਜਿਹੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘਦਾ ਹੈ। ਆਪਾਪੇਰੀਸ ਇਸ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ 
ਵੱਡੀ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀ ਹੈ। 

ਹ.ਪੁ. -ਕੋਲ. ਐਨ. 10: 640; ਵੈ. ਜਗ. ਡਿ. 

ਜਾਂਪਵੋ : ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਨਾਗਾਲੈਂਡ ਰਾਜ ਦੇ ਕੋਹੀਮਾ ਸ਼ਹਿਰ 
ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਆਸਾਮ ਪਰਬਤ ਲੜੀਆਂ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਪਰਬਤ 
ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਉਚਾਈ 2,997ਮੀ. (9, 890 ਫੁੱਟ) ਹੈ। 


25536" ਉ. ਵਿਥ.; 94504/ ਪੂ. ਲੰਬ. 

ਹ. ਪੁ. -ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ. 11:66 _ 

ਜਾਪਾਨ : ਏਸ਼ੀਆ ਦਾ ਇਕ ਟਾਖੂ ਦੇਸ਼ ਹੈ ਜਿਹੜਾ 
ਯੂਰੇਸ਼ੀਆਈ ਮੁੱਖ ਭੂਮੀ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਤੱਟ ਤੋਂ ਹਟਵਾਂ ਉੱਤਰੀ ਸ਼ਾਂਤ ਮਹਾਂ- 
ਸਾਗਰ ਵਿਚ ਵਾਕਿਆ ਹੈ। 377,727ਵ ਕਿਮੀ. ਵਿਚ ਫੈਲੇ ਇਸ ਦੇਸ਼ 
ਦੇ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ 'ਚੜ੍ਹਦੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਧਰਤੀ' ਹਨ। ਇਸ ਵਿਚ 
ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਟਾਪੂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਪੂਰਬ ਅਤੇ 
ਸਾਗਰ ਲਗਦੇ ਹਨ। ਇਥੋਂ ਦੀ ਆਬਾਦੀ 12,36,11,541 (1990) ਹੈ। 
ਟੋਕੀਓ ਇਥੋਂ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਹੈ। ਇਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕ ਜਾਪਾਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਬੋਲਦੇ 
ਹਨ। 


ਭੂ-ਆਕ੍ਹਿਤੀ ਵਿਗਿਆਨ 
__ਧ਼ਰਾਤਲ--ਜਾਪਾਨ ਵਿਚ ਬਹੁ-ਗਿਣਤੀ ਜਵਾਲਾਮੁਖੀ ਲੜੀਆਂ 


ਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਹਿਲੇ 


ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਹਾਕਾਈਡੋ ਦਾ ਬਹੁਤ-ਹਿੱਸਾ ਅਤੇ ਕੀਟਾਮੀ ਤੇ ਹਿਡਾਕਾ 


ਪਹਾੜ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਫੈਲੇ ਹੋਏ ਹਨ। 


ਦੂਜੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਹਾਕਾਈਡੋ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਉੱਤਰੀ ਹਾਂਸੂ 
ਅਤੇ,ਸ਼ਾਂਤ ਮਹਾਂ ਸਾਗਰ ਦੇ ਫੈਲੇ ਪਹਾੜ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਤੀਜੇ ਖੇਤਰ 
ਵਿਚ ਜਾਪਾਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ-ਨੀਵਾਂ ਇਲਾਕਾ ਜਿਹੜਾ ਉੱਤਰ ਵਿਚ 
ਲੜੀ ਤੋਂ ਦੱਖਣ ਵਿਚ ਪਯੂਜੀ ਸਾਨ ਪਰਬਤ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, 
ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਚੌਥੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮੀ ਹਾਂਸੂ ਚੂਗੋਕੂ ਪਹਾੜ ਅਤੇ 
ਜ਼ਿਕੋਕੂ ਟਾਪੂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। 


ਜਾਪਾਨ ਵਿਜ਼ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਛੇ ਪਰਬਤ ਲੜੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ 
ਵਿਚੋਂ ਵਧੇਰੇ ਕਰਕੇ ਹਾਂਸੂ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਭਾਗ ਵਿਚ ਵਾਕਿਆ ਹਨ। ਗਵਾਨਤੋ 
ਦਾ ਮੈਦਾਨੀ ਭਾਗ ਜਾਪਾਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਮੈਦਾਨੀ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। 
ਰਾਜਧਾਨੀ ਟੋਕੀਓ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਬੰਦਰਗਾਹੀ ਸ਼ਹਿਰ, ਯੋਕਾਹਾਮਾ ਇਸੇ 
ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਵਾਕਿਆ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਸ਼ਿਕਾਰੀ ਯੂਫੂਤਸੂ, 
ਮੂਟਸੂ, ਕੀਟਾਕਾਮੀ,'ਨੋਬੀ ਅਤੇ ਕਿਨਾਈ ਆਦਿ ਮੈਦਾਨੀ ਭਾਗ ਵਿਚ 
ਵਾਕਿਆ ਹਨ। 


ਬਿ ਲਨ 
ਜਿਹੜੇ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਜਾ ਮਿਲਦੇ 
ਹਨ। ਟੋਨੇ, ਇਸ਼ਿਕਾਰੀ, ਕੀਟਾਕਾਮੀ, ਸ਼ਿਨਾਨੋ ਅਤੇ ਕੀਸੋ ਵੱਡੇ ਦਰਿਆ 
ਹਨ ਪਰ ਇਹ ਦਰਿਆ ਵੀ ਬਹੁਤੇ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਜਲ-ਨਿਕਾਸੀ ਨਹੀਂ 


ਜਾਪਾਨ 


ਕਰਦੇ। ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਪਖੋਂ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਦਰ ਪੇਸ਼ 
ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਪਰ ਇਹ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਇਥੋਂ ਦੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੀ ਸਿੰਚਾਈ 
ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੇ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਪਣ-ਬਿਜਲੀ ਲਈ ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦੀ ਵੀ 


_ ਰੁਕਾਵਟ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀਆਂ। ਬੀਵਾ ਇਥੋਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਝੀਲ 


ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਲਗਭਗ 445ਕਿ. ਮੀ. (278ਵ. ਮੀਲ) ਹੈ। ਇਸ 
ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹਾਚੀਰੋਗਾਤਾ ਅਤੇ ਕਾਸੂਮੀਗਾਉਰਾ ਝੀਲਾਂ ਵੀ ਹਨ। 


ਜਲਵਾਯੂ--ਇਥੋਂ ਦਾ ਪੌਣ ਪਾਣੀ ਕੁਰੋਸੀਓ ਰੌਅ ਅਤੇ ਸੂਸੀਆ 
ਰੌਅ ਦੇ ਅਸਰ ਹੇਨ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਦਰਮਿਆਨੀ ਕਿਸਮ 
ਦਾ ਹੈ। ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਦੱਖਣ ਤੀਕ ਫੈਲੇ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਜਾਪਾਨ ਦੀਆਂ 
ਗੁਰਮੀਆਂ ਅਤੇ ਸਰਦੀਆਂ ਦੇ ਤਾਪਮਾਨ. ਵਿਚ ਕਾਫ਼ੀ ਫ਼ਰਕ ਹੈ। 
ਹਾਕਾਈਡੋ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਜਾਪਾਨ ਦੇ ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਗਰਮੀਆਂ 
ਵਿਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਜੂਨ-ਜੁਲਾਈ ਦੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿਚ ਭਾਰੀ ਵਰਖਾ 
ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨਮੀ 'ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ ਹੈ। ਗਰਮੀਆਂ ਦੇ ਅੰਤ 


_ ਅਤੇ ਪੱਤਝੜ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸਤੰਬਰ ਵਿਚ ਇਥੇ ਭਾਰੀ 


ਤੂਫ਼ਾਨ ਵੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਕਈ ਵਾਰੀ ਜਾਨ ਸਾਲ ਦਾ 
ਕਾਫ਼ੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉੱਤਰੀ ਹਾਕਾਈ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ 
ਖ਼ੁਸ਼ਕ ਖੇਤਰ ਹੈ। . 


____ ਬਨਸਪਤੀ ਅਤੇ ਜੀਵ ਜੰਤੂ--ਦੇਸ਼ ਦਾ ਲਗਭਗ 1/8 ਹਿੱਸਾ 
ਵਾਹੀ ਯੋਗ ਹੈ ਅਤੇ 1/5ਹਿੱਸੇ ਤੇ ਵਧੀਆ ਚਰਾਂਦਾਂ ਹਨ। ਸਾਰੀ ਭੂਮੀ 
ਦਾ 25 ਹਿੱਸਾ ਜੰਗਲਾਂ ਨੇ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਦੱਖਣੀ ਦੀਪਾਂ ਵਿਚ 
ਨੀਵੀਆਂ ਭੂਮੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਚੌੜੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਲੇ ਸਦਾ-ਬਹਾਰ ਜੰਗਲ - 
ਫੈਲੇ ਹੋਏ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਕਾਫੂਰ, ਹਾਲੀ, ਬਲੂਤ ਆਦਿ ਦਰਖਤਾਂ ਦੀ 
ਭਰਮਾਰ ਹੈ। ਉੱਤਰੀ ਅਤੇ ਹਾਕਾਈਡੇ ਦੀ ਪੂਰਬੀ ਬਾਹਰੀ ਸੀਮਾ ਤੇ 
ਕੋਨੀਫ਼ਰ ਜੰਗਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। 


ਇਥੋਂ ਦੇ ਨਾਲ ਲਗਦੇ ਸਾਗਰਾਂ ਵਿਚ ਵੇਲ੍ਹ, ਡਾੱਲਫ਼ਿਨ ਅਤੇ 
ਦੂਜੀਆਂ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਮੱਛੀਆਂ ਦੀ ਬਹੁਤਾਤ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ 
ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵ-ਜੰਤੂ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। 


ਇਤਿਹਾਸ 


ਇਥੋਂ 10 ਹਜ਼ਾਰ ਤੋਂ 30 ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਪੁਰਾਣੇ ਪੇਲੀਓਲਿਥਿਕ 
ਯੁੱਗ ਦੇ ਅੰਜ਼ਾਰ ਮਿਲੇ ਹਨ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ `ਤੋਂ ਇਸ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨਤਾ 
ਦਾ ਸਹੀ ਅਨੁਮਾਨ ਲਾਉਣਾ ਕਠਿਨ ਹੈ। ਇਥੋਂ ਦੀ ਰਵਾਇਤ ਅਨੁਸਾਰ 
660 ਈ. ਪੂ. ਤੋਂ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੋਈ ਮੌਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿੰਮੂ 
ਨੂੰ ਇਥੋਂ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ। ਪਰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੱਥਾਂ 
ਤੋਂ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਮੁੱਢ ਪੰਜਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਬੱਝਾ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਵੇਲੇ 
ਇਹ ਯਾਮਾ ਦੇ ਅਧੀਨ ਇਕ ਖ਼ੁਸ਼ਹਾਲ ਅਤੇ _ ਤਾਕਤਵਰ ਰਾਜ ਸੀ। 
ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਇਸਨੇ ਕੋਰੀਆ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸੇ ਉਪਰ ਵੀ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। 
ਛੇਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿਚ ਇਸ ਰਾਜ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ 
ਤੀਕ ਕੋਰੀਆ ਵੱਲੋਂ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਆ ਕੇ ਫੈਲ ਜ਼ੁਕਾ ਸੀ। 
ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕਈ ਸਦੀਆਂ ਤੀਕ ਜਾਪਾਨੀ ਲੋਕ 'ਚੀਨੀ ਰਸਮ 
ਰਿਵਾਜ ਆਦਿ ਅਪਣਾਉਂਦੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਆਪਣੀ ਭਾਸ਼ਾ 
ਲਿਖਣ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਚੀਨੀ ਲਿਖਾਈ ਢੰਗ ਨੂੰ ਹੀ ਅਪਣਾਇਆ। ਨੌਵੀਂ _ 
ਸਦੀ ਵਿਚ ਜਾਪਾਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਬੰਧ ਦੂਜੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਨੇ ਸ਼ੁਰੂ 
ਕੀਤੇ। ਇਸ ਕਾਲ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਤਾਕਤਵਰ ਰੀਜੈਂਟ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਕੋਲੋਂ 
ਦਬ ਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਗਿਆਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਇਹੇ ਜਿਹੇ ਹੀ ਇਕ 
ਪਰਿਵਾਰ ਫੂਜੀਵਾਰਾ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਵਾਗਡੋਰ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਲੈ 
ਲਈ। ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਤਾਕਤਵਰ ਲੜਾਕੂ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ 
ਇਕ ਫ਼ੌਜੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ (640੩0) ਨੇ ਵੱਖਰਾ ਹੀ ਵਿਕਾਸ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ 
ਤਿਜ 


ਜਾਪਾਨ ੰ, ਰਸ /. 





ਕੀਯੂਸ਼ੂ ਟਾਪੂ ਦੀ ਸਮੁੰਦਰੀ ਬੰਦਰਗਾਹ ਕਾਗੋਸ਼ੀਮਾ ਜਿਸ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਪਾਸੇ ਇਕ ਹੋਰ ਟਾਪੂ ਉੱਤੇ ਇਕ ਮਘਦਾ ਜਵਾਲਾਮੁਖੀ ਵਿਖਾਈ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ। 





_ਅਸ਼ੂਕਾ ਕਾਲ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਕਲਾ ਦਾ ਬੇਹਤਰੀਨ ਨਮੂਨਾ--ਨਾਰ ਵਿਖੇ 607 ਈ. ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੋਰਯੂਜੀ ਮੰਦਰ 





. ਵਿਚ ਟੋਕੀਓ ਉਲੰਪਿਕਸ ਖੇਡਾਂ ਸਮੇਂ ਬਲਿਆ 'ਦੀ ਨੈਸ਼ਨਲ ਇਨਛੋਰ ਸਟੇਫ਼ੀਅਮ' . 


ਸੁੰਦਰ ਨਮੂਨਾ--1964 ਈ ੨, 


_ਆਧੁਨਿਕ ਉਸਾਰੀ ਕਲਾ ਦਾ 





ਜਾਪਾਨ 


ਆਧਣਾ ਅਧਿਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ। ਸੰਨ 1192 ਵਿਚ ਮਿਨਾਮੇਤੇ ਯੋਰੀਮੋਤੋ 
ਨੇ ਆਪਣੇ ਇਕ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਮਾਤ ਦੇ ਕੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਰਾਜ ਕਾਇਮ 
ਕੀਤਾ ਜਿਹੜਾ ਸ਼ੋਗਨ ਰਾਜ ਦੇ ਨਾਉਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਣ ਲੱਗਾ ਅਤੇ 
1867 ਈ: ਤੀਕ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। 


ਸੰਠ 1192 ਤੋਂ 1333 ਦੌਰਾਨ ਕਾਮਾਕੂਰਾ ਸ਼ੋਗੂਨ ਰਾਜ ਸਮੇਂ 


ਪਹਿਲਾਂ 1274 ਈ. ਅਤੇ ਫਿਰ 1281 ਈ: ਵਿਚ ਮੌਗੋਲਾਂ ਨੇ ਕੋਰੀਆ . 


ਵੱਲੋਂ ਜਾਪਾਨ ਉਪਰ ਹਮਲੇ ਕੀਤੇ ਪਰ ਅਚਾਨਕ ਆਏ ਤੂਫਾਨਾਂ ਕਾਰਨ 
ਉਹ ਇਥੇ ਟਿਕ ਨਾ ਸਕੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ 
ਕੀਤੀ ਗਈ ਫ਼ੌਜ ਉਪਰ ਆਏ ਭਾਰੀ ਖ਼ਰਚ ਕਾਰਨ ਇਸ ਰਾਜ ਦਾ 
ਅੰਤ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ 1338ਈ. ਤੋਂ ਆਸ਼ੀਕਾਗਾ ਸ਼ੇਗੂਨਾਂ ਅਧੀਨ ਮੂਰੋਮੋਚੀ 
ਕਾਲ ਆਰੰਭ ਹੋਇਆ ਜਿਸਨੇ 1573 ਈ. ਤੀਕ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। _ 
ਸੰਨ 1603ਤੋਂ 8867 ਤੀਕ ਟੌਕੂਗਾਵਾ ਸ਼ੋਗੂਨਾਂ ਦਾ ਰਾਜ ਰਿਹਾ। 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਵੇਕਲੇਪਣ ਦੀ ਨੀਤੀ ਅਖ਼ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ। ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ 
ਵਿਚ ਵਸਦੇ ਈਸਾਈਆਂ ਦਾ ਭਾਰੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਕਤਲ ਕੀਤਾ। ਕੁਝ 
ਡੱਚ ਵਪਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਬਾਕੀ ਯੂਰਪੀਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਚੋਂ 
ਕੱਢਿਆ ਅਤੇ ਬਾਹਰਲੇ ਮੁਲਕਾਂ ਨਾਲ ਆਵਾਜਾਈ ਉਪਰ ਪਾਬੰਦੀ 
ਆਇਤ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਸਰਕਾਂਰ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿਚ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ 
ਅਮਨ ਕਾਇਮ ਹੋਇਆ। ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਨਵੇਕਲੇਪਣ ਦੀ ਨੀਤੀ 
ਨਾਲ ਜਿਥੇ ਦੇਸੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਇਆ ਉਥੇ ਦੂਜੇ 
ਪਾਸੇ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਨਿਸ਼ਜਲਤਾ ਆ ਗਈ। ਕਈ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਅਤੇ 
ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਵਪਾਰੀਆਂ ਨੇ ਸਰਕਾਰੀ ਨੀਤੀ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨਾ 
ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਰ ਰ 


ਸੰਨ 1868 ਵਿਚ ਮੁਤਸੁਹੀਤੋ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬਣਿਆ ਅਤੇ 
ਸ਼ਾਹੀ ਹਕੂਮਤ ਮੁੜ ਕਾਇਮ ਹੋਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਪਰ 
ਦੇਸ਼ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦੀ ਅਸਲੀ ਵਾਗਡੋਰ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮੀ ਜਾਪਾਨ 
ਦੇ ਕੁਝ ਨੌਜੁਆਨ ਨੇਤਾਵਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਰਹੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇਤਾਵਾਂ 
ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਜੈਨਰੇ ਆਖਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਵੇਂ 
ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਭੇਜੇ। ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ 1889ਈ. ਵਿਚ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਸੰਵਿਧਾਨ 
ਲਾਗੂ ਹੋਇਆ। ਸੰਨ 1894-05 ਵਿਚ ਜਾਪਾਨ ਦੀ ਚੀਨ ਨਾਲ 
ਅਤੇ 1904-05ਈ. ਵਿਚ ਰੂਸ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਹੋਈ। ਸੰਨ 1909 
ਵਿਚ ਜਾਪਾਨ ਨੇ ਕੋਰੀਆ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਕਰ ਲਿਆ। ਸੰਨ 
1930 ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿਚ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਫੈਲੀ ਆਰਥਕ ਮੰਦਹਾਲੀ _ 

ਸੰਨ 1931 ਵਿਚ ਜਾਪਾਨ ਨੇ ਮਨਚੁਰੀਆ ਉਪਰ ਕਬਜ਼ਾ 
ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਮੈਨਜੂਕਵੋ ਨਾਉ' ਦਿੱਤਾ। ਟੋਕੀਓ 
ਮਗਰੋਂ 1941 ਈ. ਵਿਚ ਪਰਲ ਬੰਦਰਗਾਹ _ਵਿਖੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ 
ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਬੇੜੇ ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਇਸਨੂੰ 
ਜਿੱਤ. ਹਾਸਲ ਹੋਈ ਪਰ ਮਗਰੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੂੰ ਹਾਰ ਹੋਈ! 
ਅਗਸਤ, 1945 ਨੂੰ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਨੇ ਜਾਪਾਨ ਦੇ ਹੀਰੇਸ਼ੀਮਾ 
ਅਤੇ ਨਾਗਾਸਾਕੀ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਉਪਰ ਐਟਮ ਬੰਬ ਸੁਟ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 
੨000 
ਇਤਿਹਾਦੀ ਫ਼ੌਜਾਂ ਅਗੇ ਹਾਰ ਮੰਨ ਲਈ। 


_ ਬਾਅਦ ਵਿਚ 1947ਈ. ਨੂੰ ਜਾਪਾਨ ਵਿਚ ਨਵਾਂ ਸੰਵਿਧਾਨ ਲਾਗੂ 
ਹੋਇਆ। ਜਾਪਾਨ ਦੀ ਹਰ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਤਰੱਕੀ ਹੋਈ। 
ਆਰਥਿਕਤਾ 


ਜਾਪਾਨ ਇਕ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਅਤੇ _ਵਿਕਸਿਤ ਦੇਸ਼ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ 
ਆਰਥਿਕਤਾ ਦਾ ਮੁੱਖ ਆਧਾਰ ਵੱਡੇ ਧੈਮਾਨੇ ਤੇ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ 


374 


ਕਰਨਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿਚ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਭਰ ਵਿਚ 


ਦੂਜੇ ਨੰਬਰ ਤੇ ਹੈ। 

ਖਣਿਜ-ਚੂਨੇ ਦਾ ਪੱਥਰ ਅਤੇ ਸਲਫਰ ਇਥੇ ਚੰਗੀ ਮਾਤਰਾ 
ਵਿਚ ਉਪਲੱਬਧ ਹੈ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਨੂੰ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ 
ਪੂਰਿਆਂ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬਾਕਸਾਈਟ, ਕੱਚਾ ਪੈਟਰੋਲ, ਕੱਚਾ ਲੋਹਾ ਅਤੇ 
ਤਾਂਬਾ ਕਾਫ਼ੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿਚ ਨਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਬਾਹਰਲੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਆਯਾਤ 
ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਰਕਾਰੀ ਪੱਧਰ ਤੇ ਕੋਲੇ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ ਵਧਾਉਣ 


_ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਜਤਨ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। 


__ਖੇਤੀਬਾੜੀ--ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਮਦਨੀ ਵਿਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦਾ 
ਯੋਗਦਾਨ 5% ਤੋਂ ਵੀ ਘੱਟ ਹੈ। ਦੂਜੀ ਵੱਡੀ ਜੰਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ. ਭੂਮੀ 
ਵਿਚ ਚੰਗਾ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਖੇਤੀ ਵਿਚ ਆਤਮ-ਨਿਰਭਰ ਨਾ ਹੋਣ 
ਕਾਰਨ ਜਾਪਾਨ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਖਾਧ ਸਬੰਧੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਨ 
ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਆਯਾੜ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਝੋਨਾ ਇਥੋਂ ਦੀ ਮੁੱਖ 
ਫ਼ਸਲ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕਣਕ, ਚੁਕੰਦਰ, ਸੋਇਆਬੀਨ, ਗਾਜਰ, 
ਬੰਦਗੋਭੀ, ਸੰਗਤਰੇ, ਸੇਬ ਅਤੇ ਆੜੂਆਂ ਦੀ ਵੀ ਚੰਗੀ ਫ਼ਸਲ ਹੁੰਦੀ 


_ਹੈ। 





ਟਾਪੂਆਂ ਵਿਚੋਂ ਹਾਕਾਈਡੋ ਟਾਪੂ ਦੀ 
ਇਕ ਮੁਟਿਆਰ ਸੇਬ ਦੇ ਬਾਗ਼ਾਂ ਵਿਚ ਸੇਬ ਤੋੜਦੀ ਹੋਈ। 
ਢਲਾਣਾਂ ਉੱਪਰ ਚਾਹ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਖੇਤੀ 
ਲਈ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਖਾਦਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 


ਜਾਪਾਨ ਦੇ ਮੁੱਖ ਚਾਰ 


ਉਦਯੋਗ=--ਮੱਛੀ ਫੜਨ ਦਾ ਉਦਯੋਗ ਜਾਪਾਨ ਵਿਚ ਸੰਸਾਰ 
ਭਰ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਿਕਸਿਤ ਹੈ। ਮੱਛੀ ਫੜਨ, ਸੁਕਾਉਣ ਅਤੇ 
ਡੱਬਾ ਬੰਦ ਕਰਕੇ ਦੂਜੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਭੇਜਣ ਦਾ ਕੰਮ ਵਡੇ ਪੈਮਾਨੇ ਤੇ ਕੀਤਾ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 


375 


ਸੰਨ 1950 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਲੱਗ_ਅਲੱਗ ਵਸਤਾਂ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ 
ਵਿਚ ਚੇਖਾ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਉਦਯੋਗ ਵਿਚ ਜਾਪਾਨ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 
ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਤਿੰਨ ਉਦਯੋਗਿਕ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 


ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਹਾਜ਼ ਬਣਾਉਣ ਵਿਚ ਇਹ ਪਹਿਲੇ ਨੰਬਰ ਤੇ ਹੈ। ਇੱਸ ਤੋਂ 


ਇਲਾਵਾ ਕਾਗਜ਼, ਸੀਮੰਟ, ਇਸਪਾਤ ਅਤੇ ਮੋਟਰ ਗੱਡੀਆਂ ਆਦਿ ਦੇ 
ਨਿਰਮਾਣ ਵਿਚ ਇਸਦਾ ਦੂਜਾ ਨੰਬਰ ਹੈ। 


ਇਥੋਂ ਦਾ ਬਣਿਆ ਬਿਜਲੀ ਦਾ ਸਾਮਾਨ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ 


ਹੀ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਦਾ ਹੈ ਸਗੋਂ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਂਰ ਵਿਚ ਵਧੀਆ 
ਤਕਨੀਕ ਨਾਲ ਬਣੀਆਂ ਜਾਪਾਨੀ ਚੀਜ਼ਾ ਦੀ ਭਾਰੀ ਮੰਗ ਨੂੰ ਵੀ ਪੂਰਿਆਂ 
ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰ੍ 


ਰੀ 


ਕਰਨ ਦੇ ਉਦਯੋਗ ਨੇ ਇਥੋਂ ਦੇ ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ ਵਿਚ ਕਾਫ਼ੀ ਵਾਧਾ 
ਕੀਤਾ ਹੈ। 


ਬੀਜੀ ਤਰੀ ਨੀ ਪਨ ਐਵਜੀਈ 
ਪਖੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਪਛੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਸਾਮਾਨ ਦੀ ਢੋ-ਢੁਆਈ ਲਈ 
ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਹੱਥ ਨਾਂਲ ਖਿੱਚੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਗੱਡਿਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ 


ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਆਮ ਲੋਕ ਪੈਦਲ ਹੀ ਸਫ਼ਰ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਅਮੀਰਾਂ 


ਕੋਲ ਆਣ-ਜਾਣ ਲਈ ਘੋੜੇ ਹੁੰਦੇ- ਸਨ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਸ਼ਾਹਰਾਹਾਂ 
ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਪਰ ਪੱਕੀਆਂ ਨਾ ਹੋਣ- ਕਾਰਨ ਇਹ ਛੇਤੀ ਹੀ 
ਖਤਮ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਸੰਨ 1868 ਵਿਚ ਮੁਤਸੁਹਿਓ ਰਾਜ ਦੀ ਪੁਨਰ 
ਸਬੰਧੀ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਬਣੀਆਂ ਅਤੇ 1872 ਈ. ਵਿਚ ਪਹਿਲੀ ਰੇਲਵੇ 
ਲਾਈਨ ਟੋਕੀਓ ਤੋਂ ਯੋਕਾਹਾਮਾ ਤੱਕ ਬਣੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਿੱਜੀ 
ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ) ਕੰਪਨੀਆਂ ਨੇ ਰੇਲਵੇ ਲਾਈਨਾਂ ਵਿਛਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਜ਼ਿੰਮੇ 


ਕੈ ਕੇ ਕਈ ਲਾਈਨਾਂ ਵਿਛਾ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ 1906 ਈ. ਵਿਚ 
ਕਰਕਾਰ ਨੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ 17 ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰੇਲਵੇ ਲਾਈਨਾਂ ਦਾ 


ਤੰਮੀਕਰਣ ਕਰ ਦਿਤਾ। ਅੱਜ ਇਥੇ ਨਵੀਆਂ ਆਧੁਨਿਕ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ 
ਰੱਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਰੇਲਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤਾਤ ਹੈ। ਰੇਲਵੇ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸੜਕਾਂ 
ਟੱਲ ਵੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਹ 
ਤਾਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਵਾਈ ਸੇਵਾਵਆਂ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦੇਰੀ 
3ਹਾਜ਼ਾਂ ਰਾਹੀਂ ਆਵਾਜਾਈ ਤੇ ਸਾਮਾਨ ਦੀ ਢੋ-ਢੁਆਈ ਲਈ ਵੀ 


ਗਲਤ ਤਹਿ ਇਤਿ ਬਿਨ 


ਵਚੋਂ ਇਕ ਹੈ। 


ਵਪਾਰ--ਜਾਪਾਨ ਦੇ ਸਭ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਵਪਾਰਕ ਸਬੰਧ ਸੰਯੁਕਤ 
ਭਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਨਾਲ ਹਨ। ਜਾਪਾਨ ਤੋਂ ਨਿਰਯਾਤ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜਾਂ 
ਤਾ ਲਗਭਗ 1/4ਹਿੱਸਾ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਕੋਲ ਹੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਦੱਖਣੀ ਕੋਰੀਆ, ਜਰਮਨੀ, ਤਾਈਵਾਨ, ਸਉਦੀ ਅਰਬ, 
ਹਾਂਗਕਾਂਗ ਅਤੇ ਚੀਨ ਨੂੰ ਵੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਿਰਯਾਤ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। 
1ਭ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਆਯਾਤ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਤੋਂ ਕੀਤਾ 
ਹਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸਊਦੀ ਅਰਬ, ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ, 
ਦਡੋਨੇਸ਼ੀਆ, ਕੈਨੇਡਾ ਅਤੇ ਚੀਨ ਤੋਂ ਵੀ ਵਸਤਾਂ ਦਾ ਆਯਾਤ ਕੀਤਾ 
ਦਾ ਹੈ। 


ਲੋਕ 


ਜਾਪਾਨ ਵਿਚ ਇਕੋ ਹੀ ਨਸਲ ਦੇ ਲੋਕ ਵਸਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 


ਗੋਲਾਂ ਦੀ ਹੀ ਇਕ ਨਸਲ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲਗਭਗ 1,000,000 
ਦੇਸ਼ੀ ਲੋਕ ਵੀ ਵਸਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੁਝ ਚੀਨੀ ਅਤੇ ਕੁਝ ਕੋਰੀਅਨ 
ਨ। ਹਾਕਾਈਡੋ ਟਾਪੂ ਉਪਰ ਕੁਝ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਕੋਹਕਾਫ਼ੀ ਅਤੇ 
ਮਇਨੂ ਲੋਕ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। 


ਜਾਪਾਨ 


ਬੋਲੀ--ਜਾਪਾਨੀ ਇਥੋ ਦੀ ਕੌਮੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ ਜੋ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿਚ 
ਬੋਲੀ ਅਤੇ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਕੁ ਉਪਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵੀ ਹਨ। 


ਧਰਮ--ਜਾਪਾਨ ਵਿਚ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਈਸਾਈ ਮੱਤ 
ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਵੀ ਹਨ। ਸੋਕੇ-ਗਾਕਾਈ ਦੀ ਦੇਖ-ਰੇਖ ਹੇਠ ਕਈ 
ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਵੇਂ ਧਾਰਮਿਕ ਫ਼ਿਰਕੇ ਵੀ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਵਾਲਿਆਂ -ਦੀ ਗਿਣਤੀਂ 10,000,000 ਦੇ ਕਰੀਬ ਹੈ। ਬੁੱਧ 
ਧਰਮ ਦੇ 12 ਮੁੱਖ ਫਿਰਕੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਤਕਰੀਬਨ 60 ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ 
ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਥੋਂ ਦੀ ਕੁੱਲ ਆਬਾਦੀ ਵਿਚੋਂ 70,000,000 ਦੇ ਕਰੀਬ 
ਲੋਕ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਈਸਾਈ ਧਰਮ 16 ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਇਥੇ ਪ੍ਰਚਲਿਤ 
ਹੋਇਆ। 17ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਇਸ ਉਪਰ ਪਾਬੰਦੀ ਲਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਪਰ 


_ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਇਹ ਮੁੰੜ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਹੋ ਗਿਆ ਦੂਜੇ ਧਰਮਾਂ ਤੋਂ ਪਾਬੰਦੀ 


ਹਟਾਏ ਜਾਣ ਉਪਰੰਤ 1873 ਵਿਚ ਇਥੇ ਰੂਸੀ ਰੂੜ੍ਹੀਵਾਦੀ, ਰੋਮਨ 
ਕੈਥੋਲਿਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਟੈਸਟੈਂਟ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਆਏ। ਰ 
`ਮਨ180ਵਿਚ ਈਸਾਈਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਲਗਭਗ, 1000000 
ਦੇ ਕਰੀਂਬ ਸੀ। __ 
ਸਿਹਤ--ਜਾਪਾਨ ਵਿਚ ਸਿਹਤ ਸਬੰਧੀ ਸਰਕਾਰੀ ਪੱਧਰ ਤੇ ਕਾਫ਼ੀ 
ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਛੂਤ ਦੇ ਰੋਗਾਂ ਤੇ ਕਾਬੂ 
ਪਾ ਕੇ ਛੋਟੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਮੌਤ ਦਰ ਵਿਚ ਕਾਫ਼ੀ ਕਮੀ ਲਿਆਂਦੀ ਗਈ 
ਹੈ। ਇਥੋਂ ਦੇ ਆਦਮੀ ਦੀ ਔਸਤ ਉਮਰ 73 ਸਾਲ ਅਤੇ ਔਰਤ ਦੀ 78 
ਸਾਲ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 


ਸਿੱਖਿਆ--ਜਾਪਾਨ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੁਝ ਥੋੜੇ 
ਜਿਹੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹੰ ਵਿਚ ਵਿੱਦਿਆ ਪਸਾਰ ਉਪਰ 
ਪੂਰਾ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। 6-15 ਸਾਲ ਦੇ ਬਚਿਆਂ ਲਈ ਸਕੂਲੀ 
ਵਿੱਦਿਆ ਨੂੰ ਮੁਫ਼ਤ ਅਤੇ ਲਾਜ਼ਮੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ 
ਹੀ ਸਰਕਾਰੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਵਿੱਦਿਅਕ ਅਦਾਰਿਆਂ ਵਿਚ ਸਾਂਝੀ 
ਵਿੱਦਿਆ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੈ। ਇਥੇ 7 ਮੁੱਖ ਰਾਜਸੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਹਨ 
ਤੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਅਨੇਕਾਂ ਕਾਲਜ ਹਨ। 

ਰਸਮ-ਰਿਵਾਜ--ਜਾਪਾਨ ਦੀ ਮੀਲੀਉ (ਅ0%ਧ) ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ 
ਉਥੋਂ ਦੀ ਰੱਵਾਇਤੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ, ਚੀਨੀ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਸਭਿਆਤਾਵਾਂ ਦਾ 
ਸੁਮੇਲ ਹੈ। ਇਥੋਂ ਦੇ ਫ਼ੁੱਲਾਂ ਦੀ ਸਜਾਵਟ ਕਰਨ ਦੇ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਢੰਗ, 
ਚਾਹ ਪਿਲਾਉਣ ਦੀ ਰਸਮ ਅਤੇ ਕਾਬੂਕੀ ਆਦਿ ਥੀਏਟਰ ਆਪਣੀ ' 
ਮਿਸਾਲ ਆਪ ਹਨ। ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ 


ਸਬੰਧੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲੜਕੀਆਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ 


ਦੀ ਵਿੱਦਿਆ ਪੂਰਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਿਆਹ ਹੋਣ ਤੱਕ ਸਿਲਾਈ, ਰਸੋਈ, 
ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਸਜਾਵਟ, ਸੰਗੀਤ ਆਦਿ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 
ਵਿਆਹ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ 21 ਤੋਂ 25 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 

ਰਾਜ ਪ੍ਰਬੰਧ 

ਜਾਪਾਨ ਦੀ ਸਰਕਾਰ 1947 ਈ. ਵਿਚ ਬਣੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਤੇ 
ਆਧਾਰਤ ਹੈ। ਇਸ ਲੋਕਤੰਤਰੀ ਸਰਕਾਰ ਵਿਚ ਵੀ-ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਚਾਹੇ 
ਉਸ ਕੋਲ ਸਰਕਾਰ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਕੋਈ ਤਾਕਤ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਨੂੰ ਇਕ - 
ਅਹਿਮ ਸਥਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ। ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਹੀ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਮੁੱਖੀ ਮੰਨਿਆ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ। _. 

ਦੇਸ਼ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅੰਗ ਉਥੋਂ ਦੀ ਡਾਇਟ ਹੈ। ॥ 
ਇਸ ਦੇ ਦੋ ਸਦਨ ਹਨ। ਹਾਊਸ ਆਫ਼ ਰੀਪ੍ਰੈਜੈਂਟੇਠਿਵੱਜ਼ ਦੇ 515ਮੈਂਬਰ. 
ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਹਰ ਚਾਰ ਸਾਲਾੰ ਮਗਰੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬਿਜ਼_ ਹਾਊਸ 
ਆਫ਼ ਕਾਂਸਲਰਜ਼ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ 252ਮੈਂਬਰ ਹਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚੋਣ 6 
_ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਅਖ਼ਤਿਆਰ ਕੈਬਨਿਟ ਕੋਲ . 





ਸੰਨ 1945 ਵਿਚ ਹੀਰੋਸ਼ੀਮਾ ਨੇ ਤਬਾਹੀ ਦਾ ਉਹ ਫ੍ਰਿਸ਼ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਿਸਦਾ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਕਦੇ ਕਿਆਸ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤਾ। ਐਟਮੀ ਬੰਥ ਧਮਾਕੇ` ਨੇ ਨਾਂ ਸਿਰਫ਼ 
ਆਬਾਦੀ ਦਾ ਹੀ ਨਾਮੋ=ਨਿਸ਼ਾਨ ਮਿਟਾਇਆ ਸਗੋਂ ਜਾਪਾਨੀਆਂ ਦੀਆਂ ਰੋਜ਼ਮੱਰਾ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਭੁਚਾਲਾਂ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਲੋਹੇ' ਤੇ ਬਜਰੀ ਨਾਲ 
ਬਣਾਈਆਂ ਮਸ਼ਬੂਤ ਇਮਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਚਹਿ ਚੇਰੀ ਕੀਤਾ। __ - ਰ 


੯ 





ਆਪਣੀ ਸੰਨ 
ਰਵਾਇਤੀ ਵਿਚ ਮੰਦਰ 
ਪੁਸ਼ਾਕ 
ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਮਿਰ 
951 ਦੇ ਬਣੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਬੋਧੀ 
ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਜਾਪਾਨੀ ਮੁਟਿਆਰਾਂ 
ਟਰ, ਫ਼ੈਹੀਜੀ 
ਦੇ 


3 


<॥ ੩੬੬ 





ਜਾਪਾਨ ਸਾਗਰ 


-ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਡਾਇਟ ਦੀ` ਨਾਮਜ਼ਦਗੀ ਤੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਹੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ 
ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹਾਊਸ ਆਫ਼ ਰੀਪ੍ਰਜ਼ੈਂਟਿਵਜ਼ ਅਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦਾ 
ਮਤਾ ਪਾਸ ਕਰਕੇ ਕੈਬਨਿਟ ਨੂੰ ਮੁਅੱਤਲ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸੰਨ 1950 
ਤੋਂ ਇਥੋਂ ਦੀ ਲਿਬਰਲ ਡੈਮੋਕ੍ਰੇਟਿਕ ਪਾਰਟੀ ਹੀ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਮੁੱਖ ਰਾਜਨੀਤਿਕ 
ਪਾਰਟੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਜਾਪਾਨੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ, 
ਡੈਮੋਕਰੇਟਿਕ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਅਤੇ ਜਾਪਾਨੀ ਕਮਿਊਨਸਟ ਪਾਰਟੀ 
ਆਦਿ ਵਿਰੋਧੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਥਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ। 





ਸੰਨ 1956 ਵਿਚ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਬਣਨ ਮਗਰੋਂ ਨਿਊਯਾਰਕ ਵਿਖੇ 


ਲਹਿਰਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਜਾਪਾਨੀ ਝੰਡਾ _. 
ਕਰੰਸੀ-ਯੈਨ ਇਥੋਂ ਦੀ ਮੁੱਖ ਕਰੰਸੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਸਿੱਕੇ ਅਤੇ 
ਨੋਟ ਦੋਵੇਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੁਦਰਾ` ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ। -._ 
ਕਿ ਮੀਟ੍ਰਿਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ--ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਮੀਟ੍ਰਿਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਹੀ ਪ੍ਰਚੱਲਤ 
ਹੈ। 
ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਗੀਤ--ਕਿਮੀ ਗੋ. ਯੋ ਵੀ ਇਥੋਂ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਗੀਤ 
ਹੈ। 


ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਝੰਡਾ--ਸਫ਼ੈਦ ਰੰਗ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਲਾਲ ਟਿੱਕੀ ਵਾਲਾ 
ਇਥੋਂ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਝੰਡਾ ਹੈ। 

ਹ. ਪੁ. -ਐਨ. ਅਮੈ. 15:694; ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 6496; ਕੋਲ. ਐਨ. 10:60%; 
ਸਟੇ. ਯੀ. ਬੁੱਕ-1988-89, 9 

ਜਾਪਾਨ ਸਾਗਰ : ਇਹ ਪੱਛਮੀ ਸ਼ਾਂਤ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਦਾ ਇਕ 
ਛੇਟਾ ਸਮੁੰਦਰੀ ਹਿੱਸਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵਿਚ ਜਾਪਾਨ ਤੇ ਸਖਾਲਿਨ 
ਦੀਪ, ਪੱਛਮ ਵਿਚ ਏਸ਼ੀਆਈ ਮੁੱਖ ਭੂਮੀ ਤੇ ਕੋਰੀਆ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਗਰ 
1,007,800 ਵ. ਟਿ. ਮੀ. ਦੇ ਰਕਬੇ ਉਪਰ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ 


378 


ਦੀ ਅੰਸਤਨ ਡੂੰਘਾਈ 1350ਮੀ. ਤੇ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਡੂੰਘਈ ਤਮਮੀ 
ਹੈ। 


ਜਾਪਾਨ ਸਾਗਰ ਲਬੂੰਤਰੀ ਆਰਿਤੀ ਵਿਚ ਦੱਖਣੀ-ਪੱਛਮ ਤੋਂ 
ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ ਡੂੰਘੇ ਬੇਸਿਨ ਵਿਚ ਵਾਕਿਆ ਹੈ। ਦੱਖਣ 
ਵੱਲੋਂ ਸੂਸ਼ੀਮਾ ਤੇ ਕੋਰੀਆ ਜਲ-ਡਮਰੂ ਇਸ ਨੂੰ ਚੀਨ ਸਾਗਰ ਨਾਲੋਂ ਅਤੇ 
ਉੱਤਰ ਵਲੋਂ ਸੋਯਾ ਅਤੇ ਤਾਤਾਰ ਜਲ-ਡਮਰੂ ਓਕਾਤਸਕ ਸਾਗਰ ਨਾਲੋਂ 
ਵੱਖ ਕਰਦੇ ਹਨ। 

ਪਾਣੀ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਜਾਪਾਨ ਸਾਗਰ ਦੀ ਭੂਮੀ ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿਚ 
ਤਿੰਨ ਬੇਸਿਨਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡੀ ਗਈ ਹੈ। (1) ਉੱਤਰ ਵੱਲੋਂ ਦਾ 
ਜਾਪਾਨ ਬੇਸਿਨ ਜਿਹੜਾ 2,900 ਮੀ. ਤੋਂ 3400 ਮੀ. (9800 ਤੋਂ 
11500 ਫੁੱਟ) ਤੱਕ ਡੂੰਘਾ ਹੈ, (2) ਦੱਖਣ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਯਾਮਤੇ 
ਬੇਸਿਨ 2,427 ਮੀ. (8,200 ਫੁੱਟ) ਡੂੰਘਾ ਹੈ, ਅਤੇ (3) 
ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ 2,012 ਮੀ. (6,600 ਫੁੱਟ) ਡੂੰਘਾ ਸੂਸ਼ੀਮਾ 
ਬੇਸਿਨ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਬੇਸਿਨਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ 304ਮੀ. (19ਮੀਲ) 
ਔਸਤਨ ਚੌੜਾਈ ਵਾਲੀ ਇਕ ਤੰਗ ਮਹਾਂਦੀਪੀ ਸ਼ੈਲਫ਼ ਹੈ ਜਿਹੜੀ 
ਸਾਈਬੇਰੀਆਈ ਸਾਹਿਲ ਤੇ ਕੋਰੀਆ ਪ੍ਰਾਇਦੀਪ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ 
ਝਾਲਰ ਵਾਂਗ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਾਪਾਨ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਇਸ ਸਮੁੰਦਰ 
ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ 131 ਮੀ. ਤੋਂ 395 ਮੀ. (430ਤੋਂ 1300 ਫੁੱਟ) ਤੱਕ 
ਡੂੰਘੀਆਂ ਹਨ। ਸਾਹਿਲ ਤੋਂ ਪਿਛਾਂਹ ਹਟ ਕੇ ਡੂੰਘਾਈਆਂ ਬੇਸਿਨ 
ਅਤੇ ਵੱਟਾਂ ਜਾਂ ਟਿੱਲਿਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਹਨ। 

ਯਾਮਾਤੋ ਰਿੱਜ 450 ਮੀ. ਦੇ ਲਗਭਗ ਡੂੰਘੀ ਗ੍ਰੇਨਾਈਟ 
ਵਾਲੀ, ਬਹੁਤ ਹੀ ਤੇਜਾਵੀ ਜਵਾਲਾਮੁਖੀ ਅਤੇ ਐਂਡੈਸਾਈਟ ਗੜ੍ਹ 
ਧੂਰੇ ਰੰਗ ਦੀ) ਕਿਸਮ ਦੀ ਚਟਾਨ ਹੈ। ਕੋਰੀਆ ਪੱਥੀ 888 ਮੀ. 
_(3000ਫੁੱਟ) ਡੂੰਘੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਹਿੱਸਾ ਦੱਬਿਆ ਹੋਇਆ 
ਹੈ। ਨਵੀਨਤਮ ਪ੍ਰੀਖਣਾਂ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਯਾਮਾਤੋ ਰਿੱਜ 
ਦਾ ਮੂਲ ਮਹਾਂਦੀਪੀ ਤੇ ਜਾਪਾਨ ਤੇ ਯਾਮਾਤੇ_ਬੇਸਿਨਾਂ ਦੇ ਦੋਹਾਂ 
ਪਾਸਿਆਂ ਦਾ ਮੂਲ ਸਾਗਰੀ ਹੈ। ਜਾਪਾਨ ਸਾਗਰ ਦੇ ਤਲ ਤੇ 
ਜੰਮੀ ਗਾਦ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗਾਰਾ, ਰੇਤ ਤੇ ਚਟਾਨੀ 
ਟੁਕੜਿਆ ਆਦਿ ਵਰਗੇ ਥਲੀ ਤਲਛੱਟ 167ਤੋਂ 296ਮੀ. (650 
ਤੋਂ 1000 ਫੁੱਟ) ਦੀ ਡੂੰਘਾਈ ਤੱਕ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ 
ਹੋਂਦ ਸਮੇਂ ਇਸਦਾ ਅੱਧਾ ਹਿਸਾ ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿਚ ਨੀਲੀ ਚੀਕਣੀ 
ਗਾਰ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਕਾਰਬਨਿਕ ਮਾਦੇ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ 
ਸੀ।.ਇਹ ਮਾਦਾ 296 ਮੀ. ਤੋਂ 770 ਮੀ. (1000 ਤੋਂ 2600 ਫੁੱਟ ਦੀ 
ਡੂੰਘਾਈ ਤੇ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਇਸ ਤੋਂ ਹੇਠਲਾ ਸਾਗਰੀ ਮੂਲ ਵਾਲਾ ਭਾਗ 
ਲਾਲ ਰੰਗ ਦੀ ਗਾਰ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। 

ਮਹਾਂਦੀਪੀ ਢਲਾਣ ਉਪਰ ਕਈ ਸਮੁੰਦਰੀ ਡੂੰਘੀਆਂ-ਖੱਡਾਂ ਹਨ 
ਜਿਹੜੀਆਂ ਬੇਸਿਨ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ 1900ਮੀ. (6500ਫੁੱਟ) ਦੀ ਡੂੰਘਾਈ 
ਤੇ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਾਪਾਨੀ ਦੀਪਾਂ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਇਹ ਡੂੰਘੀਆਂ ਖੱਡਾਂ 
770 ਮੀ. (2600 ਫੁੱਟ) ਡੂੰਘਾਈ ਤੇ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। 

ਇੰਨੀ ਖੇਜ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਜਾਪਾਨ ਸਾਗਰ ਦੀ ਬਣਤਰ ਸਬੰਧੀ 
ਅਜੇ ਵੀ ਮਤ-ਭੇਦ ਹਨ ਜਦ ਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਤੇ ਸੀਮਾਂਤ 
ਸਾਗਰਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਾਉਣੁ ਵਾਲੇ ਚੌਹਾਂ ਜਲ-ਡਮਰੂਆਂ ਦੀ ਨਵੀਨਤਮ ਭੂ 
ਵਿਗਿਆਨਕ ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਉਤਪਤੀ ਹੋਣ ਬਾਰੇ ਸਭ ਦੀ ਸਹਿਮਤੀ ਹੈ। 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸੋਯਾ ਜਲ-ਡਮਰੂ ਨਵੀਨਤਮ ਹੈ। ਵਿਸਕਾਨਸਿਨ ਬਰਫ਼ 
ਯੁਗ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਬਣਿਆ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 


379 


ਜਾਪਾਨ ਸਾਗਰ ਦੀ ਹੀ ਦੇਣ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਗਰ ਦਾ ਪਾਣੀ 
ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਗਰਮ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਅਸਰ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਪੈਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ 
ਹੈ। ਸਰਦੀਆਂ ਵਿਚ ਇਸ ਦੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਵਾਸ਼ਪੀਕਰਣ ਦੌਰਾਨ 
5000,000,000ਟਨ ਦੇ ਕਰੀਬ ਪਾਣੀ ਭਾਫ਼ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਧਰੁਵੀ ਫ਼ਰੰਟ 
ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਉੱਡਦਾ ਹੈ ਤੇ ਦਸੰਬਰ ਤੋਂ ਮਾਰਚ ਤੱਕ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ 


ਮੌਨਸੂਨ ਖ਼ੁਸ਼ਕ ਤੇ ਠੰਢੀ ਮਹਾਂਦੀਪੀ ਧਰੁਵੀ ਹਵਾ ਨੂੰ ਸਾਗਰ ਦੇ ਗਰਮ. 


ਪਾਣੀਆਂ ਉਪਰੋਂ ਦੀ ਲੰਘਾਉਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਸ ਦੇ ਫਲਸਰੂਪ ਜਾਪਾਨ 
ਦੇ ਪਰਬਤੀ ਸਾਹਿਲਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ਼ ਲਗਾਤਾਰ ਬਰਫ਼ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। 
ਹਵਾ ਦਾਬ-ਵਾਲੇ ਖੇਤਰ ਦੇ ਉਪਰੋਂ ਦੀ ਤੇ ਉੱਤਰੀ ਸ਼ਾਂਤ ਮਹਾਂ ਸਾਗਰ 
ਤੋਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਏਸ਼ੀਆ ਦੀ ਮੁੱਖ ਭੂਮੀ ਵੱਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ 
ਗਰਮ ਤੇ ਨਮੀਭਰਪੂਰ ਹਵਾਵਾਂ ਦੇ ਇਸ ਠੰਢੇ ਸਾਗਰ ਤੋਂ ਦੀ ਲੰਘਣ 
ਹੈ। ਸਰਦੀਆਂ ਵਿਚ ਅਕਸਰ ਤੂਫ਼ਾਨ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ 
ਭਾਰੀ ਲਹਿਰਾਂ ਤੇ ਝੱਗ ਕਾਰਨ ਸਾਹਿਲੀ ਖੋਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਾਗਰ ਦਾ 
ਉੱਤਰੀ ਹਿੱਸਾ ਖ਼ਾਸ ਕਰ ਸਾਈਬੇਰੀਆਈ ਤੱਟ ਤੋਂ ਹਟਵਾਂ ਭਾਗ ਅਤੇ 
ਤਾਤਾਰ ਜਲ-ਡਮਰੂ- ਅੱਧ ਨਵੰਬਰ ਤੋਂ ਅੱਧ-ਅਪ੍ਰੈਲ ਦੌਰਾਨ ਸਰਦੀ 
ਕਾਂਰਨ ਜੰਮ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਰ 


__ ਜਾਪਾਨ ਸਾਗਰ ਦਾ ਪਾਣੀ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਖੱਬੇ ਗੇੜ ਵਿਚ ਚੱਕਰ 


ਕੱਟਦਾ ਹੈ। ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਠੰਢੇ ਤੇ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਤਾਜ਼ੇ 


ਪਾਣੀ ਦਾ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਗਰਮ ਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਖਾਰੇ ਪਾਣੀ 


ਦਾ ਬੜਾ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਵਖਰੇਵਾਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ` 


ਕੁਰੂਸ਼ੀਓ ਰੌ ਦੀ ਇਕ ਸ਼ਾਖਾ ਸੂਸ਼ੀਮਾ ਤੇ ਪੂਰਬੀ ਕੋਰੀਆਈ 
ਗਰਮ ਰੌ ਉੱਤਰੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਸੂਗਾਰੂ (8੦8੫) 
ਜਲ-ਡਮਰੂ ਰਾਹੀਂ ਸੂਗਾਰੂ ਰੋ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਹ ਸ਼ਾਂਤ ਮਹਾਂਸਾਗੁਰ 
ਵਿਚੋਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੋਈ ਸੋਮਾ ਜਲ-ਡਮਰੂ ਰਾਹੀਂ ਓਕਾਤਸਕ ਸਾਗਰ ਵਿਚ 
ਸੋਯਾ ਰੌਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਦੂਸਰੇ ਪਾਸੇ ਏਸ਼ੀਆਈ ਮੁੱਖ 
ਭੂਮੀ ਸਾਹਿਲ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਠੰਢੇ ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਰੌਆਂ (ਲੀਮਾਨ, 
ਉੱਤਰੀ ਕੋਰੀਆਈ ਤੇ ਕੈਂਦਰੀ ਮਿਧਵਰਤੀ) ਜਾਪਾਨ-ਸਾਗਰੀ ਰੌ 
ਚਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਠੰਢਾ, ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਤਾਜ਼ਾ ਅਤੇ ਗੰਧਲਾ 
ਪਾਣੀ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। `% 


ਮੱਝੀ ਅਤੇ ਖਣਿਜ ਭੰਡਾਰਾਂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਕਾਰਨ ਜਾਪਾਨ ਸਾਗਰ 
ਆਰਥਿਕਤਾ ਦਾ ਇਕ ਵੱਡਾ ਵਸੀਲਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਸਾਗਰੀ ਪਾਣੀ 
ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਤੈਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਮੈਕਰਲ, ਹੋਰਸ ਮੈਕਰਲ, ਸਾਰਡੀਨ, 
ਹੈਰਿੰਗ, ਸੀ ਬਰੀਮ ਤੇ ਸਕਵਿਡ ਆਦਿ ਜਾਤੀ ਦੀਆਂ ਮੱਛੀਆਂ 
ਮਾਂ ਹਨ। ਕਈ ਥਾਈ ਮੱਛੀਆਂ ਕੁਸਟੋਸ਼ੀਆਈ ਝੀਗਾ ਤੇ ਕਰੈਬ 

' ਵੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ! 


ਅਤੇ ਧਰੁਵੀ ਫ਼ਰੰਟ ਖੇਤਰਾਂ ਜਾਂ ਸਮੁੰਦਰੀ ਕੰਢਿਆਂ ਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਕੀਤਾ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੰਨ 1946 ਤੱਕ ਮੱਛੀ ਫੜਨ ਦੇ ਕੰਮ ਵਿਚ ਜਾਪਾਨ ਸਾਗਰ 
ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿਚ ਅੱਗੇ ਸੀ ਪਰ ਇਸ ਉਪਰੰਤ ਇਹ ਧੰਦਾ ਕਾਫ਼ੀ 
ਪਿਛੇ ਰਹਿ ਗਿਆ ਹੈ। 

ਸਮੁੰਦਰੀ ਤਲ ਵਿਚ ਪਲੇਸਰ ਅਤੇ ਲੋਹੇ ਦੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕੱਚੀ 
ਧਾਤ, ਮੈਂਗਨੇਟਾਈਟ ਰੇਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹਨ। ਕੁਦਰਤੀ ਗੈਸ ਤੇ ਧੈਟਰੇਲੀਅਮ 
ਟੇ ਭੰਡਾਰ ਜਾਪਾਨ ਦੇ ਸਖਾਲਿਨ ਦੀਪ ਦੇ ਤੱਟ ਤੋਂ ਹਟਵੇਂ ਹਨ। 


ਜਾਪਾਨੀ ਲਾਖ ਦੇ ਕੰਮ ਦੀ 


ਦੀ ਇਕ ਵਣਜੀ ਜਲ-ਮਾਰਗ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਮਹੱਤਤਾ ਵਧੀ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸਕ 
ਪੱਖੋਂ ਇਹ ਸਾਗਰ ਜਾਪਾਨ ਨੂੰ ਬਦੇਸ਼ੀ ਹਮਲਿਆਂ ਤੋਂ ਬਚਾਉਂਦਾ ਵੀ 
ਰਿਹਾ ਹੈ। ਦੱਖਣੀ ਜਲ-ਡਮਰੂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਜੰਗਾਂ ਦੇ ਖੇਤਰ ਸਨ। ਸੰਨ 
1274ਤੇ 1281 ਦੌਰਾਨ ਚੀਨ ਦੇ ਯੂਆਨ ਰਾਜ-ਬੰਸ ਦੇ ਬਾਨੀ ਕੁਬਲਾਈ 
ਖ਼ਾਂ ਦੇ ਬੇੜਿਆਂ ਨੇ ਜਾਪਾਨ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਜਲ-ਡਮਰੂਆਂ ਨੂੰ 
ਪਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਫ਼ੌਜਾਂ ਜਾਂ ਤਾਂ ਤੂਫਾਨਾਂ 
ਕਾਰਨ ਤਬਾਹ ਹੋ ਗਈਆਂ ਜਾਂ ਫਿਰ ਜਾਪਾਨੀਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਾਹ 
ਵਿਚ ਹੀ ਦੰਦ ਖੱਟੇ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। 


ਵਰਤਮਾਨ ਕਾਲ ਵਿਚ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਇਸ. 
ਸਾਗਰ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦਾ ਸਾਧਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹੋਰ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਕੀਤੀ ਜਾਣ 


`ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। 


ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮੈ. 10: 92 

ਜਾਪਾਲਿੰਗ : ਇਹ ਇਕ ਅਜਿਹੀ ਵਿਧੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦੁਆਰਾ 
ਧਾਤ ਦੀਆਂ ਚੀਜਾਂ ਨੂੰ ਸਜਾਉਣ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਲਈ.ਪਾਲਿਸ਼ਾਂ 
ਆਦਿ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ੱਠੀਆਂ ਵਿਚ ਪੜਾਇਆ 


ਦੀ 


ਰਿ ਰ 
ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ ਜੋ 


ਨਕਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਇਸ 
ਕਲਾ ਵਿਚ ਰੋਗਨ ਤੇ 
ਤਹਿਆਂ ਚਾੜ੍ਹ ਕੇ ਬਾਹਰੀ %% 
ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਸ਼ੇਖ਼ ਰੰਗਤ ਦਿੱਤੀ 
ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬਲੈਕ ਜਾਪਾਨ 
ਇਕ ਚਮਕਦਾਰ ਭੂਰੇ ਰੰਗ ਦਾ ਮਿਕਸਚਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਤਨੀ 





ਜਾਪਾਨਿੰਗ ਦਾ ਇਕ ਨਮੂਨਾ 


ਹੈਂ - ਕਰਜਾ ਵਾਰਨਿਸ਼, ਸੁਕਾਉਣ ਵਾਲੇ ਤੇਲਾਂ ਅਤੇ ਤਾਰਪੀਨ ਮਿਲਾ ਕੇ 


ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਜਾਪਾਨ ਨਾਂ ਦੇ ਮਿਕਸਚਰਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਤੇ 


ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਕਿੰਨੀ ਹੀ ਕਿਸਮ ਦੇ ਰੰਗ, ਰੋਗਨ ਅਤੇ ਇਨੈਮਲ ਬਣਾਏ 
_ਜਾਣ ਲੱਗ ਪਏ ਹਨ। ਟਾਈਪਰਾਈਟਰਾਂ, ਬਾਈਸਿਕਲਾਂ ਆਦਿ ਵਰਗੇ 


ਹੋਰ ਕਿੰਨੀ ਕਿਸਮ ਦੇ ਸਾਮਾਨ ਉੱਤੇ ਇਹੇ ਰੰਗ ਜਾਂ ਇਨੈਮਲ ਕੀਤੇ 
ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਭੱਠੀਆਂ ਵਿਚ ਪਕਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਸ ਚੀਜ਼ ਤੇ 
ਜਾਪਾਨੀ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਕਰੜਾ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਰੋਗਨ ਚੜ੍ਹਾਇਆ ਜਾਂਦਾ 
ਹੈ ਉਸ ਉੱਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਲੇਪ ਦੀਆਂ ਦੋ ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਪਤਲੀਆਂ ਤਹਿਆਂ 
ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਫਿਰ ਉਸ ਉੱਤੇ ਵਾਰਨਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ 
ਜਿਸ ਵਿਚ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਰੰਗਤ ਦੇਣ ਲਈ ਰੰਗ_ਮਿਲਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 
ਇਸ ਰੰਗ ਨੂੰ 'ਆਧਾਰ ਰੰਗ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਸ ਉੱਤੇ ਨਮੂਨਾ 
ਤਹਿਆਂ ਚੜ੍ਹਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਰ ਤਹਿ ਨੂੰ ਤੰਦੂਰ ਵਿਚ 250” 
ਤੋਂ 350 ਫ਼ਾਰਨਹੀਟ ਤਾਪਮਾਨ ਤੇ ਪਕਾਇਆ ਤੇ ਸੁਕਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ 
ਅਤੇ ਅਗਲੀ ਤਹਿ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁਲਾਇਮ ਹੋਣ ਤੱਕ ਰਗੜਿਆ ਜਾਂਟਾ 
ਹੈ। 


ਹ. ਪੁ.-ਵ. ਯੂ. ਐਨ. 8 : 2641; ਨਿ. ਯੂ. ਐਨ. 9 : 4659; ਐਨ. ਅਮੈ. 
15:75; ਐਨ. ਬ੍ਰਿ ਮਾ. 5 : 523; ਐਨ. ਬ੍ਰਿ 12: 965 


ਜਾਪਾਨੀ /ਉਸਾਰੀ-ਕਲਾ 


ਮੁੱਢਲੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਦੇ ਸਬੂਤ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਪਰੰਤੂ ਜਾਪਾਨੀ 
_ਉਸਾਰੀ-ਕਲਾ ਦਾ ਆਰੰਭ 6ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿਚਕਾਰ, ਜਦੋਂ ਇਥੇ 
ਚੀਨ ਤੋਂ ਬਰਾਸਤਾ ਕੋਰੀਆ, ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਆਇਆ, ਹੋਇਆ ਮੰਨਿਆ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਇਹ ਹਰ ਪੱਖੋਂ ਅਸਾਧਾਰਣ 
ਇਕਸਾਰਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਜਾਪਾਨੀ ਭਵਨ ਉਸਾਰੀ-ਕਲਾ ਚੀਨੀ ਭਵਨ 
ਉਸਾਰੀ ਲਈ ਵਰਤੇ ਗਏ, ਢੁੱਕਵੇਂ ਉਸਾਰੀ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਤੋਂ 
ਲਗਦਾ ਹੈ। ਜਾਪਾਨੀ ਮੰਦਰਾਂ ਦੇ ਵੱਖੋ ਵੱਖਰੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਹੀ 
ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਇਕਸਾਰਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਚੀਨੀ ਉਸਾਰੀ-ਕਲਾ 
ਵਿਚ ਵਾਰ ਵਾਰ ਇਕੋ ਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੀ ਸੰਰਚਨਾ ਉਸਾਰੀ 
ਹੋਈ ਹੈ। ਇਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਜਾਪਾਨੀ ਧਰਮ ਸਿੰਟੋ ਅਤੇ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਨੇ ਇਸ 
ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਉੱਤੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਇਆ ਹੈ। ਭਵਨ 
ਉਸਾਰੀ-ਕਲਾ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਕੁਦਰਤੀ ਢਾਂਚੇ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਚਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ 
ਹੈ। ਘਰੇਲੂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਅਤੇ ਭਵਨ 
ਉਸਾਰੀ ਕਲਾ ਦੇ ਸੁਮੇਲ ਨੇ ਆਧੁਨਿਕ ਪੱਛਮੀ ਭਵਨ ਨਿਰਮਾਤਾਵਾਂ 
ਉੱਤੇ ਬਹੁਤ ਡੂੰਘਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਇਆ ਹੈ। 

ਸਾਮੱਗਰੀ ਅਤੇ ਨਿਰਮਾਣ--ਜੰਗਲਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤਾਤ ਅਤੇ 
ਭੂਚਾਲਾਂ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ' ਲੱਕੜੀ ਬਹੁਤ ਢੁੱਕਵਾਂ ਉਸਾਰੀ 
ਸਾਧਨ ਬਣ ਗਈ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਪੀੜ੍ਹੀ-ਦਰ-ਪੀੜ੍ਹੀ ਚੱਲੀ ਆ ਰਹੀ 
ਕਾਰੀਗਰੀ ਉੱਚ ਪਾਏ ਦੀ ਸੀ। ਬਾਂਸ ਦੀ ਲੱਕੜ ਦਾ ਉਪਯੋਗ ਸਭ 
ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਲੱਕੜ ਦੀ ਸੰਰਚਨਾਂ ਲਈ ਆਮ ਕਰਕੇ ਪਰਤਹੀਣ 
ਸਭ ਪੱਥਰਾਂ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 





ਚਿੱਤਰ 1. ਪੱਥਰਾਂ ਦੇ ਥੜ੍ਹੇ ਉੱਤੇ ਲੱਕੜ ਦੀ ਸੰਰਚਨਾ 

ਜਾਪਾਨੀ ਭਵਨ ਉਸਾਰੀ-ਕਲਾ ਇਕ ਖਿਤਿਜੀ ਸ਼ਤੀਰਾਂ ਵਾਲੀ 
ਭਵਨ ਉਸਾਰੀ ਦੀ ਕਿਸਮ ਹੈ (ਚਿੱਤਰ 1) ਥੰਮੂਲੇ ਹੀ ਆਮ ਕਰਕੇ ਭਾਰ 
ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਕਿ ਦੀਵਾਰਾਂ ਸੰਰਚਨਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ। 
ਲੱਕੜੀ ਅਤੇ ਪਲਸਤਰ ਵਾਲੀ ਬਾਹਰੀ ਦੀਵਾਰ ਬਹੁਤ ਪਤਲੀ ਹੁੰਦੀ 
ਹੈ। ਲੱਕੜੀ ਦੇ ਫ੍ਰੇਮ ਵਿਚ ਪਤਲੇ ਕਾਗਜ਼ ਨੂੰ ਲਗਾਉਣ ਦਾ ਰਿਵਾਜ 
ਆਮ ਹੈ। ਸੰਰਚਨਾ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਗਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਉਕਰਾਈ 
ਵਾਲੀਆਂ ਪੱਤੀਆਂ ਨਾਲ ਇਕ ਦੂਜੇ ਉੱਤੇ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਾਂਬੇ 
ਦੀਆਂ ਸਜਾਵਟੀ ਚਿਟਕਣੀਆਂ ਦਾ ਵੀ ਜੋੜਨ ਲਈ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕੀਤਾ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਖਿਤਿਜੀ ਥੰਮ੍ਰਲਿਆਂ ਵਾਲੀ ਭਵਨ ਉਸਾਰੀ ਘੱਟ ਕੇ ਥੰਮ੍ਰਲਿਆਂ 


380 


ਜਾਪਾਨੀ _ਉਸਾਰੀ-ਕਲਾ _: ਭਾਵੇਂ ਜਾਪਾਨ ਵਿਚ 


ਉੱਤੇ ਉਭਾਰ ਬਣਾਉਣ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਿਤ ਰਹਿ ਗਈ, ਜਿਸ ਦਾ ਝੁਕਾਅ 
ਆਮ ਕਰਕੇ ਅੰਦਰ ਵੱਲ ਨੂੰ ਰਖਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਇਹ ਭੁਜ਼ਾਲੀ 
ਝਟਕਿਆਂ ਦਾ ਵਧੇਰੇ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰ ਸਕੇ। ਅੰਦਰੂਨੀ ਥੰਮ੍ਰਲੇ ਆਮ 
ਕਰਕੇ ਕੈਨਾਂ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਛੋਟੀਆਂ ਸੰਰਚਨਾਵਾਂ 
ਲਈ ਇਕ ਕੈਨ ਅਤੇ ਵੱਡੀਆਂ ਲਈ ਦੋ ਕੈਨ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਵਧਦੀਆਂ 
ਛੱਤਾਂ ਵਧੇਰੇ ਮਹੱਤਤਾ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ 
ਲਕੜੀਆਂ ਦੀਆਂ ਵਧਦੀਆਂ ਡਾਟਾਂ ਉੱਤੇ ਟਿਕਾਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। (ਚਿਤਰ 
2)। ਭੂਚਾਲਾਂ ਦੇ ਡਰ ਕਾਰਨ ਵਧੇਰੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਨੀਹਾਂ ਬਣਾਉਣ ਤੋਂ ਸੰਕੋਚ 
ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੰਰਚਨਾ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਉੱਪਰੋਂ ਗੋਲ ਸਿਰਿਆਂ ਵਾਲੇ 
ਪੱਥਰਾਂ ਉੱਤੇ ਖ਼ਾਸ ਉਚਾਈ ਉੱਤੇ ਖੜ੍ਹੀ ਕੀਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਬਾਰਸ਼ਾਂ 
ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਬਚੀ ਰਹੇ। ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਲਈ ਧਰਤੀ ਵਿਚ 
ਸ਼ਤੀਰ ਗੱਡੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਭੂਚਾਲਾਂ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਪਾਗੋਡਿਆਂ ਦੀਆਂ 
ਮੌਜ਼ਲਾਂ ਦੇ ਢਾਂਚੇ ਜਾਂ ਫ੍ਰੇਮ ਘੰਟੀ ਦੇ ਲੋਲਕ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੀ 
ਚੇਟੀ ਉੱਤੇ. ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਟਿਕਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਪੈਂਡੂਲਮ ਦੇ ਭਾਰ 
ਦੇ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਤੁਲਨ ਬਣਿਆ ਰਹੇ। 





ਚਿੱਤਰ 2. ਸ਼ੀਬੀ ਦਾ ਤਲਾਅ, ਜਿਸ ਦੇ ਪੱਥਰਾਂ ਦੇ ਥੰਮੂਲਿਆਂ ਉੱਤੇ ਸੋਨੇ 
ਅਤੇ ਰੰਗਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾਵਟ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਰ੍ 

` ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਰਵੇਖਣ--ਜਾਪਾਨੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰਹਿਣੀ-ਬਹਿਣੀ 
ਕਾਰਨ ਇਥੋਂ ਦੀ ਭਵਨ ਉਸਾਰੀ-ਕਲਾ ਆਪਣੀ ਹੀ ਕਿਸਮ ਦੀ ਹੈ, 
ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਦੀ ਠੋਸ ਕਾਲ ਵੰਡ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਦੇਸ਼ 
ਦੇ ਦੂਰ ਤੱਕ ਫੈਲੇ ਹੋਣ ਅਤੇ ਸੰਚਾਰ ਸਾਧਨ ਦੀ ਕਮੀ ਕਰਕੇ ਕਈ 
ਸਥਾਨਕ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਵੇਖੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਹੜੀਆਂ ਕਿ ਪੁਰਾਤਨ 
ਰਵਾਇਤਾਂ ਨੂੰ ਧੁੰਦਲਾ ਕਰ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੇਣ 
ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਪੂਰਵ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕਾਲ ਦੇ ਸਬੂਤ ਕੇਵਲ ਪੁਰਾਤੱਤਵ 


ਖੋਜ ਸਦਕੇ ਹੀ ਹਨ। ਇਮਾਰਤ ਉਸਾਰੀ-ਕਲਾ ਇਕ ਖ਼ਾਸ ਦਾਇਰੇ ਤੱਕ 


ਹੀ ਸੀਮਿਤ ਰਹੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਵਧੇਰੇ ਝੁਕਾਅ ਪਾਲੀਨੀਸੀਅਨ 
ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਵੱਲ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਏਨੂ ਜਾਤੀ ਅੱਜ ਵੀ ਉੱਤਰੀ 
ਜਾਪਾਨ ਦੇ ਬਾਹਰਲੇ ਪਾਸੇ ਵਸਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਕਿਸੇ ਵੇਲੇ ਇਥੋਂ ਦੀ 
ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਧਿਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਸਮਾਧਾਂ ਦੀ ਖੁਦਾਈ 
ਤੋਂ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਮਹੱਤਤਾ ਵਾਲੀਆਂ ਅਨੇਕਾਂ ਗੱਲਾਂ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ 
ਹੈ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਵਿਚ (ਲਗਭਗ 600-1185) ਇਮਾਰਤਾਂ ਕੋਈ ਖ਼ਾਸ 
ਨਾਨ-ਬਾਨ ਵਾਲੀਆਂ ਨਹੀਂ ਸਨ ਹੁੰਦੀਆਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਰਚਨਾ ਬਹੁਤ 
ਸਿੱਧੀ ਤੇ ਮਾਮੂਲੀ ਜਿਹੀ ਸਜਾਵਟ ਵਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਹੋਰਿਊਜੀ ਵਿਖੇ , 
ਮੱਠ ਜਿਸ ਦੀ ਉਸਾਰੀ 593 ਵਿਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਸੀ ਅਤੇ ਨਾਰਾ ਵਿਖੇ 
ਸ਼ੋਸੋ-ਇਨ ਮੱਠ (ਚਿੱਤਰ 3)ਦੋਵੇਂ ਸੰਸਾਰ ਦੀਆਂ ਲੱਕੜੀ ਦੀਆਂ ਬਣੀਆਂ 


343 


ਹੋਈਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਹਨ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਅੱਜ ਵੀ ਠੀਕ 
ਠਾਕ ਪਈਆਂ ਹਨ। ਉਜੀ ਵਿਖੇ ਬਾਈਓਡੋ-ਇਨ- ਮੰਦਰ ਦਾ ਹੂ-ਡੋ 











0 ਅਗ [| ॥॥॥॥ 
ਵਿ ਬਿਤਾ 
ਨ. [ਸੀ ਪੀ ਸਿ 
ਰੀ ਰਿ 0, 6 ੧੫੬੮ ੭ 


ਜੰਗਾਂ 1200 ਸਾਲਾਂ 
ਲਈ ਮੀਕਾੜੋ ਦਾ ਖਜ਼ਾਨਾ ਸੰਭਾਲਿਆ ਪਿਆ ਰਿਹਾ। 








__ ਚਿੱਤਰ 4. ਚੀਓਨ-ਇਨ ਟੈਂਪਲ ਥਮੂਲੇ ਅਤੇ ਸ਼ਤੀਰ 


ਨਾਮੀ ਦਰਸ਼ਕ ਮੰਡਪ (1052) ਜਾਪਾਨੀ. ਭਵਨ ਉਸਾਰੀ-ਕਲਾ ਦਾ 
ਸੰਪੂਰਨ ਨਮੂਨਾ ਹੈ, ਬੇਸ਼ਕ ਇਸ ਉੱਤੇ ਨੌਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਚੀਨੀ ਸਭਿੱਅਤਾ 
ਦੇ ਦੂਜੇ ਪੜਾਅ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਾਮਾ ਕਰਾ ਕਾਲ 
(1185-1335) ਵਿਚ ਜੈਨ ਤੇ ਬੁੱਧ ਮੱਤ ਦੇ ਸੁਹਜਵਾਦੀ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦਾ 
ਭਵਨ ਉਸਾਰੀ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਿਆ ਜਿਸ ਦੇ ਨਾਲ ਜਾਪਾਨੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ 
ਨੇ ਰਲ ਕੇ ਬਾਗ਼ਬਾਨੀ ਅਤੇ ਫ਼ੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾਵਟ'ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। 
ਭਵਨ ਉਸਾਰੀ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਤੋਂ ਜਾਪਾਨੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ 
ਹੈ ਜਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਹਿਣੀ-ਬਹਿਣੀ ਸਜਧਜ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਵਿਖਾਵੇ ਭਰਪੂਰ 
ਸੀ। ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮੱਠ ਦੇ ਨਕਸ਼ੇ ਵਿਚ ਇਸ ਦੇ ਪਿਛਵਾੜੇ ਵਿਚ 


ਕੁਰਬਾਨਗਾਹ ਅਤੇ ਸਮਾਧਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਆੱਸ਼ੀਕਾਗਾ 
ਕਾਲ (1394-1573) ਦੇ ਨਾਲ਼ ਹੀ ਸੁਹੱਪਣ ਵੱਲ ਵਧੇਰੇ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ 
ਜਾਣ ਲੱਗਾ ਅਤੇ ਸਜਾਵਟੀ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਖ਼ਾਸ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
ਟੋਕੂਗਾਵਾ ਕਾਲ (1603-1867) ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿਚ ਜਾਪਾਨ ਦਾ ਸੰਸਾਰ _ 
ਨਾਲ ਬਿਲਕੁਲ ਕੋਈ ਸਬੰਧ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਆਪਸੀ ਅਮਨ ਨੇ ਹੁਨਰ ਨੂੰ 
ਉੱਤਸ਼ਾਹ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਭਵਨ ਉਸਾਰੀ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਨੂੰ 
ਹੋਰ ਵੀ ਸੰਪੰਨਤਾ ਮਿਲੀ। ਸਜਾਵਟ ਦਾ ਕੰਮ ਸਿੱਖ਼ਰ ਉੱਤੇ ਪੁੱਜ ਗਿਆ 
ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਕਰਿਆ ਹੋਇਆ ਲੱਕੜੀ ਦਾ ਕੰਮ, ਧਾਤਵੀ ਪੱਤੀਆਂ ਨਾਲ 
ਸਜਾਵਟ, ਰੰਗ ਰੇਗਨ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਇਸਤੇਮਾਲ ਨਾਲ ਰੰਗਦਾਰ 
ਸਜਾਵਟ ਕਰਨਾ ਆਮ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਨਿੱਕੋ ਸ਼ੀਬਾ ਅਤੇ ਟੋਕਿਓ ਦੇ 
ਟੈਂਪਲ ਅਤੇ ਕਯੋਟੋ ਦੇ ਚੀਓਨ-ਇਨ ਨਾਮੀ ਟੱਪਰ (ਚਿੱਤਰ 4)ਤੋਂ ਉੱਚ 
ਪਾਏ ਦੀ ਭਵਨ-ਉਸਾਰੀ ਕਲਾ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ, ਜਿਹੜੀ ਯੂਰਪ 
ਦੇ ਬਾਰੋਕ ਸਟਾਈਲ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ-ਜੁਲਦੀ ਹੈ। ਮੌਜੂਦਾ ਇਮਾਰਤਾਂ 
ਵਿਚੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਟੋਕੂਗਾਵਾ ਕਾਲ ਦੀਆਂ ਹਨ। 

ਧਾਰਮਿਕ ਭਵਨ ਉਸਾਰੀ-ਕਲਾ--ਧਰਮ ਦਾ ਭਵਨ ਉਸਾਰੀ ___ 
ਉੱਤੇ ਬਹੁਤ ਡੁੰਘਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਾਪਾਨ ਦੇ ਸਥਾਨਿਕ ਧਰਮ ਸ਼ਿੰਟੋ, _ 
ਵੱਡੇ ਵਡੇਰਿਆਂ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਿਸੇ ਮੰਦਰ ਜਾਂ ਮੱਠ ਵਿਚ 
ਅਤੇ ਬੁੱਤ ਦੀ ਮੰਗ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਨੇ ਭਵਨ-ਉਸਾਰੀ ਦੇ 
ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਉਤਸਾਹਿਤ ਕੀਤਾ। ਜਾਪਾਨ ਦੇ ਸੁਰ ਸੰਸਕਾਰ ਨੂੰ 
ਭੇਦ ਅਤੇ ਦਬਾਉ ਹੇਠ ਰੱਖਣ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਸੜਕਾਂ 
ਅਤੇ ਪੁਲਾਂ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿਚ.ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਾਰੰਭਿਕ 
ਕਾਲ ਵਿਚ ਪਾਦਰੀਆਂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ ਹੈ। 


ਸ਼ਿੰਟੋ ਮੰਦਰ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਾਧਾਰਣ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਕਿ ਅਣ 
ਸੰਵਾਰੀ ਹੋਈ ਲੱਕੜੀ ਅਤੇ ਕਾਨੇਦਾਰ ਛੱਤਾਂ ਦੇ ਬਣੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਦੀ ਭਵਨ ਉਸਾਰੀ-ਕਲਾ ਦੇ ਪੱਖੋਂ ਕੋਈ ਮਹੱਤਤਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ 


__ ਇਕੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਾਧਾਰਣ ਜਿਹੀਆਂ ਇਕ ਮੰਜ਼ਲੀਆ ਇਮਾਰਤਾਂ ਹਨ 


ਇਨ੍ਹਾਂ ਥੰਗ, ਰੋਗਨ ਅਤੇ ਝਾਲ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ ਸਜਾਵਟ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਜੋ 
ਕਿ ਮਗਰੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਅਲੋਪ ਹੋ ਗਏ। ਛੱਪਰ-ਨੁਮਾ ਛੱਤਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ 
ਸ਼ਿੰਟੋ ਮੰਦਰ ਦੀ ਇਕ ਹੋਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਦੀ 
ਸੀ। ਇਹ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੋ ਖੜੇ-ਦਾਅ ਸਤੰਭਾਂ ਉੱਤੇ ਦੋ ਜਾਂ ਦੋ ਤੋਂ ਵੱਧ 
ਵਧਵੇਂ ਸ਼ਤੀਰ ਰੱਖ ਕੇ ਬਣਾਏ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਬੁੱਧ ਮੱਤ ਦੇ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਹੋਣ 
ਮਗਰੋਂ ਸ਼ਿੰਟੋ ਦੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਹੋਰ ਵੀ ਸਜਾਵਟੀ ਮਹੱਤਤਾ ਵਾਲੀਆਂ 
ਹੋ ਗਈਆਂ। ਆਈਸੈਂ ਵਿਚ ਇਹ ਮੰਦਰ ਪੁਰਾਣੇ ਰੀਤੀ ਰਿਵਾਜਾਂ ਦੀ 





ਚਿੱਤਰ 5. ਆਈੈ ਵਿਖੇ ਯਾਮੀਜੀ-ਯਮਾ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ, ਸੰਟੋ ਮੰਦਰ 
ਕੌਮੀ ਯਾਦਗਾਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸੰਭਾਲੇ ਪਏ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਰ 20 ਸਾਲ 
ਬਾਅਦ ਮੁੜ ਮੂਲ ਸੰਰਚਨਾ ਅਨੁਸਾਰ ਫਿਰ ਉਸਾਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
(ਚਿੱਤਰ 5) ਰ 


ਜਾਪਾਨੀ ਉਦਯੋਗ 
ਬੋਧੀ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿਜ਼.ਵੱਖੋ ਵੱਖਰੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਤਿੰਨ ਸਮਕੇਂਦਰੀ 
ਚਾਰਦੀਵਾਰੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ: ਪਹਿਲੀ ਬਾਹਰਲੀ ਇਮਾਰਤ 


ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਛੋਟੀ ਛੋਟੀ ਦੀਵਾਰ, ਦੂਜੀ ਪੁਜਾਰੀ ਲਈ ਸੈਰਗਾਹ ਅਤੇ 
ਤੀਜੀ ਮੁੱਖ ਇਮਾਰਤ, ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪਰਦੇ ਵਾਲੀ ਦੀਵਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ 


ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਟਾਈਲਾਂ ਦੀ ਛੱਤ 


ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮੰਦਰ ਵੀ 
ਲਗਭਗ 1.25 ਮੀ. ਪੰਜ ਫੁੱਟ) 
ਉੱਚੀ ਪੱਥਰਾਂ ਦੀ ਨੀਂਹ ਉੱਤੇ 
ਉਸਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 
ਚੀਨੀ ਭਵਨ ਉਸਾਰੀ ਕਲਾ ਵਿਚ 


ਪਰੰਤੂ ਇਥੇ ਇਹ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ 
ਤੇ ਬਣੇ ਬਣਾਏ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। 
ਬਰਾਂਡੇ ਤੱਕ ਰਸਤਾ ਪੌੜੀਆਂ 
ਬਣਾ ਕੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ 
ਹੈ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਵਧਵੀਂ ਛੱਤ 
ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦਰ- 
ਵਾਜ਼ੇ ਚੀਨੀ ਕਿਸਮ ਦੇ ਹਨ। ਬੁੱਧ 


ਪਾਗੋਡੇ ਵੀ ਚੀਨ ਤੋਂ ਬੁੱਧ ਮਤ 
ਦੇ ਇਥੇ ਆਉਣ ਨਾਲ ਹੀ ਇੱਥੇ 
ਬਣਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਏ (ਚਿੱਤਰ 6)। 
ਇਹ ਆਮ ਕਰਕੇ 27ਵੀਂ ਸਦੀ 
ਵਿਚ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਹੇਠਲੀ 
ਮੰਜ਼ਲ ਵਿਚ ਮੰਦਰ ਤੇ ਮੂਰਤੀ 
ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਪਰਲੀਆਂ ਮੰਜ਼ਲਾਂ ਅਟਾਰੀਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੀਆਂ 
ਹਨ। 





ਧਰਮ-ਨਿਰਪੱਖ ਭਵਨ ਉਸਾਰੀ--ਹਰ ਨਵੇਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੇ 
ਨਾਲ ਨਵੀਂ ਸੰਰਚਨਾ. ਵਾਲੇ ਮਹੱਲ ਉਸਾਰੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਇਕ ਮੁੱਖ ਹਾਲ 
ਜਿਹੜਾ ਸ਼ਾਹੀ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਮੰਡਪਾਂ ਨਾਲ ਤਿੰਨ ਬਰਾਮਦਿਆਂ ਰਾਹੀਂ 
ਜੁੜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਇਕ ਸਾਧਾਰਣ ਜਿਹਾ ਨਕਸ਼ਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਸੋਲ੍ਹਵੀਂ 
ਸਦੀ ਵਿਚ ਇਮਾਰਤ ਨੂੰ ਅਵਤਲ ਢਲਾਨ ਵਾਲੀ ਪੈਂਥਰਾਂ ਦੀ ਦੀਵਾਰ 
ਨਾਲ ਵਲਿਆ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਜੋ ਭੁਚਾਲਾਂ ਕਾਰਨ ਨੁਕਸਾਨ ਨਾ ਹੋਵੇ, 
ਇਸ ਦੀਆਂ ਨੀਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਖਾਈ ਪੁੱਟੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਕਯੋਟ ਵਿਚ ਮੀਕਾਡੋ 
ਦਾ ਮਹੱਲ ਅਤੇ ਸ਼ੋਗੂਨਜ਼ ਦਾ ਮਹੱਲ ਜਿਹੜੇ ਕਿਲੇ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ 
ਹਨ, ਤੋਂ ਮਗਰਲੇ ਕਾਲ (1603-1867) ਦੀ ਜਾਗੀਰਦਾਰੀ ਦੀ ਝਲਕ 
ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਜਾਪਾਨੀਆਂ ਦੇ ਘਰ ਪਵਿੱਤਰ ਸੰਜੀਦਗੀ ਦੇ ਨਮੂਨੇ ਹਨ। 
ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਘਰ ਦੋ-ਮੰਜਲੇ ਤੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਵਿਹੜੇ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਥੇ 
ਸੰਭਵ ਹੋਵੇ ਮਕਾਨ ਦਾ ਮੱਥਾ ਸੂਰਜ ਵੱਲ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ 
ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੱਗੇ ਬਚਾਉ ਲਈ ਵਧਵੇਂ ਛੱਜੇ ਲੱਗੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕਈ 
ਵਾਰੀ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਪੜਦੀਆ ਵੀ ਲਗਾਈਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਹਵਾ 
ਦੀ ਆਵਾਜਾਈ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਹੋ ਸਕੇ। ਅੰਦਰੂਨੀ ਵੰਡ ਨੂੰ ਲੋੜ 
ਅਨੁਸਾਰ, ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਅੰਦੂਰਨੀ ਪਰਦਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਅਦਲ-ਬਦਲ ਕੀਤਾ 
ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਆਮ ਕਰਕੇ ਦੋ ਭਾਗ ਜਾਂ ਕਮਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ 
ਫੁੱਲ ਜਾਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਸਜਾਉਣ ਲਈ ਆਲੇ ਰੱਖੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕੀਮਤੀ 
ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਲਈ ਇਮਾਰਤ ਦੀ ਹੱਦ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਇਕ 
ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਅੱਗ-ਪਰੂਫ ਸੰਰਚਨਾ ਉਸਾਰੀ ਹੋਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕਮਰਿਆਂ 
ਦਾ ਆਕਾਰ ਦੇ ਕੈਨ ੩ ਇਕ ਕੈਨ) ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਆਕਾਰ ਦੀ ਦਰੀ 


ਅਨੁਸਾਰ ਰੱਖਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਕਮਰਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵੀ 


ਇਹ ਚਬੂਤਰੇ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ 


382 


ਕਿਸੇ ਮਕਾਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇਸੇ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਥੇ 
ਇਹ ਵੀ ਵਰਣਨਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਇਕ ਜਾਪਾਨੀ ਘਰ ਇਕ ਸਟੈਂਡਰਡ 
ਉਦਯੋਗਿਕ ਉਤਪਾਦਨ ਦੀ ਇਕ ਮਿਸਾਲ ਹੈ। ਕਮਾਂਡਰ ਪੈਰੀ ਦੀ 
ਮੁਹਿੰਮ (1853) ਅਤੇ ਜਾਪਾਨ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਸੰਸਾਰ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਸਥਾਪਿਤ 
ਹੋਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਜਾਪਾਨੀ ਉਸਾਰੀ ਕਲਾ ਦਾ ਢਹਿੰਦੀਆਂ ਕਲਾਂ ਦਾ ਸਮਾਂ 
ਸੀ। ਸਾਰੀਆਂ ਪਬਲਿਕ ਅਤੇ ਵਪਾਰਕ ਇਮਾਰਤਾਂ ਲਈ ਸੰਰਚਨਾ ਦੇ 
ਪੱਛਮੀ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਟਾਈਲ ਆਮ ਕਰਕੇ 
ਅਪਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 

ਹ. ਪੁ.-ਚੈਂਬ. ਐਨ. 8 : 36 

ਜਾਪਾਨੀ ਉਦਯੋਗ : ਦੂਜੇ ਸੰਸਾਰ-ਯੁੱਧ ਤੋ ਪਹਿਲਾਂ 
ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕੱਲਾ ਜਾਪਾਨ ਹੀ ਉੱਚ-ਪੱਧਰ ਦਾ 
ਉਦਯੋਗਿਕ ਦੇਸ਼ ਸੀ ਅਤੇ ਹੁਣ ਵੀ ਪੱਛਮੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਤੇ ਰੂਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ 
ਅਤੇ ਭਾਰਤ, ਚੀਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ 
ਵੀ ਇਹ ਪਹਿਲੇ ਦਰਜੇ ਦਾ ਉਦਯੋਗਕ ਦੇਸ਼ ਹੈ। ਸੰਨ 1929-33ਤੱਕ 
ਜਾਪਾਨ ਦਾ ਉਦਯੋਗਿਕ ਵਿਕਾਸ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਕੁਝ ਕੁ ਕੱਪੜਾ ਉਦਯੋਗਾਂ, 
ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਸੂਤੀ ਧਾਗੇ ਤੇ ਕੱਚੇ ਰੇਸ਼ਮ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਿਤ ਸੀ। ਉਸ 
ਸਮੇਂ ਅੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਆਬਾਦੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਉਦਯੋਗਾਂ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਸੀ। 
ਸੰਨ 1930 ਦੌਰਾਨ ਉਦਯੋਗਿਕ ਢਾਂਚਾ ਬਿਲਕੁਲ ਬਦਲ ਗਿਆ ਸੀ। 
ਇਹ ਤਬਦੀਲੀ ਕੱਚੇ ਰੇਸ਼ਮ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿਚ ਆਏ ਘਾਟੇ ਕਰਕੇ 
ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਧਾਤਾਂ, ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਅਤੇ ਰਸਾਇਣਕ ਉਦਯੋਗਾਂ 
ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ਼ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਵਰਤੋਂ ਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ (ਖਿਡੌਣੇ ਅਤੇ ਹੌਜ਼ਰੀ) 
ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿਚਲੇ ਵਾਧੇ ਕਰਕੇ ਆਈ ਸੀ। ਸੰਨ 1937 ਦੀ 
ਚੀਨੀ-ਜਾਪਾਨੀ ਲੜਾਈ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਕੱਪੜਾ ਉਦਯੋਗਾਂ ਦੇ ਕਾਮਿਆਂ 
ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕਾਫ਼ੀ- ਘੱਟ ਗੋਈ ਸੀ, ਭਾਵੇਂ ਰੇਸ਼ਮੀ ਅਤੇ ਉਨੀ ਕੱਪੜਿਆਂ 
ਦੀਆਂ ਕਈ ਨਵੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਕਾਢ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਦੂਜੇ ਸੰਸਾਰ-ਯੁੱਧ 


ਸਮੇਂ ਜੰਗੀ ਸਾਮਾਨ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ ਵੀ ਸਿਖਰ ਤੇ ਸੀ। ਸੰਨ 1945 ਤੋਂ 


ਵਿਕਾਸ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਅਤੇ ਅਧੂਰਾ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਦੂਜੀਆਂ ਧਾਤਾਂ, ਖ਼ਾਸ 
ਕਰਕੇ ਲੋਹਾ ਅਤੇ ਸਟੀਲ ਉਦਯੋਗਾਂ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਇਕਦਮ ਹੋਇਆ ` 
ਅਤੇ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਤੇ ਰਸਾਇਣਕ ਉਦਯੋਗਾਂ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਵਧੇਰੇ 
ਸ਼ਾਖ਼ਾਵਾਂ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਈਆਂ। ਇਸ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਇਹ ਹੋਇਆ ਕਿ 
1950 ਦੇ ਲਗਭਗ ਕੁੱਲ ਉਦਯੋਗਿਕ ਕਾਮਿਆਂ ਦੇ ਅੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਾਮੇ 
ਧਾਤਾਂ, ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਤੇ ਰਸਾਇਣਕ ਉਦਯੋਗਾਂ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰਦੇ 
ਸਨ ਅਤੇ ਜਾਪਾਨ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਦਾ ਢਾਂਚਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪੱਖੋਂ ਦੂਜੇ 
ਪੱਛਮੀ ਮੁਲਕਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਇਹ 
ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਹਾਜ਼ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ਦੇਸ਼ ਬਣ 
ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਬਿਜਲੀ ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨਿਕ ਸਾਮਾਨ, ਹੱਥ-ਖੱਡੀ ਕੱਪੜਾ, 


_ਪ੍ਰਕਾਸ਼ੀ-ਯੰਤਰ, ਸੀਮਿੰਟ, ਰਸਾਇਣਕ ਖਾਦਾਂ, ਮੋਟਰ ਗੱਡੀਆਂ ਤੇ ਮਸ਼ੀਨੀ 


ਔਜ਼ਾਰ ਆਦਿ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ਇਕ ਵੱਡਾ ਦੇਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ 
ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਜਾਪਾਨ ਦੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿਚ ਲਗਭਗ 180 


_ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਤ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ 1970ਈ:.ਤੱਕ ਇਹ ਉਤਪਾਦਨ 1960 


ਤੱਕ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਨਾਲੋਂ ਲਗਭਗ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾ ਹੋ ਗਿਆ ਜੀ। 


ਇਸ ਢਾਂਚੇ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲੀ ਆਉਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ, ਜਾਪਾਨੀ 
ਉਦਯੋਗ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਖ਼ੂਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਈਆਂ ਕਾਇਮ ਰਹੀਆਂ ਜਿਹੜੀਆਂ 
ਕਿ ਪੱਛਮੀ ਦੇਸ਼ ਲਈ -ਅਨੋਖੀਆਂ ਸਨ। ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਸਰਮਾਏਦਾਰ ਤੇ 
ਵੱਡੀਆਂ ਫੈਕਟਰੀਆਂ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਉਦਯੋਗਾਂ ਨਾਲੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਵਖਰੇ ਰਹੇ 
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਕੋਈ ਖ਼ਾਸ ਸਾਮਾਨ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਪਹਿਲੀ ਕਿਸਮ ਦੇ ਉਦਲੋਗਾਂ 
ਪੱਛਮੀ ਤੌਰ ਤਰੀਕੇ ਅਖ਼ਤਿਆਰ ਕਰ ਲਏ ਸਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਆਧੁਨਿਕ 


383 


ਉਦਯੋਗ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤਕਨੀਕ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਆਦਿ 
ਸਨ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਉਦਯੋਗਾਂ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ ਉਸ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ 
ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਉਦਯੋਗਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਸੀ ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਠੇਕੇ ਉੱਤੇ 
ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। . 

ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ਦੇ ਆਧੁਨਿਕ ਉਦਯੋਗਾਂ ਉੱਤੇ ਆਰੰਭ ਤੋਂ ਹੀ 
ਕੇਂਦਰੀ ਨਿਯੰਤਰਣ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਦੂਜੇ ਸੰਸਾਰ-ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ 
ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਉਦਯੋਗਿਕ ਅਦਾਰਿਆਂ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਭਿੰਨਤਾ ਸੀ। 
ਅਤੇ ਯਾਸੂਡਾ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੁਝ ਕੁ ਆਪਣੀਆਂ ਵਪਾਰਕ 
ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਕਾਰਨ ਛੋਟੇ ਪੱਧਰ ਦੇ ਆਰਥਿਕ ਅਦਾਰਿਆਂ ਵਿਚ ਰਚ 
ਗਏ। ਜੰਗ ਵਿਚ ਜਾਪਾਨ ਦੀ ਹਾਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਅਦਾਰੇ 
ਕਿੱਤਿਆਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਉਦਯੋਗਾਂ ਵਿਚ ਬਦਲ ਗਏ। 
ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਕੰਪਨੀਆਂ, ਜਿਹੜੀਆਂ 1930ਈ ਵਿਚ ਸਰਕਾਰੀ ਸਨ, 
ਤੋੜ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਪਾਨ ਨੇ ਆਧੁਨਿਕ ਤਕਨੀਕ 
ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਆਪਣੀ ਰਵਾਇਤੀ ਉਦਯੋਗਿਕ ਪੱਧਰ ਨੂੰ 
ਕਾਇਮ ਰੱਖਿਆ। ਇਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਅਦਾਰਿਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਮਜ਼ਦੂਰ 
ਦੀ ਤਨਖਾਹ ਨੂੰ ਕਈ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਕਿੱਤੇ 
ਨਾਲ ਕੋਈ ਸਬੰਧ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਤਹਿਤ ਨੌਕਰੀ ਦਾ ਸਮਾਂ, 


ਨ ਦਰਦ ਪਿ ਜਹਿਦ ਬੀ ਗੀਤ ਗੀ ਨਾਟਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਕੱਤਰ ਕੀਤਾ 


ਸਨ। ਸਾਲ ਵਿਚ ਦੋ ਵਾਰੀ ਦੋ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੀ ਤਨਖ਼ਾਹ ਦੇ ਬਰਾਬਰ 
ਦੀ ਰਕਮ ਬੋਨਸ ਵਜੋਂ ਦੇਣਾ ਰਸਮੀ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ 
ਟਰੇਡ ਯੂਨੀਅਨ ਲਹਿਰ ਜਿਹੜੀ ਕਿ ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਇਕਦਮ ਵਧੀ 
ਅਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ, ਨੇ ਧੰਦੇ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਤਾਕਤਾਂ ਦੀ ਹੌਸਲਾ 
ਅਫ਼ਜ਼ਾਈ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿਚ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ 
ਵਾਲੀ ਰਵਾਇਤ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਕੱਪੜਾ ਮਿਲਾਂ ਵਿਚ ਦੂਰੋਂ 
ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਇਸਤਰੀ-ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੇ ਰਹਿਣ ਦਾ ਪ੍ਰੰਬੰਧ ਫੈਕਟਰੀਆਂ 
ਦੇ ਚੁਗਿਰਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੁਚੱਜੀ 
ਦੇਖਭਾਲ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨੌਕਰੀ ਦੇਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। 
ਹੁ. ਪੁ.-ਚੈਂਬ. ਐਨ. 8: 25 

ਜਾਪਾਨੀ ਸੰਗੀਤ : ਇਸ ਦਾ ਵਧੇਰਾ ਭਾਗ ਚੀਨੀ ਸਗੀਤ 
ਵਿਚੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਇਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਵੱਖਰੀ ਹੋਂਦ 
ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ ਤੇ ਜਾਪਾਨ ਦੀ ਸੰਗੀਤ ਵਿਚ ਉੱਨਤੀ ਨੂੰ ਚਾਰ 
ਯੁੱਗਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾ ਯੁੱਗ ਮੁੱਢ-ਕਦੀਮ ਤੋਂ ਲੈ 
ਕੇ 6ਵੀਂ ਈ. ਤੱਕ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਗਾਇਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਸੰਗੀਤ 
ਹੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਜੀ, ਭਾਵੇਂ ਕੁਝ ਸਾਜ਼ ਵੀ ਇਸ ਦੀ ਸੰਗਤ ਕਰਦੇ ਸਨ; ਜਿਵੇਂ 
ਇਕ ਛੇ-ਤਾਰਾਂ. ਵਾਲਾ ਵਾਜਾ ਡਲਸੀਮਰ), ਛੇ ਸੁਰਾਖਾਂ ਵਾਲੀ ਬੰਸਰੀ 
ਅਤੇ ਇਕ ਜ਼ਿਬਰ। ਇਸ ਕਿਸਮ ਦਾ ਸੰਗੀਤ ਜਾਪਾਨੀ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ 
ਮੋਢੀ ਮਿਥਿਹਾਸਕ ਬਾਦਸਾਹ, ਜੀਮੂ ਦੇ ਲਿਖੇ ਇਕ ਜਿੱਤ ਦੇ ਗੀਤ ਵਿਚ 
ਅਜੇ ਤੱਕ ਵੀ ਜੀਵਤ ਹੈ। 


ਜਾਪਾਨ ਦੇ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਦੂਜਾ ਵੱਡਾ ਯੁੱਗ ਛੇਵੀਂ 
ਸਦੀ ਤੋਂ ਬਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਤੱਕ ਦਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ 
ਚੀਨ, ਭਾਰਤ, ਕੋਰੀਆ ਅਤੇ ਮੰੌਰੂਰੀਆ ਦੇ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਇਸ 
ਉੱਤੇ ਸਪਸ਼ਟ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਯੁੱਗ ਦੌਰਾਨ ਹੀ ਜਾਪਾਨ 
ਵਿਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਜ਼ਾਂ ਵਾਲਾ ਆਰਕੈਸਟਰਾ. ਹੋਂਦ 
੮ %ਇਆ। ਗਾਗਾਕੂ ਨਾਂ ਦਾ ਸੰਗੀਤ ਵੀ ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਹੀ ਉੱਨਤ 
ਹੋਇਆ। ਜਾਪਾਨ ਦੇ ਕੁਲੀਨ ਵਰਗ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪਸੰਦ ਕੀਤਾ। 


ਗਿ ਨ 


ਇਹ ਦਰਬਾਰੀ ਸੰਗੀਤ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਗੀਤ ਵਿਚ ਬੰਸਰੀ ਤਾਰਾ ਵਾਲਾ 


ਸਾਜ਼ ਹਿਚਿਰਿਕੀ) ਦੋਲ ਅਤੇ ਟੱਲੀਆਂ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। 





ਬੋਧੀ ਸਾਧੂ ਦਰਬਾਰੀ ਆਰਕੈਸਟਰੇ ਦੇ ਸਾਜ਼ 'ਸੋ', 'ਹਿਚਿਰਿਕੀ' ਅਤੇ 
“ਓਂਦੇਕੀ' ਵਜਾਉਂਦੇ ਹੋਏ 
ਜਾਪਾਨ ਦੇ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਤੀਜਾ ਵੱਡਾ ਯੁੱਗ 13ਵੀਂ ਜਈ ਤੋਂ 39ਵੀਂ 
ਸਦੀ ਦੇ ਮੱਧ ਤੱਕ ਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਯੁੱਗ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਆਧੁਨਿਕ ਕੌਮੀ 
ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਉੱਨਤ ਹੋਣਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਹੀ ਸੈਨਾ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ 
ਜਾਂ ਯੋਧਿਆਂ ਨੂੰ ਰਾਜਨੀਤਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਮਿਲੀ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਦਕਾ ਹੀ _ 
ਆਇਆ। 15ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਪਿਆਰ-ਕਥਾਵਾਂ, ਕਿੱਸਿਆਂ ਅਤੇ 


ਗਿਆ ਜਿਸ ਨੂੰ 'ਨੌ' ਨਾਟਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਨਾਚ-ਗਾਣ ਵਾਲਾ 
ਇਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਦੀ ਨਾਟਕ ਹੈ, ਜੋ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਧਾਰਮਿਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਟਕਾਂ ਵਿਚ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਰੂਪ ਵਾਰਤਾਲਾਪੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ 
ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਸੰਗੀਤ ਸੁਰ-ਕੁਮਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਤਾਲ ਤੇ ਜੇਰ ਦੇਣ ਵਾਲੇ 
ਸੰਗੀਤ-ਸਾਜ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਲਾਸੁਕੀ 'ਨੇ' ਨਾਟਕਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਬੰਸਰੀ 
ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਡਰੰਮ ਸੰਗਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। 

16ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਸੈਨਾ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੀ 'ਨੌ' ਨਾਟਕਾਂ 
ਦੇ ਸੰਗੀਤ ਉੱਤੇ ਪੱਕੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਜਾਰੇਦਾਰੀ ਕਾਇਮ ਹੋ ਗਈ, ਤਾਂ ਵਪਾਰੀ 
ਵਰਗ ਨੇ ਬੈਂਜੋ ਵਰਗੇ ਸਾਜ਼ ਦੇ ਸੰਗੀਤ ਨੂੰ ਤੇ ਫਿਰਤੂ ਭਿਕਸ਼ੂਆਂ ਨੇ 
ਬੰਸਰੀ ਵਰਗੇ 'ਸ਼ਾਕੂਹਾਚੀ' ਸਾਜ਼ ਦੇ ਸੰਗੀਤ ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ ਪਰ 
ਦੇ 'ਕੋਟੋ' ਨਾਂ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸਾਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਮਹੱਤਤਾ ਦਿੱਤੀ। ਜਾਪਾਨ ਦੇ ਸੰਗੀਤ 
ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਇਸ ਤੀਜੇ ਯੁੱਗ ਦੌਰਾਨ ਹੀ ਵੱਖ ਵੱਖ ਵਰਗਾਂ 
ਅਨੁਸਾਰ.ਸੰਗੀਤਕ ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਵੰਡ ਦੇਖਣ ਵਿਚ ਆਈ ਹੈ। 

ਜਾਪਾਨੀ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਚੌਥਾ ਯੁੱਗ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮੱਧ ਤੋਂ ਲੈ 
ਕੇ ਅੱਜ ਤੱਕ ਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਯੁੱਗ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ 
ਪੱਛਮੀ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ੀ ਸੰਗੀਤ ਅੰਤਰ- 
ਦੇਸ਼ੀ ਪੱਧਰ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਸੰਨ 1869 ਵਿਚ ਜਾਪਾਨ ਦੀ ਸੈਨਾ ਨੇ 
ਜਰਮਨੀ ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਹੇਠ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਮਿਲਟਰੀ ਬੈਂਡ ਸੰਗਠਿਤ 
ਕੀਤਾ। ਸੰਨ 1880 ਵਿਚ ਇਹ ਸੁਝਾਅ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਗਾਏ ਜਾਣ 
ਵਾਲੇ ਪੱਛਮੀ ਸੰਗੀਤ ਨੂੰ ਸਕੂਲਾਂ ਦੀ ਵਿੱਦਿਅਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ 
ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਵੇ। ਸੰਨ 1887 ਤੋਂ ਪੱਛਮੀ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ 
ਸਕੂਲਾਂ ਵਿਚ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 

ਅੱਜ ਦਾ ਜਾਪਾਨੀ ਸੰਗੀਤ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਪੂਰ਼ਬੀ 
ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਦੋ ਵੱਖ ਵੱਖ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਇਆ। ਜਾਪਾਨ 
ਉੱਤੇ ਚੀਨ, ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਕੋਰੀਆ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ। ਉੱਜ ਅਜੇ 
ਵੀ ਪੁਰਾਣੇ ਰੂੜ੍ਹੀਗਤ ਸਾਜ਼ ਬਹੁਤ ਹਰਮਨ ਪਿਆਰੇ ਹਨ। ਪੱਛਮੀ ਪ੍ਰਭਾਵ _ _ 


ਲਾਂ 


ਪੂਰਬੀ 


ਪੀਓ ਰਿ 
ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਜਾਪਾਨੀ ਸਾਜ਼ ਸੰਗੀਤ, 


ਸਿੰਫ਼ਨੀ, ਆਰਕੈਸਟਰੇਂ ਅਤੇ ਮਿਲਟਰੀ ਬੈਂਡ ਆਦਿ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਏ . 


ਹਨ। 

ਹ. ਪੁ.--ਕੋਲ. ਐਨ. 10:639; ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 12 : 957 

ਜਾਪਾਨੀ ਸਾਹਿਤ : ਏਸ਼ੀਆਈ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ 
ਜਾਪਾਨੀ ਸਾਹਿਤ ਗਿਣਨਾਤਮਕ ਤੇ ਗੁਣਨਾਤਮਕ ਪੱਖੋਂ ਬਹੁਤ ਵਿਸ਼ਾਲ 
_ਹੈ। ਆਕਾਰ ਪੱਖੋਂ ਇਹ ਚੀਨੀ ਸਾਹਿਤ ਨਾਲੋਂ ਤਾਂ ਘੱਟ ਹੈ ਪਰ ਅਰਬੀ, 
ਫ਼ਾਰਸੀ ਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਵੀਂ ਸਦੀ ਤੋਂ 
ਆਰੰਭ ਹੋ ਕੇ ਇਹ ਹੁਣ ਤੱਕ ਨਿਰੰਤਰ ਲਿਖਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਯੂਰਪੀ 
ਸਾਹਿਤ ਵਾਂਗ ਇਸ. ਵਿਚ ਵੀ ਨਾਵਲ, ਨਾਟਕ ਤੇ ਪਿਆਰ-ਕਾਵਿ 
ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ। ਜਾਪਾਨੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਭ 
ਤੋਂ ਲੰਮੇ ਨਾਵਲ ਤੇ ਨਾਟਕ ਉਪਲੱਬਧ ਹਨ, ਪਰ ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ 
ਨਿੱਕੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਜ਼ਿਆਦਾ ਉਘੜੀ ਹੈ। ਲੰਮੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ 
ਵਿਚ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੀ ਏਕਤਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕੀ। ਜਾਪਾਨੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਹੋਰ 
ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਸਾਹਿਤ ਰੂਪ ਵੀ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਏ ਜਿਵੇਂ ਡਾਇਰੀ, ਸਫ਼ਰਨਾਮਾ, 
ਇਕਲੋਤਰੇ ਖ਼ਿਆਲ ਆਦਿ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਸੁਹਜ ਹਰ ਥਾਂ 
ਵਿਦਮਾਨ ਹੈ। 

ਮੁਢਲਾ ਕਾਲ (794 ਈ. ਤੱਕ) 


ਮੁਢਲੇ ਜਾਪਾਨੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਾ ਸੇਮਾ ਚੀਨ ਸੀ। 
ਪਹਿਲੀਆਂ ਚਾਰ ਸਦੀਆਂ ਵਿਚ ਚੀਨੀ ਸਭਿੱਅਤਾ ਕੋਰੀਆ ਰਾਹੀਂ ਉਥੇ 
ਪੁੱਜੀ। ਜਾਪਾਨੀਆਂ ਨੇ ਚੀਨੀ ਲਿਖਣ-ਕਲਾ ਸਿੱਖੀ ਤੇ ਅਗਲੀਆਂ ਚਾਰ 
ਸਦੀਆਂ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਸਾਹਿਤ ਰਚਿਆ। ਰ 

_ ਮੁਢਲੀਆਂ ਜਾਪਾਨੀ ਰਚਨਾਵਾਂ ਜਾਪਾਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਥਾਂ ਚੀਨੀ 
ਵਿਚ ਸਨ। ਲਗਭਗ ਮੁਢਲੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨਸ਼ਟ ਹੈ ਚੁੱਕੀਆਂ 


ਹਨ ਤੇ ਜੇ ਸੰਪੂਰਨ ਕਿਰਤਾਂ ਬਚੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ 'ਕੋਜ਼ਿਕੀ' (712)ਤੇ 


'ਨਿਹੋਂਗੀ' (723) ਹਨ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ 'ਸਰਕਾਰੀ ਹੁਕਮਾਂ ਨਾਲ ਲਿਖਵਾਏ 


ਗਏ ਇਤਿਹਾਂਸ' ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਕਿੰਨੀਆਂ ਹੀ ਮਿਥਿਹਾਸਕ ਕਹਾਣੀਆਂ 


ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚ 200ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕ-ਗੀਤ ਟੂਕਾਂ ਵਜੋਂ ਦਿੱਤੇ 
ਗਏ ਹਨ ਜੋ ਪੰਜਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵੀ ਹਨ। 

ਦੀਆਂ 'ਨੋਰਿਟੋ' ਨਾਂ ਅਧੀਨ ਸ਼ਿੰਟੋ ਮਤ ਦੀਆਂ ਅਰਦਾਸਾਂ ਹਨ ਜੇ 
ਐਜਿਸ਼ਿਕੀ (927ਈ. ਵਿਚ ਸਾਂਭੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਅੱਠਵੀਂ ਸਦੀ 
ਦੇ ਸ਼ਾਹੀ ਫ਼ੁਰਮਾਨ 'ਸੈੱਮਯੋ' ਹਨ ਜੇ 'ਸ਼ੋਕੂ ਨਿਹੋਗੀ' (795)ਵਿੱਚ ਸਾਂਭੇ 
ਹੋਏ ਹਨ ਪਰ ਇਹ ਗੱਦ ਅਵਿਕਸਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਟਾਕਰੇ ਤੇ ਕਵਿਤਾ, 
ਜੋ. ਮਾਨੁਯੋਸੂ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿਚ ਸੰਕਲਿਤ ਹੈ, ਵਿਕਸਿਤ ਹੈ। ਇਸ 
ਵਿਚ 4500 ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਹਨ ਜੋ 450 ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਵੀਆਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ 
ਹਨ। ਇਹ ਉੱਤਮ ਕਾਵਿ ਦਾ ਨਮੂਨਾ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਜੋ ਕਾਵਿ ਰੂਪ 
ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਉਸ ਨੂੰ 'ਵਾਕਾ' (੧੩੩) ਆਖਦੇ ਹਨ ਜੋ ਲੋਕ 
ਕਾਵਿ ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। 'ਵਾਕਾ' ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਹੈ ਇਕ ਟਾਂਕਾ, 
ਅਤੇ ਦੂਜਾ 'ਚੋਬਾ' ਜੋ ਲੰਮੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਹਨ। 'ਵਾਕਾ' 1,000 ਸਾਲ 
ਮਿਆਰੀ ਕਾਵਿ-ਰੂਪ ਰਿਹਾ ਜੋ ਸਪਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿਚ ਨਿਰੋਲ ਜਾਪਾਨੀ ਹੈ। 
ਮਾਨਯੋਸ਼ੂ ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੇ ਸੁਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਵੀਆਂ ਵਿਚ ਕਾਕੀਨੋਮੇਤੇ ਨੇ 
ਹਿਤੋਮਾਰੋ (ਲ. 655-710), ਯਾਮਾਬੇ ਨੋ ਅਕਾਹਿਤੋ (ਮੌਤ ਲ. 736), 
ਉੱਤੇਮੋ ਨੋ ਯਾਕਾਮੋਚੀ ਲ. 718-785),ਓਤੋਮੋ ਨੋ ਤਾਬਿਤੇ (665-731) 
ਅਤੇ ਯਾਮਾਨੋਏੰਇਨੇ ਓਕੂਰਾ (659- ਲ. 733) ਦੇ ਨਾਂ ਲਏ ਜਾ ਸਕਦੇ 
ਹਨ। ਇਹ ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਨਾਰਾ ਕਾਲ (710-784) ਵਿਚ ਸਭਿਆੱਚਾਰਕ 
ਪ੍ਰਗਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿਚ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਦੁੱਖ-ਸੁਖ 


384 


ਦੇ ਜਜ਼ਬਿਆਂ ਨੂੰ ਸਮੋਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਵਿਜੇ ਦੀਵਿਵਿਧਤਾ 
ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਮਕਾਲੀ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਵਿਚ ਇਹ ਕਵਿਤਾਵਾਂ _ 
ਸਫ਼ਲ ਹਨ। 


ਲਗਭਗ 750ਈ. ਤਕ 
ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਸੀ, ਜਾਪਾਨੀ ਦੀ ਥਾਂ ਚੀਨੀ ਵਿਚ ਲਿਖਣ ਨੂੰ 
ਉੱਤਸਾਹਿਤ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਜਾਪਾਨੀ ਕਵੀਆਂ ਦੀਆਂ ਚੀਨੀ 
ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ 'ਕਾਇਫੂਸੋ' (751) ਉਪਲੱਬਧ ਹੈ। ___ 
ਕਲਾਸਕੀ ਕਾਲ (794-1192) ਰ 


ਇਹ ਹਾਈਐਨ ਜਾਂ ਫੂਜੀਵਾੜਾ ਕਾਲ (794-1192) ਸੀ ਜਦੋਂ 
ਜਾਪਾਨ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ, ਕਾਈਓਟੋ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਇਹ ਸਭਿਆਚਾਰ ਤੇ 
ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਵਧੀਆ ਕਾਲ ਸੀ। ਇਸ ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਚੀਨੀ 
ਵਿਚ ਵੀ ਰਚਨਾ ਹੁੰਦੀ ਰਹੀ ਪਰ ਤਕਰੀਬਨ 850 ਈ. ਦੇ ਨੇੜੇ ਕਾਨਾ 
ਧੁਨੀ ਅੱਖਰ ਮਾਲਾ ਦੀ ਈਜਾਦ ਮਗਰੋਂ ਜਾਪਾਨੀ ਕਾਫ਼ੀ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਈ। 


ਜਾਪਾਨੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਆਰੰਭ ਵਾਕਾ ਕਾਵਿ-ਰੂਪ 


ਦੇ ਪੁਨਰਜਾਗਰਣ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੇ ਹੁਕਮ ਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ 


ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਵੀਆਂ ਕੀ ਨੋ ਤਸੂਰਾਯੁਕੀ (ਮੰ. 946), ਓਸ਼ੀਕੋਚੀ ਨੋ 
ਮਿਤਸੂਨੇ ਲਿ. 859-921) ਮਿਬੂ ਨੋ ਤਾਡਾਮਿਨੇ ਲਿ 867-965) ਅਤੇ 
ਕੀ ਨੇਂ ਤੋਮੋਨੋਰੀ (ਮੋਤ 906)ਨੇ 'ਕੋਕਿਨਸੂ' ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦਾ ਸੰਕਲਨ 
ਕੀਤਾ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਕਵਿਤਾ ਲਿਖਣਾ ਅਮੀਰਾਂ ਦਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਸ਼ੁਗਲ ਸੀ 
ਜਿਸ ਨਾਲ ਰਾਜ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਤਰੱਕੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ ਲਈ 
ਵੀ ਇਹ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ, ਕਿ ਆਪਣੀਆਂ ਪ੍ਰੇਮਕਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵਧੀਆ ਛੰਦ-ਬੱਧ 
ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰੇਮ-ਪੱਤਰ ਲਿਖਣ। ਇਸ ਕਾਲ ਦੇ ਦੌਰਾਨ 'ਟਾਂਕਾ' 
ਹੀ ਸੀ ਜੇ ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ ਲਈ ਵਧੇਰੇ ਯੋਗ ਸੀ ਤੇ ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਆਪਣਾ 
ਮਨੋਰੰਜਨ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਨਾਲ ਕਾਵਿ ਸੈਲੀ ਵਿਚ ਵੀ ਫ਼ਰਕ ਆਇਆ 
ਤੇ ਵਿਸ਼ੇ ਦੀ ਥਾਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਬਲ ਕਲਾ ਪੱਖ ਤੇ ਦਿੱਤਾ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। _ 
ਸੌਂਦਰਯ ਤੱਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮਾਣਤਾ ਮਿਲੀ। ਕਈ ਪ੍ਰਾਕ੍ਹਿਤਕ ਨਜ਼ਾਰਿਆਂ ਦਾ 

ਵਾਰ-ਵਾਰ ਜ਼ਿਕਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਸਾਈਗਯੋ (1118-90) ਵਰਗੇ 
ਉਸਤਾਦ ਕਵੀਆਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਸੁੰਦਰ ਬਿੰਬਾਵਲੀ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ 
ਅਜਿਹੇ ਘਸੇ-ਪਿਟੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵੀ ਦਿਲ ਦੀਆਂ ਡੂੰਘਾਈਆਂ ਨੂੰ ਟੁੰਬਦੇ ਹਨ। 


ਵਾਰਤਕ--ਨੌਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਵਾਰਤਕ 
ਨੇ ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ ਤਰੱਕੀ ਕੀਤੀ। ਮੁਢਲੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਵਾਰਤਕ ਕਥਾ 'ਤਾਕੇਤੋਰੀ 
ਮੋਨੋਗਾਤਾਰੀ' ਹੈ, ਜੋ ਇਕ ਜਹੀ ਕਥਾ ਹੈ ਤੇ ਜਿਸ ਵਿਚ ਇਕ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੀ _ 
ਚੰਦਰਮਾ ਤੋਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਇਕ ਬਾਂਸ ਕੱਟਣ ਵਾਲੇ ਦੇ ਘਰ ਰਹਿਣ 
ਲਈ ਆਉਦੀ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਮੁਢਲੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚ 
ਪਰਾਸਰੀਰਕ ਅੰਸ਼ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੈ ਪਰ ਛੰਦ-ਬੱਧ ਰਚਨਾ 'ਇਸੇ ਮੇਨੋਗਾਤਾਰੀ' 
ਵਿਚ ਯਥਾਰਥਕ ਕਹਾਣੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਕਹਾਣੀਆਂ ਟਾਂਕਾ ਤੋਂ ਵਿਕਸਿਤ 
ਹੋਈਆਂ ਹਨ ਜਿਥੇ ਛੰਦ ਤੇ ਵਾਰਤਕ ਦੋਹਾਂ ਵਿਚ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਦਿਲਚਸਪ 
ਢੰਗ ਨਾਲ ਬਿਆਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਛੰਦ-ਬੱਧ ਕਹਾਣੀ ਦਾ 
ਵਿਕਾਸ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਡਾਇਰੀ ਤੇ ਸਫ਼ਰਨਾਮਾ ਸਾਹਿਤ 
ਰੂਪ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਣਾ ਆਰੰਭ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਕਾਲ ਵਿਚ ਕੀ ਨੋ 
ਤਸੂਰਾਯੂਕੀ ਨੌ 'ਤੇਸਾ ਨਿੱਕੀ' (935) ਵਿਚ ਇਸਤਰੀ ਪਾਤਰ ਬਣ ਕੇ ` 
ਕਾਵਿਕ ਗੱਦ ਲਿਖੀ। ਜਾਪਾਨੀ ਇਸਤਰੀਆਂ ਨੇ ਮਹਾਨ ਰਚਨਾਵਾਂ ਆਪਣੇ ` 
ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ 'ਕਾਗੇਰੋ ਨਿੱਕੀ' (974-77),ਮਾਕੂਰਾ ` 
ਨੌ ਸ੍ਰੋਸ਼ੀ ਆਦਿ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। ਪਰ ਇਸ ਕਾਲ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ 
ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤੇ ਉੱਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟ ਰਚਨਾ ਮੁਕਾਸਾਕੀ ਸ਼ਿਕਿਬੂ ਦੀ 'ਗੇਂਜੀ 
ਮੋਨੋਗਾਤਾਰੀ' (ਲਗਭਗ 1010) ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ 'ਗੇਜੀ ਦੀ 
ਕਹਾਣੀ' ਸਿਰਲੇਖ ਅਧੀਨ ਕਈ ਭਾਰਤੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਉਪਲਬਧ ਹੈ। 


ਰੱਲ 385 


ਇਸ ਨਾਵਲ ਦਾ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਗੱਲਪ ਸਾਹਿਤ ਉੱਤੇ ਬਹੁਬ ਡੂੰਘਾ 
ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਹੀ ਪਹਿਲਾ ਉੱਤਮ 
ਨਾਵਲ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 

ਮੱਧ ਕਾਲ (1192-1603) 

ਮੱਧ ਕਾਲ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਕੇਂਦਰ ਕਾਈਓਟੋ ਦਾ ਰਾਜ 
ਦਰਬਾਰ ਰਿਹਾ ਪਰ ਫ਼ੌਜੀ ਤਾਕਤ ਬਦਲਦੀ ਰਹੀ ਤੇ ਦੇਸ਼ ਕਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ 
ਆਜ਼ਾਦ ਰਾਜਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਦੌਰਾਨ 15 ਹੋਰ 
ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਏ ਗਏ। ਇਸ ਵਿਚ ਕਵੀਆਂ ਨੇ ਰਸਮੀ 
ਜਿਹੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਕਵਿਤਾਵਾਂ 
ਸਿੰਕੋਕਿਨਸ਼ੂ (1205) ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿਚ ਹਨ। ਇਸ ਵਿਚ ਮੌਤ ਅਤੇ 
ਵਿਛੋੜੇ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਵੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ 
ਵਿਚ ਕਾਫ਼ੀ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵਰਤੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਕਈ ਵਾਰ ਕਾਫਿ 
ਦਾ ਕਲਾ ਪੱਖ ਵਧੇਰੇ ਬਲਵਾਨ ਹੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 


ਪੰਦਰ੍ਹਵੀ ਸਦੀ ਵਿਚ 'ਰੇਂਗਾ' ਕਾਵਿ ਰੂਪ ਨੂੰ ਕਵੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ 
ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟਾਅ ਲਈ ਮਾਧਿਅਮ ਬਣਾ ਲਿਆ। ਇਸ ਕੜੀਨੁਮਾ 
ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਤਿੰਨ ਜਾਂ ਵੱਧ ਕਵੀ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦੇ ਸਨ। 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਾਵਿ ਟੋਟਿਆਂ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ 
ਅਗਲੇ ਕਾਵਿ ਟੋਟੇ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਮਗਰੋਂ ਇਸ 
ਕਵਿਤਾ ਦੀਆਂ ਪਹਿਲੀਆ ਤਿੰਨ ਲਾਈਨਾਂ ਸੁਤੰਤਰ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਰੂਪ 
ਸੀ। 

ਇਸ ਕਾਲ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਚੀਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਲਿਖੀ ਜਾਂਦੀ ਕਵਿਤਾ 
ਦੀ ਉਹੀ ਮਹੱਤਤਾ ਸੀ ਜੋ ਯੂਰਪ ਵਿਚ ਲਿਖੀ ਜਾਂਦੀ ਲਾਤੀਨੀ ਕਵਿਤਾ 
ਦੀ ਸੀ। 'ਨੰ' ਨਾਂ ਦੇ ਨਾਟਕਾਂ ਵਿਚ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਰੰਗ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ 
ਹੈ। ਇਸ ਸਬੰਧ ਵਿਚ ਕਾੱਨਮੀ ਕਿਯੋਤਸੁਗੂ (1333-84) ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ 
ਪੁੱਤਰ ਸਿਆਮੀ ਮੇਤੇਕਿਯੋ (1363-1443) ਦੇ ਨਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਰਣਨਯੋਗ 
ਹਨ।. ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਲਾ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਵੇਂ 
ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲਾਟਕਾਂ ਵਿਚ ਬੋਧੀ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਾ 
ਰੰਗ ਪ੍ਰਤੱਖ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਦੁਖਾਂਤਕ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ 'ਨੌ' ਨਾਟਕਾਂ ਵਿਚ 
ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 'ਕਯੋਜੈਨ' ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। 

` ਵਾਰਤਕ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ੁਧ ਜਾਪਾਨੀ ਵਿਚ ਲਿਖੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਹੁਣ 


ਚੀਨੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਆਪਣੇ ਵਿਚ ਸਮੋਣ ਲਗੀ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਫ਼ੌਜੀ 


ਕਥਾਵਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਸਿੱਧ 'ਹਾਇਕੇ 
ਮੋਨੋਗਾਤਾਰੀ' ਹੈ, ਜੋ 13ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਲਿਖੀ ਗਈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, 
ਯੋਸਿਦਾ ਕੈਕੋ ਦੁਆਰਾ ਕੁਝ ਵਿਕੋਲਿਤਰੇ ਨਿਬੰਧਾਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ 
`'ਤਸੂਰੇਜ਼ਰੈਗੂਸਾ' (1330-35) ਵੀ ਪ੍ਰਾਕਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਤੇ 
ਅਜਿਹੇ ਹੋਰ ਲੇਖਾਂ ਵਿਚ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਨਾਸ਼ਮਾਨਤਾ ਦਾ ਸੁਰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੈ 
ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਸੰਸਾਰ ਦੀਆਂ ਸੁੰਦਰ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਉਪਮਾ ਕੀਤੀ ਗਈ 
ਹੈ! . 


ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਉੱਨਤੀ (1603-1868) 
ਜਾਪਾਨ ਦੇ ਪੁਨਰ ਏਕੀਕਰਣ ਮਗਰੋਂ, ਤੋਕੂਗਾਵਾ ਕਾਲ ਅੰਦਰੂਨੀ 
ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਦਾ ਸਮਾਂ ਸੀ। ਐਡੋ (ਮੌਜੂਦਾ ਟੋਕੀਓ) ਸਭਿਆਚਾਰਕ 


ਕੇਂਦਰ ਬਣੇ ਗਿਆ। ਸੰਨ 1638 ਤੋਂ 1853 ਤੱਕ ਜਾਪਾਨ ਬਿਲਕੁਲ ਬੰਦ 


ਸਾਧਾਰਣ ਸਬੰਧ ਰੱਖਣ ਤੇ ਮੁਕੰਮਲ ਤੌਰ ਤੇ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ 


ਜਾਪਾਨੀ ਸਾਹਿਤ 


ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਸਾਹਿਤਕ ਰਚਨਾ ਹੋਈ। ਇਸ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਬਦਲ ਗਏ ਕਿਉਂਕਿ 
ਲੇਖਕ ਨਾ ਤਾਂ ਬੋਧੀ ਪੁਜਾਰੀ ਸਨ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਦਰਬਾਰੀ ਲੋਕ। ਸਗੋਂ 
ਹੁਣ ਲਿਖਣ ਵਾਲੇ ਤਾਂ ਫ਼ੌਜੀ (ਜੋ ਹੁਣ ਘਰੇਲੂ ਲੜਾਈਆਂ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦ 
ਸਨ) ਅਤੇ ਨਵੀਂ ਅਮੀਰ ਵਪਾਰੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੇ ਲੋਕ ਸਨ। ਸਸਤੀ ਛਪਾਈ 
ਅਤੇ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਵਿਦਿਆ ਕਾਰਨ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ 
ਸਾਹਿਤ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ। ' ਰ 
- ਟਾਂਕਾ ਸਾਹਿਤ ਰੂਪ ਵਿਚ, ਜੋ ਕਈ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਲਗਭਗ ਖ਼ਤਮ 
ਹੀ ਸੀ, ਬਹੁਤ ਪਰਿਵਰਤਨ ਆਇਆ, ਜਿਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਸੀ ਕਿ ਮਾਨਯੋਜ਼ੂ 
ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦਾ ਮੁੜ ਬੋਲ ਬਾਲਾ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ 19ਵੀਂ 
ਸਦੀ ਦੇ ਜਾਪਾਨ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਯਥਾਰਥਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ 
ਟਾਂਕਾ ਸਾਹਿਤ ਰੂਪ ਬੜੀ ਹੀ ਸੁਘੜਤਾ ਨਾਲ ਵਰਤਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। 
ਰਿ 
(1697-1769) ਕਰਦਾ ਸੀ। ਪਾਦਰੀ ਰਯੋਕਾਨ (1757-1831), ਓਕੂਮਾ 
ਕੋਤੇਮਿਚੀ (1798-1868) ਅਤੇ ਤਾਚੀਬਾਨਾ ਆਕੇਮੀ ਵਰਗੇ ਕਵੀਆਂ 
ਨੇ ਇਹ ਸਿੱਧ ਕਰ ਵਿਖਾਇਆ ਕਿ ਟਾਂਕਾ ਸਿਰਫ਼ ਬਹਾਰ ਜਾਂ ਪਤਝੜ 
ਦੇ ਚੰਦਰਮਾ ਆਦਿ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰਨ ਲਈ ਹੀ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੈ ਸਗੋਂ 
ਇਸ ਵਿਚ ਛੋਟੀ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਘਰੇਲੂ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਤੇ ਵੱਡੇ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਰਾਜਨੇਤਕ 
ਕੋਧ ਆਦਿ ਨੂੰ ਵੀ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ 
ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ _ 


_ਵਾਂਗ ਹੀ ਚੀਨੀ ਵਿਚ ਕਵਿਤਾ ਲਿਖੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਵੀਆਂ ਵਿਚ ਚੀਨੀ ਵਿਚ 


ਲਿਖਣ ਵਾਲਾ ਜਾਪਾਨੀ ਕਵੀ ਰਾਏ ਸਾਨਯੋ (1780-1832) ਸਭ ਤੱ 
ਵੱਧ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤੇ ਕਾਮਯਾਬ ਹੈ। 


ਕਾਵਿ ਰੂਪ ਪਖੋਂ 'ਹਾਇਕ੍ਰ' ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਇਆ ਅਤੇ 


_ਮਾਤਸੂਓ ਬਾਸ਼ੋ (1644-94) ਇਸ ਦਾ ਉਸਤਾਦ ਕਵੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ 
ਹਲਕੇ ਤੋਂ ਹਲਕੇ ਵਿਸ਼ੇ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਦੁੱਖ ਭਰਪੂਰ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ। 


ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤੇ ਸਤਿਕਾਰੀ ਜਾਂਦੀ ਰਚਨਾ 'ਓਕੂ ਨੋ ਹੋਸੋਮਿਚੀ' 
(1694) ਹੈ। ਇਸ ਮਗਰੋਂ 'ਹਾਇਕੂ' ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤੇ ਲੋਕ ਕਵੀ ਯੋਸਾ 
ਬੂਸੇਨ (1716- 84) ਅਤੇ ਕੋਬਾਯਾਸ਼ੀ ਇੱਸਾ (1763-1828) ਹੋਏ ਹਨ। 


ਪ੍ਰਾਚੀਨ 'ਨੌ' ਨਾਟਕ ਦੇ ਟਾਕਰੇ ਤੇ 16ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਉਠ ਰਹੇ 
ਨਵੇ' ਸ਼ਹਿਰੀ-ਜਗਤ-ਲਈ ਨਾਟਕ ਦੇ ਨਵੇਂ ਰੂਪਾਂ ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ। 
ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਹੋਏ। ਜਾਪਾਨ ਦੇ ਮਹਾਨ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਾਟਕਕਾਰ, ਚਿਕਾਮਤਸੂ 
ਮੋਨਜੂਮੋਨ (1653-1725), ਤਾਕੇਦਾ ਇਜਮੋ (1693-1756) ਅਤੇ 
ਚਿਕਾਮਤਸੂ ਹਾਜੀ (1725-1783) ਕਾਰਨ 'ਜੇਰੂਰੀ' ਨਾਟ ਰੂਪ ਬਹੁਤ 
ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਇਆ। 


ਗਲਪ ਕਈ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਈ। ਹਾਈਆਨ ਕਾਲ ਤੋਂ 
ਮਗਰੋਂ ਇਹਾਰਾ ਸਾਇਕਾਕੂ (1642-93) ਇਸ ਕਾਲ ਦਾ ਪਹਿਲਾ 
ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਨਾਵਲਕਾਰ ਹੋਇਆ ਜਿਸ ਨੇ ਵਪਾਰੀਆਂ ਦੇ ਆਰਥਿਕ 
ਤੇ ਰੁਮਾਂਸ ਵਾਲੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਬਾਰੇ ਨਾਵਲ ਲਿਖੇ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, 
ਉਈਦਾ ਆਕੀਨਾਰੀ (1734-1809)ਅਤੇ ਤਾਕੀਜ਼ਾਵਾ ਬਾਕਿਨ (1767- 
1845) ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਾਵਲਕਾਰ ਹਨ। 

ਤੋਕੂਗਾਵਾਂ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਐਸੇ ਨਾਲੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹਿੱਸਾ ਇਤਿਹਾਸਕ 


ਤੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਕਿਰਤਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ। ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਸਥਾਪਤ 
ਕਰਨ ਲਈ ਚੀਨੀ ਦੇ ਕਨਫਿਊਸ਼ੀਅਸ ਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ ਗਿਆ। 


ਚੀਨੀ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੇ 'ਕਾਂਗਾਕੁਸ਼ਾ' ਪੰਥ ਦੇ 


ਪ੍ਰਤੀਕਰਮ ਵਜੋਂ 'ਵਾਕਾਕੁਸ਼ਾ' ਜਾਂ 'ਕੋਕੂਗਾ-ਕੁਸ਼ਾ' ਸਕੂਲ ਵਾਲੇ ਆਪਣੇ 


ਜਾਪਾਨੀ ਕਾਨੂੰਨ 


ਜਾਪਾਨੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਉਚਿਤ ਠਹਿਰਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਸਕੂਲ ਦੇ 
ਅਤੇ 1869 ਵਿਚ ਮੁੜ ਬਾਦਸ਼ਾਹਤ ਕਾਇਮ ਕਰਨ ਲਈ ਰਾਹ ਤਿਆਰ 
- ਕੀਤਾ। 

ਆਧੁਨਿਕ ਕਾਲ 

ਸੰਨ 1853 ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਜਦੋਂ ਬਦੇਸ਼ੀਆਂ ਲਈ ਜਾਪਾਨ ਦਾ ਰਾਹ 
_ ਮੁੜ ਖੁਲ੍ਹਿਆ ਤਾਂ ਜਾਪਾਨ ਉੱਤੇ ਪੱਛਮੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਬੜੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਪੈਣ 
ਲੱਗਾ। ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਪ੍ਰਭਾਵ 1868 ਤੋਂ ਪੈਣਾ 
ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਜਦੋਂ ਤੋਕੂਗਾਵਾ ਸ਼ੋਗੂਨੇਟ ਦੀ ਥਾਂ ਤੇ ਟੋਕੀਓ ਵਿਚ ਮੁੜ 


ਬਾਦਸ਼ਾਹਤ ਕਾਇਮ ਹੋਈ। ਇਹ ਪੱਛਮੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਜੀਵਨ ਦੇ ਹਰ ਪੱਖ- 


ਉੱਤੇ ਪਿਆ। ਉਕਤ ਪ੍ਰਭਾਵ ਤੋਂ ਸਾਹਿਤ ਵੀ ਬਚ ਨਹੀਂ ਸਕਿਆ ਅਤੇ 
ਸਾਹਿਤਕਾਰਾਂ ਨੇ ਅੰਨ੍ਹੋਵਾਹ ਅਮਰੀਕੀ ਅਤੇ ਯੂਰਪੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਨਕਲ 


__ਕਰਨੀ ਆਰੰਭ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਕਈਆਂ ਨੇ ਯੂਰਪੀ ਸਾਹਿਤ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਨਮੂਨਾ ` 


ਮੰਨਕੇ_ ਰਚਨਾ _ਕੀਤੀ। ਨਿਰੰਤਰ _ਰਾਜਨੀਤਕ, ਸਮਾਜਿਕ _ ਤੇ 
ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਪਰਿਵਰਤਨਾਂ ਕਾਰਨ ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਸਾਹਿਤ 
ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ। ਯੂਰਪ ਵਿਚ ਚੱਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਾਹਿਤ ਲਹਿਰਾਂ ਦਾ 
ਵੀ ਜਾਪਾਨੀ ਸਾਹਿਤ ਉੱਤੇ ਕਾਫ਼ੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਿਆ। 

ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਵਿਲੱਖਣ ਸਰਗਰਮੀ ਦੇਖੀ ਗਈ। 
ਪਰੰਪਰਾਵਾਦੀ ਕਾਵਿ ਰੂਪਾਂ 'ਟਾਂਕਾ' ਤੇ 'ਹਾਇਕੂ' ਵਿਚ ਨਵੇਂ ਵਿਚਾਰ ਤੇ 
ਨਵੀਂ ਭਾਸ਼ਾ ਲਿਆਂਦੀ ਗਈ। ਨਵੇਂ ਬਿੰਬ ਅਤੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਲੱਗੇ। 
ਨਵੇਂ 'ਟਾਂਕਾ' ਲਿਖਣ ਵਾਲੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤੇ ਸਫ਼ਲ ਕਵੀ 
'ਯੋਗਾਨੋ ਆਕਿਕੋ (1878-1942),ਇਸ਼ੀਕਾਵਾ ਤਾਕੂਬੋਕੂ (1885-1912) 
ਅਤੇ ਸਾਇਤੋ ਮੋਕੀਚੀ (1882-1953)ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰੁਮਾਂਟਿਕ ਸਮਾਜਕ 
ਚੇਤੰਨਤਾ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ 
ਰਾਹੀਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਕਵਿਤਾ ਲਿਖੀ ਜਾਣ ਲੱਗੀ। ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ 
ਕਵੀ 'ਸ਼ਿਮਾਜ਼ਾਕੀ ਤੇਸੋਨ (1872-19430) ਸੀ ਜਿਸ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਚਨਾ 
“$੦॥£ 0$ (0੬ &0(0ਗ॥੧ ੧#॥6” (1896) ਸ਼ੈਲੇ ਦੀ ਯਾਦ ਤਾਜ਼ਾ 
ਕਰਵਾਉਂਦੀ ਹੈ। 'ਹਾਇਕੂ' ਕਾਵਿ ਰੂਪ ਵਿਚ ਮਾਸਾਓਕਾ ਸ਼ਾਕਾ 
(1867-1902)ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਵਿਚ ਹੀ ਅਮਰ ਕਵੀ ਮੰਨਿਆ 
ਜਾਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। 

ਆਧੁਨਿਕ ਜਾਪਾਨੀ ਰੰਗ-ਮੰਚ ਵਿਚ ਅਨੁਵਾਦ ਦਾ ਬੋਲਬਾਲਾ 


_ਸੀ। ਜਨਤਾ ਅਜੇ ਵੀ ਆਧੁਨਿਕ ਰੰਗਮੰਚ ਨਾਲੋਂ ਕਾਬੁਲੀ ਨੂੰ ਜ਼ਿਆਦਾ ` 


ਪਸੰਦ ਕਰਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਹਰਮਨ ਪਿਆਰੇ ਨਾਟਕਕਾਰ ਅਠਾਰ੍ਹਵੀ' ਸਦੀ 
`ਦੇ ਨਾਟਕਕਾਰ ਸਨ ਜਾਂ ਫਿਰ ਕਾਵਾਤਾਕੇ ਮੋਕੁਆਮੀ (1816-93) ਵਰਗੇ 
ਵਿਅਕਤੀ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਬਦੇਸ਼ੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸ਼ਾਇਦ ਇਸੇ 
ਕਰਕੇ. ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਯੂਰਪੀ ਨਾਟਕ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਨੂੰ ਹੀ ਠੀਕ ਸਮਝਿਆ। 
ਗਈਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰਿਆਂ ਨੇ ਸੁਚੇਤ ਹੋ ਕੇ ਪੱਛਮ ਦੀ ਨਕਲ 
ਕਰਕੇ ਆਪਣੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਲਿਖੀਆਂ। ਮਾਈਜੀ ਕਾਲ (1868-1912) 
ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗਲਪਕਾਰ ਤਸੂਬਾਊਚੀ ਸ਼ੇਯੋ ਕੇ ਯਥਾਰਥਵਾਦ ਲਈ ਪ੍ਰਚਾਰ 
ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਫੂਤਾਬੇਤੇਈ ਸ਼ਿਮੋਈ (1864-1909) ਨੇ 
ਨਾਵਲ ਵਿਚ ਔਖੀ ਸਾਹਿਤਕ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਥਾਂ ਆਮ ਬੋਲ ਚਾਲ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ 
ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ ਪਰ ਆਮ ਵਿਦਵਾਨ ਨਾਤਸੂਮੇ ਸੋਸੇਕੀ (1867-1916) 
ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਨਾਵਲਕਾਰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਨੇ ਆਮ ਜਾਪਾਨੀ ਜੀਵਨ ਨੂੰ 
ਚਿੱਤਰਨ ਦੀ ਥਾਂ ਵਿਚਾਰ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਨਾਵਲ ਲਿਖੇ। 


ਸੰਨ 1905ਵਿਚ ਜਾਪਾਨੀ-ਰੂਸੀ ਯੁੱਧ ਦੇ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 
ਵਾਲੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿਚ ਕਾਫ਼ੀ ਹੈਰਾਨੀਜਨਕ ਰਚਨਾ ਹੋਈ। ਸ਼ਾਇਦ ਜਾਪਾਨੀ 
ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਪਹਿਲਾਂ ਅਜਿਹਾ ਕਦੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ 


386 


ਸੀ ਕਿ ਇਕੋ ਸਮੇਂ ਇੰਨੇ ਮਹਾਨ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਰਚਨਾ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਹੋਣ। 
ਇਸ ਕਾਲ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਾਵਲਕਾਰਾਂ ਵਿਚ ਨਾਗਾਈ ਕਾਫੂ (1879-1959) 
ਤਾਨੀਜ਼ਾਕੀ ਜੁਨ-ਇਚਿਰੇ (ਲ. 1886) ਅਤੇ ਅਕੂਤਾਗਾਵਾ ਰਾਈਊਨੋਸੂਕੇ 
(1892-1927)ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਵਲਾਂ ਵਿਚ ਜਾਪਾਨ ਦੇ ਅਤੀਤ 
ਨੂੰ ਆਧੁਨਿਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਚਿੱਤਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ 1920 ਵਿਆਂ ਤੇ 
1930 ਵਿਆਂ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜ਼ੋਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਕੋਬਾਯਾਂਸ਼ੀ ਤਾਕੀਜੀ 
(1903-33) ਨੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਨਿਆਂ ਨੂੰ ਚਿੱਤਰ ਕੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਕਿਸਮ 
ਦਾ ਸਾਹਿਤ ਸਿਰਜਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਯੋਕੋਮਿਤਸੂ ਰਾਈਚੀ. (1898-1947) 
ਅਤੇ ਕਾਵਾਬਾਤਾ ਯਾਸੂ ਨੇਰੀ (ਲ. 1899) ਆਦਿ ਸਾਹਿਤਕਾਰਾਂ ਦਾ 


_ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਮਨੋਰਥ ਪ੍ਰਚਾਰ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਕਲਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ 


ਨੇ 'ਕਲਾ ਕਲਾ ਲਈ' ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਨਾਵਲ ਲਿਖੇ। 

ਜਾਪਾਨੀ ਆਲੋਚਕਾਂ ਨੇ 1941 ਈ. ਤੱਕ ਦੇ ਗਲਪ ਨੂੰ ਕਈ 
ਸਕੂਲਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹਰ ਸਕੂਲ ਲਈ ਇਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ 
ਨਾਵਲਕਾਰ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅਨੁਯਾਈ ਲਏ ਗਏ ਸਨ। ਸ਼ਾਇਦ ਸਭ ਤੋਂ 
ਵੱਧ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਲੇਖਕ ਸ਼ੀਗਾ ਨਾਓਯਾ (ਲ. 1883) ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ 
ਨਾਵਲਾਂ ਵਿਚ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ ਦੀ ਝਲਕ ਵਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਬਹੁਤ 
ਸੁੰਦਰ ਸਾਹਿਤਕ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿਚ ਲਿਖੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਹ 'ਮੈਂ' ਪ੍ਰਧਾਨ ਨਾਵਲ 
ਸ਼ਿਸ਼ੋਸੇਤਸੂ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਸੰਨ 1930 ਤੇ 1940 ਦੀਆਂ 
ਲੜਾਂਈਆਂ ਨੇ ਸਾਹਿਤਕ ਸਿਰਜਣਾ ਦੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਮੱਠਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਪਰ 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੜਾਈਆਂ ਦੇ ਖ਼ਤਮ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੀ ਸਾਹਿਤਕ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਦਾ 
ਨਵਾਂ ਕਾਲ ਆਰੰਭ ਹੋ ਗਿਆ। ਰ 

_ਹ. ਪੁ. -ਐਨ. ਬ੍ਰਿ 12:953 

_ ਜਾਪਾਨੀ ਕਾਨੂੰਨ : ਜਾਪਾਨ ਦੀ ਕਾਨੂੰਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ 
ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਰਵਾਇਤਾਂ ਦੇ ਸੁਮੇਲ ਤੋਂ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਈ 
ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿਚ ਜਾਪਾਨ ਦੀਆਂ ਰਫਾਇਤਾਂ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦੇ 
ਹੋਏ ਪੱਛਮੀ ਕਾਨੂੰਨ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਸੰਨ 
1853 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਦੋਂ ਜਾਪਾਨ ਬਾਹਰਲੀ ਦੁਨੀਆ ਨਾਲੋਂ ਕਟਿਆ 
ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਾਪਾਨੀ ਕਾਨੂੰਨ ਪੱਛਮੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਤੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਮੁਕਤ ਸੀ। 
ਅਨੁਸਾਰ ਵੰਡਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ : 

ਪਹਿਲਾ ਕਾਲ ਸੰਨ 1868ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ 
ਕੋਈ ਲਿਖਤੀ ਪੁਸਤਕ ਉਪਲਬਧ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਦੂਜਾ ਕਾਲ 1868 ਤੋਂ 
1947ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੈ ਜਿਸ ਦੌਰਾਨ ਯੂਰਪੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਮਾਡਲ 
ਤੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕੁਝ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਨੂੰ ਲਿਖਤੀ 
ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਤੀਜਾ ਕਾਲ 1947 ਤੋਂ ਪਿਛੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਰੈ. ਜਦੋਂ 
ਜਾਪਾਨੀ ਕਾਨੂੰਨ ਉੱਤੇ ਯੂਰਪੀਨ ਦੇਸਾਂ ਨਾਲੋਂ ਅਮਰੀਕਾ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ 
ਵਧੇਰੇ ਸਪਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਰ 


ਪਹਿਲੇ ਕਾਲ ਵਿਚ ਵੱਧ ਰਹੀਆਂ ਪਰਿਵਾਰਿਕ ਇਕਾਈਆਂ ਅਤੇ 
ਭਾਈਚਾਰੇ ਰਾਹੀਂ ਪਾਏ ਗਏ ਦਬਾਉ ਕਾਰਨ ਝਗੜਿਆਂ ਦਾ ਹੱਲ ਸਮਝੌਤੇ 
ਰਾਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਠੀਕ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਝਗੜਿਆਂ ਨੂੰ ਹੱਲ 
ਕਰਨ ਲਈ ਕੁਝ ਨਿਯਮ ਬਣਾਏ ਗਏ ਸਨ। ਇਸ ਕਾਲ ਵਿਚ ਜਾਪਾਨ 
ਵਿਚ ਕੂਜਿਸੀ (%੫[80੪) ਨਾਂ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ ਜਿਸ ਨੇ ਸਲਾਹ 
ਦੇਣ ਦਾ ਕਾਰਜ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਜੇ ਵਕੀਲ ਦਾ ਪ੍ਰਤਿਰੂਪ ਸ਼ਬਦ ਹੈ। 
ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨ ਵਰਗੀ ਉਸ ਸਮੇਂ ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਹੋ ਸਕਦਾ 
ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਮਹਿਸੂਸ ਹੀ ਲਾ ਹੋਈ _ 
ਹੋਵੇ। ਰ 

ਦੂਜੇ ਕਾਲ ਵਿਚ 1868 ਈ. ਵਿਚ ਮਾਈਜੀ ਰਾਜ ਦੀ ਮੁੜ 
ਬਹਾਲੀ ਨਾਲ ਤੇਕੂਗਾਵਾ ਸ਼ੋਗੁਨਸ਼ਾਹੀ ਸਮਾਪਤ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਜਾਪਾਨ 


387 


ਟੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਰਾਜਨੀਤਕ ਸ਼ਕਤੀ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਜਾਪਾਨ 
ਮੰਤਰ-ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਨਮਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ 
ਕਾਨੂੰਨੀ ਢਾਂਚਾ ਉਸਾਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਕਾਲ ਵਿਚ ਪੱਛਮੀ ਕਾਨੂੰਨ 
ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਕੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕਾਨੂੰਨ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਇਸ 
ਕਾਨੂੰਨ-ਸਾਜ਼ੀ ਵਿਚ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਈਟੋ ਦਾ ਮੁੱਖ ਯੋਗਦਾਨ ਸੀ। ਸੰਨ 
1889 ਦੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦਾ ਖਰੜਾ ਉਸ ਨੇ ਹੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਹ 
ਆਧਾਰਤ ਸੀ। ਰ੍ 

ਜਰਮਨੀ ਦੀ ਨਕਲ ਕੀਤੀ। ਸੰਨ 1890 ਵਿਚ ਅਦਾਲਤਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 
ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਹ ਅਦਾਲਤਾਂ ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੀਆਂ ਕਾਨੂੰਨ ਅਦਾਲਤਾਂ ਦੇ 
ਆਧਾਰ ਤੇ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਫ਼ੌਜੀ ਅਦਾਲਤਾਂ 
ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਇਸੇ ਹੀ ਸਾਲ ਜਰਮਨੀ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਦੀਵਾਨੀ 
ਅਤੇ ਫ਼ੌਜਦਾਰੀ ਜ਼ਾਬਤਾ ਕੋਡ ਵੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਦੀਵਾਨੀ ਕੋਡ 
ਦੀ 1926 ਈ: ਵਿਚ ਤਰਮੀਮ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਫ਼ੌਜਦਾਰੀ ਜ਼ਾਬਤਾ ਕੋਡ 


ਦੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਕਾਨੂੰਨ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਧੀਨ 1923 ਈ: ਵਿਚ ਤਰਮੀਮ 


ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਸ ਤੋਂ ਜਾਪਾਨੀ ਕਾਨੂੰਨ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਜਰਮਨ ਕਾਨੂੰਨ, 
ਸੀਮਿਤ ਰਿਹਾ। 

ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਉਪਰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜਾਪਾਨੀ ਕਾਨੂੰਨ ਕਈ 
ਗੱਲਾਂ ਵਿਚ ਯੂਰਪੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਟਾਕਰੇ ਤੇ ਅਮਰੀਕੀ ਕਾਨੂੰਨ ਦੇ ਵਧੇਰੇ 
ਨੇੜੇ ਹੈ। ਦੀਵਾਨੀ ਮੁਕੱਦਮਿਆਂ ਵਿਚ ਗਵਾਹਾਂ ਦੀ ਪੁੱਛ-ਗਿੱਛ ਅਮਰੀਕੀ 
ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਅਦਾਲਤਾਂ ਵਿਚ ਕਿਸੇ 


ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦਰਜਾਬੰਦੀ ਦੀ ਅਣਹੋਂਦ ਵੀ ਅਮਰੀਕੀ ਦੇਣ ਹੈ। ਕਿਰਤ ਅਤੇ _ 


ਜਥੇਬੰਦੀ ਸਬੰਧੀ ਕਾਨੂੰਨ ਵੀ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਨਮੂਨੇ ਦੇ ਹੀ ਹਨ। 


ਫਿਰ ਵੀ ਨਿਯਮਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਥਾਵਾਂ ਦੇ ਪੱਖੋਂ ਜਾਪਾਨ ਦੀ ਕਾਨੂੰਨੀ 
ਪ੍ਰਣਾਲੀਸਾਧਾਂਰਣ ਕਾਨੂੰਨ ਦੇ ਟਾਂਕਰੇ ਤੇ ਯੂਰਪ ਦੇ ਦੀਵਾਨੀ ਕਾਨੂੰਨ 
ਦੇ ਵਧੇਰੈ ਨੇੜੇ ਹੈ; ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਕਿੰਨੇ ਹੀ ਜਾਪਾਨੀ ਕਾਨੂੰਨ ਹੁਕਮ ਯੂਰਪੀ 
ਕਾਨੂੰਨੀ ਹੁਕਮਾਂ ਤੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਹੀ ਭਿੰਨ ਹਨ। ਮੋਟਰ-ਗੱਡੀਆਂ ਦੇ 
ਐਕਸੀਡੈਟਾਂ ਦੇ ਫ਼ੈਸਲਿਆਂ ਸਬੰਧੀ, ਨੁਕਸਦਾਰ ਵਸਤੂਆਂ ਲਈ 
ਉਤਪਾਦਕਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਆਦਿ ਲਈ ਜਾਪਾਨ ਵਿਚ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਦੀ 
ਇੰਨੀ ਘਾਂਟ ਹੈ-ਕਿ ਯੂਰਪ ਵਾਲੇ ਢੰਗ ਹੀ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਹਨ। ਜਾਪਾਨ ਵਿਚ 
ਵਕੀਲਾਂ ਤੇ ਜੱਜਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵੀ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੈ ਅਤੇ ਝਗੜੇ ਵਧੇਰੇ 
ਕਰਕੇ ਅਦਾਲਤਾਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੀ ਨਿਪਟਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ 
ਹੈ। ਸਥਾਨਕ ਥਾਣਿਆਂ ਵਿਚ ਸੁਲ੍ਹਾਕਾਰੀ ਕਮਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਬਜ਼ੁਰਗ 
ਅਤੇ ਸਿਆਣੇ ਸਾਲਸੀ ਵਿਚੋਲਗੀ ਦਾ ਫ਼ਰਜ਼ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਵਧੇਰੀਆਂ 
ਗੱਲਾਂ ਵਿਚ ਪਰਿਵਾਰ (ਪੁਰਖ, ਇਸਤਰੀ ਅਤੇ ਆਸ੍ਰਿਤ ਬੱਚੇ) ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ 
ਅਜੇ ਵੀ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਹੈ। ਛੋਟੀਆਂ ਅਤੇ ਦਰਮਿਆਨੇ ਦਰਜੇ ਦੀਆਂ ਫਰਮਾਂ 
ਵਿਚ ਮਾਲਕਾਂ ਅਤੇ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੇ ਸਬੰਧ ਪਰਿਵਾਰਕ ਸਬੰਧਾਂ ਵਰਗੇ ਹੀ 
ਹਨ। ਰ 
ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨ ਵਿਚ ਵੀ ਪੱਛਮੀ ਰੰਗਣ ਦੇ ਪੂਰੇ ਤੌਰ 
ਤੇ ਆਉਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਪਰ ਮੌਜੂਦਾ ਸਥਿਤੀ ਅਨੁਸਾਰ 


ਇਕ ਗੱਲ ਪੱਕੀ ਹੈ ਕਿ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਜਾਪਾਨੀ ਕਾਨੂੰਨ 


ਹੂ-ਬਹੂ ਇਹ ਨਹੀਂ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਕਿ ਜਾਪਾਨੀ ਸਮਾਜ ਕਿਸ ਸੁਚੱਜੇ ਢੰਗ 


ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਝਗੜੇ-ਝੇੜੇ ਨਜਿੱਠਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੋਹਾਂ ਧਿਰਾਂ ਦੇ ਆਪਸੀ 


ਹਿਤ ਤੇ ਲਾਭ ਲਈ ਕਿਵੇਂ ਵਾਧੂ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਚਾਉਂਦਾ 


ਜਾਪਾਨੀ ਬਗੀਚੇ 


ਹੈ! ਇਸ ਦੇ ਟਾਕਰੇ ਤੇ ਪੱਛਮੀ ਸਮਾਜ ਆਪਣੇ ਲਿਖਤੀ ਕਾਨੂੰਨ ਉੱਤੇ 
ਹੀ ਤੁਰਦਾ ਹੈ। 

ਹ. ਪੁ. -ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 5521 ; ਚੈੱਬ. ਐਨ. 7:57 

ਜਾਪਾਨੀ ਬਗੀਂਚੇ : ਜਾਪਾਨੀ ਬਗੀਰੇ ਆਪਣੇ ਸੁੰਦਰ 
ਨਜ਼ਾਰਿਆਂ ਲਈ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ 
ਕਿ ਜਾਪਾਨ ਵਿਚ ਬਗੀਚੇ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕਲਾ ਚੀਨ ਜਾਂ ਕੋਰੀਆ ਤੋਂ 
ਲਿਆਂਦੀ ਗਈ। ਪੁਰਾਣੇ ਰਿਕਾਰਡ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਵੀਂ ਸਦੀ ` 
ਵਿਚ ਬਣੇ ਸ਼ਾਹੀ ਮਹਿਲਾਂ ਵਿਚ ਬਗੀਚੇ ਹੋਇਆ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ 


ਬਗੀਚਿਆਂ ਦੀ ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਇਕ ਤਲਾਬ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿਚ ਇਕ _ 


ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਟਾਪੂ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਜੋ ਪੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਲਾਲ ਕਿਨਾਰੇ ਨਾਲ 
ਜੁੜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਹੀਆਨ ਦੇ ਸਮੇਂ (794-1185) ਸਮਰੂਪੀ ਸ਼ਿਨਡੈੱਨ 
ਸਟਾਈਲ ਆਮ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿਚ ਵੱਡਾ ਬਗੀਚਾ ਘਰ ਦੇ ਦੱਖਣ 
ਵੱਲ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਘਰੇਲੂ ਉਸਾਰੀ ਕਲਾ ਵਿਚ_ਤੰਬਦੀਲੀ 
ਆਉਣ ਕਾਰਨ ਕਮਾਕਾਰਾ ਦੇ ਸਮੇਂ (1186- 1335) ਬਗੀਚਿਆਂ ਵਿਚ 
ਵੀ ਪਰਿਵਰਤਨ ਆਏ। 

ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਬਗੀਚੇ ਮੋਮੋਯਾਮਾ (1574-1603) ਅਤੇ 
ਈਡੋ (1603-1807) ਦੇ ਰਾਜ ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਵੀ-ਬਣਾਏ ਗਏ। ਸੰਨ 
1923ਦੇ ਭੁਚਾਲ ਅਤੇ ਅੱਗ ਦੀ ਬਰਬਾਦੀ ਨੇ ਟੋਕੀਓ ਦੇ ਬਗੀਚਿਆਂ 


_ਦੀ ਉਪਯੋਗਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟਾਇਆ। ਕਈ ਹਜ਼ਾਰ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਆਪਣੈ ਬਚਾਉ 


ਲਈ ਪਾਰਕਾਂ ਅਤੇ ਗ਼ੈਰ-ਸਰਕਾਰੀ ਬਗੀਚਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਰਣ ਲਈ। 
ਜਾਪਾਨੀ ਬਗ਼ੀਚਿਆਂ ਦੀ ਸ੍ਰੇਣੀ-ਵੰਡ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ. ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ 
ਧਰਾਤਲ ਦੀ ਕਿਸਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਮਸਨੂਈ 
ਪਹਾੜੀਆਂ (1800 ੧੩੦੪) ਜਾਂ ਪੱਧਰੀ ਜ਼ਮੀਨ (0੩-ਗ੩੨) ਜਿਨ੍ਹਾਂ 
ਵਿਚ ਹਰੇਕ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨੁਹਾਰ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਪਹਿਲੇ ਵਿਚ ਪਹਾੜ ਅਤੇ 
ਤਲਾਬ ਹੁੰਦੇ ਸਨ ਜਦੋਂ ਕਿ ਦੂਸਰੇ ਵਿਚ ਪੱਧਰੀ ਜ਼ਮੀਨ ਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਜੋ 
ਇਕ ਵਾਦੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟਾਉਂਦੀ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਉਚਾਣ 
ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਪਹਾੜੀ ਬਗੀਚਿਆਂ 
ਵਿਚ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਇਕ ਨਦੀ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਇੰਕ ਤਲਾਬ ਸ਼ਾਮਲ 


` ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਸ ਵਿਚ ਵੀ ਇਕ ਵਿਸ਼ੈਸ਼ ਅੰਤਰ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਖੁਸ਼ਕ 


ਭੂ-ਦ੍ਰਿਸ਼ (63-5408) ਸਟਾਈਲ ਜਿਸ ਵਿਚ ਚਟਾਨਾਂ ਜੋੜ ਕੇ ਇਕ 
ਆਬਸ਼ਾਰ ਅਤੇ ਇਕ ਮੁਹਾਣਾ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਜਦੋਂ ਕਿ ਰੇਤ" ` 
ਜਾਂ ਬਜਰੀ ਪਾਣੀ ਦਾ ਸੰਕੋਤ ਜਾਂ ਸੁੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਧਰਾਤਲ ਦਰਸਾਉ'ਦੀ 
ਸੀ। ਕਈ ਹੋਰ ਸਟਾਈਲ ਵੀ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਸਨ ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਾਲਾ ਬਗੀਚਾ 
(6੬8-89) ਜੰਗਲ ਅਤੇ ਪਾਣੀ (08-568) ਅਤੇ ਪੱਧਰੀ ਧਰਾਤਲ ਵ਼ਾਲੀ 
ਬੁਨਜ਼ਿਨ ਸੁਕੁਰੀ (0੪ਗੰ00 ੧੫੬੦) ਜੋ ਇਕ ਸਾਧਾਰਣ ਅਤੇ ਛੋਟਾ 
ਸਟਾਈਲ ਹੈ। ਚਾਹ ਦੀ ਰਸਮ ਮਨਾਉਣ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਿਆਂ 
ਕਰਨ ਲਈ ਵੀ ਚਾਹ ਦੇ ਬਗੀਚੇ ਦਾ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਟਾਈਲ ਹੈ। 

_ ਜਾਪਾਨੀ ਬਗ਼ੀਚਿਆਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲੱਛਣ ਇਕ ਆਬਸ਼ਾਰ ਹੈ 
ਜਿਸ ਦੇ ਅੱਗੇ ਦਸ ਜਾਂ ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਵੱਖਰੇ ਵੱਖਰੇ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਹੋ ਸਕਦੇ ਸਨ, 
ਜਿਵੇਂ ਫੁਹਾਰਾ ਅਤੇ ਨਦੀ ਜੇ ਇਸ ਤੋਂ ਉੱਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਂ ਹੈ। ਝੀਲ ਅਤੇ 
ਪਹਾੜੀਆਂ ਜੇ ਝੀਲ ਦੀ ਖੁਦਾਈ ਸਮੇਂ ਮੁਹਾਣੇ ਤੋਂ ਪੁੱਟੀ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ 
ਬਣਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਦੀਪ-ਸਮੂਹ, ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਪੁੱਲ ਅਤੇ 
ਕੁਦਰਤੀ ਪੱਥਰ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਗ਼ੀਚਿਆਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। 
ਬਗ਼ੀਚੇ ਦੇ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਵਿਚ ਪੱਥਰਾਂ ਦੀ ਚੇਣ ਅਤੇ ਅਸਰਦਾਇਕ ਵੰਡ 
ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੱਖ ਹੈ। ਅਜੋਕੇ ਬਗੀਚਿਆਂ ਵਿਚ ਫੁੱਲ ਬਹੁਤ 
ਘੱਟ ਅਤੇ ਸਦਾ ਬਹਾਂਰ ਰੁੱਖ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹਨ। ਰੁੱਤਾਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਤੱਖ 


ਜਾਪਾਨੀ ਬੀਂਡਾ 
ਸੰਜੀਦਗੀ ਅਤੇ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵੇਖਣ ਵਿਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਪੱਥਰਾਂ 


388 


ਜਾਪਾਨੀ ਬੀਂਡਾ : ਇਹ ਕੋਲੀਆੱਪਟਰਾ ਵਰਗ ਦੀ 


ਵਾਂਗ ਬਗ਼ੀਚੇ ਵਿਚ ਰੁੱਖ ਵੀ ਇਕਸਾਰਤਾ ਨਾਲ ਵੰਡੇ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ, ਸਕੈਰਬੀਅੜੀ (604080682) ਕੁਲ ਅਤੇ ਰੂਟੈੱਲਨੀ (100810036) 





ਜਾਪਾਨੀ ਬਗੀਚੇ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲੱਛਣ 


ਜਿੱਥੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੁਦਰਤੀ ਮੂਲ ਅਤੇ ਵਾਧੇ ਦੇ ਵਿਹਾਰ ਦਾ ਵੀ ਖ਼ਿਆਲ_ 


ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਖੂਹ, ਪੱਥਰ ਵਾਲ਼ੇ ਮੁਹਾਣੇ, ਪੱਥਰ ਲਾਰਟੈਨ 
ਪਾਗੋਡਾ, ਵੇਲ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਗਰਮ ਰੁੱਤ ਵਾਲੇ ਘਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ 
ਅੰਦਰ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਣ ਦੇ ਰਸਤੇ ਅਤੇ ਵਾੜਾਂ ਵੀ ਜੋ ਘਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ 
ਨਾਲ ਬਣਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ, ਉਹ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨੂੰ ਇਕਸਾਰਰਤਾ 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਗ਼ੀਚਿਆਂ ਦੇ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 

ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਉਦੇਸ਼ ਹਰੇਕ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਨਵੇਂ 
ਵਿਚਾਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਬਦਲਦੇ ਰਹੇ। ਕਿਸੇ ਵਕਤ ਕੁਝ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਜੈਨ 
ਪੂਜਕਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਬਗੀਚਿਆਂ ਦੇ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵਕਤ 
ਇਸ ਤਰਹਾਂ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਕੀਤਾ ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਰੇਸ਼ਮ ਤੇ ਪੇਂਟ ਕੀਤੇ ਹੋਏ 
ਭੂ-ਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋਣ। 

` ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਲੰਬੇ ਅਰਸੇ ਵਿਚ ਬਗ਼ੀਚੇ ਬਣਾਉਣ ਵਿਚ 
ਬਾਹਰਮੁਖੀ ਨਜ਼ਰੀਏ ਨੇ ਅੰਤਰੀਵ ਮਨੋਵੇਗ ਨੂੰ ਕਾਪੀ ਰਾਹ ਦਿੱਤਾ। 
ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਮੱਤ ਵੀ ਬਗ਼ੀਚੇ 
_ ਬਣਾਉਣ ਵਿਚ ਵਰਤੇ ਗਏ। ਕੁਦਰਤੀ ਚਟਾਨਾਂ ਇਕਸਾਰ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ 
ਅਤੇ ਇਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਹਿਮ ਵੀ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਤੇ ਅਸਰ 
ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। 
ਰ ਜਾਪਾਨੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬਗ਼ੀਚਿਆਂ ਵਿਚ ਸੰਜੀਦਗੀ ਦੀ 
ਸੁੰਦਰਤਾ ਤੇ ਵਧੇਰੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿਤਾ ਹੈ। ਖ਼ੂਬਸੂਰਤੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛੁਪੀ ਹੋਈ 
ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦਾ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਤੌਰ ਤੇ ਹੀ ਪਤਾ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ 
ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਇਕੱਠੀ ਖੁਸ਼ੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਚੰਗਾ 
ਕੰਮ ਓਹਲੇ ਵਿਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੇਵੇ। 

ਹ. ਪੁ. -ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 10:950 


ਉਪ-ਕੁਲ ਦਾ ਇਕ ਧੈਸਟ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਪ੍ਰਾਣੀ 
ਵਿਗਿਆਨਕ ਨਾਂ _ਪੱਪਿਲੀਆ _ਜਿਪਾੱਨਿਕਾ 
(1੫01੩ 34[॥॥੮੨) ਹੈ। ਇਹ ਕੀੜਾ ਜਾਪਾਨ 
ਦਾ ਜੰਮਪਲ ਹੈ ਪਰ 1916 ਦੇ ਲਗਭਗ ਇਹ 
ਅਮਰੀਕਾ ਨੂੰ ਨਿਰਯਾਤ ਕੀਤੇ ਪੌਦਿਆਂ ਦੁਆਲੇ 
ਮਿੱਟੀ ਵਿਚ ਸ਼ਾਇਦ ਲਾਰਵਾ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ, 
ਉਥੇ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। 


ਇਹ ਬੀਂਡਾ ਤਕਰੀਬਨ 10 ਮਿ. ਮੀ 
ਲੰਬਾ ਅਤੇ ਚੌੜਾ ਅਤੇ ਚਮਕੀਲੇ ਰੰਗ ਦਾ ਹੁੰਦਾ 
ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਹਰਲੇ ਕਾਇਟਿਨੀ ਖੇਲ ਕਰੜੇ 
ਪਰ ਤਾਂਬੇ ਵਰਗੇ ਭੂਰੇ ਰੰਗ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪੇਟ 
ਦੇ ਇਸਦੇ ਹਿੱਸੇ ਉੱਤੇ ਦੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਚਿੱਟੇ ਨਿਸ਼ਾਨ 
ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਦਿਨ ਦੇ ਸਮੇਂ ਉੱਡਦੇ 
ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬਹੁਤ ਸਮਾਂ ਜਮੀਨ ਵਿਚ ਅੰਡਾ, 
ਲਾਰਵਾ ਜਾਂ ਪਿਊਪਾ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਗੁਜ਼ਰਦਾ ਹੈ। 
ਇਕ ਸਾਲ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਕ ਪੀੜ੍ਹੀ ਪੈਦਾ 
ਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 





200 ਜਾਤੀਆਂ ਉੱਤੇ ਆਹਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਬਹੁਤੇ ਛਾਂ ਦਾਰ 
ਦਰਖ਼ਤਾਂ, ਸਜਾਵਟੀ ਪੌਦਿਆਂ ਅਤੇ ਚਰਾਗਾਹਾਂ, ਬਗ਼ੀਚਿਆਂ ਆਦਿ ਉੱਤੇ 
ਨਿਰਬਾਹ ਕਰਦੇ ਹਨ। 


ਇਸ ਪੈਸਟ ਦੇ ਕੰਟਰੋਲ ਲਈ ਬੜੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। 
ਹੈ। ਕੁਝ ਪਰਜੀਵੀ ਭਰਿੰਡਾਂ ਅਤੇ ਮੱਖੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਦੁਸ਼ਮਣ ਹਨ, 
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੰਟਰੋਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੈਸੀਲਸ ਪੱਪਿਲੀ 
(98691051018114੦) ਜੀਵਾਣੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲਾਰਵਿਆਂ ਦੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਹਨ। 
ਇਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰ ਇੰਨੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਵੱਧ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਕਿ 
ਲਾਰਵੇ ਦੇਖਣ ਵਿਚ ਦੁਧੀਆ ਰੰਗ ਦੇ ਲੱਗਣ ਲੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 

ਹ. ਪੁ. -ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ.. 5:520 

ਜਾਪਾਨੀ ਬੁੱਤ-ਕਲਾ : ਪੱਥਰਾਂ ਦੀ ਬੁੱਤ- ਤਰਾਸ਼ੀ ਜਾਪਾਨ 


ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੈ। ਸੱਤਵੀਂ ਤੇ ਅੱਠਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਮਿੱਟੀ, ਕਾਂਸੀ ਤੇ 


389 


ਖੁਸ਼ਕ ਲਾਖ ਦੀ ਸੂਖ਼ਮ ਬੁੱਤ-ਤਰਾਸ਼ੀ ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ 
ਹਨ ਪਰੰਤੂ ਕਾਂਸੀ ਦੀ ਕਦੇ ਵੀ ਆਮ ਵਰਤੋਂ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਜਦੋਂ 
ਕਿ ਖ਼ੁਸ਼ਕ ਲਾਖ ਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਕਾਫ਼ੀ ਚਿਰ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸਤੇਮਾਲ ਬੰਦ 
ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਸੀ। ਕੇਵਲ ਲੱਕੜ ਹੀ ਅਜਿਹਾ ਇਕ ਸਾਧਨ ਹੈ, 
ਜਿਹੜਾ ਜਾਪਾਨ ਵਿਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਵੀ 
ਵੇਖਣ ਵਿਚ ਆਇਆ ਹੈ ਕਿ ਜਾਪਾਨ ਦੀ ਸਾਰੀ ਦੀ ਸਾਰੀ ਸੂਖ਼ਮ 
ਬੁੱਤ-ਕਲਾ ਯੁੱਧ-ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਤੇ ਬੁੱਤਾਂ ਦੀ ਹੈ। ਜਾਪਾਨੀ 


ਲੋਕ ਆਮ ਕਰਕੇ ਬੁੱਤ-ਤਰਾਸ਼ਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵਧੀਆ ਰੰਗ-ਸਾਜ਼ ਮੰਨੇ. ਗਏ 


ਹਨ। 
ਆਰੰਭਕ ਕਾਲ (ਲਗਭਗ 600-1185) 


ਬੁੱਤ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਾਪਾਨੀ ਬੁੱਤ-ਕਲਾ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਅਸਲ 
ਵਿਚ ਛੇਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਲਗਭਗ ਸ਼ੁਰੂ ਹੇਇਆ ਜਦੋਂ ਕਿ ਬੁੱਧ ਮਤ ਦੇ 
ਪ੍ਰਚਾਰ ਤੋਂ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਬਾਅਦ ਮੂਰਤੀਆਂ ਬਣਨੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈਆਂ। ਛੇਵੀਂ 
ਅਤੇ ਸੱਤਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਵਸਤਾਂ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖੀਆਂ ਹੋਈਆਂ 
ਹਨ ਜਿਹੜੀਆਂ ਕਿ ਲੱਕੜ ਜਾਂ ਕਾਂਸੀ ਦੀਆਂ ਬਣੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਿੱਹਰੇ ਸੁੰਦਰ ਹੋਣ ਦੀ ਥਾਂ ਵਿਵੇਕੀ ਹਨ ਅਤੇ ਚਾਲ-ਢਾਲ 
ਵੀ ਅੱਖੜ ਅਤੇ ਬੇਜਾਨ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਇਹ ਅਨੋਖੀਆਂ 
ਤੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਪੰਜਵੀਂ ਅਤੇ ਛੇਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਚੀਨੀ 
ਬੁੱਤ-ਕਲਾ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦੀ ਹੈ। ਨਾਰਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੋਰਿਊਜੀ ਮੰਦਰ ਦੇ 
ਕੋਡੋ ਸੇਲਡਨ ਕਾਲ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਝਾਲ ਚੜ੍ਹੇ ਤਾਂਬੇ ਦੇ ਸ਼ਾਕੇ 
(ਸੇਕਯਾ-ਮੁਨੀ) ਦੀ ਦੋ ਸੇਵਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਏ ਮੂਰਤੀ ਪਈ ਹੈ 
ਜਿਹੜੀ ਕਿ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਉਦਾਹਰਣ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ 
ਕੁਝ ਹੋਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਨਿਮਨ ਲਿਖਤ ਹਨ: ਹੇਰਿਊਜੀ ਮੰਦਰ 
ਵਿਖੇ ਹੀ ਯੂਮੈਡੋਨੇ (ਫਰੀਮ ਹਾਲ) ਵਿਚ ਕਾਨੌਨ ਅਵੈਲੋਕਾਈਟੀਜ਼ ਵਾਰਾ 
ਦੀ ਲੱਕੜ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਇਸੇ ਮੰਦਰ ਵਿਚ ਕੋਰੀਆਂ ਦੇ ਕਾਨੌਨ ਦੀ ਲੱਕੜ 
ਦੀ ਮੂਰਤੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਹੂ-ਬਹੂ ਨਕਲ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਵਿਚ ਪਈ 
ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਰਾ ਦੇ ਚਿਉਗਿਊਜੀ ਮੰਦਰ ਵਿਚ ਮੀਰੋਕੁਬੋਸਾਟਸੂ (ਮਟਰੀਆ) 
ਦੀ ਬੈਠੇ ਹੋਏ ਦੀ ਲੱਕੜ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰੀ ਭੁਲੇਖੇ ਨਾਲ 
ਨਾਈਉਰੀਨੀ-ਕਾਨੌਨ (ਸਿਨਟ-ਮਾਨੀ) ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲਗਭਗ 
ਸੱਤਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖ਼ੀਰ ਦੇ ਚੀਨ ਦੇ ਟੈਂਗ ਕਾਲ ਦੇ ਢੰਗਾਂ ਦਾ ਆਗਾਸ 
ਲਗਦੀਆਂ ਸਨ। ਇੱਸ ਨਵੇਂ ਢੰਗ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਰਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਯਾਕੂਸੀਜੀ 
ਮੰਦਰ ਵਿਚ ਯਾਕੂਸੀ ਦੀ ਤਹਿ ਵਾਲੀ ਤਾਂਬੇ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਅਤੇ ਇਸੇ 
ਮੰਦਰ ਵਿਚ ਤਾਂਬੇ ਦੀ ਤਹਿ ਚੜ੍ਹੀ ਕਾਨੌਨ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਤੋਂ ਸਾਫ਼ ਦਿਖਾਈ 
ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਰ 

_ 8ਵੀਂ ਸਦੀ ਨੂੰ ਜਾਪਾਨੀ ਬੁੱਤ-ਕਲਾ ਦਾ ਸੁਨਹਿਰੀ ਯੁੱਗ ਕਿਹਾ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਤਾਂਬੇ, ਮਿੱਟੀ, ਲਾਖ ਅਤੇ ਲੱਕੜ ਦੀਆਂ ਬੁੱਧ ਮਤ 
ਦੀਆਂ ਅਨਗਿਣਤ ਮੂਰਤੀਆਂ ਤਿਆਰ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਨਾਰਾ ਵਿਖੇ ਟੇਡੈਜੀ 
_ਮੰਦਰ ਵਿਚ ਤਾਂਬੇ ਦਾ ਝਾਲ ਚੜ੍ਹਿਆ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਲਗਭਗ 16.2ਮੀਂ. 


(53 ਫੁੱਟ) ਉੱਚਾ ਬੀਰੋਸ਼ਾਨਾ (ਵੇਅਰੋਚਾਨ, ਬੁੱਧ ਦੀ ਬੈਠੇ ਹੋਏ ਦੀ 


ਮੂਰਤੀ) ਇਸ ਸਦੀ ਦੀ ਬੁੱਤ- ਕਲਾ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਉਦਾਹਰਣ 
_ਹੈ। ਬੇਸ਼ਕ ਬੁੱਤ ਦਾ ਸਿਰ ਅੱਗ ਨਾਲ ਤਬਾਹ ਹੋ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਮੁੜ 
ਢਾਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਧੜ ਤੋਮੂਲ ਕਲਾ ਦੀ ਸਹੀ ਝਲਕ ਦਿੰਦੀ 


ਜਾਪਾਨੀ ਬੁੱਤ-ਕਲਾ 


ਹੈ। ਟੇਡੈਜੀ ਮੰਦਰ ਵਿਚ ਚਾਰ ਦੇਵਾ-ਕਿੰਗਜ਼ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਅਤੇ ਜਿਊਚੀਮੈਨ 
(ਅੱਗੇ, ਵਧਵੇਂ ਸਿਰ ਵਾਲਾ) ਕਾਨੌਨ ਦਾ ਨਾਰਾ ਵਿਚ ਸ਼ੋਰੀਨਜੀ ਮੰਦਰ' 
ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਹਨ। ਮਗਰਲੀ ਮੂਰਤੀ ਸਹੀ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਸਰਵੋਤਮ 
ਮੂਰਤੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਪਹਿਲੀ ਮੂਰਤੀ ਦਾ ਚਿੱਹਰਾ ਬਹੁਤ ਸੋਹਣੇ ਢੰਗਾਂ 
ਨਾਲ ਉਕਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਧੜ ਢੁੱਕਵੇਂ ਅਨੁਪਾਤਾਂ ਵਿਚ ਨਹੀਂ 
ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ। ਜਾਪਾਨ ਵਿਚ ਲਾਖ ਦੇ ਬੁੱਤ ਦੀ ਬਹੁਤ ਮਹਤੱਤਾ ਹੈ 
ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਦਾ ਚੀਨ ਦੀ ਮੂਲ ਕਲਾ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ ਵੀ ਉਥੇ ਕੋਈ 
ਢੁਕਵੀਂ ਉਦਾਹਰਣ ਨਹੀਂ ਲੱਭਦੀ। ਇਸ ਸਦੀ ਦੇ ਮਗਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ 
ਲੱਕੜ ਦੀ ਬੁੱਤ ਤਰਾਸ਼ੀ ਲਈ ਵਰਤੋਂ ਆਮ ਹੋ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਟੈਂਗ 
'ਯਥਾਰਵਾਦ ਕਾਰਨ ਬੁੱਧ ਮਤ ਦੇ ਰਹੱਸਵਾਦ ਅਤੇ ਗੌਰਵਤਾ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ 
ਪਹੁੰਚਿਆ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਬਹੁਤਾ ਚਿਰ ਨਾ ਟਿਕ ਸਕਿਆ। ਇਸ 
ਤੋਂ ਅਗਲੀ ਸਦੀ ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਆਤਮੀ ਬੁੱਧ ਮੱਤ ਵਧੇਰੇ ਹਰਮਨ ਪਿਆਰਾ 
ਹੋ ਗਿਆ ਤਾਂ ਇਸ ਨਵੇਂ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨੂੰ ਕੁਦਰਤੀ ਤਾਕਤ ਦਰਸਾਉਣ 


ਵਾਲੇ ਲੱਕੜ ਦੇ ਅਨੇਕ ਬੁੱਤਾਂ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਹੋਈ। ਦਸਵੀਂ ਸਦੀ ਤੋਂ 


ਬਾਅਦ ਬੇਸ਼ਕ ਬੁੱਤਾਂ ਲਈ ਸਾਮਾਨ ਤੇ ਢੰਗ ਉਹੋ ਹੀ ਰਹੇ, ਫਿਰ ਵੀ 
ਬਹੁਤ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਆ ਚੁੱਕੀਆਂ ਸਨ। ਇਹ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਕੌਮੀ ਭਾਵਨਾ 
ਉਜਾਗਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਹੋਇਆ, ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਜਾਪਾਨੀਆਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀ 
ਖ਼ਾਸ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੈ। ਬੁੱਤਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਵਧਣ ਕਰਕੇ ਅਨੇਕ ਜੱਦੀ ਕਿੱਤਾ 
ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਬੁੱਤ-ਤਰਾਸ਼ ਸਾਹਮਣੇ ਆਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ 
ਜ਼ੋਚੋ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਸ਼ੁੱਧ ਜਾਪਾਨੀ ਭਾਵ ਜਾਂ ਸਪਿਰਿਟ ਅਤੇ ਸਟਾਈ 
ਦੇ ਸਕੂਲ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਆਦਰਸ਼ 


_ਅਤੇ ਸੁਹੱਪਣ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਕੰਮ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਕਯੋਟੇ 


ਵਿਚ ਹੋਕੈਜੀ ਮੰਦਰ ਵਿਚ ਅਮੀਡਾ ਅਮੀਤੇਭਾ ਦੀ ਲੱਕੜ ਦੀ ਤਹਿ 
ਚੜ੍ਹੀ ਮੂਰਤੀ ਅਤੇ ਕਯੋਟੋ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੀ ਉਜੀ ਵਿਖੇ ਹੂਡੇ ਦੇ ਮੰਦਰ ਦੀ 
ਮੂਰਤੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਨੇ ਦੋਵੇਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਜਾਂ ਅਸਾਧਾਰਣ 
ਅਤੇ ਜੋਡੋ ਬੁੱਤ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ। ਰ 

ਕਾਮਾਕੁਰਾ ਅਤੇ ਮਗਰਲਾ ਕਾਲ : ਤੇਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਜਦੋਂ 
ਜੋਚੋ ਸਟਾਈਲ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸੁਧਾਰ ਹੋ ਗਿਆ ਤਾਂ ਇਕ ਨਵੀਂ ਨਾਟਕੀ, 
ਵਾਸਤਵਿਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਬਲ ਭਾਵਨਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ। ਦੋ ਉੱਘੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ 
ਬੁੱਤ-ਤਰਾਸ਼ਾਂ, ਉੱਕੀ ਅਤੇ ਕੈਕੀ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਨਾਰਾ ਵਿਖੇ ਟੋਕਰੱਜੀ ਦੇ 
ਗੇਟ ਉੱਤੇ ਪਹਿਰਾ ਦੇ ਰਹੇ ਦੋ ਨੀਓ ਦੇ ਬੁੱਤ ਤਰਾਸ਼ੇ ਜਿਹੜੇ ਕਿ ਇਸ 
ਨਵੇਂ ਸਟਾਈਲ ਦੀ ਦੇਣ ਹਨ। ਇਸ ਉੱਤੇ ਸੰਗ ਕਾਲ ਦੇ ਚੀਨੀ 
ਸਟਾਈਲ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਜਾਪਾਨ ਵਿਚ ਸੰਘੀਕਰਨ ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵੀ 
ਪਿਆ। ਇਸ ਕਾਲ ਵਿਚ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਕੰਮ ਤਾਂਬੇ ਵਿਚ ਵੀ ਹੋਇਆ 
ਜਿਸ ਵਿਚ ਕਾਮਾਕੁਰਾ ਵਿਖੇ ਡੈਬੂਤਸੂ ਮਿਹਾਨ ਬੁੱਧ) ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। 


14ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਬੁੱਤ ਤਰਾਸ਼ੀ ਦਾ ਕੰਮ ਘੱਟ ਗਿਆ ਸੀ। 
ਰਵਾਇਤੀ ਸਟਾਈਲ ਵਿਚ ਅਨੇਕ ਹੀ ਬੁੱਧ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਤਿਆਰ 
ਹੁੰਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ ਪਰੰਤੂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਵੀ ਵਾਸਤਵਿਕਤਾ ਨਹੀਂ ਦਰਸਾਈ। 
ਪੰਦਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਹੁਤ ਸਜਾਵਟੀ ਅਤੇ ਮਨਮੋਹਣੇ ਲੱਕੜ 
ਦੇ ਅਤੇ ਹਾਥੀ ਦੰਦ ਦੇ ਬੁੱਤ ਬਣੇ। 
`_ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮੱਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਦੋਂ ਜਾਪਾਨੀਆਂ ਨੇ ਕਲਾ 
ਅਤੇ ਸਾਇੰਸ ਵਿਚ ਪੱਛਮੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ ਤਾਂ ਇਕ ਨਵਾਂ 
ਬੁੱਤ ਤਰਾਸ਼ੀ ਦਾ ਯੁਗ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਲੱਕੜ, ਪੱਥਰ, ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ - 


ਤਾਂਬੇ ਦੇ ਅਨੇਕ ਹੀ ਰਵਾਇਤੀ ਤੇ ਪੱਛਮੀ ਸਟਾਈਲ ਦੇ ਬੁੱਤ ਤਰਾਸ਼ੇ 
ਗਏ। 

ਹ. ਪੁ. -ਚੈੱਬ. ਐਨ. 8:38 ਰ੍ 

ਜਾਪਾਨੀ ਭਾਸ਼ਾ : ਇਹ ਜਾਪਾਨ ਦੇ 115,000,000 ਤੋਂ ਵੀ 
ਵੱਧ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। ਹੋਰਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਗਏ ਜਾਪਾਨ ਦੇ ਲੋਕ ਵੀ 
-ਇਹ ਭਾਸ਼ਾ ਬੋਲਦੇ ਹਨ। ਤਾਈਵਾਨ ਅਤੇ ਕੋਰੀਆ ਵਿਚ ਪੁਰਾਣੀ ਪੀੜ੍ਹੀ 
ਦੀ ਦੂਜੀ ਭਾਸ਼ਾ ਜਾਪਾਨੀ ਹੈ। ਰ 

ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਜਾਪਾਨ ਵਿਚ ਕਈ` ਉਪ-ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਰਤੀਆਂ 
ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਇਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਭਿੰਨ ਹਨ। ਸੰਨ 1889 ਵਿਚ 
ਮਾਈਜੀ ਸਲਤਨਤ ਦੀ ਪੁਨਰ ਸਥਾਪਨਾ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਜਾਪਾਨ ਵਿਚ 
ਵਿਦਿਆ ਆਮ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਇਕ ਸਾਂਝੀ ਲਿਖਤੀ 
ਬੋਲੀ ਕਾਇਮ ਹੋ ਗਈ। ਜਾਪਾਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਦੋ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਉਪ-ਭਾਸ਼ਾਈ 
ਗੱਰੁਪਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਾਪਾਨ ਦੀ ਮੁੱਖ ਭੂਮੀ ਦੀਆਂ 
ਬੋਲੀਆਂ ਅਤੇ ਰਾਈਉਕਾਈਊ ਟਾਪੂਆਂ ਦੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ। ਕੁਝ 
ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ. ਮਹਾਂ ਦੀਪ ਦੀਆਂ ਉਪ-ਬੋਲੀਆਂ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਗੱਰੁਪਾਂ ਵਿਚ 
ਵੰਡਿਆਂ ਹੈ-ਪੂਰਬੀ, ਪੱਛਮੀ ਅਤੇ ਕਾਈਊਸੂ। ਇਹ ਪ੍ਰਮਾਣ ਮਿਲਦਾ 
ਹੈ ਕਿ ਲਗਭਗ 2,000ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਉੱਤਰੀ ਕਾਈਉਸ਼ ਵਿਚ ਯਾਯੋਈ 
`- ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਲੋਕ ਜਿਹੜੀ ਬੋਲੀ ਬੇਲਦੇ ਸਨ, ਉਹ ਹੀ ਮੌਜੂਦਾ 
ਜਾਪਾਨੀ ਉਪ-ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਜਨਮ ਦਾਤੀ ਹੈ। ਯਾਯੋਈ ਸਭਿਆਚਾਰ 
ਚੌਲਾਂ ਦੀ ਖੇਤੀ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਏਸ਼ੀਆਈ ਮਹਾਂ-ਦੀਪ ਤੋਂ ਜਾਪਾਨ ਵਿਚ 
ਆਈ ਸੀ। ਇਕ ਹੋਰ ਵਿਚਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਜਾਪਾਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਕੋਰੀਆ ਦੀ 
ਭਾਸ਼ਾ ਨਾਲੋਂ ਕੋਈ 5,000 ਸਾਲ ਜਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲੋ 
ਵੱਖਰੀ ਹੇ ਗਈ ਅਤੇ ਇਹ ਜਾਪਾਨ ਵਿਚ ਈਸਾਈ ਸੰਨ ਤੋਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ 
ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਇਹ ਸੂੰਰਤ ਅਨੁਸਾਰ ਮੁੱਢਲੀ 
ਜਾਪਾਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਜਾਪਾਨੀ ਉਪ-ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੇਵਲ ਇਕ ਹੀ ਸੀ 
ਜਿਹੜੀ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਕਾਨਸਾਈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਖੇਤਰ ਸਮੇਤ 
ਜਾਪਾਨ ਦੇ ਵਧੇਰੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਬੇਲੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। 8ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਲੋਕਾਂ 
ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਪੂਰਬੀ ਉਪ-ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਪ੍ਰਤੱਖ ਰੂਪ ਵਿਚ ਨਾਰਾ ਦੇ ਆਲੇ 
ਦੁਆਲੇ ਦੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਉਪ-ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਹੀ 
ਅਲੱਗ ਸਨ। 

ਜਾਪਾਨੀਆਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਲਿਖਤ ਬਾਰੇ ਚੀਨੀ ਲਿਪੀ ਤੋਂ ਪਤਾ 
ਚਲਿਆ। ਉਹ ਚੌਥੀ ਸਦੀ ਫਿਚ ਇਸ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿਚ ਆਏ ਅਤੇ 
ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸੇ ਲਿਪੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਲਿਪੀ ਵਜੋਂ 
ਅਪਣਾਇਆ। 5ਵੀਂ ਅਤੇ 9ਵੀ ਸਦੀ ਦੌਰਾਨ ਜਾਪਾਨੀਆਂ ਨੇ ਚੀਨ ਦੀ 
ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ 'ਚੋਂ ਸਾਰੇ ਸ਼ਬਦ ਲਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਧਾਰੇ ਲਏ ਸ਼ਬਦਾਂ 
ਨੂੰ ਚੀਨੀ ਜਾਪਾਨੀ ਸ਼ਬਦ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਥਾਨਕ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਧੁਨੀ 
ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਾਧਾਰਣ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ 50 ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਦੀ ਮੂਲ 
, ਪੱਟੀ ਤੋਂ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ। ਇਸ ਪੱਟੀ ਦੀ ਵਿਉੱਤ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਜਾਪਾਨ 





ਵਿਚ 8ਵੀਂ ਅਤੇ 10ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚਕਾਰ ਤਿਆਰ ਹੋਈ। ਇਸ ਪੱਟੀ ਤੋਂ 
ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ 
ਸਨ। ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਜਾਪਾਨ ਨੂੰ ਚੀਨ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ। 


390 


ਸਥਾਨਕ ਜਾਪਾਨੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਦਾ ਦੂਜੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ 
ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਬਾਰੇ ਪਤਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਹ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਾਪਾਨੀ 
ਦਾ ਕਿਸੇ ਦੂਜੀ ਭਾਸ਼ਾ ਜਾਂ ਭਾਸ਼ਾ-ਸਮੂਹ ਨਾਲ ਸਿੱਧਾ ਸਬੰਧ ਨਹੀਂ ਹੈ। 
ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਦਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਬੰਧ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਦੇ ਵਰਗਾਂ ਨਾਲ ` 


`ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਵਰਗ ਦਾ ਸਬੰਧ ਸ਼ਾਂਤ ਮਹਾਂਸਾਗਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਸਮੂਹਾਂ ਦੀਆਂ 


ਉਚਾਰਣ ਵਾਂਗ ਹੀ ਹਨ। ਦੂਜੇ ਵਰਗ ਦਾ ਸਬੰਧ ਅਲਤਾਈ (41406) 
ਤੁਰਕੀ, ਮੰਗੋਲ, ਮੰਚੂ ਅਤੇ ਸਾਇਬੇਰੀਆ ਤੇ ਕੋਰੀਆ ਦੀਆਂ ਕਈ 
ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਪਰ ਇਹ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਲਤਾਈ 
ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਆਪਣੀ ਪੂਰਵਜ ਭਾਸ਼ਾ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਅਲੱਗ ਹੋ ਗਈਆਂ 
ਸਨ। ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਜਾਪਾਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ 
ਦਾ ਸਬੰਧ ਧੁਨੀ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦੇ ਪੇਚੀਦਾ ਸਿਧਾਂਤਵਾਦ ਤੇ ਨਿਰਭਰ 


_ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਵਾਕ-ਬਣਤਰ ਅਲਤਾਈ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਇਕੋ ਜਿਹੀ 


ਹੈ ਜੋ ਜਾਪਾਨੀ ਵਿਚ ਵੀ ਹੈ। ਮੁੱਢਲੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਸਥਾਨਕ ਜਾਪਾਨੀ 
ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਚੀਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨਾਲ ਕੋਈ ਸਾਂਝ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਚੀਨੀ-ਜਾਪਾਨੀ 
ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਬਾਅਦ ਦੀਆਂ ਸਦੀਆਂ ਤਕ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਨਹੀਂ ਹੋਈ ਸੀ। 
ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਇਹ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਕਿ ਜਾਪਾਨ ਤੇ ਫਾਰਮੂਸਾ ਦੇ 
ਵਿਚਕਾਰ ਰਾਈਉਕਾਈਊ ਦੀਪ-ਸਮੂਹ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਜਾਪਾਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ 
ਨਾਲ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਸੀ ਪਰ ਹੁਣ ਇਹ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਹ 
ਜਾਪਾਨ ਦੀ ਉਪ-ਭਾਸ਼ਾ ਹੀ ਸੀ। ਚੀਨੀ-ਜਾਪਾਨੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਦੇ 
ਤਕਰੀਬਨ ਸਾਰੇ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਖ਼ਾਸੀਅਤਾਂ ਵਾਲੇ ਹਨ। 


ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਜਾਪਾਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੇ ਨਾ ਸਿਰਫ ਅਰਥ ਹੀ ਬਲਕਿ 
ਲਿਪੀ ਅਤੇ ਚੀਨੀ ਉਚਾਰਣ ਵੀ ਅਪਣਾਇਆ। 16ਵੀਂ ਅਤੇ 17ਵੀਂ 
ਅਤੇ ਵਲੰਦੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਅਪਣਾਏ ਗਏ ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੁਝ 
ਸ਼ਬਦ ਹੀ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਹਨ। ਪਿਛਲੇ 100 ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ 
ਵਿਚੋਂ ਬਹੁਤ ਜਾਰੇ ਸ਼ਬਦ ਲਏ ਗਏ ਹਨ। ਦੂਜੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਸ 
ਕੁਝ ਅਦਲਾ-ਬਦਲੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। 


ਚੀਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚੋਂ ਕਈ ਅੱਖਰਾਂ ਦੇ ਲਏ ਜਾਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, 
ਜਾਪਾਨੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਬਦ ਰੂਪਾਂ ਲਈ ਚੀਨੀ ਸ਼ੈਲੀ ਵਰਗੇ ਹੀ ਕਈ 
ਅਜਿਹੇ ਅੱਖਰ ਬਣਾਏ ਹਨ ਜੋ ਕਿ ਚੀਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਸਮਾਨ ਨਹੀਂ ਹਨ। 
ਜਾਪਾਨੀ ਲਿਪੀ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪੇਚੀਦਾ ਲਿਪੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾਂ 
ਹੈ। ਇਕ ਦਰਮਿਆਨੇ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਜਾਪਾਨੀ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਉਚਾਰਣ ਢੰਗਾਂ 
ਸਮੇਤ ਅੰਸਤਨ 3,000 ਤੋਂ 5,000 ਅੱਖਰਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹੋਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ 
ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਉਹ ਸਮਕਾਲੀ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਸਹੀ-ਸਹੀ ਪੜ੍ਹ ਸਕੇ। ਬਹੁਤ 
ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਸਾਧਾਰਨ ਪਾਠਕਾਂ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਲਈ ਕਿਸੇ ਲਿਖਤ ਦੇ ਹਰ 
ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਕਾਨਾ (403) ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਧੁਨੀਆਤਮਕ ਰਨਿੰਗ-ਕੁਮੈਂਟਰੀ 
ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਰਹੀ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਪਾਠਕ, ਜੋ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ 


`'ਸੀ ਇਸ ਦੇ ਉਚਾਰਣ ਢੰਗਾਂ ਤੋਂ ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ਲੱਭ ਲਵੇ। ਰਾਲ 


ਵਿਚ ਹੀ ਜਾਪਾਨ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਮੀਆਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਜ਼ੋਜ਼ 
ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਘਟਾ ਕੇ 1,850 ਤੱਕ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ 


`_ ਸ਼ਬਦ-ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਆਸਾਨ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਸੌਖਾ ਢੰਗ ਰੋਮਨ 


391 


ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦਾ ਅਪਣਾਇਆ ਜਾਣਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਢੰਗ ਦੀ 
ਵਿਰੋਧਤਾ ਹੁੰਦੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਰ 

ਸ਼ੁਰੂ ਦੀਆਂ ਪਾਠ-ਪੁਸਤਕਾਂ ਵਿਚ ਅੱਠ ਸੁਰ ਚਿੰਨ੍ਹ ਮਿਲਦੇ ਹਨ 
ਪਰ 9ਵੀ' ਸਦੀ ਤੱਕ ਇਹ ਅੱਠ ਸੁਰ ਘਟ ਕੇ 5 ਰਹਿ ਗਏ ਅਤੇ ਹਾਲ 


ਦੀਆਂ ਕਈ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ 50ਧੁਨੀਆਂ ਦੀ ਪੱਟੀ ਨੂੰ ਉਸ 


ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੀ ਸਥਾਨਕ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤਕ ਆਧਾਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
__ ਸਥਾਨਕ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ਬਦ ਭੇਦ 
ਮੌਜੂਦ ਹਨ-ਨਾਂਵ, ਵਚਨ, ਲਿੰਗ ਭੇਦ ਆਦਿ। ਪੂਰਬੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ 


ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਬਹੁਵਚਨ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਲੋੜ ਅਨੁਸਾਰ ਪਿਛੇਤਰਾਂ 
ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪੜਨਾਂਵ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਘੱਟ ਹੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ 
ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਕਰਤਾ ਜਾਂ ਕਰਮ ਨੂੰ ਵਾਕ ਦੀ ਬਣਤਰ ਤੋਂ ਹੀ ਸਮਝਿਆ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 

ਹ. ਪੁ. -ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਸੈ. 10: 93; ਚੈੱਥ. ਐਨ. 8:54 

ਜਾਪਾਨੀ ਮਿਥਿਹਾਸ : ਜਾਪਾਨੀ ਮਿਥਿਹਾਸ ਵਿਚ ਕੋਈ 


ਇਕਸਾਰਤਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮਗਰੋਂ ਜੋੜੀਆਂ . 


ਕਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਨਿਖੇੜਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਕੋਈ ਬਹੁਤੀਆਂ 


ਦੁਖਿਤ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਹਾਲਾਤ ਨਾਲ ਸਮਝੌਤਾ ਕਰਨ 


_ਤੇ ਜੋਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਹੋਰਾਂ ਮਿਥਿਹਾਸਾਂ ਵਾਂਗ ਇਸ ਵਿਚ 
ਪਰਲੋ ਵਰਗਾ ਕੋਈ ਡਰ/ਭੈ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਕੁਦਰਤ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਆਲੇ 
ਦੁਆਲੇ ਨਾਲ ਇਕਸੁਰਤਾ ਜਾਪਾਨੀ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਖ਼ਾਸ ਲੱਛਣ ਰਿਹਾ ਹੈ। 
8ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮੁੱਢ ਵਿਚ ਜਾਪਾਨ ਦੀਆਂ ਮੁੱਢਲੀਆਂ ਮਿਥਿਹਾਸਕ 
ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 

ਜਾਪਾਨੀ ਖ਼ਿਥਿਹਾਸ ਸੂਰਜ ਦੀ ਦੇਵੀ ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ ਜੋ 
ਯਾਮਾਤੋ ਕਬੀਲੇ ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਸੀ। ਇਸ ਕਬੀਲੇ ਨੇ ਹੀ ਪਹਿਲੋ ਪਹਿਲ 
ਜਾਪਾਨੀ ਟਾਪੂਆ ਦਾ ਏਕੀਕਰਣ ਕੀਤਾ ਸੀ। 

ਜਾਪਾਨੀ ਮਿਥਿਹਾਸ ਅਨੁਸਾਰ ਪਹਿਲਾਂ ਪਹਿਲ ਹਰ ਹੀ ਪਾਸੇ 
ਧੁੰਧੂਕਾਰ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚੋਂ 'ਕਾਨੀ' ਵਰਗੀ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਨਿਕਲੀ ਜੋ 
ਸ਼ਿੰਟੋ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਰੱਬੀ ਜਾਪਦੀ ਸੀ। ਫਿਰ ਭੈਣ-ਭਰਾ ਜੋੜਿਆਂ ਦੇ 
ਰੂਪ ਵਿਚ ਛੋਟੇ ਦੇਵੀ-ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਸੱਤ ਪੁਸ਼ਤਾਂ ਹੋਂਦ ਵਿਚ 
ਆਈਆਂ। ਅੱਠਵਾਂ ਅਤੇ ਅਖ਼ੀਰਲਾ ਜੋੜਾ ਇਜ਼ਾਨਾਗੀ ਨਰ ਅਤੇ ਉਸ 
ਦੀ ਭੈਣ ਇਜ਼ਾਨਆੀ ਦਾ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬਣੇ ਦੇਵੀ ਦੇਵਤਿਆਂ 
ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਨੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰਚੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਵਰਗ ਦੇ 


ਤੈਰਦੇ ਹੋਏ ਪੁਲ ਉੱਤੇ ਇਕੱਠੇ ਖੜੋ ਕੇ ਸਵਰਗੀ ਨੇਜ਼ੇ ਨਾਲ ਉਤਨਾ 
ਚਿਰ ਸਮੁੰਦਰ ਰਿੜਕਿਆ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਉਹ ਗਾੜ੍ਹਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਗਿਆ। 


ਜਦੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨੇਜ਼ਾ ਬਾਹਰ ਕੱਢਿਆ ਤਾਂ ਜਿਹੜੇ 'ਤੁਪਕੇ ਨਿਕਲ ਕੇ 
; ਵਾਪਸ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਡਿੱਗੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਉਨੋਗੇਰੇ ਟਾਪੂ ਬਣ ਗਿਆ। ਇਸ 
ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਸੰਗ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਟਾਪੂ ਅਤੇ ਦੇਵਤੇ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਇਜ਼ਾਨਾਮੀ 
ਦੇਵੀ ਦੇਵਤੇ ਜਣਦੀ ਗਈ ਅਤੇ ਜਾਪਾਨ ਦੇ 8 ਟਾਪੂਆਂ ਸਮੇਤ ਧਰਤੀ, 
ਉਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਭਖ਼ ਹੋ ਗਈ ਤੇ ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੀ ਤਬੀਅਤ ਬਹੁੜ 
ਜ਼ਿਆਦਾ ਖ਼ਰਾਬ ਹੋ ਜਾਣ ਤੇ ਉਲ੍ਹ ਨੂੰ ਉਲਟੀ ਆਈ। ਉਸ ਦੀ ਉਲਟੀ 


ਜਾਪਾਨੀ ਮਿਥਿਹਾਸ 


ਤੋਂ ਪਹਾੜ, ਟੱਟੀ ਤੋਂ ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਪਿਸ਼ਾਬ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਬਣਿਆ। 
ਉਹ ਮਰ ਗਈ ਅਤੇ ਇਜ਼ਾਨਾਗੀ ਦੇ ਰੋਣ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੇ ਅੱਥਰੂਆਂ 
ਤੋਂ ਹੋਰ ਦੇਵਤੇ ਬਣ ਗਏ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ 'ਹਿਬਾ' ਨਾਂ ਦੇ 
ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਦਬਾਅ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਅਗਨੀ ਦੇਵਤੇ ਨੂੰ 
ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸ ਦੇ ਖ਼ੂਨ ਤੋਂ ਹੋਰ ਦੇਵਤੇ ਬਣ ਗਏ। ਇਜ਼ਾਨਾਗੀ 
ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਲਈ ਤਰਸਣ ਲੱਗਾ। ਉਹ ਹੁਣ ਹਨੇਰੀ ਧਰਤੀ ਤੇ 
ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਥੇ ਉਸ ਨੇ ਮਹਿਲ ਬਣਾ ਲਿਆ ਸੀ। ਇਜ਼ਾਨਾਗੀ 
ਉਸ ਕੋਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉਪਰ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਆਉਣ ਲਈ _ 
ਕਿਹਾ ਕਿਉਂਕਿ ਅਜੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਪੂਰੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ 
ਪਤਨੀ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਹੁਣ ਉਹ ਉਥੋਂ ਦੀ ਖ਼ੁਰਾਕ ਖਾ ਚੁੱਕੀ ਸੀ,. 
ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਉਸ ਥਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੱਡ ਸਕਦੀ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਨਾ 
ਮੰਨੀ ਤਾਂ ਉਹ ਰੌਸ਼ਨੀ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੇ ਮਹਿਲ ਵਿਚ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਉਸ 
ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਗਲਸੜ ਰਹੇ ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਕੁਰਬਲ-ਕੁਰਬਲ ਕਰਦੇ ਕੀੜਿਆਂ 
ਦਾ ਦੋਜ਼ਖ ਦੇਖਿਆ ਤਾਂ ਡਰ ਕੇ ਪਿੱਛੇ ਮੁੜਿਆ ਤੇ ਭੱਜ ਗਿਆ। ਇਜ਼ਾਨਾਮੀ 
ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਹੁਣ ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਮੇਰੀ ਦੁਰਦਸ਼ਾ ਦਾ 
ਪਾਜ ਖੋਲ੍ਹੇਗਾ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਕਾਲ-ਕੋਠਰੀ ਜਾਂ ਦੋਜ਼ਖ ਦੀਆਂ 
ਭੂਤ-ਚੁੜੇਲਾਂ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲਾ ਦਿੱਤੀਆਂ ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਵੀ ਪਿੱਛਾ ਕਰਨ 
ਵਾਲੀਆਂ ਨੂੰ ਡਾਹ ਨਾ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਰੌਸ਼ਨੀ ਤੇ ਹਨੇਰੇ ਜਾਂ ਜੀਵਨ ਅਤੇ 
ਮੌਤ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ 'ਈਵਨ' ਨਾਂ ਦੇ ਦੱਰੇ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ 
ਇਕ ਭਾਰੀ ਚਟਾਨ ਨਾਲ ਰਸਤਾ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਆਰ ਪਾਰ ਤੋਂ ਦੋਹਾਂ 
ਨੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਧਮਕੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਇਜ਼ਾਨਾਮੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮੈਂ 
ਇਕ ਹਜ਼ਾਰ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਰੋਜ਼ ਮਾਰਾਂਗੀ ਪਰੰਝੂ ਇਜਾਨਾਗੀ ਨੇ ਜਵਾਬ 
ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਹ 1500 ਜਣੇਪਾ ਘਰ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਕਾਇਮ ਕਰੇਗਾ, ਇਸ 
ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਮੌਤ ਵਿਚਕਾਰ ਉਚਿੱਤ ਸਤੁੰਲਨ ਕਾਇਮ ਰੱਖਿਆ 
ਜਾ ਸਕੇਗਾ। ਇਜ਼ਾਨਾਗੀ ਨੇ ਉੱਸ ਨੂੰ ਤਲਾਕ ਵੀ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ 
ਰੌਸ਼ਨੀ-ਹਨੇਰੇ ਅਤੇ ਜਨਮ ਤੇ ਮੌਤ ਦਾ ਚੱਕਰ ਇਜਾਨਾਗੀ ਇਜ਼ਾਨਾਮੀ 
ਦੇ ਮਿਥਿਹਾਸ ਵਿਚੋਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਗੱਲਾਂ ਵਿਚ ਇਹ 
ਆੱਰਫੀਅਸ, ਇਊਰੀਡਾਈਸ ਅਤੇ ਪਰਸੀਫੋਨ ਦੇ ਯੂਨਾਨੀ ਮਿਥਿਹਾਸ 


ਰ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦੀ ਹੈ। 


ਰੀ ਦਿ ਚੀ 
ਹੁਣ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਲਈ ਜਦੋਂ ਇਕ ਦਰਿਆ ਵਿਚ 


`ਇਸ਼ਨਾਨ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਹੋਰ ਦੇਵਤੇ ਬਣ ਗਏ। ਅਖ਼ੀਰ ਉਸ ਦੀ ਖੱਬੀ 


ਅੱਖ ਤੋਂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਦੇਵੀ 'ਅਮਾਤੇਰਾਸੂ' ਸੱਜੀ ਅੱਖ ਤੋਂ ਚੰਨ ਦੀ ਦੇਵੀ 
'ਤਸੂਚੀਯੋਮੀ' ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਨੱਕ ਤੋਂ ਤੂਫਾਨ ਦਾ ਦੇਵਤਾ 'ਸੂਸਾਨੋਵੇ' 


ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਸੂਰਜ ਦੀ ਦੇਵੀ ਦਾ ਰਾਜ-ਅਸਮਾਨ ਉੱਤੇ ਅਤੇ ਤੂਫ਼ਾਨ 


ਦੇ ਦੇਵਤੇ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ ਉੱਤੇ ਸੀ। ਦੂਜੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਨਿੱਠ ਕਰਨ _ 
ਲਈ ਤੂਫ਼ਾਨ ਦੇਵਤਾ ਸੋਗ-ਗ੍ਰਸਤ ਅਤੇ ਉੱਚੀਂ _ਉੱਚੀ ਰੋਂਦਾ 
ਕੁਰਲਾਉਂਦਾ ਦਿਸਦਾ ਸੀ। ਇਜ਼ਾਨਾਗੀ ਦੇ ਪੁੱਛਣ. ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ 
ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਇਜ਼ਾਨਾਮੀ ਨੂੰ ਮਿਲਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ 
ਆ ਕੇ ਇਜ਼ਾਨਾਗੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬਨਵਾਸ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਤੂਫ਼ਾਨ ਦੇਵਤਾ 
ਸੂਸਾਨੋਵੇ ਪਾਗਲ ਹੋ. ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਅਮਾਤੇਰਾਸੂ ਦੀਆਂ ਫ਼ਸਲਾਂ 


ਬਰਬਾਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਨਦੀਆਂ ਟੋਭੇ ਭਰ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ 
ਰੈਣ-ਬਸੇਰਾ ਵੀ -ਗੰਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।. ਇਸ ਨਾਲ ਸੂਰਜ ਦੀ ਦੇਵੀ _ 


ਅਮਾਤੇਰਾਸੂ ਨਾਰਾਜ਼ ਹੋ ਕੇ ਗੁਫ਼ਾ ਵਿਚ ਵੜ ਗਈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਸਾਰ 


_ ਵਿਚੋਂ ਰੌਸ਼ਨੀ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਦਿਨ ਰਾਤ ਦਾ ਗੇੜ ਬੰਦ ਹੋ ਗਿਆ। 
ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਬਾਕੀ 8000,000 ਦੇਵਤੇ ਔਖੇ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਉਸ਼ ਨੂੰ 


ਜਾਪੁ ਸਾਹਿਬ 


ਬਾਹਰ ਕੱਢਣ ਦੀਆਂ ਵਿਉਤਾਂ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਅਖ਼ੀਰ ਇਕ ਦੇਵਤੇ ਦੇ 
ਵਚਿੱਤਰ ਮਖ਼ੋਲ ਉੱਤੇ ਇੰਨਾ ਹਾਸੜ ਪਿਆ ਕਿ ਸੂਰਜ ਦੀ ਦੇਵੀ ਗੁਫ਼ਾ 
ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉਠ ਕੇ ਦੇਖਣ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਰ ਹੋ ਗਈ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਉਸ 
ਦੇ ਅੱਗੇ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਆਪਣਾ ਅਕਸ ਦੇਖ ਕੇ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਗਈ 
ਅਤੇ ਬਾਹਰ ਆ ਗਈ। ਫਿਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਰੱਸਾ ਪਾ ਕੇ ਬਾਹਰ 
ਹੀ ਰੱਖਿਆ। ਮੁੜ ਦਿਨ ਰਾਤ ਚੱਲ ਪਏ। ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਇਹ ਕਿੱਸਾ 
ਛੋਟੇ ਛੋਟੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕੋਈ ਲਗਾਤਾਰ ਤਾਂਤਾ 
ਨਹੀਂ ਚਲਦਾ। 

ਗੁਸੈਲਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਚੰਡ ਸੁਭਾਅ ਦਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਤੂਫ਼ਾਨ ਦੇਵਤੇ ਨੂੰ 
ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਚਲਾ ਗਿਆ। 'ਹਾਈ' ਨਾਂ ਦੇ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉਸ 
ਨੇ ਇਕ ਬੁੱਢੇ ਆਦਮੀ, ਉਸ ਦੀ ਘਰ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਧੀ ਨੂੰ ਰੋਂਦੇ ਦੇਖਿਆ। 
ਬੁੱਢੇ ਆਦਮੀ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਇਕ 8 ਸਿਰੇ, 8 ਪੂਛਾਂ ਵਾਲੇ ਵਚਿੱਤਰ 
ਸੱਪ ਨੇ 8ਸਾਲ ਤੋਂ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਡਰਾ ਰੱਖਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ 8ਧੀਆਂ 
ਨੂੰ ਖਾ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਉਹ ਨੌਵੀਂ ਨੂੰ ਖਾਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੈ। ਤੂਫ਼ਾਨ 
ਦੇਵਤੇ ਸੂਸਾਨੋਵੇ ਨੇ ਉਸ ਸੱਪ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਬੁੱਢੇ ਦੀ ਧੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ 
ਕਰਵਾ ਲਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਸੱਪ ਦੀ ਵਿਚਕਾਰਲੀ ਪੂਛ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲੀ 
ਤਲਵਾਰ ਆਪਣੀ ਭੈਣ ਨੂੰ ਭੇਜ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਨਾਲ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਗੱਲਾਂ 
ਜੁੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। 


ਓਕੂਨਿਨੂਸ਼ੀ--ਤੂਫ਼ਾਨ ਦੇਵਤੇ ਨੇ ਉੱਥੇ ਇਕ ਸੁੰਦਰ ਮਹਿਲ 
ਬਣਵਾਇਆ। ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਈ 
ਪੁਸ਼ਤਾਂ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀਆਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਓਕੂਨਿਨ੍ਸ਼ੀ ਸੀ, 
ਜੋ ਉਸ ਇਜ਼ੂਮੇ ਇਲਾਕੇ ਦਾ ਮੁੱਖੀ ਸੀ। ਇਥੋਂ ਅੱਗੇ ਇਜੂਮੋ ਸਬੰਧੀ 
ਕਿੰਨੀਆਂ ਹੀ ਮਿਥਿਹਾਸਕ ਕਹਾਣੀਆਂ ਚਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਬੰਧ 
ਵਧੇਰੇ ਕਰਕੇ ਓਕੂਨਿਨੂਸ਼ੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਹੈ। 


ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸਾਮਾਨ ਚੁਕਵਾ ਕੇ ਨਾਲ ਲੈ ਤੁਰੇ 
_ ਸਨ ਪਰ ਸਬੱਬ ਨਾਲ-ਇਕ ਸਹੇ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਇਸ 
ਨਾਲ ਵਿਆਹੀ ਗਈ। ਈਰਖਾ ਵਸ ਹੋ ਕੇ ਇਸ ਦੇ ਭਰਾਵਾਂ ਨੇ 
ਓਕੂਨਿਨੂਸ਼ੀ ਨੂੰ ਮਰਵਾਉਣ ਦੇ ਕਈ ਢੰਗ ਰਚਾਏ ਪਰ ਕੁਦਰਤ ਨੇ 
ਉਸ ਨੂੰ ਬਚਾ ਕੇ ਸੁੰਦਰ ਜਵਾਨ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਹ ਨੀਦਰਲੈਂਡ 
ਚਲਾ ਗਿਆ, ਜਿਥੇ ਤੂਫ਼ਾਨ ਦੇਵਤਾ ਸੂਸਾਨੋਵੇ ਦੀ ਧੀ ਫਾਰਵਰਡ ਪ੍ਰਿੰਸੈਸ 
ਇਸ ਉੱਤੇ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਗਈ। ਤੂਫਾਨ ਦੇਵਤਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਆਹ ਤੇ 
ਨਾਖ਼ੁਸ਼ ਸੀ। ਆਖ਼ਰ ਓਕੂਨਿਨੂਹਸ਼ੀ ਨੇ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਤੂਫ਼ਾਨ ਦੇਵਤੇ ਦੇ ਕੇਸ 
ਘਰ ਦੇ. ਥੰਮ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤੇ। ਸੂਸਾਨੋਵੇ ਦੀਆਂ ਕੀਮਤੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਲੈ 
ਕੇ ਉਹ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਨੂੰ ਪਿੱਠ ਉੱਤੇ ਬਿਠਾ ਕੇ ਅਜੇ ਭੱਜਣ ਹੀ ਲੱਗਾ 
ਸੀ ਕਿ ਤੂਫ਼ਾਨ ਦੇਵਤੇ ਨੂੰ ਜਾਗ ਆ ਗਈ। ਜੋਰ ਨਾਲ ਉੱਠਣ ਕਾਰਨ 
ਕੇਸਾਂ ਦੀ ਖਿੱਚ ਪੈ ਕੇ ਸਾਰਾ ਮਹਿਲ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਪਰ ਉਹ ਓਕੂਨਿਨੂਸ਼ੀ 
ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦਾ ਗਿਆ। ਅਖ਼ੀਰ 'ਈਵਨ ਦ਼ੱਰੇ' ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਉਸ ਨੇ 
ਪਿੱਛਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਓਕੁਨਿਨੂਸ਼ੀ ਨੇ ਤੂਫ਼ਾਨ ਦੇਵਤੇ ਦੇ ਚੁਰਾ ਕੇਂ ਲਿਆਂਦੇ 
ਹੋਏ ਤਲਵਾਰ ਅਤੇ ਤੀਰਕਮਾਨ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਦੁਸ਼ਮਣ 
ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਕੇ ਇਜ਼ੂਮੋ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। 
ਸੂਕੂਨਾ ਬਿਕੋਨਾ ਨਾਂ ਦੇ ਇਕ ਬੌਣੇ ਦੇਵਤੇ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਓਕੂਨਿਨੂਸ਼ੀ 
ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਸਾਜਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਬੌਣਾ ਦੇਵਤਾ ਡਾਕਟਰੀ 
ਵਿਦਿਆ ਜਾਣਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਤੋਂ ਸੁਰੱਖਿਆ 
ਦੇ ਢੰਗਾਂ ਦਾ ਪਤਾ ਸੀ। ਮਗਰੋਂ ਬੌਣਿਆਂ ਅਤੇ ਪਰੀਆਂ ਸਬੰਧੀ ਬੇਸ਼ੁਮਾਰ 
ਕਹਾਣੀਆਂ ਦਾ ਮੁੱਢ ਇਥੋਂ ਹੀ ਬੱਝਾ। 


392 


ਅੰਤ ਸੂਰਜ ਦੀ ਦੇਵੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਪੋਤਾ ਨਿਨਿਗੀ ਰਾਜ ਕਰਨ 
ਲਈ ਜਾਪਾਨ ਵਿਚ ਭੇਜਿਆ। ਇਸ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਤਿੰਨ ਚੀਜ਼ਾਂ, ਇਕ 
ਹੀਰਿਆਂ ਦਾ ਹਾਰ ਦਿਆਲਤਾ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ), ਇਕ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਪਵਿੱਤਰਤਾ 
ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਅਤੇ ਇਕ ਤਲਵਾਰ (ਹੌਸਲੇ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਇਹ 
ਚੀਜ਼ਾਂ ਅਜੇ ਵੀ ਜਾਪਾਨੀ ਸ਼ਾਹੀ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼ਿੰਟੋ (508੧੦) ਦੇ 
ਮੰਦਰਾਂ ਵਿਚ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨਾਂ ਤੇ ਰੱਖੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।. 

ਸੂਰਜ ਦੀ ਦੇਵੀਂ ਦੇ ਇਸ ਦੈਵੀ ਪੋਤੇ ਦੇ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਿਆਂ ਵਿਚੋਂ 
ਦੋ-ਫ਼ਾਇਰਸ਼ਾਈਨ ਅਤੇ ਫ਼ਾਇਰਸ਼ੇਡ ਸਨ। ਵੱਡਾ ਫ਼ਾਇਰਸ਼ਾਈਨ ਸਮੁੰਦਰ 
ਵਿਚ ਅਤੇ ਫ਼ਾਇਰਸ਼ੇਡ ਧਰਤੀ ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਬੰਧੀ ਅੱਗੇ 
ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੀ ਵੱਖਰੀ ਲੜੀ ਚਲਦੀ ਹੈ। 

ਇਵੇਂ ਹੀ ਉਰਾਸ਼ੀਮਾ ਅਤੇ ਮਿਜ਼ੂਨੀ ਸਬੰਧੀ ਲੋਕ ਕਹਾਣੀ ਪ੍ਰਚੱਲਤ 
ਹੈ। ਯਾਮਾਤੇ-ਤਾਕੇਰੂ ਜਾਂ ਬਹਾਦਰ ਯਾਮਾਤੋ ਇਕ ਹੋਰ ਲੋਕ-ਨਾਇਕ ਹੈ। 
ਉਸ ਸਬੰਧੀ ਵੀ ਬਹਾਦਰੀ ਦੀਆਂ ਅਨੇਕ ਕਹਾਣੀਆਂ ਪੁਰਾਤਨ ਜਾਪਾਨ 
ਵਿਚ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਜਨ। 

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਵੀ ਕਈ ਕਹਾਣੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 
ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਬਾਰੇ ਹੀ ਹਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕਈ ਗੱਲਾਂ ਸਰਬ 
ਵਿਆਪਕ ਮਿਥਿਹਾਸਾਂ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। 

ਹ. ਪੁ. -ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 12: 958 ਰ੍ 

ਜਾਪੁ ਸਾਹਿਬ : ਜਪੁ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ 
ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਬਾਣੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਸਿੱਖ ਅਧਿਆਤਮਕ ਜਗਤ ਵਿਚ 
ਅਥਾਹ ਮਹੱਤਵ ਹੈ। ਦਸਮ ਗਰੰਥ ਦੇ ਸੰਕਲਨ ਸਮੇਂ ਇਸ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ 
ਪਹਿਲਾ ਸਥਾਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਚ 
ਉਹੋ ਸਥਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ ਜੋ ਜਪੁ ਜੀ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਆਦਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ 
ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ 'ਜਪੁ ਜੀ ਸਾਹਿਬ' ਤੇ ਗੁਰੂ 
ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ 'ਜਾਪੁ ਸਾਹਿਬ' ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਬਾਣੀਆਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ 
ਨਿਤਨੇਮ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। 


ਵਿਦਵਾਨ 'ਜਾਪੁ ਸਾਹਿਬ' ਨੂੰ ਗੁਰਦੇਵ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਰਚਨਾ 
ਜਦੋਂ 1699 ਦੀ ਵਿਸਾਖੀ ਨੂੰ ਖ਼ਾਲਸਾ ਸਾਜਿਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਸ ਵੇਲੇ 
ਇਸ ਨੂੰ ਨਿਤਨੇਮ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਸਹਿਜੇ ਹੀ 
ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਹੁਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਬਾਣੀ 
ਜ਼ਬਾਨੀ ਯਾਦ ਹੋਵੇਗੀ। ਜਾਪੁ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਕੁੱਲ 199 ਬੰਦ ਹਨ ਜੋ ਦਸ 
ਛੰਦਾਂ ਵਿਚ ਹਨ। ਜਾਪੁ ਸਾਹਿਬ ਅਸਲ ਵਿਚ ਇਕ 'ਸਤੋਤ੍ਰ' ਹੈ। ਭਾਰਤ 
ਵਿਚ 'ਸਤੋਤ੍ਰ' ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਬੜੀ ਪੁਰਾਣੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਕੋਸ਼ਗਤ ਅਰਥ 
'ਉਸਤਤੀ ਤੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ' ਹੈ। ਕਿਸੇ ਆਰਾਧਨਾਯੋਗ ਹਸਤੀ ਦਾ 
ਛੰਦਬੱਧ ਰੂਪ ਵਿਚ ਗੁਣ-ਗਾਇਨ ਜਾਂ ਉਸਤਤੀ ਨੂੰ ਸਤੇਤ੍ਰ ਆਖਿਆ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਉਪਰੋਕਤ ਸਾਧਾਰਣ ਸਤੇਤ੍ਰ ਤੇ ਜਾਪੁ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਇਕ 
ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਅੰਤਰ ਹੈ ਕਿ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਸਤੇਤ੍ਰ ਕਿਸੇ ਦੇਹਧਾਰੀ 
ਦੇਵਤਾ ਜਾਂ ਦੇਵੀ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਜਾਪੁ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਿੰਦੂ 
ਨਿਰੰਕਾਰ ਹੈ ਜੋ ਦੇਸ਼ ਕਾਲ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਤੇ ਖੰਜਾਂ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਨਿਆਰਾ ਹੈ 
ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਜਾਪੁ ਸਾਹਿਬ ਸਤੋਤ੍ਰ ਹੋ ਜਿਸ ਨੂੰ 'ਅਕਾਲ ਸਤੋਤ੍ਰ' ਆਖਿਆ 
ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। 


ਰਤਨ ਗਤੀ ਵੀ 
ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਅਨੇਕ ਪੱਖ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਉਸ 
ਲਈ ਅਨੇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਭਗਤੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਇਕ ਅੰਗ 
ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹੋ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਨਾਮ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ 
ਨਿਤਨੇਮ ਭਗਤਾਂ ਲਈ ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਭਾਗਵਤ 


393 


ਵਿਚ ਵਿਸਨੂੰ ਦੇ ਸ਼ੀਲ, ਸੰਜਮ ਤੇ ਸੱਦਰਯ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਸੈਂਕੜੇ ਨਾਵਾਂ ਦੀ 
ਕਲਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਸਹੰਸ੍ਰਨਾਮਾ ਦੀ ਕੋਟੀ ਵਿਚ ਜਾਪੁ 
ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਵੀ ਰੱਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਇਦ ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਹੀ ਸਿੱਖ 
ਵਿਦਵਾਨ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸੰਪ੍ਰਦਾਈ ਜਾਂ ਨਿਰਮਲੇ ਵਿਦਵਾਨ ਇਸ ਨੂੰ 
'ਅਕਾਲ ਸਹੰਸ੍ਰਨਾਮਾ' ਵੀਂ ਆਖ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ 
ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਇੰਨਾ ਫ਼ਰਕ ਜ਼ਰੂਰ ਲ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿੰਨਾ ਕਿ 
ਸਰਗੁਣ ਤੇ ਨਿਰਗੁਣ ਭਗਤੀ ਵਿਚ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਰੂਪ ਵਰਣਨ ਵਿਚ ਹੈ। 


ਜਾਪੁ ਸਾਹਿਬ ਨਿਰਗੁਣ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਉੱਤਮ ਨਮੂਨਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ 
ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਜਿਸ ਪੰਥ ਦੀ ਨੀਂਹੁ ਰੱਖੀ ਸੀ ਉਹ ਨਿਰਗੁਣ ਦਾ 
ਉਪਾਸ਼ਕ ਸੀ। ਉਸੇ ਪੰਥ ਦੇ ਦਸਵੇਂ ਜਾਮੇ ਵਿਚ ਅਵਤਾਰ ਧਾਰ ਕੇ ਗੁਰੂ 
ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਜਿਸ ਜਾਪੁ ਬਾਣੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ, ਉਸ ਦਾ 
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਨਿਰਗੁਣ ਭਾਵ ਵਾਲਾ ਹੋਣਾ ਇਕ ਸੰਭਵ ਘਟਨਾ 


ਹੈ। ਜਾਪੁ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਿੰਦੂ ਅਕਾਲ ਨਿਰਗੁਣ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ ਜੋ ਉਸ _ 


ਵੇਲੇ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਵਿਚ ਵੰਡੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਬੜੀ ਭਾਰੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਸੀ। 
ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮ ਚੱਕਰ, 
ਚਿਹਨ,ਵਰਨ, ਜਾਤ-ਪਾਤ, ਰੂਪ-ਰੰਗ, ਰੇਖ-ਭੇਖ ਦੀਆਂ ਵੰਡਾਂ ਤੋਂ ਉਪਰ 
ਹੈ ਭਾਵ ਇਹ ਕਿ ਉਹ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਸਮੂਹ ਚੱਕਰਾਂ, ਚਿਹਨਾਂ 
ਵਰਨਾਂ, ਜਾਤਾਂ, ਰੂਪਾਂ, ਰੰਗਾਂ, ਰੇਖਾਂ-ਭੇਖਾਂ ਵਿਚ ਹਾਜ਼ਰ ਨਾਜ਼ਰ ਹੈ। ਜੇ 
ਦਿਸਦਾ ਵਸਦਾ ਹੈ ਉਸ ਦਾ ਹੀ ਰੂਪ ਹੈ, ਉਸੇ ਦਾ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਹੈ। 


ਇਹ ਅਣਵੰਡਿਆ ਸੱਚ-ਬ੍ਰਹਮ, _ਅਚਲ ਮੂਰਤਿ, ਅਨਭਉ ਪ੍ਰਕਾਸ 


ਅਮਿਤੋਜਿ, ਸਾਹਿ-ਸਹਾਨਿ, ਨੇਤ ਨੈਤ ਅਤੇ ਨਾਮ ਸਰੂਪ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ 
ਸੰਪੂਰਨ ਸਰੂਪ ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਪਰ੍ਹੇ ਹੈ। ਉਹ ਸਤਿ ਤੇ ਰਾਗ ਸਰੂਪ ਹੈ 
` ਪਰ ਉਹ ਸਦੀਵੀਂ ਅਬਨਾਸ਼ੀ ਹੈ। ਉਹ ਅੰਤਰ-ਆਤਮੇ ਦਾ ਨਿਰੰਤਰ 


ਗਿਆਨ (ਅਨਭਉ ਪ੍ਰਕਾਸ਼) ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮ ਸੋਚ ਨਿਰੰਤਰ ਏਕਤਾ ਹੈ। 


ਅਬਨਾਸ਼ੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਹੈ, ਅਬਨਾਸ਼ੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੈ, ਆਲੌਕਿਕ ਸਰਬ ਸਮਰਥ 
ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਲਖਤਾ ਉਸ ਦੇ ਕਰਮ ਤੋਂ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਏਕਤਾ, 
ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੇ ਆਦਰਸ਼ ਹਨ। 'ਬ੍ਰਹਮ' ਮਾਨਵਤਾ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ 
ਹੈ। ਉਪਰੋਕਤ ਗੁਣ ਜਦੋਂ ਮਾਨਵਤਾ ਵਿਚ ਵਸਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਪਰਮਾਤਮਾ 
ਰੂਪਮਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਣਹੋਂਦ ਜਾਂ ਮੱਧਮ ਪੈ ਜਾਣ ਤੇ ਉਹ 
ਲੁਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰ 

_ਜਾਪੁ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਅਕਾਲ ਦਾ ਵਰਣਨ ਵੀ ਇਕ ਵਿਚਾਰਨ 
ਯੋਗ ਕਾਵਿ ਵਿਧੀ ਹੈ। ਦਸਮ ਸਤਿਗੁਰੂ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿਚ ਅਕਾਲ 
ਪੁਰਖ ਇਕ ਵਿਲੱਖਣ ਤੱਤ ਹੈ। ਉਹ ਵੇਦਾਂਤੀਆਂ ਦੇ ਗਿਆਨਮਈ ਬ੍ਰਹਮ 
ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ। ਬੁੱਧ ਧਰਮੀਆਂ ਦੇ ਜ਼ੂਨ ਤਤ ਤੋਂ ਵੀ ਓਪਰਾ ਹੈ। ਉਹ 
ਕੋਰੇ ਗਿਆਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਹ ਸਰੀਰਕ ਸਾਧਨਾਂ 
ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਤਾਂ ਦਵੈਤ ਅਦਵੈਤ, ਵਿਲੱਖਣ 
ਪਰਮਤੱਤ ਸਰੂਪ ਹਿਰਦੇਵਾਸੀ ਯੋਗ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ। ਦਿਤੀ ਹੈ 
ਜੋ ਅਨਭਉ ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। 


ਜਾਪੁ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਦਰਸਾਏ 'ਅਕਾਲ' ਦਾ ਬਿਆਨ ਸੰਭਵ 
ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੀ ਬਾਣੀ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ 
- ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਇਹ ਬਿਆਨ ਬਾਹਰੀ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਹੀ ਵਰਣਨ ਮਾਤਰ 
ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਂਹ ਰੂਪ, ਰੰਗ, ਰੇਖ, ਭੇਖ ਆਦਿ ਦੀ ਪਕੜ ਵਿਚ ਆਉਣ 
ਵਾਲੀ ਹਸਤੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। 'ਨੇਤਿ ਨੇਤਿ' ਸ਼ੈਲੀ ਵਿਚ ਉਸ ਦੀ ਸਮਰਥਾ 


ਤੇ ਵਡੱਪਣ ਦਾ ਸਫ਼ਲ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। 
-___ ਭਾਰਤੀ ਕਾਵਿ ਵਿਚ ਬ੍ਰਹਮ ਨਿਰੂਪਣ ਬੜੇ ਵਿਸਥਾਰ 
ਸਹਿਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ.ਪਰ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਪਰੰਪਰਾ 


ਤੋਂ ਅਗਾਂਹ ਲੰਘ ਕੇ ਉਸ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਸ਼ਸਤਰ-ਅਸਤ੍ਰ ਵਾਲਾ ਤੇਜ 


ਜਾਪੁ ਸਾਹਿਬ 


ਪ੍ਰਚੰਡ ਤੇ ਅਖੰਡ ਓਜ ਵਾਲਾ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਸ਼ਰਣ ਵਿਚ 
ਰਹਿ ਕੇ ਮਾਨਵ ਸੁਖ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ 
'ਸਦਾ ਅੰਗ ਸੰਗੇ' ਹੈ। ਉਹ ਰਹਿਮਤਾਂ, ਮਿਹਰਾਂ, ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਦਾ ਭੰਡਾਰ 
ਹੈ। ਉਹ ਕਰੁਣਾਮਈ, ਰਹੀਮ, ਕਿਰਪਾਲੂ ਤੇ ਦਿਆਲੂ ਹੈ। 

ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ 'ਅਕਾਲ' ਦਾ ਸੱਦਰਯ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ 
ਨਿਰੂਪਣ ਕਰਦਿਆਂ ਉਸ ਨੂੰ ਅਦੁਤੀ ਹੁਸਨ ਆਖਿਆ ਹੈ-- ਕਲੰਕੰ ਬਿਨਾ 
ਨੇ ਕਲੰਕੀ ਸਰੂਪੇ।। ਨਮੇ ਰਾਜ ਰਾਜੇਸ਼ੂਰੰ ਪਰਮ ਰੂਪੇ।। ੫੦।। ਇਸ ਭਾਵ 
ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਿਸਥਾਰ ਦਿੰਦਿਆਂ ਦਸਮ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ :-- 

ਕਿ ਸਾਹਿਬ ਦਿਮਾਗ ਹੈਂ।। ਰ 

ਕਿ ਹੁਸਨਲ ਚਰਾਗ ਹੈਂ।।੧੫੧। 

ਕਰੀਮੁਲ ਕਮਾਲ ਹੈ।। 

ਕਿ ਹੁਸਨੁਲ ਜਮਾਲ ਹੈ।।੧੫੨। 


ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ 'ਅਕਾਲ' ਦੀ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ 
ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਦਾ ਕੋਈ ਸ਼ੁਮਾਰ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਉਸ ਵਿਚ ਧਰਮ ਦੇ ਦੱਸੇ ਗੁਣ 
ਸਮਾਏ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਉ' ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਿਰੰਕਾਰ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ 
ਵੀ ਭਗਤੀ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਸ਼ਹਿਨਸ਼ਾਹ, ਹੁਸਨ ਤੇ ਸੁਹਜ ਦਾ ਵੀ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ 
ਹੈ। 


ਜਾਪੁ ਸਾਹਿਬ ਨਿਰੋਲ ਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਕਾਵਿ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿਚ 
ਵੀਰਤਾ, ਕਰੁਣਾ ਆਦਿ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਨਹੀਂ ਲਿਆ ਗਿਆ. ਸਗੋਂ ਉਸ 
ਅਕਾਲ ਦੇ ਨਿਰਗੁਣ ਸਰੂਪ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਿਆਂ ਉਸ ਦੇ ਅਥਾਹ 
ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। 
ਰੂਆਲ, ਭਗਵਤੀ, ਰਸਾਵਲ, ਮਧੁਭਾਰ, ਹਹਿਬੋਲਮਨਾ ਤੇ ਏਕ ਅਛਰੀ , 
ਛੰਦਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਸ਼ਬਦ ਚੋਣ ਤੇ ਸ਼ਬਦ ਘਾੜਤ ਬੜੇ ਕਮਾਲ 


ਦੀ ਹੈ। ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਤੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਬਹੁਤ ਸੁਚੱਜੇ ਢੰਗ 


ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ ਆਧੁਨਿਕ ਸਹੰਸਰਨਾਮਾ ਹੈ। ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ 
ਦਾ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਸਾਰ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਸੇ ਬੜੇ ਉੱਚੇ ਗਗਨਾਂ ਦੇ ਸੂਖ਼ਮ ਮੰਡਲਾਂ 
ਦਾ ਰੱਬੀ ਗੀਤ ਹੈ ਜਿਥੇ ਲੈਅ, ਧੁਨੀ ਤੇ ਰਾਗ ਆਪਣੇ ਆਪ ਜੁੜਦੇ 
ਬਣਦੇ ਤੇ ਪਰਸਦੇ ਜ£ਰਹੇ ਹਨ। 


ਜਾਪੁ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਕਲਾ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਸਮੂਹਕਤਾ ਵਿਚ ਮਾਣਨਾ 
ਉਚਿੱਤ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਅੰਗ ਅੰਗ ਕਰਕੇ ਦਰਸਾਉਣਾ ਉਸ ਦੇ ਕਲਾਤਮਕ 
ਸੁਹੱਪਣ ਨਾਲ ਅਨਿਆਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਜਾਪੁ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪੀਰੀ ਪ੍ਰਭਾਵ, 
ਅਮੀਰੀ ਬਹੁਲਤਾ, ਸ਼ਕਤੀ, ਅਥਾਹ-ਅਸਗਾਹ ਵਹਿਣ ਨਿਰੰਤਰ ਤੌਰ ਤੇ 
ਹਨ। ਇਹ ਰਚਨਾ ਬੌਧਿਕ ਵਿਲਾਸ ਦੀ ਉਪਜ ਨਹੀਂ ਹੈ ਸਗੋਂ ਸੁਭਾਵਿਕ 
ਉਗਮਦਾ ਚਸ਼ਮਾ ਹੈ ਜੇ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਹੀ ਫੁੱਟ ਕੇ ਵਹਿ ਤੁਰਿਆ ਹੈ। 
ਸਾਰਾ ਜਾਪੁ ਸਾਹਿਬ ਸਮਾਧੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਕਿਸ 
ਕਸਵੱਟੀ ਤੇ ਪਰਖਿਆ ਜਾਵੇ? ਇਹ ਨਿਰਣਾ ਅਜੇ ਹੋਣਾ ਹੈ। 

ਜਾਪੁ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਤੋਂ ਵੀਂ ਕਰਤਾ ਦੇ ਵਿਆਪਕ ਦਿਸ 
ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਜਿਸ ਰੱਬੀ ਬਾਣੀ 
ਦਾ ਆਵੇਸ਼ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਅਵਧੀ, ਬ੍ਰਜ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ, 


_ ਅਰਬੀ, ਫ਼ਾਰਸੀ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਸੁਮੇਲ ਵਿਚ ਹੋਇਆ, ਭਾਵੇਂ ਇਸ ਵਿਚ 


ਬਹੁਲਤਾ ਬ੍ਰਜ ਦੀ ਹੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਅਧਿਆਤਮਕ ਚਿੰਤਨ 
ਧਾਰਾ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਇਸਲਾਮੀ ਧਾਰਮਿਕ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਵੀ ਅਪਣਾਈ 
ਹੈ ਜਿਸ ਤੋਂ ਜਿਥੇ ਆਪ ਦੀ ਉਦਾਰ ਬਿਰਤੀ ਦਾ_ਬੇਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਥੇ 
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਗਿਆਨ ਦਾ ਵੀ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ। 


ਰ ਜਾਫ਼ਨਾ 


____ ਜਾਪੁ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਹਰ ਸ਼ਬਦ ਹੀ_ਕਵਿਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਇਕ ਰੱਬੀ 
ਗੀਤ ਹੈ ਜੋ ਅਕਾਲ ਦੀ ਅਨੰਤ ਮਹਿਮਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜਾਪੁ ਸਾਹਿਬ 
ਦਿ ਦਿ ਦਿਰ 
ਤੇ ਕਲਾ ਪੱਖੋਂ ਉੱਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟ ਕਿਰਤ ਹੈ। 

ਹ. ਪੁ. -ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਰੂਪ ਤੇ ਰਸ -ਡਾ. ਤਾਰਨ ਸਿੰਘ; ਨਿਤਨੇਮ ਸਟੀਕ-ਪ੍ਰੋ 
ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ; ਆਲੋਚਨਾ (ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਅੰਕ) ਜੁਲਾਈ, ਦਸੰਬਰ 1966; ਗੁਰੂ 
ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਔਰ ਉਨ ਕੀ ਹਿੰਦੀ ਕਵਿਤਾ-ਡਾ. ਮਹੀਪ ਸਿੰਘ 

ਜਾਫ਼ਨਾ' : ਇਹ ਸ੍ਰੀ ਲੰਕਾ ਦਾ ਦੂਜਾ ਵੱਡਾ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਜਿਹੜਾ 
ਇਸੇ ਨਾਂ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਸਦਰਮੁਕਾਮ ਹੈ ਅਤੇ ਜਾਫ਼ਨਾ ਪ੍ਰਾਇਦੀਪ ਉਪਰ 
ਕੋਲੰਬੋ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 300 ਕਿ. ਮੀ. (190ਮੀ) ਦੇ ਫ਼ਾਸਲੇ ਤੇ ਵਸਿਆ 
ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਇਸ ਪ੍ਰਾਇਦੀਪ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਲੰਕਾ ਦਾ 
ਵਪਾਰਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਸਦੀਆਂ ਤੱਕ ਜਾਫ਼ਨਾ ਤਾਮਿਲ 
ਬਾਦਸ਼ਾਹਤ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਰਿਹਾ। ਸੰਨ 1617 ਵਿਚ ਇਸ ਉਪਰ 
ਪੁਰਤਗਾਲੀਆਂ ਦਾਂ ਕਬਜ਼ਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ (1658ਦੌਰਾਨ) 
ਇਹ ਸਥਾਨ ਡੱਚਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ 
ਅਤੇ ਵਪਾਰਕ' ਪੱਖੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰਿਹਾ। ਇਥੇ ਹਾਥੀ, ਕਾਲੀ 
` ਖ਼ਿਰਚ ਅਤੇ ਹੇਰ ਵਸਤਾਂ ਦਾ ਵਪਾਰ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਹੁਣ ਜਾਫ਼ਨਾ ਕੋਈ 
ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਡੂੰਘਾ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਇਥੋਂ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ ਨਾਲ 
ਛੋਟੇ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕਾਫ਼ੀ ਵਪਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਇਦੀਪ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਲੰਕਾ 
ਦੇ ਹੋਰਾਂ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਆਵਾਜਾਈ ਲਈ ਰੇਲਵੇ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਵੀ 
ਹੈ। ਤਮਾਕੂ ਦੀ ਉਪਜ ਇਥੋਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਉਦਯੋਗ ਹੈ। 

`_ਜਾਫ਼ਨਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਲੁਭਾਉਣਾ ਅਤੇ ਨਵੇਕਲਾ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਇਥੋਂ 
ਦੀ ਵਸੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਤਾਮਿਲਾਂ ਦੀ ਹੈ ਜੋ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਭਿਅਤਾ 
ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੈ। ਥੋੜ੍ਹੇ ਬਹੁਤ ਡੱਚ ਅਤੇ ਪੁਰਤਗਾਲੀ ਵੀ ਇਥੇ ਵਸੇ 
ਹੋਏ ਹਨ। ਇਥੇ ਇਕ ਬਹੁਤ ਨਫ਼ੀਸ ਡੱਚ ਕਿਲਾ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਨ 
ਮਿਸ਼ਨਰੀਆਂ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਇਥੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੇ ਵੀ ਕਈ ਮੰਦਰ ਹਨ। 
-___ ਜਾਫ਼ਨਾ ਤਾਮਿਲਾਂ ਦੀਆਂ ਸ੍ਰੀ ਲੰਕਾ ਦੇ ਸਥਾਨਕ ਬਾਸ਼ਿੰਦਿਆਂ- 
__ਸਿਰਹਾਲੀਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਸੰਰਗਰਮੀਆਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। 

ਆਬਾਦੀ-1,29,000 (1990) 

ਹ. ਪੁ. -ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 12: 844 
`___ਜਾਫ਼ਰ ਅਬਦੁਲ ਹਲੀਮ ਖ਼ਾਨ : ਭਾਰਤ ਦੇ ਇਸ 
ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਦਾ ਜਨਮ 18ਫ਼ਰਵਰੀ, 1929ਨੂੰ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਜਾਵਰਾ 
ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਂ ਜਾਫ਼ਰ ਖ਼ਾਨ ਸੀ। 13ਸਾਲ ਦੀ 
ਉਮਰ ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਰੇਡੀਓ ਤੋਂ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ 
ਲੋਕਪ੍ਰਿਯ ਬਣਾਇਆ। ਇਸ ਨੇ ਹੀ ਸਿਤਾਰ ਅਤੇ ਕੁਝ ਪਹਿਲੀਆਂ ਜੁਗਲ 


ਬੰਦੀਆਂ ਵਿਚ ਸਵਾਲ ਜਵਾਬ ਦੀ ਤਕਨੀਕ ਦੀ ਜਾਣ ਪਛਾਣ ਕਰਵਾਈ। . 


_ ਇਹ ਕਈ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਅਤੇ ਕਈ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ 
ਦਾ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਵੀ ਰਿਹਾ। ਕਈ ਕਿਤਾਬਾਂ ਅਤੇ ਰਸਾਲਿਆਂ ਵਿਚ ਇਸ ਦੇ 
__ ਲੇਖ ਛਪੇ ਹਨ। ਸਿਤਾਰ ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਜਫ਼ਰ ਖ਼ਾਨੀ ਬਾਜ਼ ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ 
ਜਾਣ ਪਛਾਣ ਜਰਵਾਈ। ਸੰਨ 1976ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਸਿਤਾਰ ਲਈ ਹਲੀਮ 
ਅਕਾਦਮੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਨੇ ਕਈ ਸੋਨੇ ਦੇ ਤਮਗੇ ਅਤੇ 
ਇਨਾਮ ਹਾਸਲ'ਕੀਤੇ। ਸੰਨ 19੧) ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ ਨਾਲ 
ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 
ਹ.ਖੁ. -ਇੰਡੀਆ ਹੂਜ਼. ਹੂ. 192 


344 


ਜਾਫ਼ਰ ਸਾਦਿਕ ਇਮਾਮ : ਇਹ ਅਬੂ ਅਬਦੁਲਾ ਜਾਫ਼ਰ _ 
ਸਾਦਿਕ (700-742-765) ਮੁਹੰਮਦ ਅਲ ਬਾਕਰ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ ਜੋ 
ਮਦੀਨਾ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਨੂੰ ਇਸਮਾਇਲੀ ਸ਼ੀਆ ਸ਼ਾਖ਼ਾ 
ਦਾ ਆਖ਼ਰੀ ਇਮਾਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੀਆ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਇਸ 
ਵਿਚ ਧਾਰਮਿਕ ਕੱਟੜਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਉੱਤੇ ਗਾਜਨੀਤਿਕ 
ਵਾਤਾਵਰਣ ਦਾ ਬਿਲਕੁਲ ਕੋਈ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਹੀਂ ਸ਼ੀ ਸਗੌਂ ਇਸ ਨੇ 
ਦਾਰਸ਼ਨਿਕਾਂ ਅਤੇ ਚਿੰਤਕਾਂ ਦੇ ਸੰਗਠਨ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਬਤੀਤ 
ਕੀਤਾ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਨਸੂਰ ਨੇ ਜ਼ਹਿਰ ਦਿਵਾ ਕੇ ਇਸ ਦੀ 
ਹੱਤਿਆ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। 

ਹ. ਪੁ. -ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੇ. 4477 

ਜਾਫ਼ਰ ਹੁਸੈਨ ਖ਼ਾਨ : ਰਤ 
ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਦਾ ਜਨਮ 15ਜੂਨ, 1891 ਨੂੰ ਮੁਰਾਦਾਬਾਦ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼) 
ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਨੇ ਅਲੀਗੜ੍ਹ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਖੇ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ 
ਕੀਤੀ। ਇਸ ਨੇ 15 ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਪੁਸਤਕਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ 
ਕਰਵਾਈਆਂ। ਸੰਨ 1955 ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ 'ਮਾਲ ਔਰ 
ਮੋਸ਼ੀਆਤ' ਲਈਂ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਅਵਾਰਡ ਮਿਲਿਆ। ਇਹ ਪੁਸਤਕ 
ਦਰਸ਼ਨ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੈ। 

ਹ. ਪੁ. -ਐਨ. ਇਸ. 2:605 

ਜਾਫ਼ਰ ਖ਼ਾਂ ਉਮਦਤੁਲ ਮੁਲਕ : ਇਹ ਸਾਦਿਕ ਖ਼ਾਂ ਮੀਰ 
ਬਖ਼ਸ਼ੀ ਦਾ ਲੜਕਾ ਸੀ। ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਇਸ ਉੱਤੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜਹਾਂਗੀਰ 
ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰਹੀ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਉੱਨਤੀ ਕਰਨ ਦਾ 
ਮੌਕਾ ਮਿਲਦਾ ਰਿਹਾ। ਕਈ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਇਹ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਸ਼ਾਹੀ 
ਸਨਮਾਨ ਨਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਿਆ ਪਰ ਜਲਦੀ ਹੀ ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੀ 
ਪੰਹਿਲੀ ਸਥਿਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਈ। 


ਇਸ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦਾ ਸੂਬੇਦਾਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 
ਇਕ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਖ਼ਲੀਤੁਲਾ ਖ਼ਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਮੀਰ ਬਖ਼ਸ਼ੀ 
ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਦੋ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਇਸ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਦਾ 
ਸੂਬੇਦਾਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਪਦ ਤੇ ਇਸ ਨੇ ਇਕ ਸਾਲ 
ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਠੱਟਾ ਦਾ ਮੁੱਖੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। 
ਛੇ ਸੱਤ ਸਾਲ ਇਹ_ਮੈਂਬਰ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਮਗਰੋਂ ਮੁਅਜ਼ਮ ਖ਼ਾਂ ਦੇ ਗੱਦੀ 
ਤੋਂ ਉਤਾਰੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਸ਼ਾਸਨ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਬਣ ਗਿਆ। 

ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਅਤੇ ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਦੇ ਝਗੜੇ ਦੌਰਾਨ, ਜਾਫ਼ਰ ਖ਼ਾਂ 
ਨੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦਾ ਸਾਥ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਖ਼ੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ 
ਇਸ ਨੂੰ ਮਾਲਵੇ ਦਾ ਸੂਬੇਦਾਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸਰਵ ਉੱਚ 
ਮਨਸਬ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ। 1079 ਹਿਜਰੀ ਵਿਚ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ 
ਪ੍ਰਧਾਨਮੰਤਰੀ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। 061 ਹਿਜਰੀ ਵਿਚ ਬਿਮਾਰੀ ਨਾਲ ਇਸ 
ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। 

ਹ. ਪੁ. -ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 4477 ਰ 

__ਜਾਫ਼ਰ ਜੋਸਿਫ਼ ਜ਼ਾਕ : ਇਹ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਫ਼ੌਜ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ 

ਸੈਨਾਪਤੀ ਸੀ ਜਿਸ ਦਾ ਜਨਮ ਰੀਵਜ਼ਾਲਟ ਫਰਾਂਸ) ਵਿਖੇ 12ਜਨਵਰੀ, 
1852ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ ਇਸ ਨੇ ਫਰੈਂਕੋਂ- 
ਪ੍ਰਸ਼ੀਅਨ ਲੜਾਈ ਸਮੇਂ ਫ਼ੌਜ ਵਿਚ ਨੌਕਰੀ ਕੀਤੀ! _ 


ਸੰਨ 1872 ਵਿਚ ਇਹ ਫ਼ੌਜ ਦਾ ਲੈਫ਼ਟੀਨੈਂਟ ਬਣ ਗਿਆ ਫਿਰ' 
ਇਹ ਇੰਜਨੀਅਰਿੰਗ ਫ਼ੌਜ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਸੰਨ 1885 ਵਿਚ 


ਆਂਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਪਤਨੀ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ਼ ਇਸ ਨੇ ਫਾਰਮੂਸਾ ਵਿਚ 


295 


ਨੌਕਰੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਕਲੋਨੀਆਂ (ਤਾਈਵਾਨ) ਦੀ ਕਬਜ਼ੇਦਾਰੀ 
ਵਿਚ ਭਾਗ ਲਿਆ। ਸੰਨ 1894ਵਿਚ ਜਾਫ਼ਰ ਨੇ ਟਿਨਬੂਕ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ 


ਕੀਤਾ। ਸੰਨ 1897 ਦੇ ਮੈਡਗਾਸਕਰ ਹਮਲੇ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਮਗਰੋਂ ` 


ਇਹ ਕਰਨਲ ਬਣ ਗਿਆ।- ਸੰਨ 1902 ਵਿਚ ਬਰਗੇਡੀਅਰ ਜਨਰਲ 
ਦੀ ਪਦਵੀ ਤੋਂ ਤਰੱਕੀ ਲੈ ਕੇ 1905 ਵਿਚ ਮੇਜਰ ਜਨਰਲ ਬਣ ਗਿਆ। 
ਸੰਨ 1911 ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਜਨਰਲ ਸਟਾਫ਼ ਦਾ ਚੀਫ਼ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ 
ਗਿਆ। 


ਪਹਿਲੀ ਸੰਸਾਰ-ਜੰਗ ਸਮੇਂ ਇਸ ਨੂੰ ਸਾਰੀਆਂ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਅਤੇ 
ਬਰਤਾਨਵੀ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦੀ ਕਮਾਨ ਸੰਭਾਲੀ ਗਈ। ਜਾਫ਼ਰ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦੀ 


ਲੜਾਈ ਦੇ ਨੇਤਾ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੰਨ 1914 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ 


ਪੈਰਿਸ ਨੂੰ ਜਰਮਨਾਂ ਦੇ ਹਮਲੇ ਤੋਂ ਬਚਾਇਆ। ਦਸੰਬਰ, 1915 ਵਿਚ 
ਜਾਫ਼ਰ ਨੂੰ ਸਾਰੀਆਂ ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦਾ ਸਰਵ-ਉੱਚ ਕਮਾਂਡਰ ਬਣਾ 
ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 


ਸੰਨ 1916ਵਿਚ ਇਸ ਉੱਤੇ ਜਰਮਨਾਂ ਦੇ ਵਰਦੂਨ ਉੱਤੇ ਹਮਲੇ 
ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਇਸਨੂੰ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਸਰਕਾਰ 
ਨੇ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦੇ ਸਰਵ-ਉੱਚ ਕਮਾਂਡਰ ਦੇ. ਅਹੁਦੇ ਤੋਂ ਉਤਾਰ 
ਕੇ ਸੈਨਾਪਤੀ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਦਸੰਬਰ, 1918 ਵਿਚ ਜਾਫ਼ਰ ਜੋਸਿਫ਼ ਜ਼ਾਕ 
ਨੂੰ ਫ੍ਰੈਚ ਅਕੈਡਮੀ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। 3 ਜਨਵਰੀ, 1933 
ਵਿਚ ਪੈਰਿਸ ਵਿਖੇ ਜਾਫ਼ਰ ਜੋਸਿਫ਼ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। 

ਹ. ਪੁ. -ਐਨ. ਅਸੈ. 16:153; ਚੈੱਬ. ਐਨ. 8115; ਕੋਲ. ਐਨ. 11:29 

ਜਾਫ਼ਰਾਬਾਦ : ਰਿਆਸਤ--ਇਹ ਭਾਰਤ ਦੀ 'ਕਾਠੀਆਵਾੜ 
_ਪੁਲੀਟੀਕਲ ਏਜੰਸੀ ਬੰਬਈ' ਦੀ ਲਗਭਗ 105ਵ. ਕਿ. ਮੀ. ਵਿਚ ਫੈਲੀ 
ਇਕ ਰਿਆਸਤ ਸੀ ਜੋ ਜੰਜੀਰਾ ਦੇ ਨਵਾਬ ਅਧੀਨ, ਕਾਨਕਨ ਤਟ 
ਉੱਤੇ ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ 240 ਕਿ. ਮੀ. ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਸਥਿਤ 
ਸੀ। 

___ਸੰਨ 1731 ਦੇ ਲਗਭਗ ਕਾਨੀਆਵਾੜ ਵਿਚ ਮੁਗ਼ਲ ਹਕੂਮਤ 
ਜੀ ਅਤੇ ਜਾਫ਼ਰਾਬਾਦ ਇਸ ਦੇ ਥਾਨਦਾਰਾਂ ਅਧੀਨ ਆਜ਼ਾਦ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਸੈਨਾ ਅਤੇ ਇਥੋਂ ਦੀ 'ਕੋਲੀਜ਼ ਐਂਡ 
ਕੰਪਨੀ' ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਡਾਕੇ ਮਾਰਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਇਸ 
ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੂਰਤ ਦੇ ਵਪਾਰ ਅਤੇ ਜਹਾਜ਼ਰਾਨੀ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਸ਼ਿੱਦਤ 
ਨਾਲ ਤੰਗ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਜੰਜੀਰਾ ਹਾਉਸ ਦੇ ਸੀਦੀ ਹਿਲਾਲ ਨੇ, 
ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਸੂਰਤ ਵਿਖੇ ਨੌਕਰ ਸੀ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਹਾਜ਼ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ 
ਕੋਲੀਆਂ ਨੂੰ ਕੈਦ ਕਰਕੇ ਜਾਫ਼ਰਾਬਾਦ ਤੋਂ ਭਾਰੀ ਜੁਰਮਾਨੇ ਦੀ ਮੌਗ 
ਕੀਤੀ। ਥਾਨਦਾਰਾਂ ਤੋਂ ਜੁਰਮਾਨਾ ਨਾ ਉਤਾਰਿਆ ਗਿਆ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 
ਜਾਫ਼ਰਾਬਾਦ, ਸੀਦੀ ਹਿਲਾਲ ਨੂੰ ਵੇਚ ਦਿੱਤਾ। ਪ੍ਰਾਇਦੀਪ ਵਿਚ ਬਹੁਤ 
ਵਧੀ ਹੋਈ ਅਰਾਜਕਤਾ ਕਰਕੇ ਸੀਦੀ ਹਿਲਾਲ ਨੇ 1762 ਵਿਚ ਇਸ 
ਨੂੰ ਜੰਜੀਰਾ ਦੇ ਨਵਾਬ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਕਰਜ਼ਾ ਅਦਾ 
ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜੇ 7000ਦੇ ਲਗਭਗ ਸੀ ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਲੋਂ ਗਵਰਨਰ 
ਬਣਾ ਕੇ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ। 


ਰਿਆਸਤ ਵਿਚ ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ 11 ਪਿੰਡ ਸਨ। ਬਾਜਰਾ, 
ਕਣਕ ਅਤੇ ਕਪਾਹ ਇਥੋਂ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਫ਼ਸਲਾਂ ਸਨ। ਇਸ ਦੇ ਜਾਫ਼ਰਾਬਾਦ 
ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਮਿਉਂਸਪਲ ਕਮੇਟੀ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਰਿਆਸਤ 
ਵਿਚ 9 ਸਕੂਲ ਅਤੇ 2 ਦਵਾਖ਼ਾਨੇਂ ਵੀ ਸਨ। 

20551 ਤੋਂ 20” 59" ਉ. ਵਿਥ.; 71524, ਤੋਂ 71”29' ਪੂ. ਲੰਬ. 

ਹ. ਪੁ. -ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ. 13: 374 

_ਜਾਫ਼ਰਾਬਾਦ : ਗਲ 
ਦੇ ਅਮਰੇਲੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਇਕ ਬੰਦਰਗਾਹ ਹੈ। ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਇਹ 


ਜ਼ਾਬਤਾ ਦੀਵਾਨੀ (1908 ਦਾ ਐਕਟ ਨੰ-5) 


ਇਸੇ ਨਾਂ ਦੀ ਰਿਆਸਤ ਦਾ ਮੁੱਖ ਸ਼ਹਿਰ ਸੀ। ਇਹ ਇਥੋਂ ਦੀ ਮੁੱਖ ਨਦੀ 
ਰੈਨਾਈ ਦੇ ਦਹਾਨੇ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰ. ਤੋਂ ਕੇਵਲ 1.5 ਕਿ. ਮੀ. ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ 
ਸਥਿਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਤੱਟੀ ਵਪਾਰ ਲਈ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ਤੇ ਬਹੁਤ ਠੀਕ 
ਸਥਾਨ ਹੈ। ਵਪਾਰਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਇਹ ਦਿਊ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਨੰਬਰ ਤੇ ਹੈ। ਇਸ. 
ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਨਾਂ ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਸੁਲਤਾਨ ਮੁਜ਼ੱਫ਼ਰ ਦੇ ਨਾਂ ਤੋਂ ਮੁਜ਼ੱਫ਼ਰਾਬਾਦ 
ਅਤੇ ਫਿਰ ਵਿਗੜ ਕੇ ਜਾਫ਼ਰਾਬਾਦ ਪਿਆ। ਇਸ ਸੁਲਤਾਨ ਨੇ ਹੀ ਸ਼ਹਿਰ 
ਦੀ ਕਿਲੇਬੰਦੀ ਕਰਵਾਈ ਸੀ। 

20552. ਉ. ਵਿਥ. ; 71525' ਪੂ. ਲੰਬ. 

<ਹ. ਪੂ. -ਇੰਪ. ਗ. ਦੰਡ, 13:505 
ਅਦਾ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ ਪੈਰਿਸ ਵਿਖੇ 2ਜੂਨ, 1699 ਨੂੰ ਹੋਇਆ। 
ਇਹ ਆਪਣੇ ਮੁਲਾਕਾਤੀ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਉਚੇਰੇ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ 
ਨੂੰ ਸੱਦਾ ਦਿੰਦੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਸੰਨ 1748ਤੋਂ ਪੈਰਿਸ ਦੀ ਸੋਸਾਇਟੀ ਵਿਚ 
ਇਸ ਦਾ ਚੰਗਾ ਬੋਲਬਾਲਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਹ ਹਰ ਹਫ਼ਤੇ ਸੋਮਵਾਰ ਨੂੰ 
ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਬੁੱਧਵਾਰ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਤੇ 
ਹੋਰ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਰਾਤ ਦੇ ਖਾਣੇ ਉੱਤੇ ਬੁਲਾਇਆ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਆਪਣੇ 
ਦੇਸ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਇਸ ਪਾਸ ਬਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਵੀ 
ਮਹਾਨ ਵਿਅਕਤੀ ਆਉਂਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਹਿਮਾਨ. ਨਿਵਾਜ਼ 
ਸੀ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰ ਵਟਾਂਦਰੇ ਦੌਰਾਨ ਆਪ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਬੋਲਦੀ। ਇਸ 
ਦਾ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਇਸ ਨੂੰ ਪੈਰਿਸ ਨਾਲ 


_ ਅਥਾਹ ਪਿਆਰ ਸੀ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਜੀਵਨ ਇਥੇ ਹੀ ਰਹੀ। ਸਿਰਫ਼ 1766 
` ਵਿਚ ਇਹ ਪੋਲੈਂਡ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਗਈ ਜੋ ਇਸ ਦੇ ਜੀਵਨ. 


ਦੀ ਇਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਘਟਨਾ ਹੈ। 6 ਅਕਤੂਬਰ, 1777 ਨੂੰ ਪੈਰਿਸ 
ਵਿਖੇ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। 

ਹ. ਪੁ -ਐਨ.ਬ੍ਰਿ. 10:142- . 
ਇਕ ਸੀ। ਬਾਈਬਲ ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਪਰਲੋ ਦੇ ਬਾਅਦ ਦੀ ਮਨੁੱਖ ਜਾਤੀ 
ਦੇ ਜਨਮ ਦਾਤਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਅਤੇ ਭੂਮੱਧ ਸਾਗਰ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ 
ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਆਰੀਆ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਵਡੇਰਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਬਾਈਬਲ 
ਦੇ ਜਿਸ ਖੰਡ ਵਿਚ ਜਾਫ਼ੇਤ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਰਚਨਾਕਾਲ ਛੇਵੀਂ 
ਸਦੀ ਈ. ਪੂ. ਹੈ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਸੀ ਕਿ ਪੁਰਾਤਨ 
ਫ਼ਲਿਸਤੀਨ ਵਿਚ ਆਰੀਆ ਜਾਤੀਆਂ ਦਾ ਬੋਲਬਾਲਾ ਸੀ। ਇਸ ਕਾਰਨ 
ਜਾਫ਼ੇਤ ਜੇਫ਼ਥ) ਦਾ ਅਰਥ 'ਦੂਰ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ' ਹੈ। ਜਾਫ਼ੇਤ 
ਇਤਿਹਾਸਕ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਕਦੋਂ ਹੋਇਆ, ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ 
ਰੂਪ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। 

ਹ. ਪੁ.-ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 4:478 

ਜ਼ਾਬਤਾ ਦੀਵਾਨੀ (1908 ਦਾ ਐਕਟ ਨੰ. 5) : ਉਸ 
ਕਿਤਾਬ ਦਾ ਨਾਂ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਦੀਵਾਨੀ ਅਦਾਲਤਾਂ ਲਈ ਦੀਵਾਨੀ 
ਮਾਮਲੇ ਨਿਪਟਾਉਣ ਲਈ ਮੁਕੰਮਲ ਅਤੇ ਸੰਪਨ ਵਿਧੀ ਲਿਖੀ ਹੋਈ ਹੈ। 
ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਰ 


(1) ਪਹਿਲੇ ਭਾਗ ਵਿਚ ਬੁਨਿਆਦੀ ਕਾਨੂੰਨ ਦਰਜ ਹੈ। 


(2) ਦੂਜੇ ਭਾਗ ਵਿਚ ਸ਼ੈਡੀਊਲ (ਅਨੁਸੂਚੀ) ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ੈਡੀਉਲ 
ਵੱਖਰੇ ਵੱਖਰੇ 51 ਖੰਡਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਆਰਡਰ ਕਹਿੰਦੇ 


ਦਿ ਗੀ 


ਜਿਸ ਨੂੰ ਰੂਲ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। 


- ਜ਼ਾਬਤਾ ਦੀਵਾਨੀ (1908 ਦਾ ਐਕਟ ਨੰ. 5) 


_(3)ਤੀਜੇ ਭਾਗ ਵਿਚ ਅੰਤਕਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਦੀਵਾਨੀ ਅਦਾਲਤਾਂ 
ਵਿਚ ਵਰਤੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਫ਼ਾਰਮਾਂ ਦੇ ਨਮੂਨੇ ਦਿੱਤੇ ਹੋਏ ਹਨ, 
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਅਦਾਲਤੀ ਕਾਰਵਾਈ ਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਚਲਦੀ ਹੈ। 

__ ਲੈਣ ਦੇਣ ਦੇ ਝਗੜੇ, ਵਾਇਦੇ ਪੂਰੇ ਨਾ ਕਰਨਾ ਜਾਂ ਪੂਰੀ ਤੜ੍ਹਾਂ 
ਕੌਲ ਇਕਰਾਰ ਨਾ ਨਿਭਾਉਣਾ, ਜਾਂ ਖ਼ਰੀਦ ਦੇ ਝਗੜੇ, ਜਾਇਦਾਦ 
ਗਹਿਣੇ ਰੱਖ ਕੇ ਕਰਜ਼ਾ ਲੈਣਾ, ਕਰਜ਼ਾ ਨਾ ਮੋੜਨਾ ਜਾਂ ਕਰਜ਼ਾ ਮੇੜਨ 


ਉੱਤੇ ਜਾਇਦਾਦ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਨਾ ਮਿਲਣਾ, ਜਾਇਦਾਦ ਦਾ ਰਹਿਨ ਬੰਦ 


_ਕਰਨਾ। ਕਿਸੇ ਪਦ ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਸਰਕਾਰੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਗ਼ੈਰ ਸਰਕਾਰੀ ਹੋਵੇ 
ਜਾਂ ਧਾਰਮਕ ਹੋਵੇ, ਦੇ ਝਗੜੇ, ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਵਿਚ ਦਖ਼ਲ ਦੇਣ 
ਤੋਂ ਰੋਕਣ ਬਾਰੇ ਝਗੜੇ ਆਦਿ ਸਾਰੇ ਦੀਵਾਨੀ ਝਗੜੇ ਹਨ। ਭਾਵ ਇਹ 
ਕਿ ਉਹ ਸਾਰੇ ਝਗੜੇ ਦੀਵਾਨੀ ਝਗੜੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਜੁਰਮ 
ਦਾ ਦਖ਼ਲ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਦੀਵਾਨੀ ਮਾਮਲੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ 
ਮਾਮਲਿਆਂ ਦੀ ਸੁਣਵਾਈ ਦੀਵਾਨੀ ਅਦਾਲਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ 
ਹੀ ਹਰ` ਇਕ ਦੇ ਹੱਕਾਂ ਦਾ ਨਿਪਟਾਰਾ ਕਰਦੀ ਹੈ! ਇਹ ਅਦਾਲਤ 
'ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮੁੱਢਲੀ ਦੀਵਾਨੀ ਅਦਾਲਤ 
ਦਾ ਨਿਗਰਾਨ ਅਫ਼ਸਰ ਸਬ-ਜੱਜ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਅਦਾਲਤ ਨੂੰ ਸਬ-ਜੱਜ 
ਦੀ ਅਦਾਲਤ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਸਬ ਜੱਜ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਖੇਤਰ ਸਰਕਾਰ 
ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਹੀ ਸੁਣਵਾਈ ਦੀ ਵਿੱਤੀ ਹੱਦ ਵੀ। 
ਜੋ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਹੱਕ ਦੀ ਮੰਗ ਲਈ ਅਦਾਲਤ ਵਿਚ ਜਾਂਦਾ 
ਹੈ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁਦਈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਕੋਲੋਂ ਉਸ ਨੇ ਹੱਕ ਲੈਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ 
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਉਹ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁਦਾਲਾ ਕਹਿੰਦੇ 
ਜ਼ਾਬਤਾ ਦੀਵਾਨੀ ਵਿਚ ਦਿੱਤੇ ਫ਼ਾਰਮ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਇਕ ਅਰਜ਼ੀ ਦੇਣੀ 


ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਅਰਜ਼ੀ ਨੂੰ ਅਰਜ਼ੀ-ਦਾਵਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਅਦਾਲਤ ਇਹ . 


ਦਾਅਵਾ ਲੈ ਕੇ ਰਜਿਸਟਰ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮੁਦਾਲਾ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ 
ਭੇਜਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੰਮਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਮੁਦਾਲਾ ਸੰਮਨ ਦੀ ਤਾਮੀਲ 
ਕਰਕੇ ਸੰਮਨ ਅਤੇ ਅਰਜ਼ੀ ਦਾਅਵੇ ਦੀ ਇਕ ਕਾਪੀ ਰੱਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ 
ਸੰਮਨ ਦੀ ਦੂਜੀ ਕਾਪੀ ਅਦਾਲਤ ਨੂੰ ਮੋੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਦਾਅਵੇ ਦੀ 
ਫਾਈਲ ਨਾਲ ਨੱਥੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮੁਦਾਇਲਾਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤਾਰੀਖ਼ 
ਉੱਤੇ ਅਦਾਲਤ ਵਿਚ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋ ਕੇ ਅਰਜ਼ੀ-ਦਾਅਵੇ ਵਿਚ ਬਿਆਨ 
ਕੀਤੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਅਰਜ਼ੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ 
ਜਵਾਬ-ਦਾਅਵਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਰ 

ਅਰਜ਼ੀ-ਦਾਅਵੇ ਅਤੇ ਜਵਾਬ-ਦਾਅਵੇ ਜਾਂ ਦੇਨਾਂ ਧਿਰਾਂ ਵੱਲੋਂ 
ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਬਿਆਨਾਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਤੇ ਮਤਭੇਦ ਹੁੰਦੇ 
ਹਨ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਿਪਟਾਰਾ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਦਾਲਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 
ਲੱਭ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਮਤਭੇਦਾਂ ਨੂੰ ਤਨਕੀਰਾਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। 
ਜਾਂ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਰਾਹੀਂ ਅਦਾਲਤ ਵੱਲੋਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤਾਰੀਖ਼ਾਂ ਤੇ ਪੇਸ਼ 
ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਦਾਲਤ ਬਹਿਸ ਸੁਣ ਕੇ ਗਵਾਹਾਂ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਅਤੇ 
ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰ ਕੇ ਲਿਖਤੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਨਿਰਣਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ 
ਨਿਰਣਾ ਵੀ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਭਾਗ ਉਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ 
ਵਿਚ ਦਾਅਵੇ ਦੇ ਤੱਥਾਂ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਰੂਪ ਵਿਚ ਲਿਖ ਕੇ ਤਨਕੀਰਾਂ ਦਾ 
ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਦਾਲਤ ਹਰ ਇਕ ਤਨਕੀਰ ਉੱਤੇ ਪੂਰੀ 
ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਮੁਦਈ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਜਾਂ ਖਿਲਾਫ਼ ਨਿਰਣਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। 
ਦੂਜਾ ਭਾਗ ਡਿਗਰੀ ਅਖਵਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਨਿਰਣੇ ਦਾ ਆਧਾਰ 
ਤੇ ਹੱਕਾਂ ਬਾਬਤ ਵਰਣਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। _ 


396 


ਇਹ ਹੈ ਸੰਖੇਪ ਵਿਚ ਦੀਵਾਨੀ ਅਦਾਲਤ ਦੀ ਕਾਰਜ ਪ੍ਰਣਾਲੀ 
ਪਰ ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਇੰਨਾ ਸਰਲ ਤੇ ਸੌਖਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਕਠਨ ਤੇ 
ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਕਤੀਆਂ ਤੋਂ ਕੇਵਲ ਦੀਵਾਨੀ ਅਦਾਲਤ ਵਿਚ 
ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਆਮ ਕਾਰਵਾਈ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਤਾਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਪਰ ਇਸ 
ਆਮ ਜਾਣਕਾਰੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਇਸ ਕਿਤਾਬ 
ਵਿਚ ਹਨ ਜੋ ਦਾਅਵੇ ਵਿਚ ਸਮੇਂ ਸਮੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ 
ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਿਭਾਉਣ ਤੇ ਸੁਲਝਾਉਣ ਲਈ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਪੂਰੀ 
ਜਾਣਕਾਰੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਇਕ ਵਕੀਲ ਹੀ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ 
ਨਿਪਟਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਹਰ ਧਿਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਲਈ ਕੋਈ ਵਕੀਲ 
ਕਰਨਾ ਵਾਜਬ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 


_ ਅਪੀਲ--ਜਿਹੜੀ ਧਿਰ ਸਬ-ਜੱਜ ਦੇ ਨਿਰਣੇ ਤੋਂ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਨਹੀਂ 
ਹੁੰਦੀ ਉਹ ਉਸ ਨਿਰਣੇ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦੇ ਸਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਖਿਲਾਫ਼ 
ਉਪਰਲੀ ਅਦਾਲਤ ਵਿਚ ਅਪੀਲ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਅਪੀਲ ਵੀ 
ਲਿਖਤੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸਮ ਦੇ ਅੰਦਰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਅਦਾਲਤ ਵਿਚ 
ਦਾਇਰ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਅਪੀਲ ਨੂੰ ਸੁਣਨ ਲਈ ਵੀ ਉਪਰ 
ਲਿਖੀ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਤੇ ਅਮਲ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਭਾਵ ਅਪੀਲ 
ਦੀ ਸੁਣਵਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਅਦਾਲਤ ਵੱਲੋਂ ਦੂਜੀ ਧਿਰ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ 


_ ਤਾਰੀਖ ਤੇ ਹਾਜ਼ਰ ਚੋਣ ਦਾ ਸੰਮਨ ਜਾਰੀ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਧਿਰ ਦਾ 


ਹਾਜ਼ਰ ਹੋ ਕੇ ਜੇ ਉਹ ਚਾਹੇ ਤਾਂ ਅਪੀਲ ਦੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਇਤਰਾਜ਼ ਦਾਖ਼ਲ 
ਕਰਨੇ ਆਦਿ। ਅਪੀਲ ਦੀ ਸੁਣਵਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਅਦਾਲਤ ਦੋਨੇ 
ਧਿਰਾਂ ਦੀ ਬਹਿਸ ਸੁਣਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬਹਿਸ ਸੁਣਨ ਉਪਰੰਤ ਅਪੀਲ ਦਾ 
ਨਿਰਣਾ ਲਿਖਤੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਾਨੂੰਨ ਅਨੁਸਾਰ 
ਸਬ-ਜੱਜ ਦੇ ਨਿਰਣੇ ਵਿਰੁੱਧ ਅਪੀਲ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਜੱਜ ਦੀ ਅਦਾਲਤ ਵਿਚ, 
ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਜੱਜ ਦੇ ਨਿਰਣੇ ਦੀ ਅਪੀਲ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਅਤੇ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਦੇ 
ਨਿਰਣੇ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਅਪੀਲ ਭਾਰਤ ਦੀ ਉੱਚਤਮ ਅਦਾਲਤ (ਸੁਪਰੀਮ 
ਕੋਰਟ) ਵਿਚ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਉੱਚਤਮ ਅਦਾਲਤ ਦਾ ਨਿਰਣਾ ਆਖ਼ਰੀ 
ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਅਦਾਲਤ ਦੇ ਲਏ ਨਿਰਣੇ ਵਿਚ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ, 
ਆਪਣੇ ਨਿਰਣੇ ਵਿਚ ਉਸ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾਉਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। 
ਉਪਰ ਲਿਖੇ ਸੰਖੇਪ ਵਰਣਨ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਅਜਿਹੇ ਕਈ ਹੋਰ 
ਮਾਮਲੇ ਵੀ ਹਨ ਜੇ ਪ੍ਰਤੀ ਦਿਨ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ 
ਉੱਤੇ ਕਾਰਵਾਈ ਕਾਨੂੰਨ ਅਨੁਸਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਕੁਝ ਮਾਮਲੇ ਹੇਠ 


ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ : 


ਰੈਸ ਜੁਡੀਕੇਟਾ--ਜਿਸ ਮਾਮਲੇ ਉੱਤੇ ਦੋ ਧਿਰਾਂ ਵਿਚ ਦੀਵਾਨੀ 
ਅਦਾਂਲਤ ਇਕ ਵਾਰੀ ਨਿਰਣਾ ਦੇ ਚੁੱਕੀ ਹੋਵੇ ਉਹ ਮਾਮਲਾ ਕਿਸੇ 
ਦੀਵਾਨੀ ਅਦਾਲਤ ਵਿਚ ਦੂਜੀ ਵਾਰੀ ਨਹੀਂ ਚੁੱਕਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। 
ਜ਼ਾਬਤਾ ਦੀਵਾਨੀ ਦਾ ਇਹ ਅਸੂਲ ਦੋਵੇਂ ਧਿਰਾਂ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ 
ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਉੱਤੇ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਜਿਹੇ ਮਾਮਲੇ ਜੋ ਪਹਿਲੇ 
ਦਾਅਵੇ ਵਿਚ ਚੁੱਕਣੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਨ ਪਰ ਉਹ ਨਹੀਂ ਚੁੱਕੇ ਗਏ, ਤਾਂ ਉਹ 
ਵੀ ਦੂਜੀ ਵਾਰ ਨਹੀਂ ਚੁੱਕੇ ਜਾ ਸਕਦੇ। ਇਹ ਨਿਯਮ ਦਾਵਿਆਂ ਦੀ 
ਬਹੁ-ਗਿਣਤੀ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਹੈ। 
ਆਰਜ਼ੀ ਮਨਾਹੀ ਹੁਕਮ--ਜਦੋਂ ਅਦਾਲਤ ਸਾਹਮਣੇ ਕਿਸੇ . 
ਹਲਫੀਆ ਬਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸਾਬਤ ਹੋ ਜਾਏ 
ਕਿ ਦਾਅਵੇ ਵਿਚ ਝਗੜੇ ਵਾਲੀ ਜਾਇਦਾਦ ਨੂੰ ਕੋਈ ਮੁੰਤਕਿਲ ਜਾਂ ਕਿਸੇ 
ਹੋਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਨੱਗੀ 
ਜਾਂ ਧੋਖੇ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਲਹਿਣੇਦਾਰ. ਦਾ ਹੱਕ ਮਰਨ ਦਾ ਡਰ ਹੈ ਤਾਂ 
ਅਦਾਲਤ ਦਾਅਵੇ ਦਾ ਨਿਰਣੇ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਜਿਹੇ ਅਮਲ ਨੂੰ 
ਰੋਕਣ ਲਈ ਆਰਜ਼ੀ ਮਨਾਹੀ ਹੁਕਮ ਜਾਰੀ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ 


397 


ਤਬਦੀਲੀ ਨਾ ਕਰ ਸਕਣ। 
-ਜੋਗਿੰਦਰ ਸਿੰਘ 


ਜ਼ਾਬਤਾ ਫੌਜਦਾਰੀ : ਜ਼ਾਬਤਾ ਫ਼ੌਜਦਾਰੀ, ਫ਼ੌਜਦਾਰੀ 
ਮੁਕੱਦਮਿਆਂ ਸਬੰਧੀ ਅਪਣਾਈ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਕਾਰਜਵਿਧੀ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ 
ਹੈ। ਜਿਥੋਂ ਤੱਕ ਜਾਬਤਾ ਫ਼ੌਜਦਾਰੀ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਸਬੰਧ ਹੈ, 1882 
ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ ਵਾਸਤੇ ਇਕੋ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦਾ ਜ਼ਾਬਤਾ ਫ਼ੌਜਦਾਰੀ 
ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 1852 ਵਿਚ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਮਹਾਂ ਨਗਰਾਂ 
ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਅਦਾਲਤਾਂ ਵਿਚ ਜੋ ਜ਼ਾਬਤਾ ਫ਼ਿੰਜਦਾਰੀ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, 
ਉਸ ਨੂੰ ਇਕ ਸਮੂਹ ਜ਼ਾਬਤੇ ਵਿਚ ਇਕੱਤਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਪਿੱਛੋਂ 
ਹਾਈ ਕੋਰਟ' ਜ਼ਾਬਤਾ ਫ਼ੌਜਦਾਰੀ ਦਾ ਐਕਟ ਨੰਬਰ 13 , ਸੰਨ 1865 
ਵਿਚ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਵੱਖੋ ਵੱਖ ਪ੍ਰਾਂਤਾਂ ਵਿਚ ਜੋ ਜ਼ਾਬਤਾ 
ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਉਹ 1861ਵਿਚ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਮਗਰੋਂ 
ਇਸ ਨੂੰ 1872 ਦੇ ਐਕਟ ਵਿਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਉਸ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ 
ਜੋ ਜ਼ਾਬਤਾ ਫ਼ੌਜਦਾਰੀ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਉਹ 1882 
ਦਾ ਐਕਟ ਨੰ. 10ਸੀ। ਇਸ ਨਾਲ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮਹਾਂ ਨਗਰਾਂ ਅਤੇ 
ਦੂਜੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਇਹ ਜ਼ਾਬਤਾ ਇਕਸਾਰ ਅਪਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। 
ਇਸ ਪਿੱਛੋਂ 1898 ਵਿਚ ਇਕ ਜ਼ਾਬਤਾ ਫ਼ੌਜਦਾਰੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ, 
ਜੋ ਹੁਣ ਦੇ ਜ਼ਾਬਤਾ ਫ਼ੌਜਦਾਰੀ ਦਾ ਆਧਾਰ ਚੱਲਿਆ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। 
____ ਸੰਨ 1898 ਦੇ ਜ਼ਾਬਤਾ ਫ਼ੌਜਦਾਰੀ ਵਿਚ ਕਈ ਤਰਮੀਮਾਂ ਕੀਤੀਆਂ 
ਜਾ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ 1914ਤੇ 1923 ਦੇ ਐਕਟਾਂ ਰਾਹੀਂ 
'ਇਸ ਨੂੰ ਸੋਧਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਫਿਰ ਸੁਤੰਤਰ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਜੋ ਪਹਿਲੀ 


ਤਰਮੀਮ ਕੀਤੀ ਗਈ ਉਹ 1955 ਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਨਾਲ ਦੋਸ਼ੀ ਨੂੰ ਇਹ 


ਅਧਿਕਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਉਸ ਵਿਰੁੱਧ ਲੱਗੇ 
ਦੋਸ਼ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਬਚਾਉ ਪੱਖ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਸਕੇ। ਨਾਲ ਹੀ 
ਇਹ ਮੰਤਵ ਵੀ ਸੀ-ਕਿ ਮੁਕੱਦਮਿਆਂ ਦਾ ਨਿਪਟਾਰਾ ਛੇਤੀ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, 
ਤਾਂ ਕਿ ਬੇਗ਼ੁਨਾਹ ਲੋਕ ਖਾਹ-ਮਖ਼ਾਹ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਨਾ ਸੜਦੇ ਰਹਿਣ ਪਰ 
ਤਜਰਬੇ ਵਿਚ ਇਹ ਆਇਆ ਕਿ ਮੁਕੱਦਮਿਆਂ ਦਾ ਨਿਪਟਾਰਾ ਛੇਤੀ 
ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਤੇ ਦੇਸ਼ੀ ਨੂੰ ਲੰਮੀ ਮੁਕੱਦਮੇਬਾਜ਼ੀ ਦਾ ਖਮਿਆਜ਼੍ਹਾਂ 
ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ ਭੁਗਤਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਵੇ ਪਿੱਛੋ ਉਹ ਬਰੀ ਹੀ ਹੋ 
ਜਾਵੇ। 


ਅਮੀਰ ਵਿਚ ਜ਼ਾਬਤਾ ਫ਼ੌਜਦਾਰੀ 1898 ਵਿਚ ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡ 
ਪੱਧਰ ਤੇ ਤਰਮੀਮ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਉਹ ਸੀ 1973 ਦੀ ਤਰਮੀਮ। ਉਹ 
ਅਜੇ ਤੱਕ ਲਾਗੂ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਇਸ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਸਮੇਂ ਸਮ ਮਾਮੂਲੀ ਤਰਮੀਮਾਂ 
ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ ਪਰ 1973 ਦਾ ਤਰਮੀਮ ਸ਼ੁਦਾ ਜ਼ਾਬਤਾ 
ਫ਼ੌਜਦਾਰੀ ਹੀ ਹੁਣ ਤੱਕ ਲਾਗੂ ਹੈ। 


ਜ਼ਾਬਤਾ ਫ਼ੌਜਦਾਰੀ, 1973 ਦੀਆਂ ਕੁੱਲ 484ਧਾਰਾਵਾਂ ਹਨ ਅਤੇ 
ਵੱਖੋ ਵੱਖ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਜ਼ਾਬਤਾ ਫ਼ੌਜਦਾਰੀ ਨੂੰ ਵੰਡਿਆਂ 
ਗਿਆ ਹੈ। ਵਧੇਰੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਣ ਵਾਸਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ 
ਆਧਾਰ ਤੇ 37 ਅਧਿਆਇਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ :- 


ਪਹਿਲੇ ਅਧਿਆਇ [ਧਾਰਾ 1ਤੋਂ 5ਤੱਕ) ਵਿਚ ਜ਼ਾਬਤਾ ਫ਼ੌਜਦਾਰੀ 
ਦਾ ਨਾਂ, ਵੱਖੋ ਵੱਖ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ, ਅਦਾਲਤਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ 
ਦੇ ਦਰਜਿਆਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ, ਸਾਰੇ ਅਪਰਾਧਾਂ ਜੋ ਕਿ ਹਿੰਦ ਦੰਡਾਵਲੀ 
ਅਧੀਨ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਜ਼ਾਬਤਾ ਫ਼ੌਜਦਾਰੀ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਯਮ 
ਅਪਣਾਉਣਾ ਇਸ ਜ਼ਾਬਤੇ ਅਨੁਸਾਰ ਮੁਕੱਦਮੇ ਚਲਾਉਣ ਅਤੇ ਫ਼ੈਸਲੇ 
ਕਰਨ ਆਦਿ ਦਰਜ ਹਨ। ਦੂਜੇ ਅਧਿਆਇ (ਧਾਰਾ 6 ਤੋਂ 25 ਤੱਕ) 
ਵਿਚ ਅਦਾਲਤਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਕਿੰਨੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ 
ਅਦਾਲਤਾਂ ਹੋਣਗੀਆਂ, 'ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਜੁਡੀਸ਼ੀਅਲ ਅਤੇ ਕਾਰਜਕਾਰੀ 


ਜ਼ਾਬਤਾ ਫ਼ੌਜਧਾਰੀ 


ਅਦਾਲਤਾਂ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਦਾਲਤਾਂ ਦੇ ਇਲਾਕਾਈ ਖੇਤਰਾਂ 
ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਵਕੀਲਾਂ ਬਾਰੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਮੁਕੱਦਮਿਆਂ ਦੀ 
ਪੈਰਵੀ ਕਰਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿਚ ਵਿਸਥਾਰਪੂਰਬਕ 
ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। 


ਅਧਿਆਇ ਨੰਬਰ 3 ਵਿਚ ਇਹ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਜੋ 
ਕੀ ਕੀ ਅਖ਼ਤਿਆਰ ਹਨ। ਇਕ ਜੁਡੀਸ਼ੀਅਲ ਮੈਜਿਸਟੇੇਟ ਨੂੰ ਵੱਧ ਤੋਂ 
ਵੱਧ 3ਸਾਲ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਤੇ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏ ਤੱਕ ਜੁਰਮਾਨੇ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ 
ਹੁੰਦਾ”ਹੈ। ਚੀਫ਼ ਜੁਡੀਸ਼ੀਅਲ ਮੈਜਿਸਟ੍ਰੇਟ 7 ਸਾਲ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਤੇ ਪੰਜ 
ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏ ਜੁਰਮਾਨੇ ਤੱਕ ਸਜ਼ਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ੀ 
ਜੁਰਮਾਨੇ ਦੀ ਰਕਮ ਹੀ ਨਹੀਂ ਭਰਦਾ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਕੈਦ ਕੀਤੀ ਜਾ 
ਸਕਦੀ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਸਜ਼ਾ ਉਸ ਦੇ ਅਸਲ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਵਧਣੀ 
ਚਾਹੀਦੀ। 


ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਧਾਰਾ 26ਤੋਂ 35 ਤੱਕ ਦਿੱਤਾ 
ਗਿਆ ਹੈ। 

ਚੌਥੇ ਅਧਿਆਇ ਵਿਚ ਧਾਰਾ 36 ਅਧੀਨ ਥਾਣੇ ਦੇ ਇਨਚਾਰਜ 
ਅਫ਼ਸਰ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ-ਖੇਤਰ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ 
ਨੰ. 5 ਵਿਚ ਪੁਲਿਸ ਅਤੇ ਮੈਜਿਸਟ੍ਰੇਟ ਵੱਲੋਂ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ 
ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ, ਕਿ ਕਿਨ੍ਹਾਂ ਜੁਰਮਾਂ ਵਿਚ ਬਿਨਾਂ ਵਾਰੰਟ ਗ਼੍ਰਿਫਤਾਰੀ ਕੀਤੀ 
ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਤੇ ਕਿਨ੍ਹਾਂ ਜੁਰਮਾਂ ਵਿਚ ਅਦਾਲਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਰੰਟ 
ਲੈਣੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਨ। ਇਸ ਵਿਚ ਪੁਲਿਸ ਦਾ ਕਿਸੇ ਸ਼ੱਕ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਦੀ 
ਤਲਾਸ਼ੀ ਲੈਣਾ, ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ 
ਦੇ ਕਾਰਨ ਦੱਸਣਾ, ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਉਸ ਆਦਮੀ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ੀ 
ਲੈਣੀ ਅਤੇ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਪਿੱਛੋਂ 24 ਘੰਟਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ-ਅੰਦਰ ਵਿਅਕਤੀ 
ਨੂੰ ਅਦਾਲਤ ਸਾਹਮਣੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਆਦਿ ਗੱਲਾਂ ਦਰਜ ਕੀਤੀਆਂ 
ਗਈਆਂ. ਹਨ। 

ਅਧਿਆਇ ਨੰਬਰ. 6 ਵਿਚ ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਕੇਸਾਂ ਨੂੰ ਤਲਬ ਕਰਨ 
ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਦਰਜ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੇਸਾਂ ਵਿਚ ਥੋੜ੍ਹੀ ਸਜ਼ਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, 


` ਕਿਸਮ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਉਥੇ ਸਿੱਧੇ ਹੀ ਵਾਰੰਟ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 


ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਅਦਾਲਤ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਹੋਣ ਤੋਂ ਕੰਨੀ ਕਤਰਾਉ'ਦਾ 
ਹੈ ਜਾਂ ਭਗੌੜਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ਨੂੰ ਕੁਰਕ ਕਰ 
ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ `ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਧਾਰਾ 61 ਤੋਂ 90 
ਤੱਕ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਰ੍ 

ਸੱਤਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਵਿਚ ਵੀ ਇਸੇ ਥਾਂ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ੀ ਦਾ ਤਰੀਕਾ 
ਦਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿਚ ਹੀ ਕਿਸੇ ਉਸ ਵਿਅਕਤੀ 
ਲਈ ਤਲਾਸ਼ੀ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਵੀ ਹੈ। 

ਅੱਠਵੇਂ ਅਧਿਆਇ (ਧਾਰਾ 106ਤੋਂ 124ਤੱਕ) ਵਿਚ ਅੰਮਨ ਭੰਗ 
ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਰੁੱਧ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰਨ ਦਾ 'ਤਰੀਕਾ ਦੱ ਸਿਆ 
ਗਿਆ ਹੈ । 

ਨੌਵੇਂ ਅਧਿਆਇ (ਧਾਰਾ 125 ਤੋਂ 128 ਤੱਕ) ਵਿਚ ਇਸਤਰੀਆਂ, 
ਬੱਚਿਆਂ ਅਤੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਦੇਣ ਸਬੰਧੀ ਦਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ` 
ਇਸ ਤੋਂ ਅਗਲੇ ਅਧਿਆਇ ਵਿਚ ਅਮਨ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਵਾਸਤੇ ਧਾਰਾ 
129 ਤੋਂ 148 ਵਿਚ ਇਸ ਸਬੰਧੀ ਤਰੀਕੇ ਵੱਖੋ ਵੱਖ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੇ 
ਅਖ਼ਤਿਆਰਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ। 


ਜਾਬਲੇਛਕੋਵ, ਪਾਲ 


ਅਧਿਆਇ (ਧਾਰਾ 149 ਤੋਂ ਸਦ 
ਅਧਿਕਾਰ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅਪਰਾਧਾਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਰੇਕੇਗੀ। 


ਬਾਰ੍ਹਵੇਂ ਅਧਿਆਇ (ਧਾਰਾ 154ਤੋਂ 176 ਤੱਕ) ਵਿਚ ਆਮ ਲੋਕਾਂ 

ਦੇ ਫ਼ਰਜ਼ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ ਕਿ ਕੋਈ ਅਪਰਾਧ ਹੋ ਜਾਣ ਦੀ ਸੂਰਤ ਵਿਚ 

ਪੁਲਿਸ ਨੂੰ ਇਤਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਜਾਣੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। 

_ ਤੇਰ੍ਹਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਵਿਚ (ਧਾਰਾ 177 ਤੋਂ 189 ਤੱਕ) ਅਦਾਲਤਾਂ 
ਦੇ ਇਲਾਕਾਈ ਅਧਿਕਾਰ-ਖੇਤਰਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। 

ਚੌਧਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਵਿਚ (ਧਾਰਾ 190ਤੋਂ 199 ਤੱਕ) ਜੱਜਾਂ ਅਤੇ 

ਸਰਕਾਰੀ ਮੁਲਾਜ਼ਮਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਾਦੀ ਸਬੰਧੀ ਅਪਰਾਧਾਂ ਅਤੇ ਇੱਜ਼ਤ ਹੱਤਕ 


ਬਾਰੇ ਵੇਰਵੇ ਦਰਜ਼ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਅਧਿਆਇ ਨੰ. 


15 ਅਤੇ 16 ਵਿਚ ਪੁਲਿਸ ਰਾਹੀਂ ਮੁਕੱਦਮਿਆਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਸਤਗਾਸਿਆਂ 
ਬਾਰੇ ਧਾਰਾ 200 ਤੋਂ 210 ਤੱਕ ਜ਼ਾਬਤਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਗਲੇ 
ਅਧਿਆਇ (ਧਾਰਾ 211 ਤੋਂ 224 ਤੱਕ) ਵਿਚ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਬਾਰੇ 
ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ 
ਅਪਰਾਧਾਂ ਬਾਰੇ ਜੇਕਰ ਉਹ ਇਕ ਸਾਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅੰਦਰ ਕੀਤੇ ਗਏ 
ਹੋਣ, ਭਾਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਮਾਂ ਵੱਖੋ ਵੱਖ ਹੀ ਹੋਵੇ, ਦੋਸ਼ ਜੁਰਮ ਇਕ ਰਾਹੀਂ 
ਹੀ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਅਦਾਲਤ ਨੂੰ ਇਹ ਪ੍ਰਤੀਤ 
ਹੋਵੇ ਕਿ ਦੋਸ਼-ਸੂਚੀ ਗਲਤ ਲਾਈ ਗਈ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਠੀਕ ਵੀ ਕੀਤਾ 
ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਰ ਨਾ 
___ ਅਠਾਰ੍ਹਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਵਿਚ (ਧਾਰਾ 225 ਤੋਂ 237 ਤੱਕ) ਇਸ 
_ਗੱਲ ਦਾਂ ਉਲੇਖ ਹੈ ਕਿ ਸੈਸ਼ਨ ਜੱਜ ਦੀ ਅਦਾਲਤ ਵਿਚ ਮੁਕੱਦਮੇ ਕਿਵੇਂ 
__ਚਲਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ ਸਰਕਾਰੀ ਵਕੀਲ ਵੱਲੋਂ ਕੇਸ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ 
ਹੈ ਤੇ ਜੇ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਨਾ ਬਣਦਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ 


ਉਸ ਨੂੰ ਸਬੂਤਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੀ ਬਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ . 


ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਸਬੂਤ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਫੇਰ ਦੋਸ਼ੀ 
ਨੂੰ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਬਹਿਸ ਸੁਣ ਕੇ ਮੁਕੱਦਮੇ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 


ਉਨ੍ਹੀਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਧਾਰਾ 238ਤੋਂ 250ਤੱਕ) ਵਿਚ ਮੈਜਿਸਟ੍ਰੇਟ 
ਬਾਰੇ ਮੁਕੱਦਮਿਆਂ ਦੇ ਨਿਪਟਾਰੇ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਵੀਹਵੇਂ 
ਅਧਿਆਇ (ਧਾਰਾ 251 ਤੋਂ 259 ਤੱਕ) ਵਿਚ ਮੈਜਿਸਟ੍ਰੇਟ ਰਾਹੀਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ 
ਕੇਸਾਂ ਵਿਚ ਸੰਮਨ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਿਪਟਾਰਾ ਕਰਨ 
ਬਾਰੇ ਦਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਖ਼ਾਸ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਦੋਸ਼ੀ 
ਦੇ ਅਦਾਲਤ ਵਿਚ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਣ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਵਿਰੁੱਧ ਲੱਗੇ ਦੋਸ਼ਾਂ 
ਬਾਰੇ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ ਨੰ. 21 (ਧਾਰਾ 260ਤੋਂ 
265 ਤੱਕ) ਵਿਚ ਸੰਖੇਪ ਤੌਰ ਤੇ ਮੁਕੱਦਮਿਆਂ ਦਾ ਨਿਪਟਾਰਾ ਕਰਨ 
ਸਬੰਧੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ ਨੰਬਰ 22 ਧਾਰਾ 266ਤੋਂ 271 
ਤੱਕ) ਵਿਚ ਜੇ ਦੋਸ਼ੀ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੇਲ੍ਹ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ 
ਰਾਹੀਂ ਅਦਾਲਤ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਸਬੰਧੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ 
ਨੰਬਰ 23 ਤੇ 24 (ਧਾਰਾ 272 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 327 ਤੱਕ) ਵਿਚ ਮੁਕੱਦਮਿਆਂ 
ਵਿਚ ਸਬੂਤਾਂ ਸਬੰਧੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ ਨੰਬਰ 25 (ਧਾਰਾ 
328 ਤੋਂ 339 ਤੱਕ).ਵਿਚ ਜੋ ਦੋਸ਼ੀ ਮਾਨਸਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, 
ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਾਉਣ ਸਬੰਧੀ ਵੇਰਵਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। 26ਵੇਂ 
ਅਧਿਆਇ (ਧਾਰਾ 340 ਤੋਂ 52 ਤੱਕ) ਵਿਚ ਤੌਹੀਨ ਅਦਾਲਤ ਬਾਰੇ 
ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਅਧਿਆਇ ਨੰਬਰ 27 (ਧਾਰਾ 353 ਤੋਂ 365 
ਤੱਕ) ਵਿਚ ਅਦਾਲਤ ਦੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਮੁਲਜ਼ਮ 


398 


ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਹੋਣ ਤੇ ਰਿਨ੍ਹਾਂ ਮੁਕੱਦਮਿਆਂ ਵਿਚ ਦੋਸ਼ੀ ਨੇ ਜ਼ਿਸ ਵਿਅਕਤੀ 

ਤੇ ਅਪਰਾਧ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਮੁਆਵਜ਼ਾ ਦਿਵਾਉਣਾ ਹੈ। 
ਅਧਿਆਇ ਨੰ. 28 ਫਿਚ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਹੋਣ ਤੇ ਹਾਈ ਕੋਰਟ 

ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਲਈ ਮੁਕੱਦਮਾ ਭੇਜਣ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। 


__ ਅਧਿਆਇ ਨੰਬਰ 29 ਤੇ 30 ਵਿਚ ਫ਼ੈਸਲਿਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਅਪੀਲਾਂ ਤੇ 


ਨਿਗਰਾਨੀਆਂ ਕਰਨ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਵੱਖੋ ਵੱਖ ਅਦਾਲਤਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ 
ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਧਾਰਾ 372 ਤੋਂ 405 ਤੱਕ ਦਰਜ ਕੀਤਾ, 
ਗਿਆ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ ਨੰਬਰ 31 ਧਾਰਾ 406ਤੋਂ 412ਤੱਕ) ਵਿਚ ਵੱਖੋ 
ਹੱਕ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। 
ਜ਼ਾਬਤਾ ਫ਼ੌਜਦਾਰੀ ਦੇ ਅਧਿਆਇ ਨੰਬਰ 32 ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਦੀ 
ਸਜ਼ਾ, ਕੈਦ ਅਤੇ ਜੁਰਮਾਨੇ ਸਬੰਧੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਵੀ _ 
ਦਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਫ਼ਾਂਸੀ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕੈਦ ਦੀ 
ਥਾਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨਾ, ਜੁਰਮਾਨੇ ਦੀ ਵਸੂਲੀ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਫ਼ਾਂਸੀ ਦੀ 
ਸਜ਼ਾ ਨੂੰ ਉਮਰ ਕੈਦ ਵਿਚ ਬਦਲਣ ਬਾਰੇ ਵੀ (ਧਾਰਾ 413 ਤੋਂ 435 
ਤੱਕ) ਵਿਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ ਨੰਬਰ 33 (ਧਾਰਾ 436 ਤੋਂ 
450 ਤੱਕ) ਵਿਚ ਜ਼ਮਾਨੰਤਾਂ ਕਰਨ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਦਰਜ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ 
ਨੰਬਰ 34ਵਿਚ ਮੁਕੱਦਮਿਆਂ ਸਬੰਧੀ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਪਤੀ ਦੇ ਨਿਪਟਾਰੇ 
ਕਰਨ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਧਾਰਾ 451 ਤੋਂ 459 ਤੱਕ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। 
ਅਧਿਆਇ ਨੰਬਰ 35 ਧਾਰਾ 460ਤੋਂ 466 ਤੱਕ) ਵਿਚ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚੱਲਣ 
ਦੌਰਾਨ ਜੋ ਗ਼ਲਤੀਆਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰਨ ਸਬੰਧੀ 
ਦੱਸ਼ਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ ਨੰਬਰ 36 ਵਿਚ ਵੱਖੋ ਵੱਖ ਦੋਸ਼ਾਂ ਵਿਚ 
ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਾਉਣ .ਦੀ ਮਿਆਦ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ, ਜੋ ਧਾਰਾ 467ਤੋਂ 473 
ਤੱਕ ਦਰਜ ਹੈ। ਅਖ਼ੀਰਲੇ ਅਧਿਆਇ ਭਾਵ ਅਧਿਆਇ ਨੰਬਰ 37ਵਿਚ 
ਫੁਟਕਲ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਹਾਈ ਕੋਰਟ 
ਨੂੰ ਨਿਯਮ ਬਣਾਉਣ ਸਬੰਧੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਉਹ ਕਿਸੇ 
ਮੁਕੱਦਮੇ ਦੀ ਜਾਤੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਰੱਖਦਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਜੇਕਰ ਵਾਕਿਆ ਉਸ 
ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਉਹ ਮੁਕੱਦਮਾ ਸੁਣਨ ਤੋਂ 
ਵਰਜਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। -ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਚੀਮਾ 


`___ ਜਾਬਲੋਛਕੋਵ, ਪਾਲ : ਇਸ ਰੂਸੀ ਬਿਜਲੀ ਇੰਜੀਨੀਅਰ, 
ਈਜਾਦਕਾਰ.ਅਤੇ ਬਿਜਲੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਮੋਢੀ ਦਾ ਜਨਮ 14 ਸਤੰਬਰ, 
1847 ਨੂੰ ਸਰਡੇਬਸਕ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਨੇ ਸੇਂਟ ਪੀਟਰਸਬਰਗ ਤੋਂ 


_ਵਿੱਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 1871ਵਿਚ ਮਾਸਕੋ ਅਤੇ ਕੁਰਸਕ ਵਿਚਕਾਰ 


ਤਾਰ-ਸੰਚਾਰ ਲਾਈਨਾਂ ਦਾ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਨਿਯੁਕਤ ਹੋ ਗਿਆ ਪਰੰਤੂ 
1875 ਵਿਚ ਆਰਕ ਲੈਂਪਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬਿਜਲੀ ਪ੍ਰਕਾਂਸ਼ ਉੱਤੇ ਖੋਜ ਕਰਨ 
ਲਈ ਇਸ ਆਸਾਮੀ ਤੋਂ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। 

ਸੰਨ 1876 ਵਿਚ ਇਹ ਪੈਰਿਸ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਲਗ ਪਿਆ ਅਤੇ 
ਇਸੇ ਸਾਲ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਜਾਬਲੋਛਕੋਵ 'ਕੈਂਡਲਜ਼' ਤਿਆਰ 
ਕੀਤੀਆਂ। ਇਹ ਕੈਂਡਲਜ਼ ਕਾਰਬਨ ਦੀਆਂ ਦੋ ਸਮਾਨਾਂਤਰ ਛੜਾਂ ਦੀਆਂ 
ਬਣੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਹੜੀਆਂ ਕਿ ਇੰਕ ਅਚਾਲਕ ਵਿਭਾਜਨ 
ਦੁਆਰਾ ਵੱਖਰੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। 


ਕੁਝ ਕੁ ਵਰ੍ਹੇ ਇਜ ਦਾ ਬਿਜਲੀ ਪ੍ਰਕਾਜ਼ ਦਾ ਜਿਸਟਮ'ਕਾੜੀ 
ਚਲਦਾ ਰਿਹਾ ਪਰੰਤੂ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਘਟਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਇਸ ਨੇ ਕਈ 
ਹੋਰ ਵੀ ਬਿਜਲੀ ਦੀਆਂ ਕਾਢਾਂ ਕੱਢੀਆਂ, ਪਰੰਤੂ 19 ਮਾਰਚ 1894 ਨੂੰ 


ਰੂਸ ਵਿਚ ਇਹ-ਗ਼ਰੀਬੀ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਮਰ ਗਿਆ। 


`_ਹ. ਪੁ.-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 12:825 


399 


ਜਾਬਾਨੀ : ਇਹ ਅਯੁੱਧਿਆ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਗੁਰੂ ਸੀ। 
ਇਸ ਨੇ ਚਿੱਤਰਕੂਟ ਵਿਚ ਰਾਮ ਨੂੰ ਬਨਵਾਸ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਰਾਜ ਵਿਚ 
ਜਾਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਅਸਫ਼ਲ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। 


2. ਇਸ ਨਾਂ ਦਾ.ਇਕ ਵੈਦਿਕ ਰਿਸ਼ੀ ਵੀ ਹੋਇਆ ਹੈ। 

ਹ. ਪੁ.-ਹਿੰ. ਵਿ ਕੋ.4: 478; ਮ. ਕੋ. 

ਜਾਬਾਲ : ਜਾਬਾਲ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ 'ਜਬਾਲਾ' ਦੀ ਸੰਤਾਨ 
ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ 'ਜਾਬਾਲੀ' ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਵੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਨਾਲ 
ਸਬੰਧਤ ਕੁਲ ਜਾਂ ਬੰਸ ਵੀ ਜਾਬਾਲ ਦਾ ਲਖਾਇਕ ਹੈ। ਪੁਰਾਣਾਂ ਵਿਚ 
ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਜੇ ਕਿਤੇ ਜਾਬਾਲੀ ਨੂੰ ਵੀ ਜਾਬਾਲ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ 
ਤਾਂ ਕੋਈ-ਹੈਰਾਨੀ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ। ਜਾਬਾਲ ਰਾਹੀਂ ਆਖੀ ਗਈ ਵੈਦਿਕ 
ਭਾਖਾ ਵੀ 'ਜਾਬਾਲ' ਹੀ ਹੋਵੇਗੀ, ਜਿਸ ਲਈ ਹੇਠ ਲਿਖਿਆ 'ਜਾਬਾਲ' 
ਪਦ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈਂ। 

ਸਤਿਆਕਾਮ ਜਾਬਾਲ--ਇਹ ਜਬਾਲਾ ਇਸਤਰੀ) ਦਾ ਪੁੱਤਰ 
ਜੀ। ਛਾਂਦੇਗਯ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਵਿਚ ਹਾਰਿਦਰਮਤ ਗੌਤਮ ਨੇ ਇਸ ਦੀ 
ਵਿੱਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਵਰਣਨ ਕੀਤੀ ਹੈ (4/4) ਬ੍ਰਿਹਦਾਰਣਧਕ 
(6/3/12) ਵਿਚ ਵੀ ਇਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ। 


ਜਾਬਾਲ ਸ਼ਾਖਾ--ਸ਼ੁਕਲ ਯਜੁਰਵੇਦ ਦੀ ਇਹ ਸ਼ਾਖਾ ਹੁਣ 
ਕਧਰੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਸ਼ੁਕਲ ਯਜੁਰਵੇਦ ਪ੍ਰ ਵਰਤਕ ਯਾਗਯਵਲਕਯ 


ਣਾ ਇਕ ਜਾਬਾਲ ਨਾਂ ਦਾ ਚੇਲਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਇਹ ਸ਼ਾਖਾ ਚਾਲੂ ਹੋਈ 


ਜੀ। ਚਰਣ ਵਿਯੂਹ ਵਿਚ ਵੀ ਸ਼ੁਕਲ ਯਜੁਰਵੇਦ ਦੇ 15 ਭੇਦਾਂ ਵਿਚ 
ਜਾਬਾਲ' ਵੀ ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ਾਖਾ ਦਾ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਅੱਜ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। 


ਜਾਬਾਲ ਕਲਪ, ਜਾਬਾਲ ਗ੍ਰਹਿ ਸੂਤਰ ਅਤੇ ਜਾਬਾਲ ਧਰਮ ਸੂਤਰ 
ਟੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। ਜਾਬਾਲ ਇਕ ਗੋਤ ਦਾ ਨਾਂ ਵੀ ਹੈ। 

. ਹੱ. ਪੁ.-ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 4: 478 ਰ 

ਜਾਬਾਵਾ_: ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ-ਇਹ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਭਾਰਤ) ਦਾ ਧੁਰ 
ਛਮੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੈ। ਜਾਬਾਵਾ ਨਾਮੀ ਸ਼ਹਿਰ ਇਸ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਸਦਰਮੁਕਾਮ 
੧। ਮਾਹੀ ਦਰਿਆ ਦੀ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀ ਆਨਾਸ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਵਿਚੋਂ ਦੀ 
॥ੁਜ਼ਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿੰਜਾਈ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਵਿੰਧੀਆ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀ ਉੱਤਰੀ 
,ਰਬਤ ਲੜੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਆਰ-ਪਾਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਪਰਬਤ ਲੜੀ 
ਉਗਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ। ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ 80% ਭਾਗ ਜੰਗਲਾਂ ਹੇਠ ਹੈ ਅਤੇ 
59 ਤੋਂ ਵਾਹੀ ਹੇਠਾਂ ਆਈ ਹੋਈ ਹੈ। ਕਣਕ, ਮੱਕੀ, ਬਾਜਰਾ ਅਤੇ 
(ਪਾਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਫ਼ਸਲਾਂ ਹਨ। ਜਾਬਾਵਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ 
।ਹਨਗਰ ਤੱਕ ਰਤਲਾਮ-ਗੋਧਰਾ ਮਾਰਗ ਉਪਰ ਟ੍ਰਾਮਾਂ ਚਲਦੀਆਂ ਹਨ। 
ਜ਼ਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਵਸ ਰਹੇ ਲੋਕ ਕਬਾਇਲੀ ਕਿਸਮ ਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ 
ਜਿਲ, ਭਿਲਾਲਾ ਅਤੇ ਪਾਟਲੀਆਸ ਕਬੀਲੇ ਕਾਫ਼ੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਨ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ 
ਬਾਵਾ ਰਿਆਸਤ ਉਪਰ ਜੋਧਪੁਰ ਦੇ ਰਾਨੌਰਾਂ ਦਾ ਰਾਜ ਸੀ। 

ਹ. ਪੁ.-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 32: 0081 , 

ਜਾਭੰਕਰ, ਬਾਲ ਗੰਗਾਧਰ- : ਇਸ ਉੱਘੇ ਵਿਦਵਾਨ 
(ਧਿਆਪਕ, ਸਮਾਜ ਸੁਧਾਰਕ ਅਤੇ ਸੰਪਾਦਕ ਦਾ ਜਨਮ 1812 ਨੂੰ 
ਜਾਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪੇਂਬਰਲੇ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਨੇ ਗਿਤ ਦੀ 
ਕੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਆਪਣੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ, ਇਹ 


।ਲਫਿੰਸਟਨ ਕਾਲਜ ਵਿਚ ਅਧਿਆਪਕ ਲਗ ਗਿਆ। ਸੰਨ 1832ਵਿਚ . 


ਤਹ ਅੱਕਲਕੋਟ ਦੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਦਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਧਿਆਪਕ ਵੀ ਰਿਹਾ। 
ਇਹ ਕਈ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦਾ ਪੰਡਤ ਸੀ। ਮਰਾਠੀ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਤੋਂ 
ਰਬੀ, .ਹਿੰਦੀ, ਬੰਗਾਲੀ, ਗੁਜਰਾਤੀ ਅਤੇ ਕੱਨੜ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦਾ ਵੀ 


ਗਿਆਨ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ ਇਸ ਯੋਗਤਾ ਕਾਰਨ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ 
1840 ਵਿਚ 'ਜਸਟਿਸ ਆਫ਼ ਦੀ ਪੀਸ' ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਤੇ ਨਿਯੁੱਕਤ ਕੀਤਾ। 
ਇਸ ਅਹੁਦੇ ਤੇ ਇਹ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਵਿਚ ਗਰਾਂਡ ਜਿਊਰੀ ਦਾ ਕੰਮ 
ਕਰਦਾ ਸੀ। ਰ ਰ 
ਸੰਨ 1832 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ-ਮਰਾਠੀ ਸਪਤਾਹਕ, 
'ਦਰਪਣ' ਅਤੇ 1840 ਵਿਚ ਮਾਸਕ 'ਦਿਗਦਰਸ਼ਨ' ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਇਸ 
ਰਸਾਲੇ ਵਿਚ ਇਹ ਕਲਾਸਕੀ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੇ ਲੇਖ ਲਿਖਦਾ ਸੀ। ਸੰਨ 
18423ੋਂ 1844 ਤੱਕ ਇਹ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨਲ ਇਨਸਪੈਕਟਰ ਅਤੇ ਟਰੇਨਿੰਗ 
ਕਹੂਲਜ ਦਾ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਵੀ ਰਿਹਾ। ਰ 
ਗ੍ਰਹਿਣ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਤੱਥਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਭਾਸ਼ਣਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟ 
ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀਪਾਦ ਸ਼ੇਸ਼ਾਦਰੀ ਨਾਂ ਦੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਈਸਾਈ 
ਧਰਮ ਤੋਂ ਮੁੜ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਵਿਚ ਲੈਣ ਕਾਰਨ ਇਸ ਨੂੰ ਬਰਾਦਰੀ ਵਿਚੋਂ 
ਛੇਕ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 
ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਗਣਿਤ ਸਬੰਧੀ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੇ ਇਸ ਨੇ ਕਈ 
ਪੁਸਤਕਾਂ _ਲਿਖੀਆਂ। ਰਾਇਲ _ਏਸ਼ੀਆਟਿਕ ਸੋਸਾਇਟੀ ਅਤੇ 
ਪੱਤਰਾਂ ਸਬੰਧੀ ਇਸ ਦੇ ਲੇਖ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ। ਰ 
_ਸੰਨ 1846 ਵਿਚ ਲੂ ਲੱਗਣ ਕਾਰਨ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। 
ਹ. ਪੁ.-ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 4:452 
___ ਜਾਮ : ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿਚ ਇਹ ਇਕ ਪਿੰਡ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ 
ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਸੁਲਤਾਨਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਰਾਜਧਾਨੀ ਫਿਰੋਜ਼ਕੋਹ ਦਾ ਇਕ ਹਿੱਜਾ 
ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਅਨਭੁਜਾ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਇਕ ਮੀਨਾਰ 
ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜਿਸ ਉਪਰ ਇਥੋਂ ਦੇ ਪੰਜਵੇਂ ਗੁਰੀਦ ਬੰਸੀ ਸੁਲਤਾਨ 
ਗਿਆਸ, ਅਲ ਦੁਨੀਆ ਵਲ ਦੀਨ ਅਬੂ-ਇ-ਫਤਹਿ ਦਾ ਨਾਉ' ਬੜੀ 


ਸੋਹਣੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਕਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਮੀਨਾਰ ਦੀ ਖੋਜ ਮਾਰਿਕ 


ਨੇ 1957 ਈ. ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਖੋਜੀ ਨੇ ਇਸ ਥਾਂ ਉੱਤੇ 
ਬਣੀ ਮੀਨਾਰ ਨੂੰ ਗੁਰੀਦ ਸੁਲਤਾਨਾਂ ਦਾ ਬੜਾ ਹੀ ਗੌਰਵਸ਼ਾਲੀ ਪ੍ਰਤੀਕ 
ਦੱਸਿਆ ਹੈ। 

ਹ. ਪੁ.-ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 4:478 

ਜਾਮਕੀ : ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਸੂਬੇ ਦੇ ਸਿਆਲਕੋਟ 
ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਡਸਕਾ ਤਹਿਸੀਲ ਦਾ ਇਹ ਇਕ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ 
ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਕਸਬੇ ਦਾ ਮੂਲ ਨਾਂ ਪਿੰਡੀ ਜਾਮ (ਇਹ ਕਸਬੇ ਦਾ ਸਹਿ-ਬਾਨੀ _ 
ਸੀ) ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਪਿੰਡੀ ਇਕ ਖੱਤਰੀ ਸੀ ਅਤੇ ਜਾਮ ਇਕ ਚੀਮਾ ਜੱਟ 
ਸੀ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਕੋਈ ਵਪਾਰਕ ਮਹੱਤਤਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। 

32” 23' ਉ. ਵਿਥ.; 74” 24/ ਪੂ. ਲੰਬ 

ਹ. ਪੁ-ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ. 14:48 ਰ 
ਇਕ ਆਮ ਫ਼ੁੱਲਦਾਰ ਰੁੱਖ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਜਾਮਨੀ ਰੰਗ ਦੇ ਛੋਟੇ ਛੋਟੇ ਫ਼ਲ 
ਬਹੁਤ ਸੁਆਦਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦਾ ਬਨਸਪਤੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਨਾਂ 
ਸਿਜ਼ੀਜੀਅਮ-ਕਿਉਮਿਨਾਈ ($/20071 08) ਹੈ। ਇਹ ਜੰਗਲੀ 
ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੀ ਉੱਗਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੜਕਾਂ ਜਾਂ ਕਦੀ ਕਦੀ ਬਾਗ਼ਾਂ ਵਿਚ 
ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਉਗਾਇਂਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਰੁੱਖ ਦਾ ਪਰਵਰਧਨ 
ਬੀਜਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਫ਼ਲ ਬੰਹੂਤ ਚੰਗਾ 
ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੋਗਲੇਪਣ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਨਾਲ ਇਸ ਵਿਢ ਸੁਧਾਰ 
ਲਿਆਂਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦਾ 


ਫ਼ਲਦਾਰ ਜਾਮਣ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦੀ_ਛਿੱਲ, ਪੱਤੇ, ਛੰਤ 
ਅੰਸ਼ਧੀ ਮੰਤਵ ਲਈ ਬਹੁਤ ਲਾਭਵੰਦ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਸ __ 


ਜਾਮਤਾੜ 


ਦੀ ਛਿੱਲ ਇਕ ਬਾਧਕ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਕਾਹੜਾ 
ਗਰਾਰੇ ਕਰਨ ਤੇ ਮੂੰਹ ਧੋਣ ਵਿਚ ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ 
ਛਿੱਲ ਦਾ ਤਾਜ਼ਾ ਰਸ ਬੱਕਰੀ ਦੇ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿਚ ਪੇਚਸ਼ ਦੀ 
ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਵਿਚ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੱਤਿਆਂ ਦਾ ਰਸ ਦਸਤਾਂ ਵਿਚ ਦਿੱਤਾ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੱਕੇ ਹੋਏ ਫ਼ਲ ਦਾ ਰਸ ਸਿਰਕੇ ਵਾਂਗ ਬਣਾ ਕੇ ਪੇਟ ਦਰਦ, 
ਬਦਹਜ਼ਮੀ ਅਤੇ ਪਿਸ਼ਾਬ ਲਿਆਉਣ ਵਿਚ ਗੁਣਕਾਰੀ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 
ਇਸ ਦੇ ਬੀਜ ਸ਼ੱਕਰ ਰੋਗ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਿਚ ਲਾਹੇਵੰਦ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। 

ਹ. ਪੁ.-ਫ਼ਰੂਟ ਗਰੋਇੰਗ ਇਨ ਇੰਡੀਆ-ਹੇਜ਼ : 302; ਗ. ਇੰ. ਮ. ਪ. : 238 

ਜਾਮਤਾੜਾ : ਇਹ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਰਾਜ ਵਿਚ 
ਸੰਥਾਲ ਪਰਗਨੇ ਦੇ ਜਾਮਤਾੜਾ ਉਪਮੰਡਲ ਦਾ ਮੁੱਖ ਨਗਰ ਹੈ ਜਿਹੜਾ 
ਅਜੈ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਵਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜਾਮਤਾੜਾ ਸੁਹਾਵਣੇ 
ਪੌਣ-ਪਾਣੀ ਕਾਰਨ ਸਿਹਤਵਰਧਕ ਸਥਾਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਥੇ 
ਚੰਚਲੀ ਦੇਵੀ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮੰਦਰ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਲਈ 
ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਗਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪੋਹ ਦੀ ਪੂਰਨਮਾਸੀ 
ਨੂੰ ਇਥੇ ਮੇਲਾ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਨਗਰ ਚਿਤਰੰਜਨ, ਆਸਨਸੋਲ, 
_ਹੈ। ਜਾਮਤਾੜਾ ਨਗਰ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਨਜ਼ਦੀਕ 'ਮਿਹਿਜਾਮ' ਨਾਮੀ ਇਕ 
__ਨਗਰ ਹੈ ਜਿਥੇ ਗੁਲਾਬ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਵਧੀਆ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਕਿਸਮਾਂ 
ਪੈਦਾ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸੱਪ ਦੇ ਡੰਗੇ ਦੇ ਇਲਾਜ 
_ਲਈ ਲੈਕਸਿਨ ਨਾਮੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਦਵਾਈ ਵੀ ਇਥੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ 
ਹੈ। 

23” 55” ਉ. ਵਿਥ.; 86” 50' ਪੂ. ਲੰਬ. 

ਹ. ਪੁ.--ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 4: 478 

ਜ਼ਾਮਨ : ਇਹ ਉਰਦੂ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸ਼ਾਇਰ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ 
ਜਨਮ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਰਾਏਬਰੇਲੀ ਦੇ ਕਸਬੇ ਮੁਸਤਫ਼ਾਬਾਦ 
ਵਿਚ 1888 ਈ. ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਨੇ ਲਖਨਊ, ਆਗਰਾ ਅਤੇ 
ਅਲਾਹਬਾਦ ਵਿਖੇ ਵਿਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਇਸ ਨੂੰ 
ਸ਼ਾਇਰੋ-ਸ਼ਾਇਰੀ ਦਾ ਬੜਾ ਸ਼ੌਕ ਸੀ। ਅਲਾਹਾਬਾਦ ਦੇ ਉਸਤਾਦ ਸ਼ਾਇਰ 
ਮੀਰ ਅਲੀ ਆਬਾਦ 'ਨੀਸਾਂ' ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਬੜੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ 
ਕਰਕੇ ਇਸ ਦੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਵਿਚ ਪਕਿਆਈ ਅਤੇ ਸੁਹੱਪਣ ਆ ਗਿਆ। 


ਜ਼ਾਮਨ ਨੇ ਉਰਦੂ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ ਰੂਪਾਂ-ਗ਼ਜ਼ਲ, 
ਕਸੀਦਾ, ਰੁਬਾਈ, ਮੁੱਖਮਸ ਆਦਿ ਉੱਤੇ ਕਲਮ-ਅਜ਼ਮਾਈ ਕਰਕੇ 
ਸਫ਼ਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਦੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰਿਆਂ 
ਤੇ ਤਸ਼ਬੀਹਾਂ ਦੀ ਯੋਗ ਤੇ ਢੁੱਕਵੀਂ ਵਰਤੋਂ ਨੇ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਤੇ ਵੱਖਰਾ 
ਰੰਗ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। 'ਸੋਦਲ' ਨੇ ਇਸ ਦੇ ਕਸੀਦਿਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਇਰੀ ਦਾ 
ਉੱਤਮ ਨਮੂਨਾ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਬਹੁਤ ਘੱਟ 
ਉਪਲਭਧ ਹਨ। 


27 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1955 ਨੂੰ ਅਲਾਹਬਾਦ ਵਿਖੇ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। 


ਹ. ਪੁ.-ਤਾਰੀਖ਼ ਅਦਬ ਉਰਦੂ-ਸੱਯਦ ਇਅਜਾਜ਼ ਹੁਸੈਨ 

___ ਜਾਮਨਗਰ : ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ--ਭਾਰਤ ਦੇ ਗੁਜਰਾਤ ਰਾਜ ਦਾ ਇਹ 
ਇਕ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਕੱਛ ਦੀ ਖਾੜੀ, ਪੱਛਮ ਵੱਲ 
ਅਰਬ ਸਾਗਰ, ਪੂਰਬ ਵਿਚ ਰਾਜਕੇਟ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਰਾਜਕੋਟ ਅਤੇ 
ਜੂਨਾਗੜ੍ਹ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਲਗਦੇ ਹਨ। ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਕੁੱਲ ਰਕਬਾ 14,125 ਵ. 
` ਕਿ. ਮੀ. (5,454 ਵ. ਮੀਲ) ਹੈ ਅਤੇ ਆਬਾਦੀ 15,63,558 (1991) 
ਹੈ। ਇਸੇ ਹੀ ਨਾਂ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਸਦਰਮੁਕਾਮ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ 
ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਨਾਂ ਹਲਾਰ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਨੇ ਨਵਾਂ ਨਗਰ ਅਤੇ ਢੋਲ 
__ਦੇਵਨੀ ਨਾਂ ਦੀਆਂ ਦੋ ਸਾਬਕਾ ਦੇਸੀ ਰਿਆਸਤਾਂ ਦਾ ਰਕਬਾ ਮੱਲਿਆ 
_ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਬਹੁਤਾ ਹਿੱਸਾ ਇਕ ਪੱਧਰਾ ਮੈਦਾਨ ਹੈ ਪਰ ਲ. 


400 


610 ਮੀ. (2000 ਫੁੱਟ) ਉੱਚੀ ਬਾਰਦਾ ਪਹਾੜੀ ਦਾ 2/3 ਹਿੱਸਾ ਇਸ _ 
ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀਆਂ ਸਰਹੱਦਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰਵਾਰ ਹੈ। ਕੱਛ ਦੀ ਖਾੜੀ ਦੇ ਕੰਢਿਆਂ 
ਉਪਰ ਮੈਂਗ੍ਰੋਵ ਝਾੜੀ ਬਹੁਤ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਬਾਲਣ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ 
ਦੇ ਚਾਰੇ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਅਨਾਜ, ਕਪਾਹ ਅਤੇ ਆਲੂ ਇਥੋਂ 
ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਫ਼ਸਲਾਂ ਹਨ। ਖੱਡੀਆਂ ਤੋਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਕੱਪੜਾ ਅਤੇ 
ਰੇਸ਼ਮ ਇਥੋਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਉਤਪਾਦਨ ਹੈ। ਇਥੇ ਮੱਛੀਆਂ ਫੜਨ ਦਾ ਕੰਮ 
ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਸੰਗਮਰਮਰ ਦੀ ਵੀ ਖੁਦਾਈ ਹੁੰਦੀ 
ਹੈ। ਸਮੁੰਦਰੀ ਤਟ ਉੱਤੇ ਮੋਤੀ ਕੱਢਣ ਦਾ ਵੀ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਕੰਮ ਹੁੰਦਾ 
ਹੈ। ਇਥੋਂ ਦੀ ਸਾਲਾਨਾ ਵਰਖਾ 50 ਸੈਂ. ਮੀ. ਹੈ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਇਥੇ ਕਾਲ 


_ਵੀ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੰਨ 1959ਵਿਚ ਦਵਾਰਕਾ ਨੂੰ ਇਥੋਂ ਦੇ ਮੰਦਰਾਂ ਸਮੇਤ 


ਅਤੇ ਓਖਾ ਬੰਦਰਗਾਹ ਨੂੰ ਜਾਮਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ ਲਿਆ 
ਗਿਆ ਸੀ। ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚੋਂ ਕਈ ਸ਼ਾਹਰਾਹ ਅਤੇ ਰੇਲ ਮਾਰਗ ਲੰਘਦੇ ਹਨ। 

ਹ. ਪੁ.--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 5 :512; ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 4 : 478 

ਜਾਮਨਗਰ : ਸ਼ਹਿਰ-ਕੇਂਦਰੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਗੁਜਰਾਤ ਰਾਜ 
ਵਿਚ ਇਸੇ ਹੀ ਨਾਂ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਸਦਰਮੁਕਮ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਕਾਠੀਆਵਾੜ 
ਪ੍ਰਾਇਦੀਪ ਉਪਰ ਰਾਜਕੋਟ ਤੋਂ 72 ਕਿਮੀ. (45 ਮੀ) ਦੇ ਫਾਸਲੇ ਤੇ 
ਪੱਛਮ-ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ ਵਾਕਿਆ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਨਵਾਂ 
ਨਗਰ ਰਿਆਸਤ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਚੌੜੀਆਂ ਸੜਕਾਂ 
ਅਤੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਪਾਰਕ ਹਨ। ਇਸ ਰਿਆਸਤ ਦਾ ਰਾਜ ਕੁਮਾਰ ਸ਼੍ਰੀ 
ਰੰਜੀਤ ਸਿੰਘ (1907-1933)ਕ੍ਰਿਕਟ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਖਿਡਾਰੀ ਹੋਇਆ ਹੈ। 
ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਜਾਮਨਗਰ ਦੀ ਨੀਂਹ 1540 ਵਿਚ ਜਾਮ ਰਵਾਲ ਨੇ ਰੱਖੀ। ਸੰਨ 
1788 ਵਿਚ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੁਆਲੇ ਇਕ ਕਿਲਾ ਉਸਾਰਿਆ ਗਿਆ।। 
ਲਖੇਫਾ ਅਜਾਇਬਘਰ ਅਤੇ ਕਿਲੇਬੰਦ ਕੋਠਾ ਇਕ ਝੀਲ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ 
ਕਰਕੇ ਬਣਾਏ ਹੋਏ ਹਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ ਇਕ ਪੁਲ ਬਣਿਆ 
ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਜੈਨੀਆਂ ਦੇ ਮੰਦਰ ਅਤੇ ਦਰਬਾਰਗੜ੍ਹ 
ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਇਮਾਰਤਾਂ ਧਨਵੰਤਰੀਂ ਮੰਜਰ, ਮੈਡੀਕਲ 
ਕਾਲਜ, ਇਰਵਿਨ ਹਸਪਤਾਲ ਅਤੇ ਸੋਲੇਰੀਅਮ (ਰੇਡੀਅਮੀ ਇਲਾਜ 
ਲਈ) ਅਜੋਕੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਵਿਚੋਂ ਹਨ। 


ਜਾਮਨਗਰ ਦੀਆਂ ਬੰਧਨੀ ਦੇ ਕੰਮ ਦੀਆਂ ਅਤੇ ਸੁਨਹਿਰੀ 
ਦਾ ਕੰਮ ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸੀਮਿੰਟ, ਬਰਤਨ 
ਬਣਾਉਣੇ, ਕੱਪੜੇ, ਕਢਾਈ ਅਤੇ ਲੂਣ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦੇ ਮੁੱਖ ਉਦਯੋਗ 
ਹਨ। ਇਹ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਸੜਕਾਂ, ਰੇਲਾਂ ਅਤੇ ਹਵਾਈ 
ਮਾਰਗਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। 

ਆਬਾਂਦੀ-3,81,646 (1991) 

22” 26' ਉ. ਵਿਥ.; 79” 16/ ਪੂ. ਲੰਬ. 

ਹ. ਪੁ.--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 12: 810 ਰ੍ 

ਜਾਮਨੇਰ : ਰਤ ਦਰਿ 
ਵਿਚ ਇਹ ਇਸੇ ਹੀ ਨਾਂ ਦੇ ਤਾਅਲੁਕੇ ਦਾ ਸਦਰ-ਮੁਕਾਮ ਹੈ ਜਿਹੜਾ 
ਕਾਗ ਨਾਂ ਦੇ ਇਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਦਰਿਆ ਉੱਤੇ ਧੂਲੀਆ ਤੋਂ ਲ. 100ਕਿ. 
ਮੀ. ਪੂਰਬ-ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਪੇਸ਼ਵਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜ ਕਾਲ ਫ਼ੇਲੇ 
ਜਾਮਨੇਰ ਇਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਥਾਂ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਕਪਾਹ ਦੇ ਵਪਾਰ ਅਤੇ 
ਨੂੰ ਵੇਲਣ ਦੇ ਕਾਰਖ਼ਾਨਿਆਂ ਦੇ ਸਥਾਪਤ ਹੋਣ ਨਾਲ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਕਾਫ਼ੀ 
ਭੀ ਹੋ ਗਲਾ ਲਗ ਵਲ ਜ 
ਜਿਹੇ ਕਾਰਖ਼ਾਨੇ ਹਨ। 


20? 44' ਉ. ਵਿਥ.; 75”47' ਪੂ. ਲੰਬ, 
ਹ. ਪੁ.-ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ. 14:57 ' 


401 


ਜਾਮਮੁਰ : ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਸੂਬੇ ਵਿਚ ਡੇਰਾ ਗਾਜ਼ੀ 
ਖਾਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਇਹ ਇਕ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਡੇਰਾ ਗ਼ਾਜ਼ੀ ਖ਼ਾਨ ਸ਼ਹਿਰ 
ਤੋਂ 52ਕਿ. ਮੀ. (32ਮੀਲ) ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਥੋਂ ਮੁਲਤਾਨ ਤੇ 
ਸੱਖਰ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿਚ ਨੀਲ ਭੇਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ 
ਲਾਖ ਖ਼ਰੀਦਣ ਦਾ ਵੀ ਇਥੇ ਕਾਫ਼ੀ ਕੰਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੰਨ 1873 ਵਿਚ 
ਇਥੇ ਮਿਉਂਸਪਲ ਕਮੇਟੀ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੀ ਗਈ। 

29” 39' ਉ. ਵਿਥ. ; 70? 39' ਪੂ. ਲੰਬ. 

ਹ. ਪੁ.-ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ. 14:51 


ਜਾਮੂ, ਫ਼ਰਾਂਸਿਸ : ਇਸ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਕਵੀ ਅਤੇ ਨਿੱਕੀ 


ਕਹਾਣੀ ਲੇਖਕ ਦਾ ਜਨਮ 2ਦਸੰਬਰ, 1868 ਨੂੰ ਟੁਰਨੇ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। 
ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇਹ ਓਰਤਜ਼ ਵਿਖੇ ਇਕ ਵਕੀਲ 
ਦਾ ਮੁਨਸ਼ੀ ਬਣ ਗਿਆ। ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬਾਅਦ ਦੀ ਉਮਰ ਬਾਸਕ 
ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਹੈਸਪੈਰਨ ਵਿਖੇ ਬਿਤਾਈ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਮੁੱਢਲੀਆਂ 
ਮੁਟਿਆਰਾਂ, ਵਰਜਿਨ ਮੇਰੀ ਅਤੇ ਸੰਤਾਂ-ਮਹਾਤਮਾਂ ਦਾ ਪਿਆਰ ਛਲਕਦਾ 
ਹੈ। ਆਪਣੀ ਕਵਿਤਾ ਲਈ ਇਸ ਨੇ ਆਮ ਬੋਲ-ਚਾਲ ਦੀ ਬੋਲੀ 
ਅਪਣਾਈ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਚਿੰਨ ਵਾਦ ਦੀ ਉੱਚ ਦਰਜੇ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਪਤਨ 
ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਦੋਂ ਇਸ ਨੇ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਨਵੀਂ ਜਾਨ ਪਾਈ। 


ਜਾਮੂ ਨੇ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਤੋਂ ਹੀ ਲਿਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। 
ਇਸ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਵੱਡੀ ਕਿਰਤ 9 1 4੦105 0ਟ 1800੦ ੩ 1 
,&061905 00, 500." 1898 ਵਿਚ ਛਪੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਇਸ ਨੇ 
ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕਈ ਉੱਤਮ ਪੁਸਤਕਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ 
ਕੀਤੀਆਂ। ਪਹਿਲੀ ਨਵੰਬਰ, 1938 ਨੂੰ ਹੈਸਪੈਰਨ ਵਿਖੇ ਹੀ ਇਸ ਦੀ 
ਮੰਤ ਹੋ ਗਈ। 
ਰ ਹ. ਪੁ.-ਨਿ. ਯੂ. ਐਨ. 8 : 2637; ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 12: 867; ਐਵ. ਐਨ. 7: 
੧65; ਐਨ. ਬ੍ਰਿ ਮਾ. 5:512 

ਜਾਮਬੀ : ਪ੍ਰਾਂਤ-ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆ ਦੇ ਸਮਾਟਰਾ ਟਾਪੂ ਦੇ 
ਦੱਖਣੀ ਮੱਧਵਰਤੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਇਕ ਪ੍ਰਾਂਤ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਂਤ ਦਾ ਖੇਤਰਫਲ 
44,924 ਵ. ਕਿ. ਮੀ. ਅਤੇ ਆਬਾਦੀ 2,016,000 (1990) ਹੈ। ਇਹ 
ਪ੍ਰਾਂਤ ਟਾਪੂ ਦੇ ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਪੱਛਮੀ ਤਟ ਵੱਲ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ 
ਵਿਚ ਮਾਊਂਟ ਕਰਿੰਦੀ 3,800ਮੀ. ਅਤੇ ਮਾਊਂਟ ਮਸੁਰਾਈ 2,933 ਮੀ. 
ਤੱਕ ਉੱਚੀਆਂ ਸਿਖ਼ਰਾਂ ਹਨ। ਪੱਛਮੀ ਖੇਤਰ ਦਾ ਧਰਾਤਲ ਪਰਬਤੀ ਅਤੇ 
,ਖੂਰਥ ਵੱਲ ਦਾ ਦਲਦਲ਼ੀ ਜਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦਾ ਵੱਡਾ ਦਰਿਆ 
ਹਾਰੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਜਾਮਬੀ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 80ਕਿ. ਮੀ. ਦੂਰ ਸਮੁੰਦਰ 
ਤੱਕ ਜਹਾਜ਼ਰਾਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਖੇਤਰ ਰਬੜ, ਚੌਲ, ਨਾਰੀਅਲ, 
ਦਾ ਉਤਪਾਦਕ ਹੈ। ਇਹ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਵੱਡਾ ਤੇਲ ਉਤਪਾਦਕ ਪ੍ਰਾਂਤ ਵੀ 
ਹੈ। 

ਹ. ਪੁ.--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 3:589 

ਜਾਮਬੀ : ਸ਼ਹਿਰ--ਸਮਾਟਰਾ ਟਾਪੂ ਇੰਡੋ) ਦੇ ਇਸੇ ਨਾਂ 
ਦੇ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦਾ ਵੱਡਾ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਰਾਜਧਾਨੀ ਹੈ ਜੋ ਹਾਰੀ ਦਰਿਆ ਦੇ 
ਦੇਵੇਂ ਪਾਸੇ ਵਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਥੋਂ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਪਾਲਮਬਾਂਗ਼ ਅਤੇ 
ਪੱਛਮੀ ਤਟ ਵੱਲ ਸੜਕਾਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਥੇ ਇਕ ਹਵਾਈ ਅੱਡਾ 
ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਗਪ੍ਰਾਂਤ ਦਾ ਵੱਡਾ ਤੇਲ ਉਤਪਾਦਕ ਅਤੇ ਵਪਾਰਕ ਕੇਂਦਰ 
ਹੈ। ਇਥੋਂ ਨੀਲ ਅਤੇ ਇਮਾਰਤੀ ਲੱਕੜੀ ਦੀ ਦਰਾਮਦ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਥੋਂ 


'ਦੀਆਂ ਵਰਣਨਯੋਗ ਥਾਵਾਂ ਵਿਚ 1963ਦੀ ਸਥਾਪਤ ਇਕ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ 


ਹੈ। ` 
ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਸੱਤਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਹਿੰਦੂ ਰਾਜ ਮਾਲਾਗੂ ਦੀ 
ਰਾਜਧਾਨੀ ਸੀ। ਸੰਨ 100 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਡੱਚਾਂ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਹੇਠ ਆਉਣ 


ਰ ਜਾਮਬੂਲ 
ਤੀਕ ਇਹ ਮਲਾਈ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਰਿਹਾ। ਸੰਨ 1606 ਵਿਚ 
ਇਥੇ ਡੱਚ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਆਈ। ਸੰਨ 1907ਵਿਚ ਇਹ ਪੂਰੀ 
ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਹੇਠ ਆ ਗਿਆ। ਸੰਨ 1941 ਵਿਚ ਸਮਾਟਰਾ ਦੇ 
ਬਾਕੀ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਾਂਗ ਇਸ ਉੱਤੇ ਵੀ ਜਾਪਾਨੀਆਂ ਦਾ ਕੰਟਰੋਲ ਹੋ 
ਗਿਆ। ਸੰਨ 1946 ਵਿਚ ਫਿਰ ਇਹ ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆ ਗਣਤੰਤਰ ਵਿਚ 
ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। . 


ਆਬਾਦੀ-2,30,373 (1980) 


01730' ਦੋਂ. ਵਿਥ.; 103 00' ਪੂ. ਲੰਬ. 

ਹ. ਪੁ.--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 3: 589; ਕੋਲ. ਐਨ. 6: 320; ਵੈ. ਜਗ. ਡਿ. 334 

ਜਾਮਬੂਲ : ਪ੍ਰਾਂਤ- 
ਵਿਚ ਇਹ ਇਕ ਪ੍ਰਾਂਤ ਖੇਤਰ) ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਖੇਤਰਫਲ 144,200 ਵ. 
ਕਿ. ਮੀ. ਅਤੇ ਆਬਾਦੀ 1,056,400(1991) ਹੈ। ਇਸੇ ਨਾਂ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ 
ਇਸ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾਂ 1939 ਵਿਚ ਧੁਰ 
ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਦੇ ਕਾਰਾਟਾਓ ਅਤੇ ਕਿਰਗੀਜ਼ ਪਰਬਤਾਂ ਦੀਆਂ ਉੱਤਰੀ 
ਢਲਾਣਾਂ ਅਤੇ ਨਾਲ ਲਗਵੀਂ ਉਪਜਾਊ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਪੱਟੀ ਨੂੰ ਮਿਲਾ ਕੇ 
ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਪ੍ਰਾਂਤ ਦੀ ਧਰਾਤਲ ਮਾਰੂਥਲੀ ਅਤੇ ਜਟੈਪੀ ਜਿਹੀ ਹੈ। 


_ਮੱਧ ਵਿਚ ਮਾਰੂਥਲ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਜੂ ਦਰਿਆ ਬਯੈੱਟ ਪਾਕ ਡਾਲਾ 
ਰੇ ਸਟੈਪੀ ਮੈਦਾਨ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਚੂ, ਤਾਲਾਸ ਅਤੇ ਐਸਾ ਇਸ 


ਪ੍ਰਾਂਤ ਦੇ ਵਰਣਨਯੋਗ ਦਰਿਆ ਹਨ। ਇਸ ਦੀ ਜਲਵਾਯੂ ਮਹਾਂਦੀਪੀ 
ਹੈ। ਗਰਮੀਆਂ ਖ਼ੁਸ਼ਕ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਸਰਦੀਆਂ ਵਧੇਰੇ ਠੰਢੀਆਂ 
ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। 


ਇਸ ਪ੍ਰਾਂਤ ਵਿਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ, ਪਸ਼ੂ-ਪਾਲਣ ਅਤੇ ਖਣਿਜਾਂ ਦੀ 
ਖਾਣ-ਖੁਦਾਈ ਇਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਨਿਰਬਾਹ ਦਾ ਸਾਧਨ ਹਨ। ਦਰਿਆਵਾਂ 
ਦੇ ਆਸ ਪਾਸ ਮੈਦਾਨੀ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਚੁਕੰਦਰ, ਅਨਾਜੀ ਫ਼ਸਲਾਂ ਅਤੇ 
ਤਮਾਕੂ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਖੁਸ਼ਕ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਪਸ਼ੂ ਪਾਲੇ 
ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬਾਲਕਾਸ਼ ਝੀਲ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿਚੋਂ ਮੱਛੀਆਂ ਵੀ ਫੜੀਆਂ 
ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪ੍ਰਾਂਤ ਵਿਚ ਕਾਰਾਟਾਓ ਵਿਖੇ ਫ਼ਾਸਫ਼ੇਟ ਦੇ ਭੰਡਾਰ ਹਨ 
ਜਿਸ ਦੀ ਪ੍ਰਾਸੈੱਸਿੰਗ ਜਾਮਬੂਲ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ __ 


` ਕੱਪੜਾ ਆਦਿ ਬਣਾਉਣ ਦੀਆਂ ਸੱਨਅਤਾਂ ਵੀ ਉੱਨਤ ਹਨ। 


ਇਸ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਵਸੋਂ ਪੇਂਡੂ ਜਿਹੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਕਾਜ਼ਾਕ 
ਅਤੇ ਰੂਸੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਧੇਰੇ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਛੁੱਟ ਜਰਮਨੀ, ਉਜ਼ਬੇਕੀ, 
ਤਾਤਾਰੀ, ਡੰਗਾਨੀ ਅਤੇ ਯੂਨਾਨੀ ਵੀ ਇਥੇ ਵਸੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਪ੍ਰਾਂਤ ਦੇ 
ਜਾਮਬੂਲ, ਜੂ ਅਤੇ ਕਾਰਾਟਾਓ ਵਰਣਨਯੋਗ ਸ਼ਹਿਰ ਹਨ। 

ਹ. ਪੁ.-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ ਮਾ. 3: 7]; ਵੈ. ਜਗ. ਡਿ. 

ਜਾਮਬੂਲ : ਸ਼ਹਿਰ--ਕਜ਼ਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਇਸੇ ਹੀ ਨਾਂ 
ਦੇ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦਾ ਰਾਜਧਾਨੀ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਤੁਰਕਿਸਤਾਨ-ਸਾਇਬੇਰੀਅਨ _ 
ਰੇਲ ਮਾਰਗ ਉਪਰ ਤਾਸ਼ਕੰਦ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ 208 ਕਿ. ਮੀ. ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ. 
ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ ਵਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦਾ 
ਜਾਮਬੂਲ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਤੇ ਤਾਗਜ਼ ਨਾਂ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਵਸਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ 
ਜਿਹੜਾ ਯੂਰਪ ਤੋਂ ਚੀਨ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਵਪਾਰਕ ਮਾਰਗ ਉਪਰ 
ਪੈਂਦਾ ਸੀ। 13ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਮੰਗੋਲਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੰ ਤਬਾਹ ਕਰ ਇੱਤਾ। 


`ਫਿਰ ਇਸੇ ਜਗ੍ਹਾ ਉਪਰ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖ਼ੀਰਲੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਕੋਕੰਦ 


ਜ਼ਿਲ੍ਹੇਦੇ ਆਸਪਾਸ ਆਉਲੀ ਏਅਟਾ ਨਾਂ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਉਸਾਰਿਆ ਗਿਆ। 


- ਇਸ ਉੱਤੇ 1864ਵਿਚ ਰੂਸੀਆਂ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਫਿਰ 1938 


ਵਿਚ ਇਸ ਦਾ ਆਉਲੀ ਏਅਟਾ ਨਾਂ ਬਦਲ ਕੇ ਇਥੋਂ ਦੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਕਵੀ 
ਜਾਮਬੁਲ ਜਾਬਾਯੇਵ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ 'ਜਾਮਬੁਲ' ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਸ਼ਹਿਰ - . 


ਨਿਤ 


--ਕਜ਼ਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਹਿੱਸੇ _ 


_ ਜਾਮਬੋਨੋ, ਮਾਈਕਲ 


ਫ਼ਾਸਫ਼ੇਟ ਪ੍ਰਾਸੈੱਸ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਫ਼ਲਾਂ ਦੀ ਡੱਬਾਬੰਦੀ, ਖੰਡ ਸਾਫ਼ 
ਕਰਨ ਦੇ ਕਾਰਖ਼ਾਨੇ ਵੀ ਸਥਾਪਤ ਹਨ। ਇਥੇ ਜੁਤੀਆਂ, ਚਮੜੇ ਦੀਆਂ 
ਚੀਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਉੱਠ ਸਾਫ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਕੰਮ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ 
ਵਰਣਨਯੋਗ ਥਾਵਾਂ ਵਿਚ ਅਧਿਆਪਕ-ਸਿਖਲਾਈ ਸਕੂਲ, ਅਜਾਇਬ 
_ਘਰ, ਕਾਜ਼ਾਕ ਥੀਏਟਰ ਆਦਿ ਹਨ। 

ਆਬਾਦੀ-3,12,300(1991) 

425 54' ਉ. ਵਿਥ.; 717 22" ਪੂ. ਲੰਬ. 

ਹ. ਪੁ-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 3:741; ਵੈ. ਜਗ. ਡਿ. 

ਜਾਮਬੋਨੋ, ਮਾਈਕਲ ((%&॥0੦੦, ੧੮8੦੧) : ਇਹ 
ਇਟਲੀ ਦਾ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਸੀ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਜਨਮ ਅਤੇ ਮੌਤ ਦੀਆਂ 
ਤਰੀਕਾਂ ਬਾਰੇ ਤਾਂ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਪਰ 1420 ਤੋਂ 1462 ਤੱਕ ਇਹ ਵੀਨਿਸ 
ਵਿਖੇ ਬਹੁਤ ਸਰਗਰਮ ਰਿਹਾ। ਵੀਨਿਸ ਵਿਖੇ ਇਸ ਨੇ ਪੁਰਾਣੀ ਗਾੱਥਿਕ 
ਸ਼ੈਲੀ .ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧਤਾ ਕੀਤੀ। ਉੱਘੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਗਾਥਿਕ 
ਚਿੱਤਰਕਾਰਾਂ ਫਾਬ੍ਰਿਆਨੋ ਅਤੇ ਇਸ ਉੱਤੇ ਪਿਸਾਨੈਲੋ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸੀ। 


ਇਸ ਦੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਕੀਤੇ ਕੁਝ ਕੁ ਚਿੱਤਰ ਵੀਨਿਸ ਅਤੇ ਰੋਮ ਦੀਆਂ 


ਗੈਲਰੀਆਂ ਵਿਚ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹਨ। ਰੰਗ-ਬਰੰਗੇ ਕੱਚ ਅਤੇ ਪੱਥਰ ਦੇ 


ਟੁਕੜਿਆਂ ਨਾਲ ਚਿੱਤਰ ਬਣਾਉਣ ਵਿਚ ਵੀ ਇਹ ਖ਼ਾਸ ਮੁਹਾਰਤ ਰਖਦਾ, 


ਸੀ। ਵੀਨਿਸ ਵਿਚ ਸੇਂਟ ਮਾਰਕ ਵਿਖੇ ਇਸ ਨੇ ਵਧੀਆ ਪੱਚੀਕਾਰੀ 
ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਕਿਰਤਾਂ-ਵਿਚ 'ਸੇਂਟ ਕ੍ਰਿਸੋਗੋਨੋ' (ਵੀਨਿਸ 
ਵਿਚ) ਅਤੇ 'ਸੇਂਟ ਮਾਈਕਲ' (ਸੈਟਿਗਨਾਨੋ ਵਿਚ) ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। 
ਲੰਡਨ ਦੀ ਨੈਸ਼ਨਲ ਗੈਲਰੀ ਅਤੇ ਨਿਊਯਾਰਕ ਦੇ ਮੈਟਰੋਪਾਲਿਟਨ 
ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। 

ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ_ 10: 393; ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 4 : 526 

ਜਾਮਰਾਓ : ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਸਿੰਧ ਸੂਬੇ ਵਿਚ ਹੈਦਰਾਬਾਦ 
ਅਤੇ ਥਥਾਰ-ਪਰਕਾਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਇਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਨਹਿਰ ਹੈ, 
ਜਿਹੜੀ ਸਾਗਰ ਤਾਅਲੁਕੇ ਤੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਨਾਰਾ ਦਰਿਆ 
ਵਿਚੋਂ ਕੱਢੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਕੋਈ 187 ਕਿ. ਮੀ. ਹੈ। 
ਸਾਰੀਆਂ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਸਮੇਤ ਇਸ ਦੀ ਲੰਬਾਈ 940 ਕਿ. ਮੀ. ਹੈ। ਇਸ 
ਦੀ ਪੱਛਮੀ ਸ਼ਾਖਾ 100 ਕਿ. ਮੀ. ਲੰਬੀ ਹੈ। ਜਮੇਸਾਬਾਦ ਤਾਅਲੁਕੇ ਦੇ 
ਦੱਖਣੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਇਹ ਫੇਰ ਨਾਰਾ ਦਰਿਆ ਨਾਲ ਹੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ 
ਹੈ। ਇਸ ਨਹਿਰ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਬਣਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲੋਂ ਨਾਰਾ ਦਰਿਆ ਦੇ ਆਸ 
ਪਾਸ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਹੜ੍ਹ ਆਮ ਆਉਂਦੇ ਸਨ। ਨਹਿਰ ਦੇ ਬਣਨ ਨਾਲ 
ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦਾ ਖੇਤਰ ਉਪਜਾਊ ਬਣ ਗਿਆ। ਇਹ ਨਹਿਰ 24 
ਨਵੰਬਰ, 1899ਨੂੰ ਮੁਕੰਮਲ ਹੋਈ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਇਸ ਨੂੰ ਬਣਾਉਣ 
ਲਈ 846 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਖਰਚ ਆਏ ਸਨ! ਸੰਨ 1903-04 ਵਿਚ ਇਸ 
ਨਾਲ 1154 ਕਿ. ਮੀ. (451 ਮੀਲ) ਦਾ ਖੇਤਰ ਸਿੰਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। 

ਹ. ਪੁ.-ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ. 14 : 52 ਰ 
___ ਜਾਮਾ ਦਾ ਯੁੱਧ : ਇਹ ਯੁੱਧ 203 ਈ. ਪੂ. ਵਿਚ ਹੋਇਆ 
ਸੀ ਜਿਸ ਵਿਚ ਕਾਰਥੇਜ ਦਾ ਜਨਰਲ ਹਨੀਬਾਲ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ 
ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਹਾਰਿਆ ਸੀ। ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਦੇ ਹਮਲਾਵਾਰਾਂ ਅਤੇ ਰੋਮਨਾਂ 
ਦੇ ਹਿਤੈਸ਼ੀ ਸਿਕਪੀਓ ਨੇ ਦੱਖਣੀ ਇਟਲੀ ਦੇ ਹਾਰੇ ਹੋਏ ਯੋਧੇ ਹਨੀਬਾਲ 
ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ। ਹਨੀਬਾਲ ਨੇ ਆਪਣੀ 
ਯੁੱਧ-ਸ਼ਕਤੀ ਲੇਪਤ ਨਾਮਕ ਸਥਾਨ ਤੇ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ। 

ਦੋਹਾਂ ਸੈਨਾਵਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀਆਂ ਵਿਚ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਇਕ ਸੰਧੀ ਵਾਰਤਾ 
ਹੋਈ ਪਰ ਝਗੜੇ ਨੂੰ ਯੁੱਧ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਹੱਲ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਹੋਇਆ। 


402 


ਦੋਹਾਂ ਧਿਰਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਆਪਣੀ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਵਿਉਤਬੱਧ ਕੀਤਾ। ਸਿਕਪੀਓ 
ਨੇ ਆਪਣੀ ਸੈਨਾ ਦੇ ਮੱਧ ਭਾਗ ਵਿਚ ਬੜੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਸੈਨਾ ਦੀਆਂ 
ਦਲਾਂ ਨੂੰ ਖੜ੍ਹਾ ਕੀਤਾ। ਵਿਰੋਧੀ ਦਲ ਵਿਚ 80 ਹਾਥੀ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 
ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪੈਦਲ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੀਆਂ ਕਤਾਰਾਂ 
ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਸੈਨਾ ਦਾ ਦੂਸਰਾ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਮੋਰਚਾ 
ਥੋੜ੍ਹਾ ਪਿੱਛੇ ਹੱਟ ਕੇ ਅਤੇ ਤੀਸਰਾ ਮੋਰਚਾ, ਹੋਰ ਮੋਰਚਿਆਂ ਤੋਂ 200 ਗਜ਼ 
ਪਿੱਛੇ ਸੀ। 


ਲੜਾਈ ਦਾ ਆਰੰਭ ਹਾਥੀਆਂ ਦੀ ਸੈਨਾ ਰਾਹੀਂ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਮਲੇ 
ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਪਰੰਤੂ ਰੋਮਨ ਸੈਨਾ ਨੇ ਭਿਆਨਕ ਨਗਾਰੇ ਰਾਹੀਂ ਹਾਥੀ 
ਦਲ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਡਰਾ ਦਿੱਤਾ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਹਾਥੀ ਦਲ ਘਬਰਾ 
ਕੇ ਪਿੱਛੇ ਵੱਲ ਮੁੜ ਪਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਹੀ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਕੁੰਚਲਣਾ ਸ਼ੁਰੂ 
ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਰੋਮਨ ਸੈਨਿਕ ਇਸ ਮੌਕੇ ਦਾ ਲਾਭ ਉਨਾ ਕੇ ਕੁਚਲੀ ਜਾਂਦੀ 
ਸੈਨਾ ਉੱਤੇ ਟੁਟ ਪਏ। ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਖ਼ੂਨ ਨਾਲ ਲੱਥ-ਪੱਥ ਹੋ ਕੇ ਚੀਕਣੀ 
ਹੋ ਗਈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਰੋਮਨਾਂ ਦੇ ਜਿੱਤ ਦੇ ਰਸਤੇ ਵਿਚੋਂ ਅਚਾਨਕ 
ਰੁਕਾਵਟ ਖੜੀ ਹੋ ਗਈ। ਇਸ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਲਾਭ ਉਠਾ ਕੇ ਹਨੀਬਾਲ 
ਨੇ ਰੋਮਨਾਂ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਭਜਾ ਕੇ ਕੁਝ ਸਫ਼ਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਪਰੰਤੂ ਜਲਦੀ 
ਹੀ ਰੋਮਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਲਿਆ। ਸਿਪੀਓ ਨੇ ਯੁੱਧ ਖੇਤਰ 
ਵਿਚ ਹੀ ਆਪਨੀ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰਿਤ ਅਤੇ ਨਿਯਮਿਤ ਕਰਕੇ ਦੁਸ਼ਮਣ 
ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਘਮਮਾਨ ਦੀ ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹਨੀਬਾਲ 
ਨੂੰ ਹਾਰ ਦਾ ਮੂੰਹ ਵੇਖਣਾ ਪਿਆ ਅਤੇ ਸਿਪੀਓ ਨੇ ਕਾਰਥੇਜ ਉੱਤੇ 
ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ! 

ਹ. ਪੁ.-ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 4:479 


ਜਾਮਾ ਮਸਜਿਦ : ਇਹ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਪੂਜਾ ਸਥਾਨ 
ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਮੁਹੰਮਦ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 
ਇਸ ਦੀ ਨੀਂਹ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਕ ਕਮਰੇ ਦੇ' ਰੂਪ ਵਿਚ ਰੱਖੀ ਗਈ 
ਸੀ। ਏਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਯੂਰਪ ਵਿਚ ਇਸਲਾਮ ਦੇ ਪ੍ਰਸਾਰ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ 
ਮਸਜਿਦ ਦੇ ਰੂਪ ਬਦਲਦੇ ਗਏ। ਖ਼ੂਬਸੂਰਤੀ ਅਤੇ ਹੁਨਰ ਦੇ ਉੱਤਮ 
ਨਮੂਨੇ ਅਜਿਹੀਆਂ ਮਸਜਿਦਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਹਿੰਦੂ ਮੰਦਰਾਂ ਅਤੇ 
ਈਸਾਈ ਚ਼ਰਜ਼ਾਂ ਤੋਂ ਭਿੰਨ ਜਾਮਾ ਮਸਜਿਦਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਰੂਪ 
ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਸਮੇ ਦੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਸਜਿਦਾਂ 
ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਹੋਇਆ। ਜਾਮਾ ਮਸਜਿਦ ਮੁੱਖ ਸਥਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ 


ਨੂੰ ਧਰਮ-ਪ੍ਰਚਾਰ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹੱਤਵ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 


ਬਾਕੀ ਮਸਜਿਦਾਂ ਇਸ ਦੇ ਕੰਟਰੇਲ ਵਿਚ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਮੁੱਖ ਧਾਰਮਕ 
ਨੇਤਾ ਜਾਮਾ ਮਸਜਿਦ ਦਾ ਮੁੱਖ ਅਧਿਕਾਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਰਬ, ਮਿਸਰ, 
ਟਿਊਨਿਸ਼ੀਆ, ਅਲਜੀਰੀਆ ਅਤੇ ਮਰਾਕੋ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਇਤਿਹਾਸ਼ਕ 
ਮਸਜਿਦਾਂ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਵਿਚ_ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ, ਫਤਹਿਪੁਰ ਸੀਕਰੀ, 
ਬੀਜਾਪੁਰ ਅਤੇ ਜੌਨਪੁਰ ਵਿਚ ਬਣੀਆਂ ਜਾਮਾ ਮਸਜਿਦਾਂ ਸੁਹਜ ਅਤੇ 
ਕਲਾ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸੰਸਾਯੋਗ ਹਨ। 

ਹ. ਪੁ--ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 4:479 

ਜਾਮੀ : ਇਸ ਦਾ ਪੂਰਾ ਨਾਂ ਨੂਰ ਉਦੀਨ ਅਬਦੁੱਰਹਿਮਾਨ 
ਇਬਨ ਅਹਿਮਦ ਸੀ। ਇਹ ਈਰਾਨ ਦਾ ਆਖ਼ਰੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੂਫ਼ੀ ਕਵੀ 
ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ 7 ਨਵੰਬਰ, 1414ਨੂੰ ਖੁਰਾਸਾਨ ਵਿਚ ਜਾਮ ਵਿਖੇ 
ਹੋਇਆ। ਇਸ ਨੇ ਬਹੁਤਾ ਸਮਾਂ ਸਮਰਕੰਦ ਅਤੇ ਹੈਰਾਤ ਵਿਚ 
ਗੁਜ਼ਾਰਿਆ। ਸ਼ਾਇਦ ਉਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਅਲੌਕਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਸੀ, ਜਿਸ 
ਕਾਰਨ ਉਸ ਦਾ ਜੱਸ ਨਾ ਕੇਵਲ ਖੁਰਾਸਾਨ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਈਰਾਨ 
ਵਿਚ ਹੀ ਸਗੋਂ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਉਸਮਾਨੀ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿਚ ਵੀ ਫੈਲਿਆ। 
ਇਸ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ ਅਸਾਧਾਰਣ ਬੁੱਧੀ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਤੇ 


403 


ਗੰਭੀਰ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਤੇ ਸ਼ੈਲੀ ਉੱਤੇ ਮੁਕੰਮਲ ਕਾਬੂ ਹੋਣ ਦਾ 
ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਉੱਜ ਤਾਂ ਇਸ ਨੇ ਕਵਿਤਾ ਨਾਲੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਾਰਤਕ 
ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਕਵੀ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਮਹਾਨ ਮੰਨਿਆ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 

ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿਚ 'ਸਲਮਾਨ ਵਾ ਅਬਸਲ', 


'ਯੂਸਫ਼ ਵਾ ਜੁਲੈਖਾ' ਅਤੇ 'ਲੈਲਾ ਵਾ ਮਜਨੂੰ' ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਸ ਦੀ, 


ਵਾਰਤਕ ਅਤੇ ਕਾਵਿ ਰਚਨਾ 'ਬਹਾਰ-ਇ-ਸਤਾ' ਬਿਲਕੁਲ ਸ਼ੇਖ਼ ਸਾਅਦੀ 
ਦੀ 'ਗੁਲਿਸਤਾਂ' ਦੇ ਨਮੂਨੇ ਤੇ ਲਿਖੀ ਹੋਈ ਹੈ ਅਤੇ ਗੀਤ-ਕਾਵਿ ਹਾਫ਼ਿਜ਼ 
ਦੀਆਂ 'ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ' ਦੇ ਨਮੂਨੇ ਤੇਂ ਹਨ ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਤਾਜ਼ਗੀ 
ਅਤੇ ਮੌਲਿਕਤਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਵਾਰਤਕ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਰਹੱਸਵਾਦੀ 
ਲਿਖਤਾਂ, ਕੁਰਾਨ ਸਬੰਧੀ ਅਧਿਐਨ, ਸੂਫ਼ੀਆਂ ਦੇ ਜੀਵਨ-ਚਰਿੱਤਰ, 
ਵਿਆਕਰਣ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੂਫ਼ੀ ਦਰਸ਼ਨ 
ਅਤੇ ਕਾਵਿ ਉੱਤੇ ਇਸ ਦੀਆਂ ਅਣਗਿਣਤ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨ। ਇਸ 
ਦੀਆਂ ਬਹੁਤੀਆਂ ਰਨਚਾਵਾਂ ਦੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਨੁਵਾਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹਨ। 
9 ਨਵੰਬਰ, 1492 ਨੂੰ ਹੈਰਾਤ ਵਿਖੇ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। 

ਹ. ਪੁ-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 12:867;ਹਿੰ. ਵਿ_ ਕੋ. 4:479 

ਜਾਰਜ (ਪਹਿਲਾ-ਹੈਲਨੀਜ਼ ਗ੍ਰੀਕ) : ਹੈਲਨੀਜ਼ ਦੇ ਇਸ 
ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦਾ ਜਨਮ 24 ਦਸੰਬਰ 1845 ਵਿਚ ਡੈਨਮਾਰਕ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ 
ਕਿੰਗ ਕ੍ਰਿਸਚਿਅਨ ਨੌਵੇਂ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। ਯੂਰਪ ਵਿਚ ਪੂਰਬੀ ਸਮੱਸਿਆ 
ਕਾਰਨ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਹਲਚਲ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਈ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਹੈਲਨੀਜ਼ 
ਦੀ ਗ੍ਰੀਕ ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਸੈਂਬਲੀ ਨੇ 1862 ਈ. ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ 
ਆਟੋ ਪਹਿਲੇ ਨੂੰ ਗੱਦੀ ਤੋਂ ਉਤਾਰ ਕੇ ਮਾਰਚ, 1863ਵਿਚ ਜਾਰਜ ਪਹਿਲੇ 
ਨੂੰ ਹੈਲਨੀਜ਼ ਦਾ ਰਾਜਾ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਹੈਲਨੀਜ਼ ਦਾ ਸ਼ਾਸਨ 
ਸੰਭਾਲਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਾਰਜ ਨੂੰ ਡੈਨਮਾਰਕ ਦੀ ਗੱਦੀ ਦੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰ 
ਤੋਂ ਤਿਆਗ ਪੱਤਰ ਦੇਣਾ ਪਿਆ। 

ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪੂਰਨ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ 
ਜਾਰਜ ਪਹਿਲੇ ਨੇ 1867 ਈ. ਵਿਚ ਰੂਸ ਦੀ ਗ੍ਰਂਡ ਡਚਿਸ ਓਲਗਾ ਨਾਲ 
ਸ਼ਾਦੀ ਕਰਵਾ ਲਈ। ਰ 

ਹੈਲਨੀਜ਼ ਨੂੰ ਅਮਲੀ ਤੌਰ ਤੇ ਖ਼ੁਸ਼ਹਾਲ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ 
ਨਾਲ ਜਾਰਜ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਾਧਨਾਂ ਅਤੇ ਖੋਜਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ 
ਲਿਆ ਜੋ ਹੈਲਨੀਜ਼ ਵਿਚ ਉਦਯੋਗਿਕ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨੂੰ ਵਿਕਸਿਤ 
ਕਰ ਸਕਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਅਜਿਹੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਸੁਧਾਰ 
ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਲਾਗੂ ਕੀਤੀਆਂ ਜੋ ਯੂਨਾਨ ਦੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ 
ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ 
ਪੂਰਬੀ ਸਮੱਸਿਆ ਹੋਰ ਵੀ ਜਟਿਲ ਹੋ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਤੁਰਕੀ ਵਿਚ 
ਇਕ ਨਵਾਂ ਅਤਿਵਾਦੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਦਲ 'ਯੰਗ ਟਰਕ' ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ 
ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜਿਸ ਨਾਲ ਯੂਨਾਨੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀਅਤਾ ਲਈ ਖ਼ਤਰੇ ਦੇ 
ਚਿੰਨ੍ਹ ਨਜ਼ਰ ਆਉਣ ਲਗ ਪਏ ਸਨ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਜਾਰਜ ਪਹਿਲੇ ਨੇ 
ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਲੋੜ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤੀ ਕਿ ਛੋਟੇ ਰਾਸ਼ਟਰਾਂ ਨੂੰ ਏਕਤਾ ਦੀ 
ਲੜੀ ਵਿਚ ਪਹੋ ਕੇ ਉਭਰਦੀ ਹੋਈ ਤੁਰਕੀ ਤਾਕਤ ਦਾ ਸਮੂਹਿਕ ਰੂਪ 
ਵਿਚ ਸਾਹਮਣਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਅੰਤ 1912 ਵਿਚ ਜਾਰਜ ਪਹਿਲੇ ਨੇ 
ਬਲਕਾਨ ਲੀਗ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਸੰਗਠਨ ਨੂੰ ਪੱਕਾ 


ਕਰਨ ਦੀ ਪੂਰੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਪਰ ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਨਾਲ ਸਾਲੋਨੀਕਾ 


ਵਿਚ ਸਾਜਸ਼ ਰਾਹੀਂ ਇਸ ਨੂੰ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਉਪਰੰਤ 
ਇਸ ਦਾ ਲੜਕਾ ਕਾਂਸਟੈਂਟਾਈਨ ਪਹਿਲਾ ਗੱਦੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠਾ। ਰ 


ਜਾਰਜ 


ਸ਼ਾਸਕ ਸੀ! ਪਰਜਾ ਦਾ ਖ਼ਾਸ ਖ਼ਿਆਲ ਰੱਖਦਾ ਸੀ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ 
ਕਿ ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਯੂਨਾਨੀ ਜਨਤਾ ਲਈ ਬਦੇਸ਼ੀ ਸੀ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਆਪਣੇ 
ਉਦਾਰ ਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਚੰਗੇ ਵਿਵਹਾਰ ਕਾਰਨ ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਚਹੇਤਾ 
ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ। ਯੂਨਾਨੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀਅਤਾ ਨੂੰ ਇਸ ਨੇ ਇਕ ਨਵਾਂ ਰਾਹ 
ਵਿਖਾਇਆ। 

ਰੀਤ ਰੀ 
ਕਿ ਪਹਿਲੇ ਵਿਸ਼ਵ-ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਯੂਨਾਨੀ ਜਨਤਾ ਨੂੰ ਉਹ ਅਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾ 
ਝੱਲਣੀ ਪੈਂਦੀ ਜਿਸ ਨੇ ਸਾਰੇ ਵਰਗਾਂ ਨੂੰ ਬੇਚੈਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। 

ਹ. ਪੁ.-ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 4: 481 ; ਐਨ. ਅਮੈ. 12:477 

ਜਾਰਜ (ਪਹਿਲਾ- ਬਰਤਾਨੀਆ) : ਇਹ ਗ੍ਰੈਟ ਬ੍ਰਿਟੇਨ 

ਅਤੇ ਰਤ ਦਾ ਰਾਜਾ ਸੀ। ਇਹ ਹਾਨੋਵਰ ਦੇ ਇਲੈਕਟਰ 
ਅਰਨੈਸਟ ਆਗਸਟਸ ਦਾ ਲੜਕਾ ਸੀ ਜਿਸ ਦਾ ਜਨਮ 28 ਮਈ, 1660 
ਨੂੰ ਜਰਮਨੀ ਵਿਚ ਹਾਨੋਵਰ ਵਿਖੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ ਜੇਮਜ਼ ਪਹਿਲੇ ਦੀ ਪੇਤਰੀ 
ਸੋਫ਼ੀਆ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਹੋਇਆ। 


ਸੰਨ 1682 ਵਿਚ ਇਸ ਦਾ ਵਿਆਹ ਸੋਫ਼ੀਆ ਡਾਰੇਦੀ ਤਾਰਬੀ 


ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਪਰੰਤੂ 12 ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੂੰ ਤਲਾਕ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ 


ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ (1726) ਤੱਕ ਉਸ ਨੂੰ ਕੈਦ ਵਿਚ ਬੰਦ ਰੱਖਿਆ। ਸੰਨ 
1698 ਵਿਚ ਇਹ ਹਾਨੋਵਰ ਦਾ ਇਲੈਕਟਰ ਬਣਿਆ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਯੂਰਪ 
ਵਿਚ ਸਪੇਨ ਦੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਸਬੰਧੀ ਯੁੱਧ ਚਲ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਸ 
ਨੇ ਇਸ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਸ਼ਾਹੀ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਕਮਾਂਡਰ ਵਜੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਯੋਗਤਾ ਵਿਖਾਈ। 
ਕਰਨਾ ਜਾਰਜ ਪਹਿਲੇ ਲਈ ਜਿਊਣ ਅਤੇ ਮਰੇਨ ਦਾ ਸਵਾਲ ਸੀ। 

12 ਅਗਸਤ, 1714 ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਮਾਤਾ ਅਤੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੀ 
ਰਾਣੀ ਏਨ ਦੀ ਮੌਤ ਉਪਰੰਤ ਐਕਟ ਆਫ਼ ਸੈਟਲਮੈਂਟ ਦੁਆਰਾ ਇਹ 
ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੀ ਗੱਦੀ ਤੇ ਬੈਠਾ। ਇਸ ਨੇ ਵਿਗ ਪਾਰਟੀ ਨਾਲ ਚੰਗੇ ਸਬੰਧ 
ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ ਜਿਸ ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਬਹੁਤ ਮਦਦ ਕੀਤੀ। 

ਜਾਰਜ ਪਹਿਲਾ ਇਹ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦਾ ਸੀ ਕਿ ਹਾਨੋਵਰ 
ਅਤੇ ਹਾਨੋਵਰ ਦਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਸਥਿਰਤਾ ਵਿਗ ਸਮਰਥਨ 
ਉੱਤੇ ਹੀ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ . 
ਵਿਗ ਦਲ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਹਾਨੋਵਰ ਦਾ ਮਾਣ ਯੂਰਪ ਵਿਚ 
ਵਧਾਉਣ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਜਾਰਜ ਨੇ ਮੰਤਰੀ ਮੰਡਲ ਨੂੰ 'ਉੱਤਰੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ' 
ਵਿਚ ਦਖ਼ਲ ਦੇਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ। ਇੰਗਲੈਂਡ ਸਵੀਡਨ ਵਿਰੋਧੀ 
ਗੁੱਟ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਬਣ ਗਿਆ। ਅਜਿਹਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ਹਾਨੋਵਰ ਤੋਂ ਖੋਹੇ 
ਹੋਏ ਬਰਮਨ ਅਤੇ ਵਰਡਨ ਦੇ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਹਾਸਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। 


ਅੰਤ 12ਜੂਨ, 1727 ਵਿਚ ਆਸਨੌਬਰਕ ਵਿਖੇ ਜਾਰਜ ਦੀ ਮੌਤ 


ਹੋ ਗਈ। ' 
ਹ. ਪੁ.-ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 4 :481; ਕੋਲ. ਐਨ. 8 : 382 
ਜਾਰਜ (ਦੂਜਾ-ਹੈਲਨੀਜ਼-ਗ੍ਰੀਕ) : ਹੈਲਨੀਜ਼ ਦੇ ਇਸ 


ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦਾ ਜਨਮ 20 ਜੁਲਾਈ, 1890 ਵਿਚ ਤਾਤਾਇੱ (ਯੂਨਾਨ) ਵਿਖੇ 
ਕਾਂਸਟੈਂਟਾਈਨ ਪਹਿਲੇ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਕਾਂਸਟੈਂਟਾਈਨ ਦਾ ਸਭ 
ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। 

___ ਇਸ ਦੀ ਹਮਦਰਦੀ ਜਰਮਨੀ ਨਾਲ ਜੀ ਜਿਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ 
ਇਹ ਪਿਤਾ ਸਮੇਤ ਸਾਰੇ ਮੰਤਰੀ ਮੰਡਲ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ ਸੀ ਪਰ 
ਪਹਿਲੇ ਵਿਸ਼ਵ-ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿਚ ਕੁਝ ਅਜਿਹੀਆਂ 


ਜਾਰਜ 


ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸਤੰਬਰ, 1922 ਵਿਚ ਜਾਰਜ ਦੂਜਾ ਗੱਦੀ ਤੇ ਬੈਠ 
ਗਿਆ ਪਰ ਜਨਤਾ ਫਿਰ ਵੀ ਖ਼ੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਜਾਰਜ 
ਦੂਜੇ ਉੱਤੇ ਇਹ ਸ਼ੱਕ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਇਸ ਨੇ-ਦੇਸ਼ ਦੇ ਵਿਧਾਨ ਨੂੰ 
ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦੇਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਕੁਝ ਅਜਿਹੇ ਸਬੂਤ ਵੀ ਮਿਲੇ 
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਨਾਲ ਇਹ ਸਿਧ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਇਸ ਨੇ ਹੈਲਨੀਜ਼ 
ਵਿਚ ਨਿਰੰਕੁਸ਼ ਸ਼ਾਸਨ ਚਲਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ 
1924 ਵਿਚ ਦੁਖੀ ਜਨਤਾ ਅਤੇ ਸੰਸਦ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਬਾਈਕਾਟ ਕਰ 
ਦਿੱਤਾ। ਜਾਰਜ ਇੰਗਲੈਂਡ ਚਲਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਗਣਤੰਤਰ ਵਿਧਾਨ ਦਾ 
ਐਲਾਨ ਹੋ ਜਾਣ ਤੇ ਜਾਰਜ ਦੂਜੇ ਨੇ ਆਪਣਾ ਅਧਿਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ 
ਲਈ ਜਨਤਾ ਦੇ ਹਿੱਤਾਂ ਦਾ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਇਹ 
ਯੂਨਾਨੀਆਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰੇਮ ਦਾ ਪਾਤਰ ਬਣਨ ਲਗਾ। ਸੰਨ 1935 ਵਿਚ 
ਸਾਧਾਰਣ ਜਨਮਤ ਨਾਲ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਰਾਜਗੱਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਈ 
ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਵਾਰ ਯੂਨਾਨ ਦਾ ਰਾਜਾ ਬਣ ਗਿਆ। ਸੰਨ 1936ਤੋਂ 1941 
ਨੂੰ ਦੂਜੀ ਵਾਰ ਦੇਸ਼ ਛੱਡਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਇਹ ਨਾ ਮਾਤਰ 
ਦਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਹੀ ਰਹਿ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਇਲਿਸਟ ਦਲ ਦੇ ਨੇਤਾ 
ਮੈਟਕਸਾਜ ਨੇ ਵਿਧਾਨ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਕੇ ਤਾਨਾਸ਼ਾਹੀ ਸ਼ਾਸਨ ਚਲਾਉਣਾ 
ਜ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। 
ਸਤੰਬਰ, 1846 ਵਿਚ ਯੁੱਧ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਤੇ ਰਾਇਲਿਸਟ ਦਲ, 
ਮਿੱਤਰ ਰਾਸ਼ਟਰਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਫਿਰ: ਤੋਂ ਸੱਤਾ ਵਿਚ ਆਂ ਗਿਆ ਅਤੇ 
ਇਕ ਸਾਧਾਰਣ ਜਨ ਮਤ ਨਾਲ ਜਾਰਜ ਤੀਜੀ ਵਾਰ ਯੂਨਾਨ ਦਾ ਰਾਜਾ 
ਬਣਿਆ। 

ਉਪਰੋਕਤ ਵਰਣਨ ਤੋਂ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਜਾਰਜ ਦੂਜਾ ਇਕ 
_ਅਸਾਧਾਰਣ ਹਾਲਾਤ ਵਿਚ ਯੂਨਾਨ ਦਾ ਰਾਜਾ ਬਣਿਆ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ 
ਭਰ ਅਸਾਧਾਰਣ ਹਾਲਤਾਂ ਨਾਲ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਇਹ ਬੜਾ 
ਹੌਸਲੇ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਘੇਰ ਸੰਕਟਾਂ ਵਿਚੋਂ ਧੀਰਜ ਅਤੇ 
ਬੁੱਧੀਮਾਨੀ ਤੋਂ ਕੰਮ ਲੈਂਦੇ ਹੋਏ ਬਾਰ ਬਾਰ ਆਪਣੀ ਖੋਈ ਹੋਈ ਸ਼ਕਤੀ 
ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। 

ਅੰਤ 1947 ਵਿਚ ਜਾਰਜ ਦੂਜੇ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਇਸ 
ਦਾ ਭਰਾ ਪਾਲ ਇਸ ਦਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਬਣਿਆ। 

ਹ. ਪੁ.-ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 4:482; ਐਨ. ਅਮੈ. 12:47 

ਜਾਰਜ (ਦੂਜਾ-ਬਰਤਾਨੀਆ) _: ਇਸ ਨੂੰ ਜਾਰਜ 

ਆਗਸਟਸ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਜਾਰਜ ਪਹਿਲੇ ਦਾ ਇਕਲੌਤਾ 
ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ 10 ਨਵੰਬਰ, 1683 ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਇਹ 
ਗ੍ਰੇਟ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਅਤੇ ਆਇਰਲੈਂਡ ਦਾ ਰਾਜਾ ਅਭੇ ਹਾਨੋਵਰ ਦਾ ਇਲੈਕਟਰ 
ਵੀ ਸੀ। ਸੰਨ 1705 ਵਿਚ ਕੈਰੋਲਾਈਨ ਨਾਲ ਇਸ ਦੀ ਸ਼ਾਦੀ ਹੋਈ। 


ਸੰਨ 1714 ਵਿਚ ਜਾਰਜ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਗ੍ਰੇਟ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਅਤੇ 
ਆਇਰਲੈਂਡ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬਣਨ ਸਮੇਂ ਜਾਰਜ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਵੇਲਜ਼ ਦਾ 
ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਸੰਨ 1716 ਵਿਚ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੇ 
- ਹਾਨੋਵਰ ਚਲੇ ਜਾਣ ਤੇ ਜਾਰਜ ਨੇ ਰੀਜੈਂਟ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 
` ਅੰਗਰੇਜ਼ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਹਰਮਨ ਪਿਆਰਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ 
ਉਪਰੰਤ 1727 ਵਿਚ ਜਾਰਜ ਦੂਜਾ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੀ ਗੱਦੀ ਤੇ ਬੈਠਾ। ਇਸ 


ਦੀ ਪਤਨੀ ਕੈਰੋਲਾਈਨ ਦਾ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ 


ਪ੍ਰਭਾਵ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਰਜ ਨੇ ਵੀ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ ਸਾਧਨਾਂ 
ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹਾਨੋਵਰ ਦੇ ਸਵਾਰਥਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਨੇ 
ਆਸਟਰੀਆ ਦੇ ਉੱਤ੍ਰਾਧਿਕਾਰੀ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਮੇਰੀਆ ਥੇਰੇਸਾ ਦੀ ਨੀਤੀ 
ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ। 


404 


ਸੰਨ 1743 ਦੇ ਡੈਟਿਰੈਨਾ ਦੀ ਜਿੱਤ ਦੇ ਮੌਕੇ ਤੇ ਇਸ ਨੇ ਨਿਜੀ 
ਤੌਰ ਤੇ ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੀ ਜਨਤਾ ਸਾਹਮਣੇ 
ਇਕ ਸਨਮਾਨ ਪੂਰਵਕ ਪ੍ਰਮਾਣ ਰੱਖਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਆਪਣੇ 
ਸ਼ਾਸਨ ਕਾਲ ਸਮੇਂ ਇਸਨੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੀਆਂ ਵਿਧਾਨਕ ਮਾਨਤਾਵਾਂ ਦਾ 
ਸਨਮਾਨ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਦੇ ਫ਼ਲਸਰੂਪ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੀ ਮੰਤਰੀ-ਮੰਡਲ ਪ੍ਰਣਾਲੀ 
ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋ ਗਈ। ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿਚ ਇਸ ਦਾ ਦਖ਼ਲ ਨਾ 
ਮਾਤਰ ਹੀ ਸੀ। 25 ਅਕਤੂਬਰ, 060ਦੇ ਸੱਤ ਸਾਲਾ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਇਸ 
ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। 

ਹ. ਪੁ.-ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 4: 482; ਐਨ. ਅਮੈ. 12:475; ਕੋਲ. ਐਨ. 8:382 

ਜਾਰਜ (ਤੀਜਾ-ਬਰਤਾਨੀਆ) : ਇਹ ਗ੍ਰੇਟ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਅਤੇ 
ਆਇਰਲੈਂਡ ਦਾ ਰਾਜਾ ਅਤੇ ਹਾਨੋਵਰ ਦਾ ਇਲੈਕਟਰ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ 
ਜਾਰਜ ਫ੍ਰੈਡਰਿਕ ਵਿਲੀਅਮ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।,ਇਹ 'ਯੁਵਰਾਜ 
ਫ੍ਰੈਡਰਿਕ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਜਾਰਜ ਦੂਜੇ ਦਾ ਪੋਤਰਾ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ 
ਲੰਦਨ ਵਿਚ 4 ਜੂਨ, 1738 ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਦਾ ਪਾਲਣ ਪੋਸ਼ਣ 
ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿਚ ਹੀ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਨੇ ਸਿੱਖਿਆ ਆਪਣੀ ਮਾਤਾ ਅਤੇ 
ਅਰਲ ਆਫ਼ ਬਯੂਟ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੇਠ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। _ ਰ 

ਜਾਰਜ ਤੀਜਾ ਨੇ ਬੋਲਿੰਗਬੁਰਕ ਦੀ ਪੁਸਤਕ 'ਪੈਟਰੀਆਟ ਕਿੰਗ' 
ਨੂੰ ਹੀ ਆਪਣੀ ਬਾਈਬਲ ਬਣਾਇਆ। ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ 
ਬਾਅਦ 13 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਇਹ ਯੁਵਰਾਜ ਬਣਿਆ। ਸੰਨ 1760 
ਵਿਚ ਇਹ ਗੱਦੀ ਤੇ ਬੈਠਾ। ਇਸੇ ਨੇ ਰਾਜੇ ਦਾ ਮਾਣ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ 
ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਪਰੰਤੂ ਇਸ ਦੇ ਰਾਜ ਤਿਲਕ ਤੱਕ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੀਆਂ 
ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਤਬਦੀਲੀ ਆ .ਗਈ ਸੀ। ਰਾਜੇ ਦੀ 
ਥਾਂ ਤੇ ਮੰਤਰੀ ਮੰਡਲ ਸੱਤਾ ਵਿਚ ਸੀ। ਸੰਨ 1761 ਵਿਚ ਜਾਰਜ ਦਾ 
ਵਿਆਹ ਚਾਰਲੋਟ ਸੇਫ਼ੀਆ ਨਾਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਜਾਰਜ ਤੀਜੇ ਨੇ ਸ਼ਾਸਨ 
ਦਾ ਸਾਰਾ ਕੰਮ ਕਾਜ ਖ਼ੁਦ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ 
ਵੀ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ 
ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਹਰ ਉੱਚੇ ਅਹੁਦੇ ਤੇ ਜਾਰਜ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਿੱਤਰ 
ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਅਰਲ ਆਫ਼ ਬਯੂਟ ਨੂੰ ਆਪਣਾ 
ਪਹਿਲਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ। 


ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਜਨਤਾ ਨੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੁਆਰਾ 


ਲਗਾਏ ਕਰਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਰੋਸ ਵਜੋਂ ਅੰਦੋਲਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ 


ਅੰਦੋਲਨ ਨੇ ਅਮਰੀਕੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਸੰਗਰਾਮ, ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲਿਆ 
ਅਤੇ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਜਾਣ ਲੱਗੀ ਕਿ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ 
ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਕ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਾਰਜ ਨੇ ਅਮਰੀਕਾ 
ਪ੍ਰਤੀ ਕਠੋਰਤਾ ਦੀ ਨੀਤੀ ਅਪਣਾਈ ਜਿਸ ਦੇ ਫ਼ਲਸਰੂਪ ਅਮਰੀਕੀ 
ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਸੰਗਰਾਮ ਨੇ ਭਿਆਨਕ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਨੌਬਤ 
ਲੜਾਈ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਈ। ਰ੍ 

ਇਸ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਇੰਗਲੈਂਡ ਹਾਰ ਗਿਆ ਜਿਸ ਨਾਲ ਜਾਰਜ ਤੀਜੇ 
ਦੇ ਮਨੋਰਥਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਸਦਮਾ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਸਾਰੀ ਅਸਫ਼ਲਤਾ ਦਾ 
ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਜਾਰਜ ਨੂੰ ਠਹਿਰਾਇਆ ਗਿਆ। ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿਚ ਨਵਾਂ 
ਵਾਤਾਵਰਣ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਫ਼ਾਂਕਸ ਅੰਤੇ ਲਾਰਡ ਨਾਰਥ ਦੇ ਮਿਲੇ 
ਜੁਲੇ ਮੰਤਰੀ ਮੰਡਲ ਨੇ ਰਾਜ ਭਾਗ ਸੰਭਾਲ ਲਿਆ ਪਰ ਅਜਿਹਾ ਕੁਝ 
ਦੇਰ ਤੱਕ ਹੀ ਰਿਹਾ। ਅਖੀਰ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਹਿਤਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਰੱਖਦੇ 
ਇਸ ਨੇ ਪਿੱਟ ਦੀ ਯੰਗਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 
ਜਾਰਜ ਨੇ ਆਪ ਜ਼ਾਜਨੀਤੀ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਦਖ਼ਲ ਦੱਤਾ। 


405 


ਸੰਨ 1788 ਤੱਕ ਜਾਰਜ ਤੀਜੇ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਸਥਿਤੀ ਕਾਫ਼ੀ 
'ਵਾਂਡੋਲ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਹੁਣ ਇਸ ਵਿਚ ਚਿੜਚਿੜਾਪਨ ਆ ਗਿਆ 
ਤੇ 1789 ਦੀ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਨੇ ਇਸ ਦੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ`ਵਿਹਾਰਾਂ 
` ਹਾਨੀ ਪਹੁੰਚਾਈ। ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੀ ਜਨਤਾ ਨੇ ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦਾ 
ਵਾਗਤ ਕੀਤਾ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਨਿਰੰਕੁਸ਼ ਰਾਜ-ਪ੍ਰਬੰਧ ਤੋਂ ਦੁਖੀ ਸੀ। 
ਨ 1801ਦੇ ਐਕਟ ਆਫ਼ ਯੂਨੀਅਨ ਨੇ ਵੀ ਜਾਰਜ ਤੇ ਕਾਫ਼ੀ ਭੈੜਾ 
।਼ਰ ਪਾਇਆ। 


ਸੰਨ 1811 ਤੱਕ ਜਾਰਜ ਦਾ ਨਿਜੀ ਸ਼ਾਸਨ ਖਤਮ ਹੋ ਗਿਆ। 


ਤਹ ਨੌਂ ਸਾਲ ਤੱਕ ਹੋਰ ਜ਼ਿੰਦਾ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਨਾ 
'ਵਲ ਮਾਨਸਿਕ ਸੰਤੁਲਨ ਹੀ ਗਵਾਇਆ ਸਗੋਂ ਅੰਨ੍ਹਾ ਵੀ ਹੋ ਗਿਆ। 
ਤਜ ਦੇ ਜੇਠੇ ਪੁੱਤਰ ਜਾਰਜ ਨੇ ਹੀ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਤੱਕ ਰੀਜੈਂਟ ਦੇ ਤੌਰ 
! ਕੰਮ ਕਾਜ ਸੰਭਾਲਿਆ 

ਜਾਰਜ ਤੀਜਾ ਇਕ ਅਜਿਹੇ ਰਾਜ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰਦਾ 
ਮੈ, ਜਿਥੇ ਮੰਤਰੀ ਮੰਡਲ, ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਅਤੇ ਨਿਆਂ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਇਸ ਦੇ 
ਟਜ਼ਾਰੇ ਤੇ ਚਲੇ। 

29 ਜਨਵਰੀ, 1820 ਵਿਚ ਜਾਰਜ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਜਾਰਜ 
ਹਰਮਿਕ, ਸਦਾਚਾਰੀ ਅਤੇ ਸੰਜਮੀ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਪਤੀ ਦੇ 
ਰੈਰ ਤੇ ਵਤੀਰੇ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਰਾਣੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ 
ਭੁਣਾ ਦਿੱਤਾ। 

ਹ. ਪ.-ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 4: 483; ਐਨ. ਅਮੈ. 12 : 475 

ਜਾਰਜ (ਚੌਥਾ-ਬਰਤਾਨੀਆ) : ਗ੍ਰੇਟ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਅਤੇ 
ਮਾਇਰਲੈਂਡ ਦੇ ਇਸ ਸ਼ਾਸਕ ਦਾ ਜਨਮ 12 ਅਗਸਤ, 1762ਨੂੰ ਸੇਂਟ 
ਹੋਮਜ਼ ਦੇ ਮਹਿਲ ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਜਾਰਜ ਤੀਜੇ ਦਾ ਜੇਠਾ ਪੁੱਤਰ 
ਹੀ। ਇਸ ਨੂੰ ਜਾਰਜ ਆਗਸਟਸ ਫ੍ਰੈਡਰਿਕ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ 
ਹਾਨੋਫਰ ਦਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਵੀ ਸੀ। 


___ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨਾਲ ਇਸ ਦੇ ਸਬੰਧ ਚੰਗੇ ਨਹੀਂ ਸਨ ਜਿਸ 
ਕਾਰਨ 1783 ਵਿਚ ਕਾਜ਼ਟਨ ਹਾਉਸ ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਰਹਿਣ ਲਈ 
ਮਲਗ ਥਾਂ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀਆਂ 


1795 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਬਰੁਨਸਵਿਕ ਦੀ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਕੈਰੋਲੀਨ ਨਾਲ 


ਰਾਦੀ ਕਰਵਾਈ। 3 ਫ਼ਰਵਰੀ, 1811 ਵਿਚ ਪਿਤਾ ਦੇ ਪਾਗਲ ਹੋਣ ਤੇ 
ਇਸ ਨੂੰ ਰੀਜੈਂਟ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆਂ। ਇਸ ਅਹੁਦੇ ਤੇ ਇਸ ਨੇ ਜਾਰਜ 
ਤੀਜੇ ਦੀ ਮੌਤ ਤੱਕ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿਚ ਪ੍ਰਿੰਸ ਰੀਜੈਂਟ ਦੇ 
ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ। ਰੀਜੈਂਟ ਬਣ ਜਾਣ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਇਸ ਦਾ 
ਰਵੱਈਆ ਵਿਗੜ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁਰਾਣੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਨਾਲ 


ਲੜਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੀ ਜਨਤਾ ਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਆਦਤ _ 


ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਲੋਕ ਇਸ ਵਿਲਾਸੀ ਰਾਜੇ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾਉਣ ਦੇ 
ਮੱਕੇ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਵਿਚ ਸਨ। 

ਸੰਨ 1820 ਵਿਚ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਮਗਰੋਂ ਇਸ ਦਾ ਰਾਜ ਤਿਲਕ 
ਹੋਇਆ। ਇਸ ਦੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਕੈਰੋਲੀਨ ਨਾਲ ਵੀ ਸਬੰਧ ਚੰਗੇ 
ਨਹੀਂ ਸਨ। ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਮੰਗ 
ਕੀਤੀ-ਕਿ-ਰਾਜ ਤਿਲਕ ਦੇ ਮੌਕੇ ਤੇ ਕੈਰੋਲੀਨ ਵੀ ਗੱਦੀ ਤੇ ਜਾਰਜ ਦੇ 
ਨਾਲ ਬੈਠੇ। ਇਸ ਯੋਜਨਾ ਨੇ ਭਿਆਨਛੁ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲਿਆ। ਆਖ਼ਰ 
ਜਾਰਜ ਨੇ ਕਈ ਦੋਸ਼ ਲਾ ਕੇ ਕੈਰੋਲੀਨ ਨੂੰ ਤਲਾਕ ਦੇਣਾ ਚਾਹਿਆ ਪਰ 
ਅਤੇ ਮੰਤਰੀ ਮੰਡਲ ਤਲਾਕ ਦੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਕੇਸ ਵਿਚ 
ਜਾਰਜ ਦੀ ਖਲਾਸੀ ਅਗਸਤ, 1821 ਵਿਚ ਕੈਰੋਲੀਨ ਦੀ ਅਚਾਨਕ ਮੌਤ 
ਹੋਣ ਨਾਲ ਹੀ ਹੋ ਸਕੀ। ਨ 


ਜਾਰਜ 


ਇਸ ਦੇ ਤਖ਼ਤ ਉੱਤੇ ਬੈਠਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਕ ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ 
ਘਟਨਾ ਵਾਪਰੀ ਕਿ 1829 ਵਿਚ ਕੈਥੋਲਿਕ ਆਜ਼ਾਦੀ ਐਕਟ ਪਾਸ ਹੋ 
ਗਿਆ ਜਿਸ ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਵਿਰੋਧਤਾ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ 
ਪਿਆ। ਜਾਰਜ ਚੌਥੇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਦਸ ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਕੋਈ 
ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਦਮ ਨਾ ਚੁਕਿਆ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਨਫ਼ਰਤ ਦਾ ਪਾਤਰ 


_ ਬਣਿਆ ਰਿਹਾ ਪਰ ਜਾਰਜ ਚੌਥਾ ਕਲਾ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਸਰਪ੍ਰਸਤ 


ਸੀ। ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਕਲਾ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਵੱਲ ਉਸ ਦੀ ਰਚੀ ਸੀ। ਉਸ 
ਦੇ ਰਾਜ ਵਿਚ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਥਾਨ 
ਪ੍ਰਾਪਤ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਨਾਚ, ਸੰਗੀਤ, ਘੋੜ ਸਵਾਰੀ ਅਤੇ ਕਵਿਤਾ ਦੇ 
ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਉੱਨਤੀ ਕੀਤੀ। 


ਰੀ ਬਨੀ ਨਵ 
ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਉਸ ਦਾ ਗ੍ਰਿਹਜਥੀ ਜੀਵਨ ਸਦਾ ਅਸ਼ਾਂਤ 
ਉਰ 
ਸੀ। 


26 ਜੂਨ, 1830 ਵਿਚ ਵਿੰਡਸਰ ਵਿਖੇ ਜਾਰਜ ਚੌਥੇ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ 
ਗਈ। ਇਸ ਦਾ ਭਰਾ ਵਿਲੀਅਮ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਬਣਿਆ। 

ਹ. ਪੁ.-ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 4:483; ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 8 : 383 

ਜਾਰਜ (ਪੰਜਵਾਂ-ਹਾਨੋਵਰ) : ਹਾਨੋਵਰ ਦੇ ਇਸ ਬਾਦ- 

ਸ਼ਾਹ ਢਾਂ ਜਨਮ 1819 ਵਿਚ ਬਰਲਿਨ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਅਰਨੈਸਟ 
ਆਗਸਟਸ ਦਾ ਇਕਲੌਤਾ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ ਜਾਰਜ ਤੀਜੇ ਦਾ 
ਪੋਤਰਾ ਸੀ। ਸੰਨ 1833ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਕਿਸ਼ੇਰ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਹੀ ਅੱਖਾਂ 
ਦੀ ਜੋਤ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ ਹੋ ਗਿਆ ਪਰ ਕਿਸਮਤ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਸਾਥ ਦਿੱਤਾ ` 
ਅਤੇ 1851 ਵਿਚ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਮਗਰੋਂ ਗੱਦੀ ਤੇ ਬੈਠਾ। 

ਜਾਰਜ ਪੰਜਵੇਂ ਨੇ ਹਾਨੋਵਰ ਦੀ ਹੋਂਦ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਲਈ ਪੂਰੀ 
ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਕਿਉਂਕਿ ਪ੍ਰਸ਼ਆ ਦਾ ਚਾਂਸਲਰ ਬਿਸਮਾਰਕ ਜਰਮਨੀ ਦੇ 
ਸਾਰੇ ਰਾਜਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਲੜੀ ਵਿਚ ਪਰੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਅੰਦਰੂਨੀ 


ਸ਼ਾਸਨ ਵਿਚ ਵੀ ਜਾਰਜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਦੀ 


ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ, ਜੋ ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੀ ਰਾਜ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੀ ਦੇਣ ਸਨ। ਇਸ 
ਨੇ ਪ੍ਰੈੱਸ ਉੱਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ ਤਾਂ ਕਿ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਵਿਚਾਰ 
ਹਾਨੋਵਰ ਵਿਚ ਨਾ ਫੈਲ ਸਕਣ। ਪਰ ਜਾਰਜ ਦੇ ਸਭ ਯਤਨਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ 
ਵੀ ਹਾਨੋਵਰ ਆਪਣੀ ਆਜ਼ਾਦ ਹੈਸੀਅਤ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਨਾ ਰੱਖ ਸਕਿਆ 
ਅਤੇ 1866 ਵਿਚ ਬਿਸਮਾਰਕ ਨੇ ਹਾਨੋਵਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸ਼ਆ ਵਿਚ ਮਿਲਾ 
ਲਿਆ। 


ਪਰ ਜਾਰਜ ਲਈ ਇਹ ਗੱਲ ਅਸਹਿ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ 
ਟਿਕ ਕੇ ਨਾ ਬੈਠ ਸਕਿਆ ਅਤੇ ਰਾਜ ਗੱਦੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੇ ਇਸ 
ਨੇ ਅਨੇਕ ਅਸਫ਼ਲ ਯਤਨ ਕੀਤੇ। ਬਿਸਮਾਰਕ ਦੀ ਕਠੋਰ ਨੀਤੀ ਅਤੇ 
ਦੂਰ ਅੰਦੇਸ਼ੀ ਨੇ ਜਾਰਜ ਦੇ ਪੈਰ ਨਾ ਲੱਗਣ ਦਿੱਤੇ। ਆਪਣੇ ਅਧਿਕਾਰ 
ਪਦ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿਚ ਜਾਰਜ ਨੇ ਯੂਰਪ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਰਾਜਧਾਨੀਆਂ ਦੀ 
ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਆ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਯੂਰਪੀਅਨ ਰਾਸ਼ਟਰਾਂ ਦਾ ਇਕ 
ਗੁੱਟ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹਿਆ। 

ਜਦੋਂ ਇਹ ਪੈਰਿਸ ਦੀ ਯਾਤਰਾ.ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀਂ ਤਾਂ 1878 ਵਿਚ 
ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਇਸ ਨੂੰ ਵਿੰਡਸਰ ਦੇ ਸੇਂਟ ਜਾਰਜ ਦੇ ਗਿਰਜਾ 
ਘਰ ਵਿਚ ਦਫ਼ਨਾਇਆ ਗਿਆ। 


ਜਾਰਜ ਪੰਜਵੇਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ 
ਹੈ ਜੋ ਤੰਗ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਕਠੋਰ ਨਿਯੰਤਰਣ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ 
ਰੱਖਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਇਸ ਦੀ ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਸੀ ਕਿ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿਚ਼ . 
ਹੀ ਅੰਨ੍ਹਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਅਤੇ ਕੂਟਨੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ 
ਹੋਏ ਇਹ ਅਨੁਮਾਨ ਲਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਇਹ ਅੰਨ੍ਹਾ ਨਾ 
ਹੁੰਦਾ “ਤਾਂ ਇਹ ਸੰਭਵ ਸੀ ਕਿ ਜਰਮਨੀ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿਚ`ਜਾਰਜ 


ਜਾਰਜ 


ਅਤੇ ਬਿਸਮਾਰਕ ਦੇ ਮੇਲ ਜੋਲ ਦਾ ਇਕ ਹੋਰ ਹੀ ਪਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ 
ਆਉਂ'ਦਾ। 

ਹ. ਪੁ.-ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 4: 485 

ਜਾਰਜ (ਪੰਜਵਾਂ-- : ਜਾਰਜ ਖੰਜਵੇਂ ਨੂੰ 
ਜਾਰਜ ਫ੍ਰੈਡਰਿਕ ਅਰਨੈਸਟ ਐਲਬਰਟ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣਿਆ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਹਾਨ ਬਰਤਾਨੀਆ, ਉੱਤਰੀ ਆਇਰਲੈਂਡ ਅਤੇ 
ਬਰਤਾਨਵੀ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਇੱਲਾਕਿਆਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਅਤੇ 
ਭਾਰਤ ਦਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ 3 ਜੂਨ, 1865 ਵਿਚ ਲੰਡਨ 
ਦੇ ਮਾਲਬਰੋ ਹਾਉਸ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਐਡਵਰਡ ਸੱਤਵੇਂ ਦਾ ਦੂਜਾ 
ਪੁੱਤਰ ਸੀ। 

ਸੰਨ 1877 ਵਿਚ ਜਾਰਜ ਆਪਣੇ ਭਰਾ, ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੇ ਵਿਕਟਰ 
ਨਾਲ ਜਲ ਸੈਨਾ ਵਿਚ ਭਰਤੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਜਲਦੀ ਹੀ ਇਸ ਨੇ 
ਸਬ-ਲੈਫ਼ਟੀਨੈਂਟ ਦਾ ਅਹੁਦਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ 1885 ਵਿਚ 
ਲੈਫ਼ਟੀਨੈਂਟ ਬਣ ਗਿਆ। ਇਸ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ 1890 
ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਐੱਚ. ਐੱਮ. ਐੱਸ. ਥਰਸਟ ਦੀ ਕਮਾਨ ਸੰਭਾਲੀ 
ਗਈ। ਸੰਨ 1893 ਫ਼ਿਚ ਇਹ ਕੈਪਟਨ ਅਤੇ 1903 ਵਿਚ ਵਾਈਸ 
ਐਡਮਿਰਲ ਬਣ ਗਿਆ। 


ਸੰਨ 1892 ਵਿਚ ਯੁਵਰਾਜ ਪਦ ਤੇ ਨਿਯੁਕਤ ਹੋ ਜਾਣ ਕਾਰਨ 
ਇਸ ਨੂੰ ਜਲ-ਸੈਨਾ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਡਿਊਕ ਆਫ਼ ਕਲੈਰੈਂਸ 
ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ਾਸਨ ਦਾ ਭਾਰ ਇਸ ਉੱਤੇ ਆ ਪਿਆ ਅਤੇ 
ਇਸ ਨੂੰ ਡਿਉਕ ਆਫ਼ ਯਾਰਕ ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। 


ਸੰਨ 1901ਵਿਚ ਜਾਰਜ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਸੰਘੀ ਸੰਸਦ ਦਾ ਉਦਘਾਟਨ 
ਕਰਨ ਲਈ ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਵਾਪਸੀ ਤੇ ਇਸ 
ਨੂੰ 'ਪ੍ਰਿੰਸ ਆਫ਼ ਵੇਲਜ਼' ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਮਿਲੀ। 6 ਮਈ, 1901 ਵਿਚ ਪਿਤਾ 
ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਦਾ ਰਾਜ-ਤਿਲਕ ਹੋਇਆ। 


____ ਸੰਨ 1911 ਵਿਚ ਜਾਰਜ ਭਾਰਤ ਆਇਆ। 12ਦਸੰਬਰ, 1911 
ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਵਿਖੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਵਜੋਂ ਇਸ ਦੀ ਤਾਜਪੋਸ਼ੀ ਦੀ 
ਰਸਮ ਅਦਾ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਨੇ ਪੱਛਮੀ ਮੋਰਚਿਆਂ 
ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਦੀ 1922-23ਦੀ ਬੈਲਜੀਅਮ ਅਤੇ ਰੋਮ ਦੀ 
ਯਾਤਰਾ ਨਾਲ ਦੋਹਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਮਿੱਤਰਤਾ ਵਾਲੇ ਸਬੰਧ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਏ। 
ਸੰਨ 1914 ਵਿਚ ਪਹਿਲੇ ਵਿਸ਼ਵ-ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਨੇ ਆਸ਼ਾਵਾਦ 
ਹੌਸਲੇ, ਧੀਰਜ, ਹਮਦਰਦੀ ਅਤੇ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੀ ਉਦਾਹਰਣ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ। 

ਇਹ ਇਕ ਚੰਗਾ ਖਿਡਾਰੀ ਅਤੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਦਾ ਸ਼ੌਕੀਨ ਸੀ। ਇਸ 
ਦਾ ਖਾਸ ਸ਼ੁਗਲ ਮੁਹਰਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਆਪਣੇ 
ਪਿਤਾ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਤਾਂ ਨਾ ਹੋ ਸਕਿਆ ਪਰ ਇਸ ਨੂੰ ਜਨਤਾ ਵੱਲੋਂ 
ਭਰਪੂਰ ਸਨਮਾਨ ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਮਿਲਿਆ। 

20 ਜਨਵਰੀ, 1936ਵਿਚ ਸੈਂਡਰਿੰਘਮ ਵਿਖੇ ਜਾਰਜ ਪੰਜਵੇਂ ਦੀ 
`_ ਮੌਤ ਹੈ ਗਈ। 

ਹ. ਪੁ.--ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 4 : 383; ਐਨ. ਅਮੈ. 12: 476; ਕੋਲ. ਐਨ. 8 : 384 

ਜਾਰਜ (ਛੇਵਾਂ-- : ਬਰਤਾਨੀਆ, ਉਥੋਂ 
ਦੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਅਤੇ ਆਇਰਲੈਂਡ ਦੇ ਰਾਜੇ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ 
ਇਸ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦਾ ਜਨਮ 14 ਦਸੰਬਰ, 1895 ਨੂੰ ਸੈਂਡਰਿੰਘਮ ਵਿਖੇ 
ਯਾਰਕ ਕਾਟੇਜ ਵਿਚ ਹੋਇਆ। 15 ਅਗਸਤ, 1947ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਆਜ਼ਾਦ 
__ਹੋਣ ਉਪਰੰਤ ਇਸ ਦੀਆਂ ਉਪਾਧੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੀ 
ਉਪਾਧੀ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈ। ਇਹ ਜਾਰਜ ਪੰਜਵੇਂ ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਦਾ ਦੂਜਾ 
ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਇਸ ਨੇ ਰਾਇਲ ਨੇਵਲ ਕਾਲਜ, ਆਸਬਰਨ ਅਤੇ ਟ੍ਰਿਨਿਟੀ 
ਕਾਲਿਜ ਕੈਂਬ੍ਰਿਜ ਵਿਜ਼ ਸਿੱਖਿਆ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ ਇਹ ਸਮੁੰਦਰੀ 
ਫ਼ੌਜ ਵਿਚ ਭਰਤੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਨੇ ਪਹਿਲੇ ਵਿਸ਼ਵ-ਯੁੱਧ ਸਮੇਂ ਗ੍ਰੈਂਡ 


406 


ਫ਼ਲੀਟ ਵਿਚ ਨੌਕਰੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਜਟਲੈਂਡ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਵੀ ਹਿੱਸਾ 
ਲਿਆ। ਸੰਨ 1918 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਰਾਇਲ ਨੇਵਲ ਏਅਰ ਸਰਵਿਸ ਅਤੇ 
1919 ਵਿਚ ਰਾੱਇਲ ਏਅਰ ਫੋਰਸ ਵਿਚ ਨੌਕਰੀ ਕੀਤੀ। 3 ਜੂਨ, 1920 
ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਡਿਊਕ ਆਫ਼ ਯਾਰਕ ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਸੰਨ 


1923 ਵਿਚ ਇਸ ਦਾ ਵਿਆਹ ਅਰਲ ਆਫ਼ ਸਟੈੈਥਮੂਰ ਦੀ ਲੜਕੀ 


ਇਲਿਜ਼ਬੈੱਥ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਦੋ ਲੜਕੀਆਂ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ 
ਇਲਿਜ਼ਬੈੱਥ ਅਤੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਮਾਰਗਰੈਟ ਸਨ। ਆਪਣੇ ਭਰਾ 
ਐਡਵਰਡ ਅੱਠਵੇਂ ਦੇ ਰਾਜ ਤਿਆਗਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 11 ਦਸੰਬਰ, 1936 . 
ਵਿਚ ਜਾਰਜ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ ਰਾਜ ਸਿੰਘਾਸਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠਾ। 12 ਮਈ, 
1937 ਵਿਚ ਇਸ ਦਾ ਰਾਜ ਤਿਲਕ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਨੇ ਕਰਾਊਨ ਦੀ 
ਸ਼ਾਨ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਕਾਫ਼ੀ ਹਰਮਨ ਪਿਆਰਾ ਹੋ 
ਗਿਆ। ਜਾਰਜ ਪਹਿਲਾ ਬਰਤਾਨਵੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ 1939 ਵਿਚ 
ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ। 


ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ-ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਸਾਰੇ ਬਰਤਾਨਵੀ ਮੋਰਚਿਆਂ 
ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ। ਸੰਨ 1939 ਵਿਚ ਫ਼ਰਾਂਸ, ਇਕ ਸਾਲ ਬਾਅਦ 


ਕੈਨੇਡਾ, 1943 ਵਿਚ ਮਾਲਟਾ ਅਤੇ 1944 ਵਿਚ ਨਾਰਵੇ ਦੀ ਯਾਤਰਾ 


ਕੀਤੀ। ਸੰਨ 1949 ਵਿਚ ਇਸ ਦੇ ਪੈਰ ਦਾ ਅਪਰੇਸ਼ਨ ਹੋਇਆ ਅਤੇ 
1951 ਵਿਚ ਫੇਫੜੇ ਦਾ ਅਪਰੇਸ਼ਨ ਹੋਇਆ। 


ਜਾਰਜ ਛੇਵੇਂ ਦਾ ਸ਼ਾਸਨ ਕਾਲ ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ-ਯੁੱਧ ਦੀਆਂ 
ਘਟਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਨੇ ਅਸ਼ਾਂਤ ਵਾਤਾਵਰਣ 
ਵਿਚ ਵੀ ਬੜੀ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਸ਼ਾਸਨ ਚਲਾਇਆ ਅਤੇ ਮੰਤਰੀ ਮੰਡਲ 
ਦਾ ਪੂਰਾ ਸਾਥ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਹਾਲਾਤ ਦੀ ਪੂਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲੈਣ ਉਪਰੰਤ 
ਹੀ ਪੂਰੀ ਸੂਝ ਬੂਝ ਅਤੇ ਧੀਰਜ ਨਾਲ ਕੋਈ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰਦਾ ਸੀ। 
ਇਸ ਦੇ ਇਸ ਗੁਣ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਬਰਤਾਨੀਆ ਦੇ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕਾਂ 
ਵਿਚ ਲੈ ਆਂਦਾ। ਰ੍ 
6 ਫ਼ਰਵਰੀ, 1953 ਵਿਚ ਸੈਂਡਰਿੰਘਮ ਵਿਖੇ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ 
ਗਈ। 
_ਰ. ਪੁ.-ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 4: 485 ; ਕੋਲ ਐਨ. 8:384; ਐਨ. ਬਿ 4:485 
_ ਜਾਰਜ ਆਫ਼ : ਇਸ ਬਾਜ਼ਨਤੀਨੀ ਵਿਦਵਾਨ 
ਤੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਦਾ ਜਨਮ 1396 ਵਿਚ ਕੀਟ ਵਿਚ ਕੈਂਡੀਆ ਵਿਖੇ _ 
ਹੋਇਆ। ਜਵਾਨੀ ਵਿਚ ਇਹ ਇਟਲੀ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਜਿਥੇ ਇੱਕ ਵਿਦਵਾਨ 
ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਿਆ। ਸੰਨ 1420 ਵਿਚ ਇਹ ਵੀਚੈਂਟਸਾ ਵਿਖੇ ਅਤੇ 


_ 1435 ਵਿਚ ਵੀਨਿਸ ਵਿਚ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਨੇ 


ਅਫ਼ਲਾਤੂਨ ਅਤੇ ਅਰਸਤੂ ਦੀਆਂ ਰੰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ। ਇਸ 
ਦੀ ਸ਼ੁਹਰਤ ਸੁਣ ਕੇ ਪੋਪ ਚੌਥੇ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਨਿੱਜੀ ਸਕੱਤਰ 
ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ। ਪਰ ਕਾਹਲੀ ਕਾਹਲੀ ਵਿਚ ਕੀਤੇ ਅਨੁਵਾਦ ਵਿਚ 
ਬੇਸ਼ੁਮਾਰ ਗ਼ਲਤੀਆਂ ਕਾਰਨ ਇਸ ਨੂੰ ਅਰਸਤੂਵਾਦੀ ਪੋਪ ਨਿਕੋਲਸ` 
ਪੰਜਵੇ' ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਤੋਂ ਹੱਥ ਧੋਣੇ ਪਏ। ਸੰਨ 1453 ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ 
ਰੋਮ ਛੱਡ ਕੇ ਜਾਣਾ ਪਿਆ। ਸੰਨ 1466 ਵਿਚ ਇਹ ਫਿਰ ਰੋਮ ਆ 
ਗਿਆ। ਸੰਨ 1471 ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸੋਧੀ ਹੋਈ ਲਾਤੀਨੀ 
ਗਰਾਮਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਸਫ਼ਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ। 

ਸੰਨ 1486 ਵਿਚ ਰੋਮ ਵਿਖੇ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। 

ਹ. ਪੁ. ਐਨ. ਬਿ. ਮਾ. 4486;ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 5. 198 

ਜਾਰਜ ਆਫ਼ ਲਾਓਡੇਸੀਆ _: ਸੀਰੀਆ ਦੇ 
ਲਾਓਡੇਸ਼ੀਆ ਦਾ ਜਾਰਜ ਆਰੀਅਨ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇ ਦਾ ਅਨੁਯਾਈ ਅਤੇ 
ਅਲੈਗਜ਼ਾਦਰੀਆ ਦਾ ਆਰਕਬਿਸ਼ਪ ਸੀ। ਇਸਦਾ ਜਨਮ 356 ਈ: 
ਵਿਚ ਐਪਫ਼ਨੀਆ (ਸੀਰੀਆ) ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਕਈ ਸਾਲ ਇਧਰ ਉਧਰ 


407 


ਭਟਕਦੇ ਰਹਿਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 356 ਵਿਚ ਇਹ ਸਿਕੰਦਰੀਆ ਪਹੁੰਚਿਆ 
ਜਥੇ ਆਰਕਬਿਸ਼ਪ ਦਾ ਸਥਾਨ ਖਾਲੀ ਸੀ। ਜਲਦੀ ਹੀ ਆਰੀਅਨ 
ਸੰਪ੍ਰਦਾਇ ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਇਸਨੂੰ ਆਰਕਬਿਸ਼ਪ 
ਨਿਯੁਕਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਮਹਾਨ ਪਦ ਤੇ ਸ਼ੁਸੋਭਿਤ ਹੋ ਕੇ ਇਸ ਨੇ 
ਨੇਤਾ ਬਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕੀਤੀ। 

ਇਸ ਨੇ ਦੂਜਾ ਸਿਧਾਂਤ ਉਕਸਾਇਆ ਜੋ ਕੱਟੜ ਆਰੀਆਵਾਦ 
ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਹੀ ਚਰਚਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ 
ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਜਿਉ' ਜਿਉਂ ਇਸਦੀ ਵਿਰੋਧਤਾ ਵਧਦੀ ਗਈ, ਇਹ 
ਦਮਨ ਨੀਤੀ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦਾ ਗਿਆ। ਜਲਦੀ ਹੀ ਇਸ ਨੇ ਕੱਟੜ 
ਪੰਥੀਆਂ ਦਾ ਦਮਨ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਵਿਦਰੋਹ 
ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਭੱਜਣਾ ਪਿਆ ਪਰ ਸੈਨਾ ਵਿਚ ਇਸ ਦੇ 
ਕਈ ਸਮਰਥਕ ਨਿਕਲ ਆਏ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਸਨੇ ਉੱਚ 
ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਅਨੇਕਾਂ ਲਾਲਚ ਦੇ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪੱਖ ਵਿਚ ਕਰ ਲਿਆ। 
ਸੈਨਾ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਇਸ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਸੈਨਾ 
ਨਾਲ ਸਾਜ਼ਿਸ ਕਰਨ ਕਾਰਨ ਜਨਤਾ ਇਸ ਨੂੰ ਹੇਰ ਵੀ ਨਫ਼ਰਤ ਦੀ 
ਨਿਗਾਹ ਨਾਲ ਦੇਖਣ ਲਗੀ। ਫ਼ਲਸਰੂਪ 24 ਦਸੰਬਰ, 361 ਵਿਚ ਜਨਤਾ 
ਨੇ ਹੀ ਇਸ ਨੂੰ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। 

ਹ. ਪੁ. -ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 4: 486; ਐਨ. ਬ੍ਰਿ 10:192 

ਜਾਰਜ, ਸਟੀਫਨ : ਇਹ ਜਰਮਨੀ ਦਾ ਸਰੋਦੀ ਕਵੀ ਸੀ 

ਜੋ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤ ਸਮੇਂ ਜਰਮਨ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਪੁਨਰ ਸੁਰਜੀਤੀ 

ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ ਬਿੰਗਐਨ ਦੇ ਨੇੜੇ ਬੂਡੈਸ਼ੀਮ 
ਵਿਖੇ 12ਜੁਲਾਈ, 1868 ਨੂੰ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਨੇ ਪੈਰਿਸ, ਮਿਊਨਿਖ ਅਤੇ 
ਬਰਲਿਨ ਤੋਂ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਦੂਰ ਦੂਰ ਤੱਕ ਘੁੰਮਿਆ 
ਫਿਰਿਆਂ ਅਤੇ ਫਿਰ ਜਰਮਨੀ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੀ 
ਇਕ ਸਾਹਿਤਿਕ ਸੰਸਥਾ ਕਾਇੰਮ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਲੇਖਕ 
ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਸੰਨ 1892 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਇੱਕ ਰਸਾਲਾ “੧130੮ ਹਿਤ 
01 ੬0060" ਕੱਢਿਆ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਉੱਘੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੇ ਲੇਖ ਛਪਦੇ 
ਸਨ। ਇਸ ਰਸਾਲੇ ਦਾ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਜਰਮਨ ਸਾਹਿਤਕ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਮੁੜ 
ਸੁਰਜੀਤ ਕਰਨਾ ਸੀ। ` 





ਜਾਰਜ ਸਟੀਫਨ 
ਜਾਰਜ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ 18 ਜਿਲਦਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ 
ਹੋਈਆਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ 5 ਅਨੁਵਾਦ ਅਤੇ ਇਕ ਗੱਦ ਰੇਖਾ ਚਿੱਤਰ ਦੀ 
ਹੈ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾ ਦੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਵਿਚੋਂ 93$ਗਮ੧੬॥ (1890) ' 
“ਮ[£ਟ7ਕਿ00€71" (1891), “23087 (1892) 1985 330 ਹਟ 


ਜਾਰਜ ਝੀਲ 


$੬ਟ12” (1897) ॥%ਰ 61666 ੨910" (1907) 7) $(੬98 
025 10005” (1914) 1935 ੧20 1੧੧੦1" (1928) ਆਦਿ ਬਹੁਤ 
ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਨ। 

4 ਦਸੰਬਰ, 1933 ਨੂੰ ਲੋਕਾਰਨੋ ਦੇ ਠੇੜੇ ਮੀਨੂਸਿਓ ਵਿਖੇ ਇਸ 
ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਰ 

ਹ. ਪੁ. -ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 10: 218; ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 4486 

ਜਾਰਜ, ਸੰਤ : ਪੰਜਵੀਂ ਸਦੀ ਤੋਂ ਸੰਤ ਜਾਰਜ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ 
ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਦੰਦ ਕਥਾਵਾਂ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਹਨ ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ 


ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਬਾਰੇ ਸ਼ੱਕ ਹੈ। ਇਹ ਗੱਲ ਯਕੀਨੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਲਗਭਗ 


300 ਈ. ਵਿਚ ਫ਼ਿਲਿਸਤੀਨ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਲਿੱਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਸ਼ਹੀਦ 
ਹੋਇਆ। ਇਹ ਸ਼ਾਹੀ ਸੈਨਾ ਦਾ ਉੱਚ ਅਧਿਕਾਰੀ ਸੀ। ਇਸ ਨੇ ਸਮਰਾਟ 
ਡਾਇਓਕਲੀਸ਼ਨ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਈਸਾਈਆਂ ਉੱਤੇ ਹੋ ਰਹੇ ਅਤਿਆਚਾਰਾਂ 
ਵਿਰੁੱਧ ਆਵਾਜ਼ ਉਠਾਈ। ਇਸ ਦੇ ਬਰਤਾਨੀਆ ਆਉਣ ਦਾ ਕੋਈ 
ਇਤਿਹਾਸਕ ਹਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਯੂਨਾਨੀ ਪੈਰਾਣਿਕ ਕਥਾ ਅਨੁਸਾਰ 
ਇਸ ਬਾਰੇ ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਹੋ ਗਈ ਹੈ ਕਿ ਲਿਬੀਆ 
(ਉੱਤਰੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ) ਦੇ ਸਿਲੇਨ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਲਾਗੇ ਇਕ ਝੀਲ ਵਿਚ 
ਇਕ ਅਜਗਰ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਰ ਨਿਵਾਸੀ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਦੋ ਭੇਡਾਂ 
ਭੇਟਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਭੇਡਾਂ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਵਾਰੀ ਆਈ। ਇਸ 
ਕਾਰਨ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਪਰਚੀ ਕੱਢੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਇਕ ਦਿਨ ਰਾਜੇ ਦੀ ਇਕਲੌਤੀ 
ਪੁੱਤਰੀ ਦੀ ਪਰਚੀ ਨਿਕਲ ਆਈ, ਪਰ ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਸੰਤ ਜਾਰਜ ਉਥੇ 
ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਇਸ ਨੇ ਅਜਗਰ ਨੂੰ ਜ਼ਖਮੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ 
ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਗਲ ਵਿਚ ਆਪਣੀ 
ਬੈਲਟ ਪਾ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਲੈ ਆਵੇ। ਉਥੇ ਇਸ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰੀਆਂ 
ਨੂੰ ਈਸਾਈ ਬਣਨ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਕਰਵਾਈ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ 
ਅਜਗਰ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਦੇਖ ਕੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਪਰਜਾ 
ਨਾਲ ਈਸਾਈ ਦੀਖਿਆ ਲੈ ਲਈ। ਧਰਮ ਯੁੱਧਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਸੰਤ ਜਾਰਜ 
ਦੀ ਸ਼ੁਹਰਤ ਪੱਛਮ ਵਿਚ ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਫੈਲ 
ਗਈ। ਚੌਦਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦਾ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ 
ਸੰਤ ਕਰਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਦਾ ਪੁਰਬ 23 ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ ਮਨਾਇਆ 


_ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 


ਹ. ਪੁ. -ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 4:486 ਰ 

ਜਾਰਜ ਝੀਲ : ਇਹ ਨਿਊਯਾਰਕ ਰਾਜ (ਸੰ. ਰ. ਅ ਦੇ 
ਪੂਰਬੀ ਖੇਤਰ ਦੀ ਇਕ ਤੰਗ ਅਤੇ ਲੰਬੂਤਰੀ ਜਿਹੀ ਸ਼ਕਲ ਦੀ ਝੀਲ 
ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਐਡੇਰਾਨੜੈਕ ਪਰਬਤਾਂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿਚ ਵਾਕਿਆ ਹੈ। ਇਹ _ 


ਪਹਾੜ ਝੀਲ ਤੋਂ 590ਮੀ. (2000ਵੁੱਟ) ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਉਚਾਈ ਤੱਕ ਜਾਂਦੇ 


ਹਨ। ਪਰਾਸਪੈਕਟ ਅਤੇ ਬਲੈਕ ਪਹਾੜਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ 
ਹੈ। ਜਾਰਜ ਝੀਲ ਦੀ ਵਧ ਤੋਂ ਵਧ ਡੂੰਘਾਈ 118 ਮੀ. (400 ਫੁੱਟ) ਹੈ 
ਜਿਹੜੀ ਸਮੁੰਦਰ ਤਲ ਤੋਂ 104 ਮੀ. (317 ਫੁੱਟ) ਤੇ ਝੀਲ ਸੈਪਲੇਨ ਤੋਂ 


67 ਮੀ. ਉੱਚੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਇਹ ਇਕ ਤੰਗ ਜਿਹੇ ਮਾਰਗ 


ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਜਾਰਜ ਝੀਲ 51 ਕਿ. ਮੀ. ਲੰਬੀ ਅਤੇ ਡੇਢ ਕਿ. 
ਮੀ. ਤੋਂ ਪੰਜ ਕਿ. ਮੀ. ਤੱਕ ਚੌੜੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਸ੍ਰੋਤ ਪਹਾੜੀ.ਕੂਲਾਂ ਅਤੇ _ 
ਜ਼ਮੀਨਦੇਜ਼ ਚਸ਼ਮੇ ਹਨ। ਇਹ ਪਾਣੀ ਇੰਨਾ ਨਿਰਮਲ ਤੇ ਸਵੱਛ ਹੈ ਕਿ 
ਝੀਲ ਦਾ ਰੇਤਲਾ ਤਲਾ ਸਾਫ਼ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਹਰੇ ਤੇ 
ਨੀਲੇ ਰੰਗ ਦੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੁਹਣੀ ਭਾਅ ਮਾਰਦੀ ਹੈ। ਝੀਲ ਮਨਮੋਹਕ 
ਪਹਾੜੀ ਦਿ੍‌ਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚਲੇ ਸੁੰਦਰ ਜਜ਼ੀਰਿਆਂ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ। 


_ਗਰਮੀਆਂ ਲਈ ਇਹ ਇਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਨਫ਼ੀਸ ਸੈਰਗਾਹ ਵੀ ਹੈ। _ 


ਭੂ-ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਬਰਫ਼ ਯੁੱਗ ਦੌਰਾਨ ਹੋਂਦ ਵਿਚ 
ਆਈ ਗੋਰਿਆਂ ਦੀ ਆਮਦ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਝੀਲ ਕੁਦਰਤੀ ਰਸਤੇ 


ਜਾਰਜ ਟਾਊਨ 


ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਇੰਡੀਅਨ ਜਾਤੀ ਦੇ ਆਟਿਰੋਕਵਾਇਜ਼ ਲੋਕ 
ਉੱਤਰ ਵੱਲੋਂ ਐਲਗਾਨਕਿਨ ਦੇ ਹਿਊਰਾਨ ਜਾਤੀਆਂ ਤੇ ਹਮਲੇ ਕਰਨ 
ਲਈ ਅਕਸਰ ਲੰਘਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ 
ਤੇ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਚਲਦੀ ਜੱਦੋ ਜਹਿਦ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ 
ਕਾਂਤੀ ਦੌਰਾਨ ਅਤੇ ਨਿਊਯਾਰਕ ਤੇ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿਚਕਾਰ ਆਵਾਜਾਈ ਲਈ 
ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਕੁਦਰਤੀ ਰਾਹ ਸੀ। ਯੁੱਧ-ਕਲਾ ਲਈ ਵੀ ਇਸ ਦੀ 
ਸਥਿਤੀ ਬਹੁਤ ਅਨੁਕੂਲ ਸੀ। 


ਸੰਨ 1609 ਵਿਚ ਸੈਮੁਅਲ ਡੀ ਸ਼ੈਪਲੇਨ ਨੇ ਝੀਲ ਸ਼ੈਪਲੇਨ ਦੀ 
ਖੋਜ ਸਮੇਂ ਇੰਡੀਅਨ ਲੋਕਾਂ ਕੋਲੋਂ ਇਸ ਸੁੰਦਰ ਤੇ ਰਮਣੀਕ ਝੀਲ ਬਾਰੇ 
ਸੁਣਿਆਂ ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਐਂਡਿਐਟਾਰਾੱਕਟ (ਉਹ ਥਾਂ ਜਿਥੇ ਝੀਲ 
ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਚੌੜੀ ਹੋਵੇ) ਦਾ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਲਿਖਤੀ 
ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਹ ਕਿਧਰੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ ਕਿ ਸ਼ੈਪਲੇਨ ਕਦੇ ਇਸ ਪਾਸੇ 
- ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਫਾਦਰ ਇਸਾਕ ਜੇਗਸ ਨਾਮੀ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਯਸੂਹੀ ਮਿਸ਼ਨਰੀ 
18 ਅਗਸਤ, 1646 ਦੌਰਾਂਨ ਬਹਾਰ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿਚ ਦੁਬਾਰਾ ਇਥੋਂ ਦੀ 


ਲੰਘਿਆ ਅਤੇ ਇਜ ਦਾ ਨਾਂ ਉਸ ਨੇ 1 ੩੦ 00 5300 $੩60੬ਹ0੦॥” 


ਰੱਖਿਆ। ਸੰਨ 1755ਵਿਚ ਜਨਰਲ ਸਰ ਵਿਲੀਅਮ ਜਾਨਸਨ ਨੇ ਇਸਦਾ 
ਨਾਂ ਜਾਰਜ ਦੂਜੇ (ਇੰਗਲੈਂਡ) ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਲੇਕ ਜਾਰਜ ਰੱਖਿਆ। ਜੇਮਜ਼ 
ਫੈਨੀਮੋਰ ਕੂਪਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਾਵਲ ਵਿਚ ਇਸਨੂੰ ਲੇਕ ਹਾਰੇਕਾਨ ਕਿਹਾ 
ਹੈ। 

ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀਆਂ ਤੇ ਇੰਡੀਅਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਯੁੱਧਾਂ ਤੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਸਮੇਂ ਇਸ 
ਝੀਲ ਉਪਰ ਕਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੁੱਠਭੇੜਾਂ ਹੋਈਆਂ। 8 ਸਤੰਬਰ, 1755 
ਨੂੰ ਇਥੇ ਹੀ ਜਨਰਲ ਵਿਲੀਅਮ ਜਾਨਸਨ ਨੇ 1400 ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀਆਂ, 
ਕੈਨੇਡੀਅਨਾਂ ਤੇ ਇੰਡੀਅਨਾਂ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ। ਇਸ ਲੜਾਈ ਨੂੰ 


'ਝੀਲ ਜਾਰਜ ਦਾ ਯੁੱਧ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੰਨ 1900 ਵਿਚ ਇਸੇ ਯੁੱਧ 


ਦੀ ਯਾਦਗਾਰ ਇਕ ਸਮਾਰਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੀ ਗਈ। 
ਜੰਗ ਉਪਰੰਤ ਮੈਦਾਨੇ ਜੰਗ ਵਿਚ ਝੀਲ ਦੇ ਕੰਢੇ ਜਨਰਲ ਜਾਨਸਨ ਨੇ 
ਕਾਠ ਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਇਕ ਕਿਲਾ ਬਣਵਾਇਆ ਜਿਸਦਾ ਨਾਂ ਵਿਲੀਅਮ 


ਹੈਨਰੀ ਫੋਰਟ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਦੋ ਸਾਲ ਪਿੱਛੋਂ ਕੈਨੇਡਾ ਦੇ 


ਗਵਰਨਰ ਨੇ 2,1600ਆਦਮੀਆਂ ਦੀ ਇਕ ਮੁਹਿੰਮ ਕਿਲੇ ਉਪਰ ਕਬਜ਼ਾ 
ਕਰਨ ਲਈ ਭੇਜੀ ਪਰ ਅਸਫ਼ਲ ਰਹੀ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਰਜ ਝੀਲ ਦਾ 
ਹੈ।. 


_ਝੀਲ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਸਿਰੇ ਤੇ ਲੇਕ ਜਾਰਜ ਪਿੰਡ ਵਸਿਆ ਹੋਇਆ 
ਹੈ। 

ਹ. ਪੁ. -ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 10:193; ਕੋਲ, ਐਨ. 8:386 

ਜਾਰਜ ਟਾਉਨ : ਉੱਤਰੀ ਕੈਂਟਕੀ ਰਾਜ (ਸੰ. ਰ. ਅ) ਦੀ 
ਸਕਾਟ ਕਾਉਂਟੀ ਦਾ ਸਦਰਮੁਕਾਮ ਹੈ। ਸੰਨ 1775 ਵਿਚ ਇਹ -ਮੈਕ 
ਕਲੀਲੈਂਡਜ ਸਟੇਸ਼ਨ ਦੇ ਨਾਂ ਹੇਨ ਆਬਾਦ ਹੋਇਆ ਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ 
ਇਸਨੂੰ ਲੈਬਨਾਨ ਦਾ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਰਾਇਲ ਸਪਰਿੰਗ 
ਨਾਂ ਦੇ ਚਸ਼ਮੇ ਦੁਆਲੇ ਹੀ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ਵੀ ਇਥੇ ਇਸੇ 
ਚਸ਼ਮੇ ਤੋਂ ਹੀ ਜਲ ਸਪਲਾਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸੰਨ 1790 ਵਿਚ ਇਸਨੂੰ 
ਨਿਗਮਿਤ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ ਜਾਰਜ ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ 
ਬਦਲ ਕੇ ਜਾਰਜ ਟਾਊਨ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ। 
ਵਸਤਾਂ ਇਥੋਂ ਦੀ ਫਾਰਮ ਆਰਥਿਕਤਾ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹਨ। ਛੋਟੇ ਪੈਮਾਨੇ 
ਦੇ ਉਦਯੋਗਾਂ ਨੇ ਵੀ ਫਾਰਮ ਆਰਥਿਕਤਾ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਹਲੂਣਾ 


408 


ਦਿੱਤ ਹੈ। ਸੰਨ 1767ਵਿਚ ਇਥੇ ਜਾਰਜ ਟਾਊਨ ਕਾਲਜ ਇਕ ਅਕਾਦਮੀ 
ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਆਰੰਭ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 


ਆਬਾਦੀ-10, 972(1980)` 

387 13' ਉ. ਵਿਥ.; 84 33' ਪੱ. ਲੰਬ. 

ਹ. ਪੁ. -ਐਨ. ਲ੍ਰਿ. ਮਾ. 4: 488 

ਜਾਰਜ ਟਾਉਨ : ਦੱਖਣੀ ਕੈਰੋਲਾਈਨਾ ਰਾਜ (ਸੰ. ਰ.ਅ) 
ਦੀ ਜਾਰਜ ਟਾਊਨ ਕਾਉਂਟੀ ਦਾ ਸਦਰ-ਮੁਕਾਮ ਅਤੇ ਦਾਖਲਾ 
ਬੰਦਰਗਾਹ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਅੰਧ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਦੇ ਤਟ ਦੇ ਨੇੜੇ ਖਾੜੀ 


_ ਵਿਨਯਾਹ ਵਿਚ ਭਿਗਣ ਵਾਲੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਮੁਹਾਣਿਆਂ ਉਪਰ 


ਵਾਕਿਆ ਹੈ। ਸੰਨ 1526 ਵਿਚ ਸਪੇਨੀ ਲੋਕ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਥੇ 
ਪਹੁੰਚੇ ਅਤੇ ਆਬਾਦ ਹੋਏ ਪਰ ਬੀਮਾਰੀ ਫੈਲ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਬਸਤੀ 
ਉਜੜ ਗਈ। ਇਸ ਉਪਰੰਤ 1700 ਦੇ ਲਗਭਗ ਇਥੇ ਪਹਿਲੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ 
ਬਸਤੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਅਤੇ 1734ਵਿਚ ਰਸਮੀ ਤੌਰ ਤੇ ਸਥਾਪਿਤ 
ਕੀਤੀ ਗਈ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਦਾ ਨਾਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪ੍ਰਿੰਸ ਆਫ਼ ਵੇਲਜ਼ 
ਜਾਰਜ ਦੂਜੇ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ 'ਜਾਰਜ ਟਾਊਨ' ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ 
ਆਰਥਿਕਤਾ ਬਾਗ਼ ਬਗੀਚਿਆਂ ਅਤੇ ਨੀਲ ਦੀ ਬਰਾਂਮਦ ਉਪਰ ਨਿਰਭਰ 
ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਸਿਰ ਤੇ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਕਾਫ਼ੀ ਖ਼ੁਸ਼ਹਾਲ ਹੈ। 


ਯੁੱਧ ਕਲਾ ਦੀ ਨੁਕਤਾ ਨਿਗਾਹ ਤੋਂ ਵੀ ਜੇਕਰ ਵੇਖਿਆ ਜਾਵੇ 
ਤਾਂ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਹੈ ਤੇ ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਦੱਖਣੀ 
ਕੈਰੋਲਾਈਨਾ ਦਾ ਤਟੀ ਖੇਤਰ ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ ਵਧਿਆ ਫੁਲਿਆ ਹੈ। ਬਹੁਤ 
ਸਾਰੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਭੂ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਵੀ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਨੂੰ ਚਾਰ ` 
ਚੰਨ ਲਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਮਾਰਕੁਫਿਸ ਡੇਲਾ ਫਿਐੱਟ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਧਰਤੀ 
ਉਪਰ 13 ਜੂਨ, 1777 ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੀ 
ਪੈਂਦੇ ਉੱਤਰੀ ਦੀਪ ਉੱਤੇ ਉੱਤਰਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਫ਼ਰਾਂਸਿਸ ਮੇਰੀਆਨ 
ਨੇ ਇਸ ਉਪਰ ਚੋਖਾ ਧਨ ਖਰਚਿਆ। 


ਦੀ ਬੰਦਰਗਾਹ ਨੂੰ ਡੂੰਘੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਇਕ ਬੰਦਰਗਾਹ ਵਜੋਂ ਵਿਕਸਿਤ 
ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਥੇ ਇਮਾਰਤੀ ਲੱਕੜੀ, ਸਮੁੰਦਰੀ ਫ਼ੌਜ ਦਾ ਸਾਮਾਨ, 
ਕਪਾਹ ਅਤੇ ਮੱਛੀ ਜ਼ਹਾਜਾਂ ਵਿਚ ਲੱਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਾਗਜ਼ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ 
ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਉਤਪਾਦਨ ਹੈ। ਸੰਨ 1805 ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਨਗਰ ਦੇ 
ਰੂਪ ਵਿਚ ਨਿਗਮਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਤੇ 1892ਵਿਚ ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਤੌਰ 
ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ਲਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। 


_ ਆਬਾਦੀ-10,144 (1980) 


332 ੭3' ਉ. ਵਿਥ. : 7937" ਪੱ. ਲੰਬ. 
ਹ.ਪੁ. -ਐਨ. ਬਰ. ਮਾ. 488 


ਜਾਰਜ ਟਾਉਨ : ਵਰਦੀ, 


ਰ ਗਾਈਐਨਾ (ਸਾਬਕਾ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਗੀਐਨਾ) ਦੇਸ਼ 'ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਅਤੇ ਇਕ 


ਮੁੱਖ ਬੰਦਰਗਾਹ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਡੈਮੈਰੇਅਰਾ ਦਰਿਆ ਦੇ ਮੁਹਾਣੇ ਉਪਰ 
ਅੰਧ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਦੇ ਤਟ ਤੇ.ਵਾਕਿਆ ਹੈ। ਸੰਨ 1781 ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ 
ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਇਕ ਬਸਤੀ ਵਜੋਂ ਵਸਾਇਆ ਸੀ ਤੇ ਜਾਰਜ ਤੀਜੇ ਦੇ ਨਾਂ 
ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ਜਾਰਜ ਟਾਊਨ੍ਹੇ ਪਿਆ। ਸੰਨ 1784ਵਿਚ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀਆਂ 
ਨੇ ਇਸ ਬਸਤੀ ਦੀ ਮੁੜ ਉਸਾਰੀ ਵਿਚ ਕਾਫ਼ੀ ਧਨ ਖਰਚ ਕੀਤਾ। ਡੱਚਾਂ 
ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ਜਾਰਜ ਟਾਊਨ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਸਟਾਬਰੁੱਕ 
ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਹੋਇਆ ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਟੋਭਾ ਸੀ। ਸੰਨ 1784 ਵਿਚ ਇਸਨੂੰ 
ਐਸਾਕਵੀਬੋ ਅਤੇ ਡੈਮੈਰੇਅਰਾ ਨਾਉ ਦੀਆਂ ਸੰਯੁਕਤ ਬਸਤੀਆਂ ਦੇ 
ਸਰਕਾਰੀ ਸਦਰ-ਮੁਕਾਮ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਮੁੜ . 
1812 ਵਿਚ ਬਰਤਾਨੀਆ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਚ ਜਾਣ ਤੇ. ਇਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ 
ਨਾਂ 'ਜਾਰਜ ਟਾਊਨ' ਹੀ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 


409 


ਮਲੇਰੀਏ ਕਾਰਨ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਆਂਬਾਦੀ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘਟਣ 
ਲੱਗ ਗਈ ਸੀ ਪਰ 1945 ਤੱਕ ਇਸ ਬੀਮਾਰੀ ਨੂੰ ਇਥੋਂ ਖ਼ਤਮ ਕਰ 
ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਤੋਂ ਇਥੇ ਚਹਿਲ-ਪਹਿਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ। 


ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਬਹੁਤੇ ਮਕਾਨ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਇਮਾਰਤਾਂ ਲੱਕੜੀ 
ਇਮਾਰਤਾਂ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਇੱਟਾਂ ਦੇ ਬਣੇ ਹੋਏ ਥੰਮ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਉਸਰੀਆਂ 
ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਥੰਮ੍ਹ ਇਕ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਮੀਟਰ ਤੱਕ ਮੋਟੇ ਹਨ। ਸੰਨ 
1945 ਤੋਂ 1951 ਦੌਰਾਨ ਅੱਗਾਂ ਲਗਣ ਕਰਕੇ ਦੂਜੀ ਵਾਰ ਸਾਰੀਆਂ 
ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਇਮਾਰਤਾਂ ਬਜੈਰੀ ਕੰਕਰ ਨਾਲ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ। 
ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿਚ ਸਰਕਾਰੀ ਦਫ਼ਤਰ, ਟਾਊਨ ਹਾਲ, ਮੁੱਖ ਗਿਰਜੇ 
ਘਰ ਤੇ ਗਾਈਐਨਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਿਦਿਅਕ ਅਦਾਰਿਆਂ 
ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਸਰਕਾਰੀ ਇਮਾਰਤਾਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਥੇ ਇਕ 
ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਡਮੁੱਲਾ ਬਨਸਪਤੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਬਾਗ਼, ਚਿੜੀਆ-ਘਰ, 
ਸਮੁੰਦਰੀ ਤਟ ਤੇ ਬਣੀ ਇਕ ਸੈਰਗਾਹ ਅਤੇ ਬਾਹਰਲੇ ਮਨੋਰੰਜਨ ਲਈ 
ਕਈ ਸਹੂਲਤਾਂ ਹਨ। 


ਪਰਸਾਸਕੀ ਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਹ 
ਸ਼ਹਿਰ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਮੁੱਖ ਤਜਾਰਤੀ ਅਤੇ ਨਿਰਮਾਣ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਖੰਡ, ਚੌਲ, 
ਫ਼ਲ ਅਤੇ ਇਮਾਰਤੀ ਲੱਕੜ, ਬਾਕਸਾਈਟ, ਤੇ ਹੀਰੇ ਇਥੋਂ ਬਰਾਮਦ 
ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਥੇ ਖੰਡ ਸਾਫ਼ ਕਰਨ ਦੇ ਕਾਰਖ਼ਾਨੇ ਹਨ। ਗਾਈਐਨਾ 
ਵਿਚ ਵੱਡੀਆਂ ਸੜਕਾਂ ਘੱਟ ਹਨ ਪਰ ਤਟ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਜਾਰਜ ਟਾਊਨ 
ਤੋਂ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਕੁਝ ਦੂਰੀ ਤੱਕ ਸੜਕਾਂ ਜਾਂਦੀਆਂ 
ਹਨ। ਇਹ ਅੰਤਰ-ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਮੁੰਦਰੀ ਅਤੇ ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਰਾਹੀਂ 
ਹੋਰਨਾਂ ਸਥਾਨਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। 

ਆਬਾਦੀ-9,90, 000 (1989) 

6” 48' ਉ. ਵਿਥ.; 58” 10/ ਪੱ. ਲੰਬ. 

ਹ. ਪੁ. -ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾਂ. 5:487 

ਜਾਰਜ ਦਾ ਮਾਂਕ : ਇਹ ਬਾਜ਼ਨਤੀਨੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਸੀ 
ਜਿਹੜਾ ਮਾਈਕਲ ਤੀਜੇ (842-867) ਦਾ ਸਮਕਾਲੀ ਸੀ। ਇਸਨੇ ਉਸ 


ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਇਹ 


ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸਨੇ ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦੇ ਪ੍ਰਾਰੰਭ ਤੋਂ ਲੈ 
ਕੇ ਸਮਰਾਟ ਨਿਓਫਿਲਸ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਤੱਕ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਕੇ ਸਾਹਿਤ 
ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਇਕ ਰੋਮਾਂਸ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਰ 
ਰ੍ ਰਿ ਗੀ 
ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਜੋ ਮਾਨਵ ਜਗਤ ਨੂੰ ਨਵਾਂ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ 
ਸਨੰ। ਇਹ ਮੂਰਤੀ ਪੂਜਾ ਦਾ ਸਮਰਥਕ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸਨੇ ਆਪਣੀ ਲਿਖਤ 
ਵਿਚ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਰਾਹੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਸਖ਼ਤ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ 
ਜੋ ਮੂਰਤੀ ਪੂਜਾ ਦਾ ਖੰਡਨ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। 

ਚੀ ਰਜਿ 
ਸਾਹਿਤ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਤੋਂ ਨੌਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅੱਧ ਦੀ 
ਹੈ। ਸਭਿਅਤਾ ਦੇ ਉਸ ਯੁੱਗ ਵਿਚ-ਜਦੋਂ ਕਿ ਮਾਨਵ ਅਜੇ ਵੀ ਅਸੱਭਯ 
ਸੀ ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਕਲਾ ਅਤੇ ਲਲਿਤ ਵੱਲ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ 
ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਮਨੁੱਖ ਲੁੱਟ ਮਾਰ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿਚ ਰੁੱਝਿਆ ਹੋਇਆ 
'ਸੀ, ਅਜਿਹੇ ਸਮੇਂ ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ 
ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਨਾ ਜਾਰਜ ਮਾਂਕ ਦੀ ਇਕ ਅਮਰ 
ਦੇਣ ਹੈ। _ ਰ 

ਹ. ਪੁ. -ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੈ. 4:489. 


ਜਾਰਜੀਆ 

ਜਾਰਜੀਆ : ਇਹ ਇਕ ਸੁਤੰਤਰ ਗਣਰਾਜ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਕਾਲੇ 
ਸਾਗਰ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਟ੍ਰਾਂਸ ਕਾਕੇਸ਼ੀਆ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਵਾਕਿਆ ਹੈ। 
ਇਹ 25 ਫ਼ਰਵਰੀ, 1921 ਨੂੰ ਗਣਰਾਜ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਇਆ। 
ਇਸ ਦਾ ਖੇਤਰਫ਼ਲ 69700ਵ. ਕਿ. ਮੀ. ਅਤੇ ਆਬਾਦੀ 5,456,000 
(1991) ਹੈ। ਇਥੋਂ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਤਬਿਲਸੀ ਹੈ। ਇਸ ਗਣਰਾਜ ਦੀਆਂ 
ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਆਰਮੀਨੀਆ ਨਾਲ ਲਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ 
ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਕਾਲਾ ਸਾਗਰ ਹੈ। ਇਸ ਗਣਰਾਜ ਵਿਚ ਐਬਨੇਜਨ, ਅਜ਼ਾਰ 
ਅਤੇ_ਦੱਖਣੀ ਆਸੀਸ਼ੀਆ ਖ਼ੁਦਮੁਖ਼ਤਾਰ ਪ੍ਰਾਂਤ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। 

ਭੂ-ਆਜ੍ਿਤੀ ਵਿਗਿਆਨ 

ਧਰਾਤਲ--ਜਾਰਜੀਆ ਗਣਰਾਜ ਦਾ 85% ਖੇਤਰ ਉਘੜ- 
ਦੁੱਘੜਾ ਜਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁੱਲ ਭੂਮੀ ਦਾ 1/3ਹਿੱਸਾ ਜੰਗਲਾਂ ਜਾਂ ਝਾੜੀਆਂ 
ਹੇਠਾਂ ਹੈ ਇਸ ਗਣਰਾਜ ਵਿਚ ਉੱਚੇ ਬਰਫ਼ ਨਾਲ ਢਕੇ ਪਰਬਤਾਂ ਤੋਂ 
ਇਲਾਵਾ ਨੀਵੇਂ ਦਲਦਲੀ ਖੇਤਰ ਵੀ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 

ਧਰਾਤਲ ਅਨੁਸਾਂਰ ਪੂਰੇ ਗਣਰਾਜ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ 
ਵੰਡਿਆ ਜਾਂ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉੱਤਰ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਗ੍ਰੇਟ ਕਾਕੇਸ਼ਸ ਲੜੀ ਹੈ 
ਜਿਹੜੀ ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਪੱਛਮ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਸੇ ਵਿਚ 
ਦੁਆਰਾ ਇਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਰਬਤਾਂ ਦੀਆਂ 
ਸਿਖਰਾਂ 4,700 ਮੀਟਰ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਉੱਚੀਆਂ ਹਨ। ਬਰਫ਼ ਨਾਲ ਢਕੇ 
ਪਰਬਤਾਂ ਵਿਚੋਂ ਗਣਰਾਜ ਦੇ ਕਈ ਦਰਿਆ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ 
ਇਨਗੁਰੀ, ਰੀਓਨੀ, ਕੋਡੋਰੀ ਦਰਿਆ ਵਰਣਨਯੋਗ ਹਨ। ` 

ਜਾਰਜੀਆ ਦਾ ਦੂਜਾ ਭੂ-ਅਕਾਰ ਕਾਲੇ ਸਾਗਰ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ 
ਤਟ ਦੇ ਨਾਲ ਲਗਵਾਂ ਨੀਵਾਂ ਜਿਹਾ ਦਲਦਲੀ ਮੈਦਾਨ ਹੈ। ਗ੍ਰੇਟ ਕਾਕੇਸ਼ਸ 


ਅਲੋਪ -ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।_ਕੋਲਖਿਦਾ ਨਾਂ ਦੇ ਇਹ ਨੀਵੇਂ ਮੈਦਾਨ 
ਦਰਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਲਿਆਂਦੀ ਗਾਦ ਤੋਂ ਬਣੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਨੀਵੀਂ ਡੂੰਘਾਣ 
ਦੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਇਮਰਟਿਨ ਅਤੇ ਸੁਰਾਮ ਪਰਬਤ ਹਨ। ਇਹ ਪਰਬਤ 
ਕਾਲੇ ਸਾਗਰ ਦੇ ਬੇਸਿਨਾਂ ਨੂੰ ਕੈਸਪੀਅਨ ਸਾਗਰ ਦੇ ਬੇਸਿਨਾਂ ਨਾਲੋਂ 
ਨਿਖੇੜਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਰਬਤਾਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਕੇਂਦਰੀ ਜਾਰਜੀਆਂ ਦਾ ਪਰਬਤਾਂ 
ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਮੈਦਾਨ ਹੈ। 

ਗਣਰਾਜ ਦੀ ਤੀਜੀ ਧਰਾਤਲੀ ਨੁਹਾਰ ਲੈੱਸਰ ਕਾਕੇਸ਼ਸ ਨਾਲ 
ਬਣਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਗਣਰਾਜ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਫੈਲੇ 
ਹੋਏ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਸਿਖਰ ਬਾਲਸ਼ਾਇ ਅਬੁਲ 3,301 
ਮੀ. ਉੱਚੀ ਹੈ। 

ਜਲਵਾਯੂ--ਜਾਰਜੀਆ ਗਣਰਾਜ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਦੇ ਪਰਬਤੀ 
ਸਿਲਸਿਲਿਆਂ ਕਾਰਨ ਉੱਤਰ ਵੱਲੋਂ ਠੰਢੀਆਂ ਹਵਾਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਤਾਂ 
ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ ਪਰ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਕਾਲੇ ਸਾਗਰ ਵੱਲੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ 
ਹਵਾਵਾਂ ਇਥੋਂ ਦੀ ਜਲਵਾਯੂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਮੁੰਦਰ 
ਨੇੜੇ ਪੱਛੰਮੀ ਜਾਰਜੀਆ ਖੇਤਰ ਦੀ ਜਲਵਾਯੂ ਉਪ-ਊਸ਼ਣ ਖੰਡੀ 
ਮੋਅਤਦਿਲ ਜਿਹੀ ਹੈ। ਇਥੇ ਔਸਤ ਸਾਲਾਨਾ ਵਰਖਾ 100 ਸੈਂ. ਮੀ. ਤੋਂ 
200 ਸੈਂ. ਮੀ. ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਥੇ ਤਾਪਮਾਨ ਕਦੇ ਵੀ 0? ਸੈਂ. ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਨਹੀਂ 


_ਜਾਂਦਾ। ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਦੂਰ ਪੂਰਬੀ ਜਾਰਜੀਆ ਵਿਚ ਵਰਖਾ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀ 


ਹੈ। ਇਥੋਂ ਦੇ ਮੈਦਾਨਾਂ ਅਤੇ ਤਲਹਟੀਆਂ ਵਿਚ 40 ਸੈਂ. ਮੀ. ਤੋਂ 70 ਸੈਂ. 
ਮੀ. ਤੱਕ ਵਰਖਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਥੇ ਸਰਦੀਆਂ ਖੁਸ਼ਕ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਦ 
ਕਿ ਪੱਛਮੀ ਜਾਰਜੀਆ ਵਿਚ ਵਧੇਰੇ ਵਰਖਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਥੇ ਗਰਮੀ ਦੀ 
ਰੁੱਤ ਨਾਂਹ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 


ਜਾਰਜੀਆ 


ਬਨਸਪਤੀ ਅਤੇ ਜੀਵ-ਜੰਤੂ--ਪੂਰੇ ਗਣਰਾਜ ਦਾ 1/3 ਹਿੱਸਾ 
ਜੰਗਲਾਂ ਅਤੇ ਝਾੜੀਆਂ ਨਾਲ ਢਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜੰਗਲਾਂ ਵਿਚ ਕਈ 
ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਰਖ਼ਤ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਬਲੂਤ, ਅਖਰੋਟ, ਭੋਜ ਪੱਤਰ, 
ਦੇ ਦਰਖ਼ਤ ਖਾਸ ਹਨ। ਰਸਦਾਰ ਫ਼ਲਾਂ ਦੀਆਂ ਝਾੜੀਆਂ ਸਾਰੇ ਗਣਰਾਜ 
ਵਿਚ-ਹੀ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੂਰਬੀ ਜਾਰਜੀਆ ਵਿਚ ਜੰਗਲ ਘੱਟ ਹਨ। 
ਬਹੁਤ ਉੱਚੇ ਪਰਬਤ ਅਲਪਾਈਨ ਬਨਸਪਤੀ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਏ ਹਨ। 

ਇਥੋਂ ਦੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿਚ ਜੀਵ ਜੰਤੂਆਂ ਦੀ ਭਰਮਾਰ ਹੈ। ਉੱਚੇ 
ਪਰਬਤਾਂ ਦੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿਚ ਬੱਕਰੇ ਅਤੇ ਕੇਕੇਸ਼ੀਅਨ ਬਾਰਾਸਿੰਗਾ ਮਿਲਦੇ 
ਹਨ। ਹੋਰਨਾਂ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿਚ ਜੰਗਲੀ ਸੂਰ, ਹਿਰਨ, ਹਿਰਨੀਆਂ, ਰਿੱਛ, 
ਮਿੰਕ (ਨਿਓਲਾ), ਗਿੱਦੜ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। 

ਦਰਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਝੀਲਾਂ ਵਿਚ ਮੱਛੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। 

ਰ ਇਸ 

ਜਾਰਜੀਆ ਗਣਰਾਜ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਜਾਣਕਾਰੀ ਈਸਾ ਤੋਂ 
2000 ਸਾਲ ਪਹਿਲੋਂ ਤੋਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਕਾਲਕਸ ਅਤੇ ਆਈਬਿਰੀਆ 
ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਾਮਰਾਜ ਵਾਲਾ ਇਲਾਕਾ ਹੀ ਹੈ। ਪਹਿਲੀ ਸਦੀ ਈ. ਪੂ. ਤੋਂ 
ਪਿੱਛੋਂ ਇਹ ਰੋਮਨ ਅਧੀਨ ਆਇਆ ਪਰ ਮਗਰੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋ ਗਿਆ। 
_ ਚੌਥੀ ਸਦੀ ਵਿਚ ਇਥੇ ਈਸਾਈਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਧਿਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ 
ਇਸ ਦੇ ਦੋ ਹਿੱਸੇ ਸਨ। ਪੂਰਬੀ ਹਿੱਸੇ ਉੱਤੇ ਪਰਸ਼ੀਅਨਾਂ ਦਾ ਅਤੇ 
ਪੱਛਮੀ ਉੱਤੇ ਬਾਜ਼ਨਤੀਨੀਆਂ ਦਾ ਰਾਜ ਸੀ। ਸੱਤਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ 
ਮੁਸਲਮਾਨ ਵੀ ਇਧਰ ਆਏ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੂਰਬੀ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ 
ਅਧੀਨ ਕਰ ਲਿਆ। ਗਿਆਰ੍ਹਵੀਂ' ਜਦੀ ਵਿਚ ਸੈਲਜ਼ੂਕਾਂ ਦੇ ਹਮਲਿਆਂ 
ਤੱਕ ਇਥੇ ਤਬਿਲਸੀ ਆਜ਼ਾਦ ਸਾਮਰਾਜ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕਈ ਹੋਰ ਅਜ਼ਾਦ 
ਰਿਆਸਤਾਂ ਕਾਇਮ ਸਨ। ਡੇਵਿਡ ਚੌਥੇ (1089-1125) ਨੇ ਸੈਲਜ਼ੂਕਾਂ ਨੂੰ 
ਇਥੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ਪੂਰਬੀ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਾ ਕੇ ਕਾਲਾ ਸਾਗਰ 
ਤੋਂ ਕੈਸਪੀਅਨ ਸਾਗਰ ਤੱਕ ਜਾਰਜੀਆ ਸਾਮਰਾਜ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਲਿਆ। 


ਸੰਨ 1220 ਤੋਂ 1222 ਤੱਕ ਇਸ ਸਾਮਰਾਜ ਉੱਤੇ ਮੰਗੋਲੀਆ ਦਾ ਰਾਜ 


ਰਿਹਾ। ਇੰਜ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਰੂਸੀ ਪ੍ਰੋਟੈਕਟੋਰੇਟ 
ਬਣਨ ਤੱਕ ਇਹ ਆਰਮੀਨੀਅਨਾਂ, ਤੁਰਕੀਆਂ 
ਅਤੇ ਪਰਸ਼ੀਅਨਾਂ ਅਧੀਨ ਰਿਹਾ। ਸੰਨ 1801 ਵਿਚ 
ਇਸਨੇ ਰੂਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪਿੱਛੋਂ 
1810 ਵਿਚ ਇਸੇ ਦੀਆਂ ਕਈ ਹੋਰ ਰਿਆਸਤਾਂ 
ਵੀ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਲਈਆਂ। ਪੂਰਬੀ 
ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਾਤਹਿਤ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਹੀ 
ਰੂਸ ਦੀ ਪਰਸ਼ੀਆ ਨਾਲ 1804 ਤੋਂ 1813 ਤੱਕ 
ਲੜਾਈ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਰਹੀ। ਅੰਤ 1829 ਵਿਚ 
ਏਡਰੀਆਨੋਪਲ ਵਿਚ ਸੰਧੀ ਹੋਈ। ਇਸ ਨਾਲ 
ਜਾਰਜੀਆ ਵਿਚ ਰੂਸ ਦੇ ਪੈਰ ਕਾਫ਼ੀ ਹੱਦ ਤੱਕ 
ਜੰਮ ਚੁਕੇ ਸਨ ਪਰ ਹਾਲੇ ਵੀ ਮੁਕੰਮਲ ਤੌਰ ਤੇ 
ਹੋਰ ਲੱਗਣੇ ਸਨ। ਸੰਨ 1917 ਵਿਚ ਟ੍ਰਾਂਸ 
ਕਾਕੇਸ਼ੀਆ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਇਕ ਕੌਂਸਲ ਨੇ ਰੂਸ ਵਿਚ 
ਹੀ ਟ੍ਰਾਂਸਕਾਕੇਸ਼ੀਆ ਫੈਡਰਲ ਰਿਪਬਲਿਕ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀੜਾ 
`ਤੇ ਪਿੱਛੋਂ 1918 ਵਿਚ ਇਹ ਵੱਖਰਾ ਗਣਰਾਜ ਬਣ ਗਿਆ ਪਰ 1921 


ਵਿਚ ਫੇਰ ਸੋਵੀਅਤ ਹਕੂਮਤ ਕਾਇਮ ਹੇਣ ਸਮੇਂ ਇਹ ਰੂਸ ਵਿਚ ਹੀ 


ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਸੰਨ 1922 ਵਿਚ ਟ੍ਰਾਂਸਕਾਕੇਸ਼ੀਆ ਦੀਆਂ 
ਤਿੰਨ ਸਟੇਟਾਂ ਆਰਮੀਨੀਆ, ਆਜ਼ਰਬਾਈਜ਼ਾਨ, ਜਾਰਜੀਆ) ਨੂੰ ਇਕੋ 
ਗਣਰਾਜ ਵਿਜ਼ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਪਰ 1936 ਤੋਂ ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ 
ਗਣਰਾਜਾਂ ਬਤੌਰ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ। 


410 


ਆਰਥਿਕਤਾ 
ਕੁਦਰਤੀ ਸਾਧਨ--ਕੋਲਾ, ਮੈਗਨੀਜ਼ ਅਤੇ ਪੈਟਰੋਲ ਦੇ ਕਾਫ਼ੀ 


`ਭੰਡਾਰ ਇਥੇ ਹਨ। ਯੂਕਰੇਨ ਵਿਚ ਕੋਲੇ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭੰਡਾਰ ਹਨ। ਚੀਆਟੂਰਾ 


ਵਿਚੋਂ ਮੈਗਨੀਜ਼ ਕੱਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 

. ਖੋਤੀਬਾੜੀ--ਪੁਰੇ ਗਣਰਾਜ ਵਿਚ ਜ਼ਰਾਇਤੀ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਘਾਟ 
ਹੈ। ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਢਲਾਣਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਵਾਹ ਲਿਆਂ ਗਿਆ ਹੈ। ਪੂਰੇ 
ਗਣਰਾਜ ਦੀ ਕੁੱਲ 40% ਭੂਮੀ ਹੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੋਗ ਹੈ। ਵਾਹੀਯੋਗ 
ਭੂਮੀ ਉੱਤੇ ਚਾਹ, ਰਸਦਾਰ ਫਲ, ਕਣਕ, ਸਬਜ਼ੀਆਂ, ਚੁਕੰਦਰ ਅਤੇ 


`ਤਮਾਕੂ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਥੇ ਸ਼ਰਾਬ 


ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਅੰਗੂਰਾਂ ਦੇ ਬਾਗ਼ ਲਾਏ ਹੋਏ -ਹਨ। 
ਅੰਗੂਰਾਂ ਤੋਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਸ਼ਰਾਬ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿਚ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ। 


ਸੱਨਅਤਾਂ--ਇਥੇ ਰਸਾਇਣਕ ਪਦਾਰਥ, ਨਕਲੀ ਰੇਸ਼ੇ, 
ਦਵਾਈਆਂ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ 
ਡੱਬਾਬੰਦੀ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਰਾਬ ਬਣਾਉਣ ਵਿਚ ਇਹ ਦੇਸ਼ 
ਵਿਚ ਪਹਿਲੇ ਨੰਬਰ ਤੇ ਹੈ। ਚਾਹ ਦੀ ਪ੍ਰਾਸੈਸਿੰਗ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 

ਇਸ ਗਣਰਾਜ ਵਿਚ ਆਵਾਜਾਈ ਦੇ ਸਾਧਨ ਵੀ ਵਧੀਆ ਹਨ। 
ਰੇਲਾਂ ਅਤੇ ਸੜਕਾਂ ਰਾਹੀਂ ਆਵਾਜਾਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 

ਹ. ਪੁ. -ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮੈ. 7 1132; ਕੋਲ. ਐਨ. 8: 388 

ਜਾਰਜੀਆ : ਇਹ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਦਾ ਦੱਖਣ 
ਵੱਲ ਦਾ ਰਾਜ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਾਇਮ ਹੋਏ 13ਰਾਜਾਂ ਵਿਚੋਂ 
ਇਕ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਖੇਤਰਫਲ 152,488 ਵ. ਕਿ. ਮੀ. ਅਤੇ ਆਬਾਦੀ 
6,478,216 (1990) ਹੈ। ਰਾਜ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਅਟਲਾਂਟਾ ਹੈ। 

ਭੂ-ਆਜ੍ਿਤੀ ਵਿਗਿਆਨ ਰ 

ਧਰਾਤਲ--ਰਾਂਜ ਦੀ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਲੰਬਾਈ 512 
ਕਿ. ਮੀ. ਅਤੇ ਚੌੜਾਈ 404 ਕਿ. ਮੀ. ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਅੰਧ 
ਮਹਾਂ ਸਾਗਰ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਮੁੰਦਰ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚਲੇ ਗੋਲਡਨ ਆਈਲਸ 





ਉੱਤਰੀ ਜਾਰਜੀਆ ਵਿਚ ਬਲੂ ਰਿਜ ਪਹਾੜਾਂ ਦਾ ਇਕ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਨਜ਼ਾਰਾ _____ । 


ਣਾਪੂ ਸਮੂਹ ਵੀ ਇਸ ਰਾਜ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ। ਰਾਜ ਵਿਚ ਪਹਬਤ, ਪੱਧਰੇ 
ਮੈਦਾਨ ਅਤੇ ਪਠਾਰ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਪੂਰਬ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਅੰਧ 
ਮਹਾਂ ਸਾਗਰ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਨੀਵਾਂ ਜਿਹਾ ਸਾਹਿਲੀ ਮੈਦਾਨ ਹੈ ਜਿਸ 
ਦੀ ਉਚਾਈ ਘੱਟ ਹੀ ਹੈ ਪਰ ਅੰਦਰੂਨੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵੱਲ ਵਧਦੀ ਜਾਂਦੀ 
ਹੈ। ਇਸ ਮੈਦਾਨ ਨੇ ਰਾਜ ਦਾ 3/5 ਹਿੱਸਾ ਰੋਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸੇ 
ਮੈਦਾਨ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਪੁਰਬ ਤੋਂ ਪੱਛਮ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ ਸਮ-ਉਚਾਈ 


ਦੀ ਪੱਟੀ ਜਿਹੀ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ 'ਫਾਲ ਲਾਈਨ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਨੇੜੇ 


ਹੀ ਸੈਂਡ ਹਿਲਜ਼ ਸਫੈਦ ਰੰਗ ਦੀ ਰੇਤ ਨਾਲ ਢਕੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਹਨ। 


4. -" 


ਨੇ ਰਾਜ ਦਾ 4736 ਵ. ਕਿ. ਮੀ. ਖੇਤਰ ਮੱਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਪਰਬਤਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਸਿਖ਼ਰ ਬ੍ਰੈਸਟਾਉਨ ਬਾਲਡ 1458 ਮੀ. 
ਉੱਚੀ ਹੈ। ਰਾਜ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਕੰਬਰਲੈਂਡ ਪਠਾਰ ਦਾ 
ਇਕ ਹਿੱਸਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਐਂਟਲਾਂਟਾ ਨੇੜੇ ਸਟੋਨ ਪਰਬਤ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ 
ਦੇ ਖੇਤਰ ਨਾਲੋਂ 197 ਮੀ. ਉੱਚਾ ਹੈ। ਇਹ ਗ੍ਰੇਨਾਈਟ ਦੀ ਚਟਾਨ ਹੈ। 

ਜਲਵਾਯੂ--ਰਾਜ ਦੇ ਧਰਾਤਲੀ ਵਖਰੇਵਿਆਂ ਕਰਕੇ ਜਲਵਾਯੂ 
ਭਿੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਸਮੁੰਦਰ ਨੇੜੇ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਸਮੁੰਦਰ 
ਵੱਲੋ ਆਉਂਦੀਆਂ ਪੌਣਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 

ਇਥੇ ਵਰਖਾ ਗਰਮੀਆਂ ਵਿਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਮੁੰਦਰ ਨੇੜੇ ਵਸੇ 
ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੇ ਤਾਪਮਾਨ ਵੀ ਦਰਮਿਆਨੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸਾਗਰੀ ਪ੍ਰਭਾਵ 
ਕਾਰਨ ਮੋਅਤਦਿਲ ਜਿਹੀ ਜਲਵਾਯੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਸਮੁੰਦਰ 
ਤਲ ਨਾਲੋਂ ਉਚਾਈ ਵਧਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਰਬਤੀ ਖੇਤਰ ਹੋਣ ਕਾਰਨ 
ਵਰਖਾ ਸਾਰਾ ਸਾਲ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉੱਤਰੀ ਜਾਰਜੀਆ ਵਿਚ ਸਾਲ ਵਿਚ 
ਔਸਤ ਵਰਖਾ 1270ਮਿ. ਮੀ. ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉੱਤਰੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਸਰਦੀਆਂ 
ਵਿਚ ਨੰਢੀਆਂ ਪੌਣਾਂ ਵੀ ਚਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਟਲਾਟਾਂ ਵਿਚ ਜਨਵਰੀ 
ਦਾ ਔਸਤ ਤਾਪਮਾਨ 4 ਸੈਂ. (39? ਫਾ) ਅਤੇ ਗਰਮੀ ਦੇ ਮਹੀਨਿਆਂ 
ਵਿਚ ਜੁਲਾਈ ਦਾ 262 ਸੈਂ. (79? ਫਾ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 

ਜਲ ਪ੍ਰਵਾਹ--ਪੁਰੇ ਰਾਜ ਦਾ ਜਲ ਨਿਕਾਸ 4ਵੱਡੇ ਅਤੇ 5ਛੋਟੇ 
_ ਦਰਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਥੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਅੰਧ ਮਹਾਂ ਸਾਗਰ 
ਵਿਚ ਅਤੇ ਕੁਝ ਅਲਾਬਾਮਾ ਅਤੇ ਫਲੋਰਿਡਾ ਵਿਚੋਂ ਹੋ ਕੇ ਮੈਕਸੀਕੋ ਦੀ 


ਕੂਸਾ, ਚੈਟਾਹੂਚੀ, ਫਲਿੰਟ, ਆਲਟਾਮਾਹਾ, ਸਵੈਨਾ ਇਥੋਂ ਦੇ ਵੱਡੇ 
ਦਰਿਆ ਹਨ। ਸਵੈਨਾ ਅਤੇ ਚੋਟਾਹੂਚੀ ਵਿਚ ਫਾਲ ਲਾਈਨ ਖੇਤਰਾਂ ਤੱਕ 
ਜਹਾਜ਼ਰਾਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 

ਬਨਸਪਤੀ ਅਤੇ _ਜੀਵ-ਜੰਤੂ--ਦਲਦਲੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ 
ਝਾੜੀਆਂ ਅਤੇ ਦਰਖ਼ਤ ਉੱਗੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਦਲਦਲਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ੁਰੂ ਦੇ 
ਦਰਖ਼ਤਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੋਰ ਵੀ ਬਨਸਪਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਦੇ 
ਪਰਬਤਾਂ ਉੱਤੇ 24 ਮੀ. ਤੱਕ ਉੱਚੇ ਬਲੂਤ ਦੇ ਦਰਖ਼ਤ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। 
ਚੀਲ ਇਥੋਂ ਦਾ ਆਮ ਦਰਖ਼ਤ ਹੈ ਪਰ 160ਤੋਂ ਵੀ ਵਧੇਰੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ 
ਹੋਰ ਕਿਸਮਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੂਰੇ ਰਾਜ ਦਾ 63.8% ਖੇਤਰ ਜੰਗਲਾਂ 
ਅਧੀਨ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਲੱਕੜੀ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਦੇ ਕਈ ਉਦਯੋਗ 


` ਧੰਦੇ ਨਿਰਭਰ ਹਨ। 


ਜੰਗਲਾਂ ਵਿਚ ਵੱਡੇ ਜਾਨਵਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਹਿਰਨ 
ਵਰਣਨ ਯੋਗ ਹੈ। ਫਰ ਵਾਲੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਿਚ ਲੂੰਬੜੀ, ਖਰਗੋਸ਼, 
ਗਲਹਿਰੀਆਂ, ਓਪੋਸਮ ਰੈਕੂਨ, ਨਿਓਲਾ, ਉਦਬਿਲਾਓ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 
ਦਲਦਲੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਸੱਪ, ਦਰਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਝੀਲਾਂ ਦੇ 
ਪਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਮੱਛੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਟੈਰਾਪਿਨ 
ਅਤੇ ਕਛੂ-ਕੁੰਮੇ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। 

ਇਤਿਹਾਸ ਲਾ 

ਜਾਰਜੀਆ ਦੀ ਇਸ ਧਰਤੀ ਦੀ ਖੋਜ ਸਪੇਨੀਆ ਨੇ ਕੀਤੀ ਸੀ 
ਪਰ ਇਸ ਦਾ ਅਸਲੀ ਇਤਿਹਾਸ 1732ਵਿਚ ਜੇਮਜ਼ ਐਡਵਰਡ ਓਗਲ 
ਥਾਰਪ ਦੇ 20ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਇਸ ਪਾਸੇ ਆਉਣ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 
ਇਸ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਬਰਤਾਨੀਆ ਨੇ 13ਵੀਂ ਅਮਰੀਕੀ ਬਸਤੀ ਕਾਇਮ 
ਕਰਨ ਦਾ ਅਖ਼ਤਿਆਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। 12 ਫ਼ਰਵਰੀ, 1733 ਨੂੰ ਓਗਲ 
ਥਾਰਪ ਨੇ ਸਵੈਨਾ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ 144ਟ੍ਰਸਟੀਆਂ ਨੂੰ ਵਧਾ ਕੇ ਬਸਤੀ ਦੀ 





_ ਜਾਰਜੀਆ ਸੰਘ ਦੇ ਬਹਾਦਰ ਜਰਨੈਲ ਜੈਫ਼ਰਸਨ ਡੇਵਿਸ, ਲੀ ਅਤੇ ਜੈਕਸਨ ਦੀਆਂ ਪੱਥਰ ਵਿਚ ਘੜੀਆਂ ਵਿਸ਼ਾਲ ਮੂਰਤਾਂ 


ਖਾੜੀ ਵਿਚ ਜਾ ਡਿਗਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਨਦੀਆਂ, ਨਾਲੇ ਪਹਿਲਾਂ ਟੈਨਿਸੀ 
ਵਿਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਫਿਰ ਓਹਾਇਓ ਅਤੇ ਮਿਸਿਸਿੱਪੀ ਦੇ ਰਸਤਿਓ' ਖਾੜੀ . 
ਵਿਚ ਜਾ ਡਿਗਦੇ ਹਨ। 


ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ। ਸੰਨ 1726ਵਿਚ ਇਸੇ ਨੇ ਸੇਂਟ ਸਾਈਮਨ ਟਾਪੂ ਉੱਤੇ ਫੋਰਟ 
ਟ੍ਰੈਡਰਿਕਾ ਫ਼ੌਜੀ ਛਾਉਣੀ ਵੀ ਬਣਾਈ। ਇਹ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ 
ਵੱਡੀ ਅਮਰੀਕੀ ਛਾਉਣੀ ਸੀ। 


ਜਾਰਜੀਆਈ ਸਾਹਿਤ 


ਇਸ ਤੋਂ ਕੁਝ ਸਾਲ ਪਿੱਛੋਂ ਜਿਹੜੇ ਟ੍ਰਸਟੀ ਜਾਰਜੀਆਂ ਵਿਚ ਵਸੇ 


ਹੋਏ ਸਨ, ਵਾਪਸ ਜਾਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਏ, ਬਰਤਾਨੀਆ ਦੀ ਵੀ ਇਧਰ 
_ ਕੋਈ ਬਹੁਤੀ ਰੁਚੀ ਨਾ ਰਹੀ। ਅਖ਼ੀਰ 1752ਵਿਚ ਟ੍ਰਸਟੀਆਂ ਨੇ ਖ਼ਾਸ 
ਅਧਿਕਾਰ ਜਿਸ ਅਧੀਨ ਇਧਰ ਆਏ ਸਨ, ਵਾਪਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ 


ਪਿੱਛੋਂ ਸਵੈਨਾ ਸਿੱਧਾ ਹੀ ਕਰਾ ਨ ਅਧੀਨ ਆ ਗਿਆ। ਇਸੇ ਦੌਰਾਨ 


ਬਰਤਾਨੀਆ ਦੀਆਂ ਅਮਰੀਕੀ ਬਸਤੀਆਂ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਜਦੋਂ ਜਹਿਦ 
ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ ਪਰ ਜਾਰਜੀਆ ਹਾਲੇ ਇਸ ਲਹਿਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਨਹੀਂ 
ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਬਰਤਾਨੀਆ ਦੇ ਵਣਜ-ਵਪਾਰ ਵਿਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ 
ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਸੀ। ਇਧਰੋਂ ਵਸਤੂਆਂ ਦਾ ਲੈਣ ਦੇਣ ਵੀ ਬਹੁਤ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। 
ਬਰਤਾਨਵੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਹੇਠ ਇਸ ਖੇਤਰ ਨੇ ਉੱਨਤੀ ਵੀ ਬਹੁਤ ਕਰ 
ਲਈ ਸੀ। ਇਥੋਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧਾਂ ਵਿਚੋਂ ਜਾਰਜ ਵਾਲਟਨ, ਲਾਈਮਨ ਹਾਲ, 
ਬਟਨ ਸਵਿਨੈੱਟ ਨੇ ਵੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਜਦੋਂ ਜਹਿਦ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰ 
ਦਿੱਤਾ। ਬਰਤਾਨੀਆ ਨੇ ਇਥੇ ਲਹਿਰ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾਉਣ ਲਈ ਸਵੈਨਾ 
ਉੱਤੇ 1778 ਵਿਚ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। 2ਜਨਵਰੀ, 1788ਨੂੰ ਜਾਰਜੀਆ 
ਹੋਰਨਾਂ ਅਮਰੀਕੀ ਬਸਤੀਆਂ ਦੇ ਸੰਘ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ 
ਪਿੱਛੋਂ 1802 ਵਿਚ ਚੇਟਾਹੂਚੀ ਦਰਿਆ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਦੇ ਖੇਤਰ ਫੈਡਰਲ 
ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਸਮਰਪਣ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਇੰਡੀਅਨ ਕਬੀਲਿਆਂ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ 
ਦੀਆਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਖੋਹ ਲਈਆਂ। ਸੰਨ 1861 ਵਿਚ ਇਹ ਸੰਘ ਵਿਚੋਂ ਅੱਡ 
ਹੋ ਗਿਆ। ਖ਼ਾਨਾਜੰਗੀ ਵੇਲੇ ਰਾਜ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਤਬਾਹੀ ਹੋਈ। ਫਿਰ 
ਪਿੱਛੋਂ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋਣ ਨਾਲ ਇਹ ਰਾਜ ਦੇ 
ਤੌਰ ਤੇ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। 

ਆਰਥਿਕਤਾ 

ਕੁਦਰਤੀ ਸਾਧਨ--ਜਾਰਜੀਆ ਵਿਚ 25ਤੋਂ ਵੱਧ ਖਣਿਜ ਮਿਲਦੇ 
ਹਨ। ਉੱਤਰੀ ਜਾਰਜੀਆ ਵਿਚੋਂ ਸੰਗਮਰਮਰ, ਗ੍ਰੇਨਾਈਟ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। 
ਮਧਵਰਤੀ ਜਾਰਜੀਆ ਦਾ ਮੁੱਖ ਖਣਿਜ ਕਾਓਲਿਨ ਮਿੱਟੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ 
ਐਸਬੈਸਟਾਸ, ਕ੍ਰੋਮਾਈਟ ਤਾਂਬਾ ਆਦਿ ਖਣਿਜ ਵੀ ਕੱਢੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 

ਖੇਤੀਬ਼ਾੜੀ--ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਇਹ ਖੇਤੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਇਲਾਕਾ ਹੈ। 
ਕਪਾਹ, ਤਮਾਕੂ, ਮੂੰਗਫਲੀ, ਪੇਕਾਨ ਅਖਰੋਟ), ਮੱਕੀ ਇਥੋਂ ਦੀਆਂ ਮੁਖ 
ਫ਼ਸਲਾਂ ਹਨ। ਇਥੇ ਆੜ੍ਹ, ਖੁਰਮਾਣੀ, ਸੋਇਆਬੀਨ, ਸੇਬ, ਚੁਕੰਦਰ, 
ਆਲੂ, ਜੌਂ ਅਤੇ ਗੰਨੇ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 


ਉਦਯੋਗ--ਸੂਤੀ ਕੱਪੜੇ ਦੇ ਉਦਯੋਗ ਵਿਚ ਇਹ ਦੇਸ਼ ਭਰ 


ਵਿਚ ਤੀਜੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਹੈ। ਲੱਕੜੀ. ਦੀ ਚਰਾਈ, ਕਾਗਜ਼, ਰਸਾਇਣ, 
ਦੇ ਭਾਂਡੇ, ਖਾਣ ਪੀਣ ਦੀਆਂ ਚੀਜਾਂ ਬਣਾਉਣਾ ਵੀ ਇਥੋਂ ਦੇਉਦਯੋਗਿਕ 
ਧੰਦਿਆਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਖਾਦ, ਮਸ਼ੀਨਰੀ, ਇਸਪਾਤ, ਜਹਾਜ਼ ਆਦਿ 
ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਕਾਰਖ਼ਾਨੇ ਵੀ ਇਥੇ ਲਗਾਏ ਹੋਏ ਜਨ। 


ਅਟਲਾਟਾਂ, ਕੋਲੰਬਸ, ਸਵੈਨਾ ਅਤੇ ਆਲਬਨੀ ਇਥੋਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰ 
ਹਨ। 

ਹ. ਪੁ.-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮੈ. 21127 ਕੋਲ. ਐਨ 8:389; ਐਨ. ਅਮੈ. 12:462 

ਜਾਰਜੀਆਈ- ਸਾਹਿਤ : ਜਾਰਜੀਆ ਦਾ ਸਾਹਿਤਕ 
ਇਤਿਹਾਸ, ਚੌਥੀ ਸਦੀ ਵਿਚ ਇਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਈਸਾਈ ਮੱਤ ਗ੍ਰਹਿਣ 
ਕਰਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਇਹ ਹੋਇਆ ਕਿ ਬਾਈਬਲ 
ਦੇ ਪਾਠ ਦਾ ਸਥਾਨਕ ਬੋਲੀ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਣਮਾਲਾ ਦੀ 
ਲੋੜ ਪਈ। ਪੰਜਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਬਾਈਬਲ ਦੇ ਆਰਮੀਨੀਆਈ ਅਨੁਵਾਦ 
ਤੋਂ ਜਾਰਜੀਆਈ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਆਰਮੀਨੀਆਈ 


412 


ਅਨੁਵਾਦ ਸੀਰੀਆਈ ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਛੇਤੀ ਹੀ ਪਿੱਛੋਂ 
ਐਕਟ ਅਤੇ ਧਰਮ ਗੀਤ ਵੀ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਫਿਰ ਮੁੱਢਲੇ ਯੂਨਾਨੀ 
ਪਾਦਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵੀ ਇਸ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤੀਆਂ 
ਗਈਆਂ। 

ਜਾਰਜੀਆਈ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਆਰੰਭ ਸੰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਜੀਵਨੀਆਂ 
ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਬਚੀ ਇਕ ਜੀਵਨੀ ਸੰਤ ਸ਼ੂਸਾਨਿਕ (ਲ. 
480 ਈ) ਦੀ ਹੈ। ਹੋਰ ਮੁੱਢਲੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਸੰਤ ਨੀਕੋ ਵੱਲੋਂ 
ਜਾਰਜੀਆ ਵਿਚ ਈਸਾਈ ਧਰਮ ਚਲਾਉਣ ਦੇ ਵੇਰਵੇ ਅਤੇ 5ਵੀ' ਸਦੀ 
ਇਕ ਦਹ ਤੀ ਤਿਉ 
ਨੀਮ-ਕਾਲਪਨਿਕ ਹਨ। 


ਯੂਨਾਨੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿਚ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਜਾਰਜੀਆ ਦਾ ਮੱਧਕਾਲੀ 
ਰੋਮਾਂਸ ਅਤੇ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਈਰਾਨ ਦੀ ਸਭਿਆਤਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ, ਜਿਸ 
ਵਿਚ ਕਾਕੇਸ਼ਿਆਈ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਦੇ ਮੂਲ ਤੱਤ ਵੀ ਹਨ। ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਗ਼ੈਰ 
ਮਜ਼ਹਬੀ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ ਗਈ, ਜਦੋਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਡੇਵਿਡ ਦੂਜੇ 
(1089-1125) ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਣੀ ਤਾਮਾਰਾ (1184-1213) ਦੀ ਉਸਤਤ 
ਵਿਚ ਸੰਬੋਧਨ ਗੀਤ ਲਿਖੇ ਗਏ। ਜਾਰਜੀਆ ਦੇ ਸੁਨਹਿਰੀ ਕਾਲ ਦੀ 
ਸਰਬੋਤਮ ਸਾਹਿਤਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸ਼ੋਤ 'ਅ ਰੁਸਤ' ਆਵੇਲੀ ਦਾ ਮਹਾਂਕਾਵਿ 
“੧੮0 %108(4068%' ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਸੰਬੰਧੀ ਪਰੰਪਰਾ, ਜਿਹੜੀ 
ਮੰਗੋਲਾਂ ਦੇ ਹਖਲੈ ਕਰਕੇ ਟੁੱਟ ਗਈ ਸੀ। 17ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਸ਼ਾਹੀ 
ਕਵੀਆਂ ਤਾਇਮੁਰਾਜ਼ ਪਹਿਲੇ (1589-1663) ਅਤੇ ਆਰਚਿਲ 
(1647-1713) ਨੇ ਮੁੜ ਕੀਤੀ। 

18ਵੀ ਸਦੀ ਦੌਰਾਨ, ਜਾਰਜੀਆ ਵਿਚ ਮੁੜ ਨਿਰੋਲ ਸਾਹਿਤਕ 
ਲਿਖਤਾਂ ਦਾ ਮੁੱਢ ਬੱਝਾ। ਸੁਲੱਖਨ ਸਾਬਾ ਆਰਬੇਲੀਆਨੀ ਕੋਸ਼ਕਾਰ ਨੇ 
ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ਲਿਖੀ, ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਵਖਤਾਂਗੇ ਛੇਵੇਂ ਨੇ ਤਿਫਲਿਸ 
ਵਿਚ ਇਕ ਛਾਪਾਖਾਨਾ ਲਗਫਾਇਆ ਅਤੇ ਜਾਰਜੀਆ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ 
ਸੰਪਾਦਿਤ ਅਤੇ ਮੁਕੰਮਲ ਕਰਵਾਇਆ। ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਵਾਖੂਸ਼ਤੀ (ਲ. 
1695-1772) ਇਕ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਅਤੇ ਭੂਗੋਲਵੇਤਾ ਜੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ 
ਦੇ ਮੁੱਖ ਕਵੀ ਡੇਵਿਡ ਗੁਰਾਮਿਸ਼ਵਿਲੀ (1705-92) ਅਤੇ ਬੇਸਾਰੀਅਨ 
ਗਾਬਾਸ਼ੀਵਿਲੀ (1750-91) ਸਨ। 


ਸੰਨ.1801 ਵਿਚ ਜਾਂਰਜੀਆ ਰੂਸ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ, 
ਜਿਸ ਨਾਲ ਜਾਰਜੀਆ ਯੂਰਪੀ ਯੁਧੀ ਜੀਵੀਆਂ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿਚ ਆ 
ਗਿਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਰੋਮਾਂਟਿਕ ਕਵੀਆਂ` ਵਿਚ ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ 
ਚਾਵਤਚਾਵਾਦਜ਼ੇ (1786-1846) ਅਤੇ ਨਿਕੋਜਾਜ ਬਾਗਤ ਅਸ਼ਵਿਲੀ 


`0817-45) ਸਨ। ਜੋਰੰਜੀ ਐਰਿਸਤਆਵੀ (1811-64) ਵਿਅੰਗਾਤਮਕ 


ਸੁਖਾਂਤ ਦਾ ਮੋਢੀ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਅਜੋਕੇ ਜਾਰਜੀਆਈ ਥੀਏਟਰ ਦੀ 
ਨੀਂਹ _ਰਖੀ। ਯਥਾਰਥਵਾਦੀ ਨਾਵਲਕਾਰਾਂ _ਵਿਚ _ਲਾਵਰੈਂਤੀ 
ਆਰਦਾਜ਼ਿਆਨੀ (1815-70) ਅਤੇ _ਇਲੀਆ _ਚਾਵਤਚਾਵਾਦਜ਼ੇ 
(1837-1907) ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਮਗਰਲੇ ਨੂੰ ਜਾਰਜੀਆ ਦੇ 
ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਉੱਘਾ ਵਿਦਵਾਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, _ 
ਅਕਾਕੀ ਸੈਰਿਤੇਲਾਈ (4846118661) (1840-1915) ਇਕ ਦੇਸ਼ 
ਭਗਤ ਕਵੀ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨ ਵਜੋਂ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਅਨੁਵਾਦ 
ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਈਵਾਨੇ ਮਾਚਾਬੇਲੀ (1854-98) ਨੇ ਚੰਗਾ ਨਾਮਣਾ 
ਖੱਟਿਆ। ਇਸ ਨੇ ਸ਼ੈਕਸਪੀਅਰ ਦੇ ਕਈ ਨਾਟਕ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤੇ ਹਨ। 
ਜ਼ਾਰ ਦੇ ਰਾਜ-ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਜਾਰਜ਼ੀਆਈ ਸਾਹਿਤ ਨੇ ਪ੍ਰਚਾਰਕਾਂ 
ਅਤੇ ਸਦਾਚਾਰਕਾਂ ਵਾਲਾ ਰਾਹ ਅਪਣਾਇਆ। ਸੰਨ 1937ਵਿਚ ਸਟਾਲਿਨ 


` ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ 'ਸ਼ੁੱਧੀ' ਦੌਰਾਨ ਕਿੰਨੇ ਹੀ ਜਾਰਜੀਆਈ ਕਵੀ ਤੇ 


ਨਾਵਲਕਾਰ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਫਿਰ ਵੀ ਆਈਓਸਬ 'ਗਰਿਸ਼ਾ“ 


413 


`_ਸ਼ਵਿਲੀ ਵਰਗੇ ਕਵੀ, ਸ਼ਾਲਵਾ ਦਾਦਿਆਨੀ.ਵਰਗੇ ਨਾਟਕਕਾਰ ਅਤੇ 
ਕਾਨਸਟੈਂਟਾਈਨ ਗਾਮਸਾਖੁਰਦੀਆ ਵਰਗੇ ਨਾਵਲਕਾਰ ਮੌਲਿਕ ਰਚ- 
ਨਾਵਾਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਫ਼ਲ ਰਹੇ। 

ਹ. ਪੁ. -ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 10: 227 
ਜਾਰਜੀਆ ਖਾਂੜੀ : ਕੈਨੇਡਾ ਦੇ ਦੱਖਣ-ਕੇਂਦਰੀ ਆਨਟੇ- 
ਰੀਓ ਰਾਜ ਵਿਚ ਹਿਊਰਾਨ ਝੀਲ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਹਿੱਸੇ ਦਾ ਨਾਂ ਹੈ। 
ਇਹ ਖਾੜੀ ਹਿਊਰਾਨ ਝੀਲ ਨਾਲੋਂ ਮੈਨਾਟੂਲਨ ਅਤੇ ਬੂਸ ਟਾਪੂਆਂ 
ਦੁਆਰਾ ਵੱਖ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਵੱਖਰੀ ਜਿਹੀ ਇਸ ਖਾੜੀ ਦੀ ਡੂੰਘਾਈ 30 ਤੋਂ 
90ਮੀ. ਤੱਕ ਹੈ ਪਰ ਮੇਨ ਚੈਨਲ ਵਿਚ ਇਹ 166 ਮੀ. ਤੱਕ ਵੀ ਡੂੰਘੀ 
ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਪਾਣੀ-ਹੇਠ ਰਕਬਾ ਕੋਈ-2, 202ਵ. ਕਿ. ਮੀ. ਹੈ। ਖਾੜੀ 
ਦੀ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਲੰਬਾਈ 190 ਕਿ. ਮੀ. ਅਤੇ ਚੌੜਾਈ 81 
ਕਿ. ਮੀ. ਹੈ। ਮੈਨਾਟੂਲਨ ਟਾਪੂ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ 32 ਕਿ. ਮੀ. ਦਾ ਜਲ 
ਮਾਰਗ ਇਸਨੂੰ ਉੱਤਰੀ ਚੈਨਲ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। ਟ੍ਰਂਟ ਨਹਿਰੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ 
ਇਸਨੂੰ ਆਂਟੇਰੀਓ ਝੀਲ ਨਾਲ ਜੋੜਦੀ ਹੈ। ਖਾੜੀ ਦਾ ਤਟ ਕਾਫ਼ੀ ਕੱਟਿਆ 
ਵੱਢਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਉੱਤੇ ਕਈ ਛੋਟੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ ਖਾੜੀਆਂ, 
_ਜਲ ਦੁਆਰ ਅਤੇ ਟਾਪੂ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਟਾਪੂਆਂ ਵਿਚੋਂ ਲੋਨਲੀ, 
ਪੈਰੀ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸਚੀਅਨ ਹੀ ਵੱਡੇ ਹਨ। ਖਾੜੀ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ 30ਟਾਪੂਆਂ 
ਦਾ ਇਕ ਹੋਰ ਫਾਪੂ ਸਮੂਹ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਥਰਟੀ ਥਾਉਸੈਂਡ ਆਈਲੈਂਡਜ 
ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਉੱਤੇ ਜਾਰਜੀਆ ਦੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸੈਰਗਾਹ ਵਾਕਿਆ 
ਹੈ। 

ਖਾੜੀ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਖੇਤਰ ਉੱਤੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਠੰਢ 
ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਅਸਤ ਸਾਲਾਨਾ ਵਰਖਾ 50 ਸੈ. ਮੀ. ਤੋਂ 75 ਸੈਂ. ਮੀ. ਹੁੰਦੀ 
ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਉੱਤੇ ਜੰਗਲਾਂ ਦੀ ਭਰਮਾਰ ਹੈ। ਇਥੇ ਚੀਲ,.ਅਖ਼ਰੋਟ, 
ਬਲੂਤ, ਯੈਲੋ ਪੋਪਲਰ ਆਦਿ ਦੇ ਦਰਖ਼ਤ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਖੇਤਰਾਂ 


ਉੱਤੇ ਵਸੋਂ ਵੀ ਵਿਰਲੀ ਹੈ। ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵੀ ਘੱਟ ਹੀ 


ਹੈ। ਓਵਮਨਸਾਊਂਡ, ਕਾਲਿੰਗਵੁੱਡ, ਮਿਡਲੈਂਡ ਅਤੇ ਪੈਰੀ ਸਾਊਂਡ ਨਾਂ 
ਦੇ ਕੁਝ ਇਕ ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਬੰਦਰਗਾਹਾੰ ਵੀ ਹਨ। 

ਇਸ ਖਾੜੀ ਦੀ ਹੋਂਦ ਦਾ ਪਤਾ 1615 ਵਿਚ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਖੇਜੀ 
ਸੈਮੂਅਲਡ ਚੈਮਪਲੇਨ ਨੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲੋਂ ਦੀ ਗ੍ਰੇਟ ਲੇਕਸ ਵਲੋਂ ਆਉਣ 
ਸਮੇਂ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਇਲ ਨੇਵੀ ਦੇ ਕਪਤਾਨ ਹੈਨਰੀ ਬੇਫੀਲਡ 
ਨੇ ਜਾਰਜ ਚੌਥੇ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ਰੱਖਿਆ ਸੀ। 

45” 15' ਉ. ਵਿਥ.; 80" 50' ਪੱ. ਲੰਬ. 

ਹ. ਪੁ. -ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 4 489; ਕੋਲ. ਐਨ. 8:398; ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 4: 487 

ਜਾਰਜੀਆਈ ਭਾਸ਼ਾ : ਜਾਰਜੀਆਈ ਭਾਸ਼ਾ ਕਾਕੇਸ਼ੀ 
ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਕਾਰਟਵੇਲੀਅਨ ਗਰੁੱਪ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। ਕਾਕੇਸ਼ੀ` ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ 
ਵਿਚ ਸਿਰਫ਼ ਜਾਰਜੀਅਨ ਭਾਸ਼ਾ ਹੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਾਹਿਤਕ ਪਰੰਪਰਾ ਹੈ। 
ਇਸ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਲਿਖਤ ਪੰਜਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਉਪਲੱਬਧ ਹੈ ਤੇ 
ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਬਾਈਬਲ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਵੀ ਮਿਲਦਾ 
ਹੈ ਜੋ ਆਰਮੀਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਤੋਂ ਜਾਰਜੀਆਈ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਹੋਇਆ। 10ਵੀਂ 
ਤੇ 11ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਸਨਾਤਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨਾਲੋਂ ਪਹਿਲੀ ਜਾਰਜੀਆਈ ਭਾਸ਼ਾ 
ਵਿਚ ਕਈ ਥਾਈਂ ਫ਼ਰਕ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਪੁਰਾਣੀ ਜਾਰਜੀਆਈ 
ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਿਚ ਕਠਿਨਾਈ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ 
18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਤੇ ਧਰਮਸ਼ਾਸਤਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ, 


ਰਚਨਾਵਾਂ ਲਈ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪੁਰਾਤਨ ਜਾਰਜੀਆਈ ਭਾਸ਼ਾ 


ਵਿਚ ਆਰਮੀਨੀਆਈ ਭਾਸ਼ਾ ਤੋਂ ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਯੂਨਾਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਤੋਂ 
ਬਬਦ ਉਧਾਰੇ ਲਏ ਗਏ ਹਨ। ਯੂਨਾਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ 
ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਬਣਾਈ ਗਈ। ਮੱਧਕਾਲੀਨ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ 


_ਜਾਰਜੋਨੇ 
ਸਮਕਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੈ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪ੍ਰਤੱਖ 
ਹੈ। ੧9ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੱਧ ਵਿਚ ਲੋਕ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਸਾਹਿਤਕ ਭਾਸ਼ਾ ਬਣਾਇਆ _ 


ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਪੁਰਾਣੀ ਜਾਰਜੀਆਈ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਨਵੀਂ ਭਾਸ਼ਾ 
ਵਿਚ ਇਲਾਕਾਈ ਅਤੇ ਬਾਹਰੋਂ ਲਈ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਦੀ ਭਰਮਾਰ ਹੈ। 


ਜਾਰਜੀਆਈ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਪੰਜ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸੁਰ ਤੇ 28 ਵਿਅੰਜਨ 


ਹਨ। ਉੱਤਰੀ ਕਾਕੇਸ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਨਾਲੋਂ ਇਹ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਸਾਦੀ ਹੈ। ਪੁਰਾਣੀ 


ਆ 
ਗਏ ਹਨ। 


ਇਸ ਵਿਚ ਵਾਕ ਦੇ ਉਹੋ ਸ਼ਬਦ-ਭੇਦ ਹਨ, ਜੇ ਇੰਡੋ-ਯੂਰਪੀ 
ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਹਨ। ਨਾਂਵ ਅਤੇ ਕਿਰਿਆ ਵਿਰੋਧ ਬੜਾ ਪ੍ਰਤੱਖ ਹੈ। ਇਸ 
ਦੇ ਨਾਂਵ ਦੇ ਅੱਠ ਕਾਰਕ ਹਨ। ਬਹੁ-ਵਚਨ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਅਗੇਤਰ 
ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੰਡੋ ਯੂਰਪੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਨਾਲ ਕਿਰਿਆ ਪੱਖੋਂ ਵੀ 
ਬਹੁਤ ਫ਼ਰਕ ਹੈ। 


ਇੰਜ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਾਰਜੀਆਈ ਲਿਪੀ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਈਸਾਈ 
ਸਿਤਾਰਿਆਂ ਨੇ ਯੂਨਾਨੀ ਲਿਪੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਧੀਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ 
ਹੀ ਤਾ ਜੀ ਦੀ ਜੀਤ ਬਕ ਹਰਿ 
ਲਿਪੀ ਤੋਂ ਲਏ ਗਏ ਜਾਪਦੇ ਹਨ। 

ਹ. ਪੁ. -ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 10: 226 

ਜਾਰਜੀਆ ਜਲ-ਡਮਰੁ : ਇਹ ਕੈਨੇਡਾ ਦੇ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ 
ਵੱਲ ਅੜੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਸਥਿਤ 
ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਵੈਨਕੂਵਰ ਦੀਪ (ਕੇਨੇ) ਹੈ ਅਤੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ 
ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕੋਲੰਬੀਆ ਦੀ ਮੁੱਖ ਭੂਮੀ ਅਤੇ ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ ਰਾਜ (ਸੰ. ਰ. ਅ) 
ਦੀ ਵਟਕਾਮ ਕਾਉ'ਟੀ ਹੈ। ਇਹ ਜਲ-ਡਮਰੂ ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰੀ 
ਮਾਰਗ ਹੈ ਜਿਥੋਂ ਸੀਏਟਲ, ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ, ਸਕੈਗਵੋ ਅਤੇ ਅਲਾਸਕਾ ਵੱਲ 
ਆਵਾਜਾਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਕਵੀਨ ਸ਼ਾਰਲਟ ਟਾਪੂ 
ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਸੈਨ ਹਵਾਨ ਟਾਪੂ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਇਸਨੂੰ ਕਵੀਨ ਸ਼ਾਰਲਟ, 
ਜਾਨਸਟਨ ਅਤੇ ਹੈਰੋ ਖਾੜੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੀ ਉੱਤਰ 
ਤੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਲੰਬਾਈ 225 ਤੋਂ 240 ਕਿ. ਮੀ. ਅਤੇ ਚੌੜਾਈ 32 ਕਿ. 
ਮੀ. ਹੈ। ਦਰਮਿਆਨ ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ ਡੂੰਘਾਈ 275 ਤੋਂ 370 ਮੀ. ਹੈ। 
ਇਸ ਵਿਚ ਅਣਗਿਣਤ ਰੇਤ ਭਿੱਤੀਆਂ, _ ਟਾਪੂ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਧਰਤੀ ਵੱਲ 
ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਪਾਣੀ ਹੇਠ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ ਮੁਹਾਣੇ ਅਤੇ ਡੂੰਘੀਆਂ ਵਾਦੀਆਂ 
ਪਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਮੁੱਖ ਧਰਤੀ ਵੱਲੋਂ ਫ਼ੇਜਰ ਦਰਿਆ ਇਸ ਵਿਚ 


_ਡਿਗਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਸਟ੍ਰੇਟ ਦਾ ਪਾਣੀ ਕਾਫ਼ੀ ਵੱਧ ਜਾਂਦਾ 


ਹੈ ਅਤੇ ਗੋਲ ਜਿਹੀ ਸ਼ਕਲ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਗਤੀ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
ਮੁੱਖ ਧਰਤੀ ਦਾ ਤਟ ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ ਕਟਿਆ ਵੱਢਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸਟ੍ਰੇਟ 
ਦੇ ਮੱਧ ਵਿਚ ਟੈਕਸੇਦਾ ਅਤੇ ਚਾਸਦਵੇਤੀ ਦੋ ਵੱਡੇ ਟਾਪੂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਕਈ ਛੋਟੇ ਛੋਟੇ ਹੋਰ ਟਾਪੂ ਵੀ ਹਨ। 

49 20' ਉ. ਵਿਥ.; 124700' ਪੱ. ਲੰਬ. 

ਹ. ਪੁ. -ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 4:489; ਵੈ. ਜਗ. ਡਿ. 

ਜਾਰਜੋਨੇ : ਇਹ ਇਤਾਲਵੀ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਸੀ। ਅਸਲ ਵਿਚ 
ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ਜਾਰਜੀਓ ਬਾਰਬਾਰੇਲੀ ਜਾਂ ਬਾਰਬਾਰੇਲਾ) ਸੀ। ਇਹ ਸੰਨ 
1478 ਵਿਚ ਕਾਸਤਲ ਫ਼ਰਾਂਕੋ ਵਿਖੇ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਨੇ ਵਧੇਰੇ 
ਕਰਕੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਚਿੱਤਰ ਬਣਾਏ। ਇਸ ਦੀ ਰੁਚੀ ਵਿਅਕਤੀ ਚਿਤਰਣ 
ਵੱਲ ਸੀ। ਤਿਸ਼ਿਅਨ ਨਾਲ ਇਸ ਨੇ ਵੀਨਿਸ ਸ਼ੈਲੀ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ। 
ਜੇ ਇਹ ਹੋਰ ਜਿਉਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਤਾਂ ਸੰਭਵ ਸੀ ਕਿ ਤਿਸ਼ੀਅਨ ਦਾ 
ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਦਾ। ਵੀਨਿਸ ਸ਼ੈਲੀ ਦੀਆਂ ਕਈ ਅਸਾਧਾਂਰਣ ਅਤੇ 
ਅਦਭੁਤ ਤਕਨੀਕਾਂ ਨੂੰ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਇਸੇ ਦੇ ਹੀ ਸਿਰ 
ਹੈ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਰੰਗ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਅਣਗਿਣਤ 
ਚਿੱਤਰਕਾਰਾਂ ਨੇ ਅਖਣਾਈਆਂ ਹਨ। ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਮੇਂ ਦੀ ਚਿੱਤਰਕਲਾ 
ਉਤੇ ਇਸ ਦਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਆਪਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੈ ਕਿ ਦੂਜੇ ਚਿੱਤਰਕਾਰਾਂ ਨਾਲੋਂ 


`ਜਾਰਡਨ 


ਇਸ ਦੇ ਚਿੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਅੱਡ ਕਰਨਾ ਕਠਿਨ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ 12 ਚਿੱਤਰ 
ਅਜਿਹੇ ਹਨ, ਜੋ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਰੂਪ ਨਾਲ ਇਸ ਦੇ ਹੀ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 
_ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ' ਅਤੇ 'ਤਿੰਨ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ' ਆਦਿ। ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਸੰਨ 
1511 ਵਿਚ ਹੋਈ। 

ਹ. ਪੁ.-ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 4487 

ਜਾਰਡਨ : ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮੀ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿਚ ਅਰਬ ਪ੍ਰਾਇਦੀਪ 
ਦੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਇਹ ਇਕ ਅਜ਼ਾਦ ਦੇਸ਼ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ 26 ਅਪ੍ਰੈਲ, 
1949 ਤੋਂ ਪਹਿਲੋਂ 'ਟ੍ਰਾਂਸਜਾਰਡਨ' ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਇਸਦੇ ਦੱਖਣ ਅਤੇ 


ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਸਉਦੀ ਅਰਬ, ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵਿਚ ਸੀਰੀਆ ਅਤੇ 
ਪੱਛਮ ਵਿਚ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਦੇਸ਼ ਹਨ। ਇਸ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਅਮਾਨ ਸ਼ਹਿਰ 
ਹੈ। ਜਾਰਡਨ ਦਰਿਆ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵਾਲੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ 'ਈਸਟ ਬੈਂਕ' ਅਤੇ 
ਪੱਛਮ ਵਾਲੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ 'ਵੈਸਟ ਬੈਂਕ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਖੇਤਰਫਲ 
37,737 ਵ. ਕਿ. ਮੀ. ਅਤੇ ਆਬਾਦੀ 3,165,000 (1990) ਹੈ। ਵੈਸਟ 
ਬੈਂਕ ਖੇਤਰ ਉੱਤੇ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਨੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਰੱਖਿਆ ਹੈ। ਅਰਬੀ 
ਦੇਸ਼.ਦੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ. ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। 
ਭੂ-ਆਜ੍ਰਿਤੀ ਵਿਗਿਆਨ 
ਇਸ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਜਾਰਡਨ ਦਰਿਆਈ ਵਾਦੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 
ਪੂਰਬ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਅਰਬ ਦੇ ਮਾਰੂਥਲਾਂ ਤੱਕ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਧਰਾਤਲ 
ਪਠਾਰੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਥੇ ਡੂੰਘੀਆਂ ਘਾਟੀਆਂ ਵੀ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਦੇਸ਼ 
ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂ-ਆਕਾਰ ਇਥੋਂ ਦੀ ਵਾਦੀ ਹੈ ਜਿਹੜੀ 
ਪੱਛਮੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਲੰਬੇ ਦਾਅ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਦੀ 
ਗ੍ਰੇਟ ਰਿਫਟ ਵੈਲੀ ਦਾ ਹੀ ਇਕ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਇਹ ।ਮ੍ਰਤ ਸਾਗਰ ਨੇੜੇ 
ਸਮੁੰਦਰ ਤਲ ਤੋਂ ਕੋਈ 394 ਮੀ. ਡੂੰਘੀ ਹੈ। ਮ੍ਰਿਤ ਸਾਗਰ ਨੇ ਇਸ 
`ਦਰਾੜ ਦਾ ਵਿਚਲਾ ਹਿੱਸਾ ਰੋਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਵਾਦੀ 
ਅਲ ਅਰਾਬਾਹ ਹੈ। ਵਾਦੀ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਜਾਰਡਨ ਦਰਿਆ 
ਵਗਦਾ ਹੈ। ਰ 
__ਦੈਸ਼ ਦਾ ਦੂਜਾ ਭੂ-ਆਕਾਰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਮਾਰੂਥਲ ਹੈ ਜਿਸਨੇ ਜਾਰਡਨ 
- ਦਰਿਆ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਦਾ 4/5 ਹਿੱਸਾ ਰੋਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। 


414 


ਮਾਰੂਥਲ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਲਾਵੇ ਦੀਆਂ ਚਟਾਨਾਂ ਅਤੇ ਦੱਖਣ 
ਵੱਲ ਰੇਤ ਪੱਥਰ ਅਤੇ ਗ੍ਰੇਨਾਈਟ ਵਾਲੀਆਂ ਚਟਾਨਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। 

ਵਾਦੀ ਦੇ ਪੂਰਬ ਤੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਉੱਚ ਭੂ-ਭਾਗ ਵੱਖਰੀ ਜਿਹੀ 
ਧਰਾਤਲੀ ਨੁਹਾਰ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਵਾਦੀ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਦੇ ਪਰਬਤੀ 
ਵਧਾਓ ਦੀ ਉਚਾਈ ਲ. 600ਮੀ. (2000ਫੁੱਟ) ਤੋਂ ਲ. 900ਮੀ. (3000 
ਫੁੱਟ) ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਚਾਈ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਵਧੇਰੇ ਹੈ। ਵਾਦੀ ਦੇ ਪੱਛਮ 
ਵੱਲ ਸਮੇਰੀਅਨ ਅਤੇ ਜੁਡੀਅਨ ਪਹਾੜ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਚਾਈ ਲ. 
900ਮੀ. ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਕਾਂਟ ਛਾਂਟ ਦੀ ਕ੍ਰਿਆ ਵਧੇਰੇ ਹੈ ਜਿਸ ਕਾਰਨ 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਚਾਈ ਘੱਟ ਗਈ ਹੈ ਤੇ ਇਹ ਪਠਾਰਾਂ ਹੀ ਲਗਦੀਆਂ ਹਨ। 





ਜੱਸਲ ਚਾ ਜਨਨੀ ਗਿ ਨਨ ਹੀ ਮਿਥੀ ਪੈਨ ਦੇ ਪੰਡ ਚ ਤ/ਵਾ ਅਲਵਰ ਹਿੱਤਜ (ਗਿਆਂ 


ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਢਲਾਣ ਰੂਮ ਸਾਗਰ ਵੱਲ ਹੈ। 


ਜਲਵਾਯੂ---ਧਰਾਤਲੀ ਵੱਖਰੇਵਿਆਂ ਕਾਰਨ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਜਲਵਾਯੂ 
ਵੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੈ। ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਰੂਮ ਸਾਗਰੀ ਜਲਵਾਯੂ ਤੋਂ ਲੈ 
ਕੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮਾਰੂਥਲੀ ਜਾਂ ਖੁਸ਼ਕ ਜਲਵਾਯੂ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। 


ਜ਼ਿਆਦਾ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉੱਚੇ ਖੇਤਰਾਂ ਉੱਤੇ ਤਾਪਮਾਨ ਘੱਟ ਰਹਿੰਦੇ 


ਹਨ। -ਇਥੇ ਵਰਖਾ ਨਵੰਬਰ ਤੋਂ ਅਪ੍ਰੈਲ ਵਿਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪੱਛਮ ਵੱਲ 
ਵਰਖਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਅਤੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪੂਰਬੀ ਮਾਰੂਥਲ 
ਵਿਚ ਇਹ 20 ਸੈਂ. ਮੀ. ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਮ੍ਰਿਤ ਸਾਗਰ ਨੇੜੇ ਸਿਰਫ 
10 ਸੈ. ਮੀ. ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਪਹਾੜੀ ਖੇਤਰਾਂ ਉੱਤੇ 
ਸਾਲ ਵਿਚ 37 ਤੋਂ 87 ਸੈਂ. ਮੀ. ਵਰਖਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 


ਬਨਸਪਤੀ ਅਤੇ ਜੀਵ ਜੰਤੂ--ਇਸ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਰੂਮ ਜਾਗਰੀ, 
ਮੈਦਾਨੀ ਅਤੇ ਮਾਰੂਥਲੀ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਬਨਸਪਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਉੱਚੇ 
ਖੇਤਰਾਂ ਉੱਤੇ ਰੂਮ ਸਾਗਰੀ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਦਰਖ਼ਤ ਹਨ। ਖੁਸ਼ਕ ਸਟੈਪੀ 
ਮੈਦਾਨੀ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਸੇਜ-ਬਰੱਸ਼, ਕੁਝ ਦਰਖ਼ਤ ਤੇ ਝਾੜੀਆਂ ਪਾਈਆਂ 
ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਮਾਰੂਥਲਾਂ ਵਿਚ ਬਨਸਪਤੀ ਦੀ ਘਾਟ ਹੈ। 

ਜੀਵ ਜੰਤੂਆਂ ਦੀਆਂ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਕਿਸਮਾਂ ਵੇਖਣ ਵਿਚ 
ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਥੇ ਜੰਗਲੀ ਸੂਰ, ਪਹਾੜੀ ਬੱਕਰਾ ਤੇ ਲੂੰਬੜੀ, 
ਬਘਿਆੜ, ਹਿਰਨ, ਲੰਗੂਰ, ਟੱਟੂ, ਗਧੇ, ਉਨ, ਆਦਿ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। 

ਕੰਨ-ਖਜੂਰੇ, ਬਿਛੂ ਛਿਪਕਲੀਆਂ ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। 


415 


ਇਤਿਹਾਸ 
ਜਾਰਡਨ ਦੇ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਕੋਈ 6000 ਸਾਲ ਪਹਿਲੋਂ ਤੋਂ 
ਲੋਕ ਵਸੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸ਼ਹਿਰ ਐਡੈਮਾ ਗਿਲੀਅਡ ਅਤੇ ਸੀਰੀਆ 


ਦੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਮੋਐਬ ਸਾਮਰਾਜ ਵੀ ਇਸੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਚੌਥੀ 


ਅਤੇ ਤੀਜੀ ਸਦੀ ਈ. ਪੂ. ਵਿਚ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਦੇ ਖੇਤਰ ਯੂਨਾਨੀ 
(ਸਿਲੋਕਸੀ) ਸਲਿਉਸਿਡ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ। ਪਹਿਲੀ ਸਦੀ 
ਈ. ਪੂ. ਵਿਚ ਇਸ ਪਾਸੇ ਵੱਲ ਰੋਮਨਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਧਿਆ। ਸੱਤਵੀਂ 
ਸਦੀ ਵਿਚ ਮੁਸਲਮਾਨ ਇਧਰ ਆਏ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ 
ਅਧੀਨ ਕਰ ਲਿਆ। ਇਹ ਖੋਤਰ ਸੀਰੀਆ ਦਾ ਇਕ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਿਆ। 
16ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪਹਿਲੇ ਮਹਾਂਯੁੱਧ ਤੱਕ ਇਹ ਤੁਰਕੀ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ 
ਰਹੇ। ਸੰਨ 1918 ਵਿਚ ਬਰਤਾਨੀਆ ਨੇ ਅਰਬਾਂ ਨਾਲ ਰਲ ਕੇ ਤੁਰਕਾਂ 
ਨੂੰ ਇਧਰੋਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ! ਇੰਜ ਜਾਰਡਨ ਦਰਿਆ. ਦੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਦਾ 
ਖੇਤਰ ਸੀਰੀਆ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਥੇ ਸੀਰੀਆ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ 
ਫੈਸਲ ਪਹਿਲੇ ਦਾ ਰਾਜ ਹੋ ਗਿਆ। ਸੰਨ 1920 ਵਿਚ ਫਰਾਂਸੀਸੀਆਂ ਨੇ 
ਇਸ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਦਮਿਸ਼ਕ ਵਿਚ ਗੱਦੀਓ' ਲਾਹ ਦਿੱਤਾ। ਇਸੇ ਦੌਰਾਨ 
ਹੌਲੀ ਬਰਤਾਨੀਆ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਕਰ ਲਿਆ। ਸੰਨ 1921 ਵਿਚ 
ਤੁਰਕੀ ਨਾਲੋਂ ਇਹ ਵੱਖਰਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਪਿੱਛੋਂ ਮਈ, 1923 ਨੂੰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ 
ਇਬਨ ਹੁਸੈਨ ਹੇਠਾਂ ਇਸਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਮੁਲਕ ਮੰਨ ਲਿਆ ਗਿਆ ਪਰ 
ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਬਰਤਾਨੀਆ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਇਸਨੂੰ 
ਆਰਥਿਕਤਾ ਅਤੇ ਬਦੇਸ਼ੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿਚ ਸਹਾਇਤਾ ਆਦਿ ਦੇਣੀ 
ਮੰਨੀ-ਹੋਈ ਸੀ। ਇਥੋਂ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਉੱਤੇ ਵੀ ਬਰਤਾਨਵੀ ਸਰਕਾਰ 
ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਭਰੇਸਾ ਸੀ। ਦੂਜੇ ਮਹਾਂਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਵੀ ਇਸਨੇ ਬਰਤਾਨੀਆ 
ਦਾ ਸਾਥ ਦਿੱਤਾ। ਸੰਨ 1944-45 ਵਿਚ ਇਹ ਅਰਬ ਲੀਗ ਦਾ ਮੈਂਬਰ 
ਬਣ ਗਿਆ। 22ਮਾਰਚ, 1946 ਦੀ ਸੰਧੀ ਨਾਲ ਇਹ ਬਰਤਾਨੀਆ ਤੋਂ 
ਵੀ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋ ਕੇ ਹਾਸ਼ਮੀ ਸਲਤਨਤ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਵੱਖਰਾ ਦੇਸ਼ ਬਣ 
ਗਿਆ। ਸੰਨ 1948-49 ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ ਇਜਰਾਈਲ ਨਾਲ ਲੜਾਈ 
'ਹੋਈ। ਅਪ੍ਰੈਲ, 1949 ਵਿਚ ਇਸਨੇ ਲੜਾਈ ਰੋਕ ਕੇ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਨਾਲ 
ਸਮਝੌਤਾ ਕਰਕੇ ਫ਼ਲਸਤੀਨ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਹਿੱਸੇ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਲਏ, 
ਫਿਰ 1950 ਵਿਚ ਜਾਰਡਨ ਦਰਿਆ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਦਾ ਖੇਤਰ ਵੀ 
ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਲਿਆ। ਸੰਨ 1957 ਵਿਚ ਇਸਨੇ ਬਰਤਾਨੀਆਂ 
ਨਾਲੋਂ ਆਪਣਾ ਸਮਝੌਤਾ ਤੋੜ ਲਿਆ। ਫਿਰ 1967 ਵਿਚ ਅਰਬ-ਇਜ- 
ਰਾਈਲ ਜੰਗ ਲੜੀ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਜਾਰਡਨ ਦਰਿਆ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਖੇਤਰ 
ਉੱਤੇ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਨੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਜਿਸਨੂੰ ਹੁਣ ਵੈਸਟ ਬੈਂਕ 
ਖੇਤਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। 

ਆਰਥਿਕਤਾ 
ਅਤੇ ਤਾਂਬੇ ਦੇ ਭੰਡਾਰ ਹਨ। ਕਈਆਂ ਰੰਗਾਂ ਦਾ ਸੰਗਮਰਮਰ ਪੱਥਰ ਵੀ 
ਇਥੋਂ ਕੱਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਬੇਰਾਈਟ, ਕੁਆਰਟਜਾਈਟ, 
ਜਿਪਸਮ ਅਤੇ ਸਲਫਰ ਵੀ ਕੱਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੇਟਾਸ਼ ਅਤੇ ਫ਼ਾਸਫ਼ੇਟ 
ਬਾਕੀ ਖਣਿਜਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਪੇਟਾਸ਼ ਮ੍ਰਿਤ ਸਾਗਰ ਦੇ 
ਪਾਣੀ ਵਿਚੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 

ਖੇਤੀਬਾੜੀ--ਜਾਰਡਨ ਜ਼ਰਾਇਤੀ ਦੇਸ਼ ਹੈ ਅਤੇ ਇਥੋਂ ਦੀ ਵਸੋਂ 
ਦਾ ਤਿੰਨ ਚੌਥਾਈ ਹਿੱਸਾ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ ਆਦਿ ਰੁਝੇਵਿਆਂ 
ਵਿਚ ਲਗਾ ਹੋਇਆ ਹੈ ਪਰ ਸਾਰੀ ਭੂਮੀ ਦਾ ਸਿਰਫ਼ 10 ਫੀ ਸਦੀ 
ਰਕਬਾ ਹੀ ਵਾਹੀ ਹੇਠ ਹੈ। ਫ਼ਸਲਾਂ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਜਾਰਡਨ ਦਰਿਆਈ 
ਵਾਦੀ ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹੋ ਹੀ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਉਪਜਾਉ ਇਲਾਕਾ 
ਹੈ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਤੌਰ ਤਰੀਕੇ ਵੀ ਸਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣੇ ਹਨ। ਜਾਰਡਨ ਦੀ 
ਮੁੱਖ ਫ਼ਸਲ ਕਣਕ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਬਾਜਰੇ ਅਤੇ ਜੋਂ ਦਾ 
ਉਤਪਾਦਨ ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਬਜ਼ੀਆਂ` ਵਿਚ ਟਮਾਟਰ ਦਾ - 


ਜਾਰਡਨ 
ਉਤਾਪਾਦਨ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ। ਸਿੰਜੀ ਹੋਈ ਭੂਮੀ ਉੱਤੇ ਕੇਲੇ, ਖਜੂਰ-ਅਤੇ 
ਰਸਦਾਰ ਫ਼ਲਾਂ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮਾਰੂ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਜੈਤੂਨ ਦੇ 
ਦਰਖਤ ਪਾਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਖੇਤੀ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਢਲਾਣਾਂ ਉੱਤੇ ਵੀ 
ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 

ਸੱਨਅਭਾਂ--ਇਸ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਵੱਡੀਆਂ ਸਨਅਤਾਂ ਘੱਟ ਹੀ ਹਨ। 
ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਅਤੇ ਕਸਬਿਆਂ ਵਿਚ ਛੋਟੇ ਛੋਟੇ ਸੱਨਅਤੀ ਅਦਾਰੇ ਸਥਾਪਿਤ 
ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਜੈਤੂਨ ਦਾ ਤੇਲ ਕੱਢਣ, ਸਿਗਰਟ, ਮਾਚਸਾਂ, 
ਦਾ ਕੰਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 

ਆਵਾਜਾਈ ਦੇ ਸਾਧਨ--ਆਵਾਜਾਈ ਦੇ ਸਾਧਨਾਂ ਲਈ 
ਸੜਕਾਂ ਅਤੇ ਰੇਲ ਪਟੜੀਆਂ ਬਣਾਈਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਸਾਲ 1989 
ਅਨੁਸਾਰ ਇਥੇ 5,865 ਕਿ. ਮੀ. ਲੰਬੀਆਂ ਸੜਕਾਂ ਹਨ। ਇਸ ਵਿਚੋਂ 
24,00ਕਿ. ਮੀ. ਵਧੀਆ ਸੜਕਾਂ ਹਨ। ਮੁੱਖ ਸੜਕ ਮਾਰਗ, ਅਮਾਨ ਨੂੰ 


ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। ਇਥੇ ਰੇਲ ਪਟੜੀ ਉੱਤਰ ਵਿਚ 


ਡੈਰਆ ਤੋਂ ਅਮਾਨ ਹੁੰਦੀ ਹੋਈ ਮਾਂਐਨ ਵੱਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਮਾਨ ਵਿਖੇ 
ਅੰਤਰ-ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਹਵਾਈ ਅੱਡਾ ਹੈ। 


ਵਪਾਰ--ਇਸ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਬਹੁਤਾ ਲੈਣ ਦੇਣ ਅਰਬ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ 
ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਥੋਂ ਫ਼ਲ, ਸਬਜੀਆਂ, ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀਆਂ ਖੱਲਾਂ ਅਤੇ ਹੱਡੀਆਂ, 
ਹਨ। ਲੋਹਾ, ਮਸ਼ੀਨਰੀ, ਕੱਪੜਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਤਿਆਰ ਚੀਜ਼ਾਂ, ਬਰਤਾਨੀਆ, 
ਜਰਮਨੀ ਅਤੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਤੋਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। 

ਇਥੇ ਆਯਾਤ ਨਿਰਯਾਤ ਨਾਲੋਂ ਕਿਧਰੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹਨ। 

ਲੋਕ ਰ 

ਆਬਾਦੀ ਅਤੇ ਆਬਾਂਦੀ ਦੀ ਵੰਡ--ਦੇਸ਼ ਦੀ ਕੁੱਲ ਆਬਾਦੀ 
3,165,000 (1990) ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ?25,00 ਲੋਕ ਪੱਛਮੀ 
ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਵਸੇ ਹੋਏ ਹਨ! ਵਸੋਂ ਪੂਰਬੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਵਧੇਰੇ 
ਹੈ ਪਰ ਵਸੋਂ ਦੀ ਘਣਤਾ ਪੱਛਮੀ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਵੱਧ ਹੈ। ਪੂਰਬੀ ਖੇਤਰ 
ਵਿਚ ਪ੍ਰਤੀ`ਵ. ਕਿ. ਮੀ. ਵਿਚ 76 ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਬੈਂਕ ਖੇਤਰ ਵਿਚ 143 
ਵਿਅਕਤੀ ਪ੍ਰਤੀ ਵ. ਕਿ. ਮੀ. ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਵਸੋਂ 
ਜਾਰਡਨ ਦਰਿਆਈ ਵਾਦੀ ਵਿਚ ਹੈ। ਦੇਸ਼ ਦੀ ਵਸੋਂ ਵਿਚ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀਆਂ 
ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਇਥੋਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਸਮੱਸਿਆ ਵੀ 
ਬਣੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਜਾਰਡਨ ਅਤੇ ਗਵਾਂਢੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਹੋਈਆਂ 
ਲੜਾਈਆਂ ਦੌਰਾਨ ਇਥੇ ਆ ਕੇ ਵਸੇ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀਆਂ ਦਾ 
ਦਰਜਾ ਮਿਲਿਆ। ਇਹ ਕੈਂਪਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸੰਨ 1971 ਦੀ 
ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਵੇਲੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 1,400,000 ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਈ 
ਸੀ। ਬਹੁਤਿਆਂ ਨੂੰ ਜਾਰਡਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਨਾਗਰਿਕਤਾ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਪਰ 
ਫਿਰ ਵੀ ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਨੈਸ਼ਨਲ ਰੀਲੀਫ ਐਂਡ ਵਰਕਸ ਏਜੰਸੀ ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਏਜੰਸੀ ਨੇ ਇਥੇ ਕਈ ਮਿਸ਼ਨਰੀ 
ਸਕੂਲ ਅਤੇ ਹਸਪਤਾਲ ਖੋਲ੍ਹ ਰੱਖੇ ਹਨ। 

ਦੇਸ਼ ਦੇ ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿਚ ਅਮਾਨ, ਹੀਬਰਾਨ, ਇਰਬਿਡ, 
ਜਾਹਕਾ ਵਰਣਨਯੋਗ ਹਨ। ਇਥੇ ਬਹੁ-ਗਿਣਤੀ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀ ਹੈ ਪਰ 
ਇਥੇ ਈਸਾਈ ਵੀ ਵਸੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਕੁੱਲ ਵਸੋਂ ਵਿਚ 94 ਫੀ ਸਦੀ 
ਮੁਸਲਮਾਨ ਅਤੇ 6 ਫੀ ਸਦੀ ਹੀ ਈਸਾਈ ਹਨ। ਇਹ ਢੋਨੋਂ ਗੁਰਪ 
ਅਰਬੀ ਬੋਲਦੇ ਹਨ ਜਿਹੜੀ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। 

ਜਾਰਡਨ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਅਰਬੀ ਮੂਲ ਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਲੋਕ ਕੇਅਸੀ 
ਯੇਮਿਨੀ ਕਬੀਲਿਆਂ ਦੇ ਦੁਫ਼ਾੜ ਹੋਣ ਤੇ ਵੱਖਰੀ ਕੌਮ ਬਣੇ। ਆਮ ਤੌਰ 
ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਦੇ ਕੇਅਸੀ ਜਾਂ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਦੇ ਯੇਮਿਨੀ 
ਕਬੀਲਿਆਂ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 


ਜਾਰਡੀਨੀ, ਫੈਲਿਸ ਡੀ 


ਸਿੱਖਿਆ--ਜਾਰਡਨ ਵਿਚ ਸਿੱਖਿਆ ਦੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਮੌਜੂਦ 
ਹਨ। ਇਥੇ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਕੂਲ ਹਨ ਸਰਕਾਰੀ, ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਅਤੇ 
ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀਆਂ ਦੇ ਵੱਖਰੇ ਸਕੂਲ ਹਨ 
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿਭਾਗ ਅਧੀਨ ਹੈ।-6 ਸਾਲ ਦੀ 


ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਪਿੱਛੋਂ, 3 ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਹੋਰ ਵੀ ਕਰਵਾਈ 


ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਪਿੱਛੋਂ 3 ਸਾਲ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ ਦਿੰਦੇ 
ਹਨ। ਸਿਖਲਾਈ ਜਾਂ ਖ਼ਾਸ ਪੜ੍ਹਾਈ ਉੱਚ ਵਿੱਦਿਅਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦਿੰਦੀਆਂ 
ਹਨ। ਸਿੱਖਿਆ ਭਾਵੇਂ ਮੁਫ਼ਤ ਹੈ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਸਾਰੇ ਬੱਚੇ ਇਸ ਸਹੂਲਤ 
ਦਾ ਫਾਇਦਾ ਨਹੀਂ ਉਠਾਉਦੇ। 14 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਤੱਕ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ 
ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਲਾਜ਼ਮੀ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਸੰਨ 1988-89 ਵਿਚ 
ਇਥੇ 515 ਬਾਲਵਾੜੀ , 1,435 ਐਲੀਮੈਂਟਰੀ, 622 ਸੈਕੰਡਰੀ ਅਤੇ 30 
_ਵੋਕੇਸ਼ਨਲ ਸਕੂਲ ਸਨ। ਇਥੇ ਚਾਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਜਾਰਡਨ 
ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ (1962), ਯਾਰਮੂਕ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ (1976), ਮੂ-ਤਾਹ 
ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ (1981) ਅਤੇ ਜਾਰਡਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ਼ ਸਾਇੰਸ 
ਐੱਡ ਟੈਕਨਾਲੋਜ਼ੀ (1987) ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ। ਨਰਸਿੰਗ, ਮਿਲਟਰੀ, 
ਜ਼ਰਾਇਤੀ ਤਕਨੀਕੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਵੀ ਇਥੇ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। 
ਸਿਹਤ--ਸਿਹਤ ਦੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਵੀ ਠੀਕ ਹਨ। ਛੂਆ-ਛਾਤ 
ਦੀਆਂ ਕਈ ਬੀਮਾਰੀਆਂ ਉਪਰ ਤਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੰਟਰੋਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ 
ਹੈ। ਲੋੜਵੰਦਾਂ ਨੂੰ ਦਵਾਈਆਂ ਮੁਫ਼ਤ ਵੀ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਦੇਸ਼ ਵਿਚ 
35 ਹਸਪਤਾਲ ਹਨ। ਵਧੀਆ ਹਸਪਤਾਲ ਅਮਾਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸ਼ਹਿਰਾਂ 
ਵਿਚ ਹੀ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਹੋਏ ਹਨ। 
ਮੰਨੋਰੰਜਨ--ਹੋਰ ਸਹੂਲਤਾਂ ਵਿਚ ਇਥੇ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਅਤੇ ਮਨੋਰੰਜਨ 
ਦੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਪ੍ਰੈਸ ਵੀ ਆਜ਼ਾਦ ਹੈ। ਸਾਰੀਆਂ ਖ਼ਬਰਾਂ 
ਵਗੈਰਾ ਛਾਪ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਦੂਰਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਰੇਡੀਓ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਦੀਆਂ 


ਸਹੂਲਤਾਂ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹਨ। ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿਖਾਉਣ ਲਈ ਥੀਏਟਰ ਬਣਾਏ. 


ਨ ਸਤਿ ਤਿਹ 
ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ` 


੬9 


ਰਾਜ-ਪ੍ਰਬਧ 

ਜਾਰਡਨ ਅਰਬ ਉੱਮ਼੍ਹਾ ਕੌਮ ਦਾ ਇਕ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਇਸਲਾਮੀ 
ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਥੇ ਪਿਤਾ ਪੁਰਖੀ ਰਾਜੇ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਹੈ। 
ਇਥੇ ਇਕੋ ਬੰਸ ਦਾ ਰਾਜ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲੋਂ ਤੋਂ ਚਲਿਆ 
ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਦੇਸ਼ ਦਾ ਰਾਜ ਪ੍ਰਬੰਧ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਅਧੀਨ ਕੇਂਦਰੀ 
ਸਰਕਾਰ ਚਲਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਆਪ 
ਚਾਰ ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਅੱਗੋਂ ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀਆਂ 
ਦੀ ਚੋਣ ਆਪ ਕਰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ 
ਮੰਤਰੀ-ਮੰਡਲ ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ 
ਦੀ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀ ਵੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਥੋਂ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਦੇ ਦੋ 
ਸਦਨ ਹੁੰਦੇ ਸਨ ਪਰ 9 ਨਵੰਬਰ, 1974 ਵਿਚ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਦੇ ਦੋਨਾਂ 
ਸਦਨਾਂ ਨੇ ਮਤਾ ਪਾਸ ਕਰਕੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਵਿਚ ਸੰਸੋਧਨ ਕੀਤਾ ਜਿਸ 
ਅਨੁਸਾਰ ਬਾਦਸ਼ਾਰ ਨੂੰ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਨੂੰ ਭੰਗ ਕਰਨ ਦਾ ਅਖ਼ਤਿਆਰ 
ਦਿਤਾ ਗਿਆ। 5 ਫ਼ਰਵਰੀ, 19% ਨੂੰ ਇਥੇ ਸੰਸ਼ੋਧਨ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਦੇ 
ਹੋਏ ਹੇਠਲਾ ਸਦਨ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਚੋਣਾਂ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਨ ਦਾ 
ਹੱਕ ਵੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਮਿਲ ਗਿਆ। _ 


ਪ੍ਰਸਾਸ਼ਨ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਲਈ ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ $ਮੁਹਾਫਜ਼ਾਤਾਂ ਵਿਚ 
ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਅੱਗੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੁਹਾਫਜਾਤਾਂ ਨੂੰ ਡਿਸਟ੍ਰਿਕਟਾਂ, 
ਉਪ-ਡਿਸਟ੍ਰਿਕਟਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਮੇਅਰਾਂ 
ਅਤੇ ਕੰਸਲਾਂ ਚਲਾਉ'ਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੱਛਮੀ ਬੈਂਕ ਖੇਤਰ ਜਿਹੜਾ 
ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਦੀ ਮਿਲਟਰੀ ਅਧੀਨ ਹੈ ਵਿਚ ਵੀ ਰਾਜ-ਪ੍ਰਬੰਧ ਮਿਉਸਪਲ 
ਨ ਦਿ ਤਵ ਰਿ 


416 


ਰਾਜਸੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਉੱਤੇ ਵੀ ਸਰਕਾਰੀ ਤੌਰ ਤੇ 1957 ਤੋਂ ਹੀ 
ਪਾਬੰਦੀ ਲਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲੋਂ ਇਥੇ ਕਮਿਊਨਿਸਟ, 
ਨੇਸ਼ਨਲ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਲਿਬਰੇਸ਼ਨ ਮੂਵਮੈਂਟ, ਨਾਢਾ, ਮੁਸਲਿਮ ਬ੍ਰਦਰਹੁੱਡ 
ਅਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਪਾਰਟੀਆਂ ਸਿਆਸਤ ਵਿਚ ਸਰਗਰਮ ਸਨ ਪਰ ਕਿਸੇ 
ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਬਹੁਮਤ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ। 


ਵੋਟਾਂ ਪਾਉਣ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ 18 ਸਾਲ ਤੋਂ ਉਪਰ ਦੀ ਉਮਰ ਦੇ 
ਲੜਕਿਆਂ ਨੂੰ ਹੀ ਹੈ ਪਰ ਉਹ ਵੀ ਤਾਂ ਜੇ ਉਹ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਸ਼ਰਤਾਂ 
ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਦੇ ਹੋਣ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹੀ ਖਾਨਦਾਨ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਨਾ ਰੱਖਦੇ 
ਹੋਣ। 


ਕਰੰਸੀ--1 ਜੁਲਾਈ, 1950 ਤੋਂ ਜਾਰਡਨ ਦੀ ਆਪਣੀ ਕਰੰਸੀ 
ਲਾਗੂ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਕਰੰਸੀ ਦੀਨਾਰ ਹੈ, ਦੀਨਾਰ ਦੇ ਅੱਗੋਂ ਫਿਲ ਹੁੰਦੇ 
ਹਨ ਅਤੇ 12, ! 5,10, 20,50 ਅਤੇ 100 ਫਿਲ ਸਿੱਕਿਆਂ ਵਿਚ ਹਨ। 
ਇਹ ਦੇਸ਼ ਅਰਬ ਦੇ ਸਟਰਲਿੰਗ ਬਲਾਕ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਵੀ ਹੈ। 

ਝੰਡਾ--ਦੇਸ਼ ਦੇ ਝੰਡੇ ਵਿਚ ਤਿੰਨ ਲੇਟਵੀਆਂ ਪੱਟੀਆਂ ਹਨ। ਸਭੁ 
ਤੋਂ ਉਪਰ ਕਾਲੀ ਵਿਚਕਾਰ ਚਿੱਟੀ ਅਤੇ ਹੇਠਾਂ ਹਰੀ ਪੱਟੀ ਹੈ। ਡੰਡੇ ਵਾਲੇ 
ਪਾਸੇ ਲਾਲ ਰੰਗ ਦਾ ਤਿਕੋਣ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਚਿੱਟਾ ਸੱਤਕੋਣੀ ਸਿਤਾਰਾ 
ਹੈ। 

ਹ. ਪੁ. -ਐਨ_ ਅਮੈ. 16: 209 ਐਨ. ਬ੍ਰਿ_ ਸੈ. 10: 27 ਕੋਲ. ਐਨ. 11: 


ਜਾਰਡੀਨੀ, ਫੈਲਿਸ ਡੀ : ਇਟਲੀ ਦੇ ਇਸ ਵਾਇਲਿ- 
ਨਵਾਦਕ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਦਾ ਜਨਮ 12ਅਪ੍ਰੈਲ, ਉਪ ਆ 
ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਇਸਨੇ ਉੱਘੇ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਸਿੱਖਿਆ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤੀ 

ਅਤੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ 
ਕੀਤਾ। ਮੁੱਢਲੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਇਹ ਰੋਮ ਅਤੇ ਨੇਪਲਜ਼ ਦੇ ਸੰਗੀਤ ਨਾਟ 
ਆਰਕੈਸਟਰਿਆਂ ਵਿਚ ਸਾਜ਼ ਵਜਾਉਂਦਾ ਸੀ। ਸੰਨ 1748 ਵਿਚ ਇਸ 
ਨੇ ਜਰਮਨੀ ਦਾ ਢੌਰਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 1750 ਦੇ ਲਗਭਗ ਲੰਡਨ ਗਿਆ। 


56 


ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਵਧਰਾ ਹਿੱਸਾ ਇਸ ਨੇ ਲੰਡਨ ਵਿਖੇ ਇੱਕ 


ਸੰਗੀਤਕਾਰ, ਵਾਇਲਿਨਵਾਦਕ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਮੰਡਲੀ ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ 
ਅਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਵਜੋਂ ਬਿਤਾਇਆ। ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ ਬਹੁਤ 
ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਸੀ। ਸੰਨ 1784 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਇਟਲੀ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਵਸਣ 
ਲਈ ਲੰਡਨ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਪਰ 1790 ਦੇ ਕਰੀਬ ਇਹ ਫਿਰ ਲੰਡਨ 
ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ। ਸੰਨ 13ਦੇ ਲਗਭਗ ਇਹ ਰੂਸ ਗਿਆ। 

8 ਜੂਨ, 1796 ਨੂੰ ਮਾਸਕੋ ਵਿਖੇ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। 

ਹ. ਪੁ. ਐਨ. ਬ੍ਰਿ ਮਾ. 4 528; ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 10: %# 

_ਜਾਰਮੋ : ਇਰਾਕ ਦੇ ਕਿਰਕੁਕ ਪ੍ਰਾਂਤ ਵਿਚ ਕਿਰਕੁਕ ਸ਼ਹਿਰ 
ਦੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਪੂਰਵ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕਾਲ ਦੇ ਥੇਹ ਹਨ। ਥੇਹਾਂ ਵਾਲੀ 
ਇਸ ਥਾਂ ਨੂੰ ਜੰਸਾਰ ਭਰ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਮੁੱਢਲੀਆਂ ਜ਼ਰਾਇਤੀ ਬਸਤੀਆਂ 
ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਸਬੇ ਵਿਚ ਥੇਹਾਂ ਤੋਂ ਇਸ ਦੇ 
7000 ਈ. ਪੂ. ਵਿਚ ਵਸੇ ਹੋਣ ਬਾਰੇ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਇਥੋਂ ਦੇ ਥੇਹਾਂ 
ਉਪਰ ਕੋਈ 12 ਤਹਿਆਂ ਵਿਛੀਆਂ.ਹੋਈਆਂ ਹਨ ਜੋ ਇਸਦੇ ਘੱਟੋ ਘੱਟ 
12 ਵਾਰ ਢਹਿ ਕੇ ਮੁੜ ਵਸਣ ਬਾਰੇ ਦਸਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕ 
ਬਹੁਤ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਕਰਨ ਦੀ ਕਲਾ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਸਨ। ਇਹ 
ਘਰ ਦੇ ਆਸਪਾਸ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਹੀ ਕਣਕ ਅਤੇ ਜੌਆਂ ਦੀ ਖੇਤੀ 
ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਕੁੱਤੇ ਅਤੇ ਬੱਕਰੀਆਂ ਪਾਲਣ ਦਾ ਸ਼ੌਕ ਵੀ ਰੱਖਦੇ 
ਸਨ। 

_ ਹ. ਪੁ -ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 5: 524 
ਜਾਰਵਸ ਟਾਪੂ : ਪੱਛਮੀ ਕੇਂਦਰੀ ਸ਼ਾਂਤ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਵਿਚ 
ਭੂ-ਮੱਧ ਰੇਖਾ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ, ਹਵਾਈ ਟਾਪੂ ਤੋਂ 1600ਕਿ. ਮੀ. 
ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵਿਚ ਲਾਈਨ ਟਾਪੂਆਂ 'ਚੋਂ ਇਕ ਟਾਪੂ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਬੰਕਰ, 
ਵਲੰਟੀਅਰ, ਬਕ ਆਦਿ ਦੇ ਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ 


417 


ਦਾ ਖੇਤਰਫਲ 4.1 ਵ. ਕਿ. ਮੀ. ਹੈ। ਇਸ ਟਾਪੂ ਉਪਰ ਗਵਾਨੋ ਖਾਦ 
ਦੇ ਨਿਖੇਪ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। 


ਇਸ ਟਾਪੂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਦਾ ਪਤਾ 1821 ਵਿਚ ਕਪਤਾਨ ਬ੍ਰਾਊਨ 
ਨਾਮੀ ਖੋਜੀ ਨੇ ਲਾਇਆ ਸੀ। ਸੰਨ 1856 ਵਿਚ ਗਵਾਨੋ ਐਕਟ ਅਧੀਨ 
ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਅਪਣਾ ਲਿਆ ਸੀ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ 
ਅਮਰੀਕੀ ਖੋਜੀਆਂ ਨੇ 1857 ਤੋਂ 1879 ਦੌਰਾਨ ਇਥੋਂ ਦੀ ਗਵਾਨੋ ਖਾਦ 
ਨੂੰ ਵਰਤੋਂ ਵਿਚ ਲਿਆਂਦਾ, ਪਿੱਛੋਂ 1889 ਵਿਚ ਬਰਤਾਨੀਆ ਨੇ ਟਾਪੂ 
ਉੱਤੇ ਆਪਣਾ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗਵਾਨੋ ਖਾਦ ਦੇ 
ਨਿਖੇਪਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੇੜਿਆ। ਫਿਰ 1935 ਵਿਚ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ 
ਨੇ ਟਾਪੂ ਉੱਤੇ ਆਪਣਾ ਹੱਕ ਜਤਾਇਆ ਤੇ ਇਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਾਤਹਿਤ 
ਕਰ ਲਿਆ। ਅੰਤਰ-ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਭੂ-ਭੰਤਿਕ ਸਾਲ (1957-58) ਦੌਰਾਨ 
ਖੋਜੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਕਾਫ਼ੀ ਖੋਜ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਉੱਤੇ ਸਥਾਈ ਵਸੋਂ 
ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। 

0? 23' ਦੱ. ਵਿਥ.; 1607 02' ਪੱ. ਲੰਬ, 

_ ਹ. ਪੁ. -ਐਨ. ਬ੍ਰਿ ਮਾ. 5:526; ਵੈ. ਜਗ. ਡਿ. 

ਜ਼ਾਰਾਰ, ਪਾਲ : ਜਰਮਨੀ ਦੇ ਇਸ ਲੂਥਰਪੰਥੀ ਅਤੇ ਭਜਨ 
ਲੇਖਕ ਦਾ ਜਨਮ 12 ਮਾਰਚ, 1607 ਨੂੰ ਸੈਕਸਨੀ ਵਿਖੇ ਵਿਟਨਬੈਰਕ 


ਦੇ ਨੇੜੇ. ਹੋਇਆ। ਵਿਟਨਬੈਰਕ ਵਿਖੇ ਧਰਮ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ . 


ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ, 1651ਵਿਚ ਇਹ ਮਿਟਨਵਾਲਡੇ ਵਿਖੇ ਉਪਦੇਸ਼ਕ 
ਲਗ ਗਿਆ। ਸੰਨ 1657 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 1666 ਤੱਕ ਇਹ ਬਰਲਿਨ ਵਿਖੇ 
ਸੇਂਟ ਨਿਕੋਲਸ ਦੇ ਗਿਰਜੇ ਦਾ ਉਪ-ਅਧਿਕਾਰੀ ਰਿਹਾ। ਦੇ ਸਾਲ ਬਾਅਦ 
ਇਸ ਨੂੰ ਲੂਥੈੱਨ ਵਿਖੇ ਮੁੱਖ ਅਧਿਕਾਰੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ 
ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੱਕ ਇਹ ਇਸ ਅਹੁਦੇ ਤੇ ਰਿਹਾ। 

ਜ਼ਾਰਾਰ ਨੇ 120 ਭਜਨ ਲਿਖੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦਰਜਾ ਲੂਥਰ ਦੇ 
ਭਜਨਾਂ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਨੰਬਰ ਤੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਭਜਨਾਂ ਦਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ 
ਅਨੁਵਾਦ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ ਜਿਵੇਂ 'ਜ਼ੀਜਸ', 'ਦੀ ਬਾਊਡਲੈੱਸ ਲਵ ਟੂ 
ਮੀ' ਅਤੇ 'ਓ ਸੇਕਰਡ ਹੈਡ ਨਾਉ ਦੂੰਡਿਡ' ਆਦਿ। ਕਈ ਭਜਨਾਂ ਨੂੰ 
ਅੱਜ ਵੀ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਭਜਨਾਂ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਮੁਕੰਮਲ 
ਸੰਸਕਰਣ 1666-67 ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਹੋਇਆ। 


7 ਜੂਨ, 1676 ਨੂੰ ਲੂਬੈੱਨ ਵਿਖੇ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। 
ਹ. ਪੁ. -ਐਨ. ਅਮੈ. 12:496; ਐਨ. ਬ੍ਰਿ ਮਾ. 4: 493 


ਜ਼ਾਰੀ : ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਬ੍ਰਾਜ਼ੀਲ ਦਾ ਦਰਿਆ ਹੈ ਜਿਹੜਾ 


ਟਾਮੁਕਾਮਾਕ ਪਰਬਤੀ ਲੜੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲਦਾ ਹੋਇਆ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ 
ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ ਵਗਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਬ੍ਰਾਜ਼ੀਲ ਦੇ ਪਾਰਾ ਰਾਜ ਅਤੇ ਐਮਾਪਾ 


ਖੇਤਰ ਵਿਚਕਾਰ ਹੱਦ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ, ਕੁੱਲ 560 ਕਿ. ਮੀ. ਦਾ 


ਸਫ਼ਰ ਤੈਅ ਕਰਨ ਮਗਰੋਂ ਬੋਕਾ ਡੋ ਜ਼ਾਰੀ ਦੇ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਐਮੇਜ਼ਨ 
ਦਰਿਆ ਨਾਲ ਹੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇਠਲੇ ਵਹਿਣ ਵਿਚ ਇਹ ਜਹਾਜ਼ਰਾਨੀ 
ਯੋਗ ਹੈ। 

1” 09" ਉ. ਵਿਥ.; 517 34' ਪੱ. ਲੰਬ. 

ਹ. ਪੁ. -ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 5: 524 

ਜ਼ਾਰੇਅਸ ਜਾਂ ਜਾਨ : ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੇ ਇਸ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਮਾਜਵਾਦੀ 
ਅਤੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਦਾ ਜਨਮ 3 ਸਤੰਬਰ, 1859 ਵਿਚ ਕਾਸਟਰ ਦੇ 
ਸਥਾਨ ਤੇ ਇਕ ਮੱਧ-ਵਰਗੀ ਦਿਹਾਤੀ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਚ ਹੋਇਆ। 
ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ। ਮਾਈਕਲੇਤ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਤੋਂ ਇਸਨੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ 
ਅਧਿਐਨ ਕਰਨਾ ਸਿਖਿਆ। 

ਜ਼ਾਰੇਅਸ ਜੀਨ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਅਧਿਆਪਕ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਇਸ 
ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਇਹ ਸਿਆਸਤ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਦਿਲਚਸਪੀ ਲੈਣ ਲਗ ਪਿਆ। 


ਜਾਲ 


ਸੰਨ 1885 ਵਿਚ ਤਾਰਨ ਡਿਪਾਰਟਮੈਂਟ ਲਈ ਰੈਂਬਰ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਚੁਣਿਆ 
ਗਿਆ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਇਹ ਵਿਚਲੇ ਦਰਜੇ ਦਾ ਗਣਤੰਤਰਵਾਦੀ ਸੀ। ਸੰਨ 
1889ਦੀਆਂ ਦੁਬਾਰਾ ਚੋਣਾਂ ਵਿਚ ਇਹ ਅਸਫ਼ਲ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਸਮਾਜਵਾਦ. 
ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਲਈ ਟੁਲੂਜ਼ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਸਨੇ ਕਾਲਜ 
ਆਫ਼ ਮੈਡੀਸਨ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਪਾਇਆ। ਸਮਾਜਵਾਦੀ 
ਬਣਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਨੇ ਕਾਰਮੋ ਵਿਖੇ ਹੜਤਾਲੀਆਂ ਦੀ ਤਰਫ਼ਦਾਰੀ 
ਕੀਤੀ। ਸੰਨ 1893 ਵਿਚ ਇਹ ਚੈਂਬਰ ਵਿਚ ਦੁਬਾਰਾ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ, 
ਜਿਥੇ ਇਹ ਸਮਾਜਵਾਦੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੀਡਰਾਂ ਵਿਚ ਗਿਣਿਆ ਜਾਣ 
ਲਗਾ। ਸੰਨ 1898 ਦੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਵਿਚ ਹਾਰ ਗਿਆ, ਪਰ 1902 ਵਿਚ 
ਇਹ ਮੁੜ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਦੀ ਸਪਸ਼ਟ ਦਲੀਲਬਾਜੀ ਅਤੇ ਸਿਰੇ 
ਦੀ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਇਕ ਤਕੜਾ ਵਕਤਾ ਬਣਾ ਦਿਤਾ। ਇਸਨੇ 
ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਏਕੀਕਰਨ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਸਦੀ 
ਪ੍ਰਤਿਨਿਧਤਾ ਕਰਨਾ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮਨੋਰਥ ਬਣਾ ਲਿਆ। 


ਸੰਨ 1904 ਵਿਚ ਜ਼ਾਰੇਅਸਜਾਨ ਨੇ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਅਖ਼ਬਾਰ 17 
ਧਸ੩0੧੦” ਚਾਲੂ ਕੀਤਾ। ਸੰਨ 1898 ਅਤੇ 1902 ਦੇ ਵਿਚਲੇ ਸਮ 
ਦੌਰਾਨ ਇਸਨੇ ਸੇਸ਼ਲਿਸਟ ਹਿਸਟਰੀ ਆਫ਼ ਫ਼ਰਾਂਸ ਲਿਖੀ। ਸੰਨ 1905 
ਵਿਚ ਇਹ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਪਾਰਟੀ ਨੂੰ ਇਕ ਕਰਨ ਵਿਚ ਸਫ਼ਲ ਹੋ ਗਿਆ 
ਇਕਮੁੱਠਤਾ ਲਿਆ ਕੇ ਫ਼ਰਾਂਸ ਅਤੇ ਜਰਮਨੀ ਵਿਚਕਾਰ ਲਮਕਦੀ ਲੜਾਈ 
ਨੂੰ ਰੇਕਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। 

ਸੰਨ 1910 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ 1? &0੬੬ 140੦੯੮1" ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ 
ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਵਿਚ ਆਧੁਨਿਕ ਲੜਾਈ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੀਆਂ 
ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਤਿਭਾਸ਼ਾਲੀ ਅਧਿਐਨ ਸੀ। ਸੰਨ 1914 ਦੀ ਬ੍ਰਸਲਜ਼ 
ਵਿਖੇ ਹੋਈ ਸਮਾਜਵਾਦ ਦੀ ਕਾਨਫਰੰਸ ਵਿਚ ਇਸਨੇ ਫ਼ੌਜਗਰਦੀ ਦੀ 
ਸਖ਼ਤ ਨਿੰਦਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਰੋਕਣ ਲਈ ਕੰਮੀ ਹੜਤਾਲ ਦਾ ਪੱਖ 
ਪੂਰਿਆ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਇਸ ਦੀ ਬਹੁਤ ਵਿਰੋਧਤਾ ਹੋਈ ਅਤੇ 31ਜੁਲਾਈ, 
1914 ਨੂੰ ਇਸ ਨੂੰ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 

ਹ. ਪੁ. -ਐਨ. ਅਮੈ. 15: 758; ਐਨ. ਕੋਲ. 8: 63 

ਜਾਲ : ਜਾਲ ਕਿਸੇ ਧਾਗੇ ਜਾਂ ਤਾਰ ਆਦਿ ਵਿਚ ਗੰਢਾਂ ਲਗਾ 
ਕੇ ਜਾਂ ਮੋੜ ਮੋੜ ਕੇ ਬਣਾਈ ਜਾਲੀ ਤੋਂ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਸਵੈਟਰ ਬੁਣਨ, 
ਕੱਪੜਾ ਬੁਣਨ, ਲੈਸ ਬਣਾਉਣ ਆਦਿ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਲ ਬਣਾਉਣਾ ਵੀ 
ਇਕ ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣਾ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿਆਪੀ ਹੁੱਨਰ ਹੈ। 


ਪੁਰਾਤਨ ਕਿਸਮ ਦੇ ਜਾਲ--ਜਾਲ ਬਣਾਉਣਾ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ 
ਜਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀਆਂ ਕਾਢਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 
ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਜਾਲ ਬਨਸਪਤ ਰੇਸ਼ਿਆਂ ਜਿਵੇਂ ਦਰਖਤਾਂ 
ਦੇ ਸੱਕ, ਰੂੰਈ, ਖੋਪਾ, ਪੱਤੇ, ਜੜ੍ਹਾਂ, ਤਣੇ ਆਦਿ) ਅਤੇ ਪਸ਼ੂ-ਟਿਸ਼ੂਆਂ, 
ਵਾਲ, ਅੰਤੜੀਆਂ, ਚਮੜੀ, ਪੇਸ਼ੀਆਂ ਆਦਿ ਤੋਂ ਬਣਾਏ ਧਾਗਿਆਂ ਜਾਂ 
ਤਾਰਾਂ ਦੇ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। 


ਅਜੋਕੀ ਕਿਸਮ ਦੇ ਜਾਲ--ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਜਾਲ ਬਨਸਪਤੀ 
ਉਤਪਾਂਦਕ ਅਤੇ ਬਣਾਉਟੀ ਦੋਨੋਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਰੇਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ 
ਹਨ। ਬਣਾਉਟੀ ਰੇਸ਼ੇ ਗਲਦੇ-ਸੜਦੇ ਨਹੀਂ ਪਰ ਬਨਸਪਤੀ ਉਤਪਾਦਕ 
ਰੇਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਗਲਣ-ਸੜਨ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਕਿਸੇ 
ਤਾਰਕੋਲ ਵਰਗੀ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੱਛੀਆਂ ਫੜਨ 
ਲਈ -ਹੀਰਾ-ਨੁਮਾ ਜਾਲੀ ਵਾਲੇ ਜਾਲ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਜਾਲ 
ਤਿੰਨ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: ਗਲਫੜਾ-ਜਾਲ, ਮਹਾਜਾਲ ਅਤੇ ਕੜਿੱਕੀ 
ਜਾਲ। 


ਗਲਫ਼ੜਾ-ਜਾਲੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਡਰਿਫ਼ਟ ਨੈੱਟ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, 
ਮੱਛੀਆਂ ਨੂੰ ਗਲਫ਼ੜਿਆਂ ਤੋਂ ਫਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਇਕ ਹੋਰ ਕਿਸਮ 
ਟੈੱਮਲ ਨੈੱਟ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਬਾਹਰਲੀਆਂ ਦੇ ਵੱਡੀ ਜਾਲੀ ਵਾਲੀਆਂ ਪੈਨਲਾਂ 
ਅਤੇ ਇਕ ਅੰਦਰਲੀ ਛੋਟੀ ਜਾਲੀ ਦੇ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘਾ ਕੇ ਜੇਬਾਂ ਜਿਹੀਆਂ 
ਬਣ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚ ਮੱਛੀਆਂ ਫਸਦੀਆਂ ਹਨ। 
ਇਸ ਵਿਚ ਫਸਣ ਵਾਲੀਆਂ ਮੱਛੀਆਂ ਦਾ ਆਂਕਾਰ ਜਾਲੀ ਦੇ ਖੁਲ੍ਹੇ ਜਾ 
ਤੰਗ ਹੋਣ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੇ ਜਾਲ ਪਾਣੀ ਦੀ 
`ਸੜ੍ਹਾ ਤੇ, ਵਿਚਕਾਚ-ਜਾਂ-ਤਲ ਤੇ ਮੱਛੀਆਂ ਫੜਨ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ 
ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਸੈਟਿੰਗ ਜਾਲ ਦੀ ਕੰਨੀ ਤੇ ਲਾਏ ਕਾਰਕ ਅਤੇ ਹੇਠਾਂ 
ਲਟਕਦੇ ਭਾਰ ਨੂੰ ਜੈੱਟ ਕਰਕੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 

ਮਹਾਜਾਲ ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ ਅਤੇ ਤੰਗ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ 
ਇਹ ਮੱਛੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਪਕੜਨ ਲਈ ਫਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ 
ਅੱਗੋਂ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ। ਬੀਚ-ਮਹਾਜਾਲ, ਬੀਚਾਂ ਉਪਰ ਘਸੀਟ ਕੇ 
ਸਾਰਾ ਮਾਦਾ ਵਿਚ ਭਰ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰਸ-ਮਹਾਜਾਲ, ਕੰਢਿਆਂ 
ਤੋਂ ਦੂਰ ਡੂੰਘੇ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਕਿਸ਼ਤੀਆਂ ਤੋਂ ਲਟਕਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇਹ 
ਜਾਲ ਕਿਸ਼ਤੀ ਦੇ ਬਾਹਰਵਾਰ ਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚ ਆਏ 
ਮਾਦੇ ਨੂੰ ਜਾਲ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਰੱਸਾਂ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਇੱਕੱਠਾ ਕੌਰ 
ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੇ ਜਾਲਾਂ ਨੂੰ ਪਾਂਣੀ ਦੀ ਸੜ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹੀ 
ਲਟਕਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਉਪਰਲੇ ਸਿਰੇ ਤੇ ਫਲੋਟ ਤੇ 
ਹੇਠਲੇ ਤੇ ਭਾਰ ਜਾਂ ਸੰਗਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਹੈਰਿੰਗ, ਸਾਰਡੀਨ, 
ਸਾਮਾਨ ਆਦਿ ਮੱਛੀਆਂ 45400ਕਿ. ਗ੍ਰਾਮ ਭਾਰ ਤੱਕ ਇਕ ਵਾਰੀ ਵਿਚ 
ਫਸ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਰ 


`. ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਇਹ ਇਕ ਕਿਸਮ ਦਾ ਭੁਲ-ਭੁਲੱਈਆਂ ਵਰਗਾਂ ਰੈਂਬਰ 


` ਬਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਮੱਛੀਆਂ ਤੈਰਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ 
ਦੀ ਜਾਲੀ ਇੰਨੀ ਤੰਗ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਲੋੜੀਂਦੇ ਆਕਾਰ ਦੀਆਂ ਮੱਛੀਆਂ 
ਤਾਂ ਇਸ ਵਿਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਲੰਘ ਸਕਦੀਆਂ ਪ੍ਰੰਤੂ ਹੋਰ ਛੋਟੀਆਂ ਆਰਾਮ 
ਨਾਲ ਅੰਦਰ-ਬਾਹਰ ਲੰਘਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਮੁੱਖ 
ਤੌਰ ਤੇ ਸਾਮਨ, ਟ੍ਰਾ ਉਟ ਤੇ ਈਲ ਮੱਛੀਆਂ ਫੜੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। 


___ ਮੱਛੀਆਂ ਫੜਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੋਂਰ ਕੰਮ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ 
ਜਾਲ ਵੀ ਇਸੇ ਪਦਾਰਥ ਦੇ ਬਣੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਾਲੀ ਆਮ 
ਤੌਰ ਤੇ ਚੌਰਸ ਕਿਸਮ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਖੇਡਾਂ ਵਿਚ ਕ੍ਰਿਕਟ, ਟੈਨਿਸ 
ਫ਼ਸਲਾਂ ਨੂੰ ਪੰਛੀਆਂ ਅਤੇ ਕੁਹਰੇ ਆਦਿ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਵੀ ਜਾਲਾਂ 
ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। __ 

ਕੁਝ ਜਾਲ ਹੁਣ ਵੀ ਪੁਰਾਣੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਦੇਸਾਂਗੀ ਸਲਾਈ ਅਤੇ 
ਜਾਲੀ-ਪਿੰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਬਹੁਤੇ ਜਾਲ ਮਸ਼ੀਨਾਂ 
ਹਿਤ 
ਿ 16: 254 
ਤੀ 
ਪਦ 
ਦੌਲਤਾਬਾਦ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲੋਂ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਬਰਾਰ ਦੀ ਹੱਦ 
ਨਾਲ ਰਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬਰਾਰ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਇਹ ਸਤਮਾਲਾ ਲੜੀ ਨਾਲ ਹੀ 
ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਦੀ ਔਸਤਨ ਉਚਾਈ 727ਮੀ. ਹੈ 


418 


ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਦੌਲਤਾਬਾਦ ਸਿਖਰ ਦੀ ਉਚਾਈ 915 
ਮੀ. ਹੈ। ਰ 

__ਹ. ਪੁ. -ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ. 14: 28 

ਜਾਲਨਾ : ਸ਼ਹਿਰ-ਭਾਰਤ ਦੇ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਰਾਜ ਵਿਚ 
ਔਰੰਗਾਬਾਦ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਇਸੇ ਹੀ ਨਾਂ ਦੇ ਤਅਲਕੇ ਦਾ ਇਹ ਸਦਰ-ਮੁਕਾਮ 
ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਕੁੰਦਾਲਿਕਾ ਦਰਿਆ ਦੇ ਸੱਜੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਅਤੇ ਕਾਦਿਰਾਬਾਦ 
ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਸਥਾਨਕ ਰਵਾਇਤ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ _ 
ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਨੀਂਹ ਸ੍ਰੀ ਰਾਮ ਚੰਦਰ ਜੀ ਦੇ ਵੇਲੇ ਰੱਖੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਹ 
ਸੀਤਾ ਦਾ ਵੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਸਥਾਨ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਇਸ ਨੂੰ 
ਜਨਕਪੁਰ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਸੱਦਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਪਰ ਮਗਰੋਂ ਇਕ ਅਮੀਰ 
ਮੁਸਲਮਾਨ ਜੁਲਾਹੇ ਨੇ ਇਹ ਨੰ ਜਾਲਨਾ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ! 
ਸ਼ਹਿਨਸ਼ਾਹ ਅਕਬਰ ਦਾ ਇਕ ਵਜ਼ੀਰ ਅਬੁਲ ਫ਼ਜ਼ਲ ਵੀ ਕੁਝ ਸਮੇਂ 
ਲਈ ਇਥੇ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ 
ਵੀ ਆਪਣੀ ਸੂਬੇਂਦਾਰੀ ਦੌਰਾਨ ਇਥੇ ਕਦੇ-ਕਦਾਈ' ਆਇਆ ਕਰਦਾ 
ਸੀ। ਇੱਥੋਂ ਦੀਆਂ ਵੇਖਣ ਯੋਗ ਥਾਵਾਂ ਵਿਚ 1568 ਦੀ ਬਣੀ ਇਕ 
ਮਸਜਿਦ ਅਤੇ ਪੱਥਰਾਂ ਦੀ ਬਣੀ ਇਕ ਆਲੀਸ਼ਾਨ ਸਰਾਂ ਅਤੇ ਇਕ 
ਤੁਰਕੀ ਇਸ਼ਨਾਨ ਘਰ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਹਿੰਦੂ-ਮੰਦਰਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਮੁੱਖ ਅਨੰਦ 
ਸਵਾਮੀ ਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਹੜਾ ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ ਆਕਾਰ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਤੋਂ 
ਇਲਾਵਾ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਮਹੱਤਤਾ ਵਾਲੀਆਂ ਕਈ ਹੋਰ ਵੀ ਮਸਜਿਦਾਂ 
ਅਤੇ ਧਰਮ ਅਸਥਾਨ ਹਨ। ਜਾਲਨਾ ਦਾ ਕਿਲਾ ਜਿਹੜਾ 1728 ਵਿਚ 
ਉਸਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਹੁਣ ਖੰਡਰ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਇਥੋਂ ਦੇ ਬਾਗ਼ਾਂ 
ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਭਾਰੀ ਮਾਤਰਾਂ ਵਿਚ ਫ਼ਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਬੰਬਈ 
ਅਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਭੇਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਾਲਨਾ ਛਾਉਣੀ (ਸਥਾਪਨਾ 
1827) ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਪੁਰਬ ਵੱਲ ਨੂੰ ਹੈ। ਸੰਨ 1903 ਵਿਚ ਇਹ 
ਛਾਉਣੀ ਛੱਡ. ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਇਥੇ ਈਸਾਈਆਂ ਦੇ ਵੀ ਕਈ ਧਰਮ 
ਅਸਥਾਨ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਕਈ ਸਕੂਲ ਵੀ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। 

19” 51" ਉ. ਵਿਥ.; ?4”54/ ਪੂ. ਲੰਬ. 

ਹ. ਪੁ. -ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ. 14: 28 

ਜਾਲਾ ਪਹਾੜ : ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਪੱਛਮੀ 
ਬੰਗਾਲ ਰਾਜ ਦੇ ਦਾਰਜੀਲਿੰਗ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਦਾਰਜੀਲਿੰਗ ਸ਼ਹਿਰ ਨੇੜੇ 
ਇਕ ਪਹਾੜ ਹੈ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਇਸ ਪਹਾੜੀ ਦੇ ਨਾਂ ਦੀ ਇਕ ਫ਼ੌਜੀ 
ਛਾਉਣੀ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਜਗ੍ਹਾ ਦੀ ਸਮੁੰਦੁਰ ਤਲ ਤੋਂ ਉਚਾਈ 2,272 
ਮੀ. (7,500ਫੁੱਟ) ਹੈ। ਇਥੇ ਹੀ ਹੋਰ ਉਤਾਂਹ 2278 ਮੀ. ਦੀ ਉਚਾਈ 
ਉੱਤੇ ਪਰੇਡ ਗਰਾਉਂਡ ਬਣਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਇਥੇ ਹੀ ਫ਼ੌਜੀ ਛਾਉਣੀ ਦੀ 
ਸਥਾਪਨਾ ਵੀ ੧848 ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਬੈਰਕਾਂ ਬਣਾ ਕੇ ਕੀਤੀ ਸੀ। 
ਇਸੇ ਪਹਾੜ ਤੋਂ 64 ਕਿ. ਮੀ. ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਕੰਚਨਜੰਗਾ ਅਤੇ ਮਾਊਂਟ 
ਐਵਰੈਸਟ ਸੰਸਾਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਚੋਟੀਆਂ ਦਾ ਨਜ਼ਾਰਾ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। 

ਹ. ਪੁ. -ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ. 14: 17 

ਜਾਲਾਪਾ : ਡਿਪਾਰਟਮੈਂਟ-ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਗਵਾਤੇਮਾਲਾ 
ਦਿ ਤਿਪਰਟੀਟ ਹੈ ਜਿਸਦੀ: ਹੈਤਰਫਲ 7 063 ਵ। ਕਿ. ਸੀ 
ਅਤੇ ਆਬਾਦੀ 1,90,847 (1990) ਹੈ। ਇਹ ਉੱਘੜ ਦੁੱਘੜਾ ਜਿਹਾ 
ਇਲਾਕਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਇਥੇ ਰੇਲ-ਮਾਰਗ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਸੜਕਾਂ ਹੀ _ 
ਆਵਾਜਾਈ ਦਾ ਸਾਧਨ ਹਨ। ਇਹ ਗਵਾਤੇਮਾਲਾ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ 
ਪੈਨ-ਅਮਰੀਕੀ ਹਾਈਵੇ ਨਾਲ ਸੜਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਨੈਂ। 
ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮੱਕੀ, ਕਣਕ, ਫਲੀਆਂ, ਤਮਾਕੂ ਅਤੇ ਚੌਲ 


ਇਥੋਂ ਦੀਆਂ ਖ਼ਾਸ ਉਪਜਾਂ ਹਨ। ਇਥੇ ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ ਅਤੇ ਲੱਕੜ ਚਿਰਾਈ 
ਦੇ ਧੰਦੇ ਵੀ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਹਨ। ਇਸ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਜਾਲਾਪਾ ਹੈ ਜੋ 
ਡਿਪਾਰਟਮੈਂਟ ਦਾ ਵੱਡਾ ਸ਼ਹਿਰ ਵੀ ਹੈ। 

ਹ.ਪੁ. -ਐਨ. ਬ੍ਰਿ_ ਮਾ. 5:504 

ਜਾਲਾਪਾ : ਸ਼ਹਿਰ-ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਗਵਾਤੇਮਾਲਾ ਦੇ ਇਸੇ 
ਨਾਂ ਦੇ ਡਿਪਾਰਟਮੈਂਟ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਹੈ ਜੋ ਸਮੁੰਦਰ ਤਲ ਤੋਂ 1, 380 
ਮੀ. ਦੀ ਉਚਾਈ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਥੇ ਦੀ ਜਲਵਾਯੂ ਬਹੁਤ ਸੁਹਾਵਣੀ 
ਹੈ। ਮੱਕੀ, ਕਣਕ, ਸੋਆਬੀਨ ਇਥੋ ਦੀਆਂ ਖ਼ਾਸ ਫ਼ਸਲਾਂ ਹਨ। ਪਸ਼ੂ 
ਅਤੇ ਸੂਰ ਪਾਲਣਾ ਇਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਿੱਤਾ ਹੈ। ਡੇਅਰੀ ਉਤਪਾਦਨਾਂ 
ਲਈ ਇਹ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਨੇੜਿਓ' ਕ੍ਰੋਮਾਈਟ ਖਣਿਜ ਕੱਢਿਆ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਜ਼ਰਾਇਤੀ ਉਤਪਾਦਨਾਂ ਦਾ 
ਵਪਾਰਕ ਕੇਂਦਰ ਵੀ ਹੈ। 


ਆਬਾਦੀ-1,90;847 (1991) 
14” 38' ਉ. ਵਿਥ.; 89? 59' ਪੱ. ਲੰਬ. 
ਹ. ਪੁ. -ਐਨ. ਬ੍ਰਿ ਮਾ. 5: 504 


ਜਾਲਾਪਾ : ਸ਼ਹਿਰ-ਇਸ ਦਾ ਪੂਰਾ ਨਾਂ ਜਾਲਾਪਾ ਐਨਰੀਕਵੇਜ਼ - 


ਹੈ। ਪੂਰਬੀ ਕੇਂਦਰੀ ਮੈਕਸੀਕੋ ਵਿਚ ਵੈਰਾਕਰੂਜ਼ ਰਾਜ ਦਾ ਰਾਜਧਾਨੀ 
ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਸਿਐਰਾ ਮਾਦਰੇ ਆਰੀਐਂਟਲ ਪਰਬਤਾਂ ਉੱਤੇ ਸਮੁੰਦਰ 
ਤਲ ਤੋਂ ਕੋਈ 1, 427 ਮੀ. ਦੀ ਉਚਾਈ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ 
ਆਸਪਾਸ ਕਾਫ਼ੀ ਅਤੇ ਤਮਾਕੂ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਉਤਪਾਦਨਾਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਮੰਡੀ ਹੈ। ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਨਾਲ 
ਇਹ ਰੇਲਾਂ ਅਤੇ ਸੜਕਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਥੋਂ ਦੀਆਂ 
ਵਰਣਨਯੋਗ ਥਾਵਾਂ ਵਿਚ 1944ਦੀ ਸਥਾਪਿਤ ਵੈਰਾਕਰੂਜ਼ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ 
ਅਤੇ ਸਪੇਨੀ ਮੂਰੀ ਇਮਾਰਤ ਉਸਾਰੀ ਕਲਾ ਦੇ ਨਮੂਨੇ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ 
ਇਮਾਰਤਾਂ ਹਨ। ਇਥੋਂ ਦੀ ਜਲਵਾਯੂ ਬਹੁਤ ਸੁਹਾਵਣੀ ਹੈ ਜਿਸ ਕਰਕੇ 
ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਭਰਮਾਰ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਇਕ ਮਸ਼ਹੂਰ 
ਸੈਰਗਾਹ ਵੀ ਹੈ। 

ਆਬਾਦੀ-2,88,331 (1991) 

19” 32' ਉ. ਵਿਥ.; 96? 55' ਪੱ. ਲੰਬ. 

ਹ. ਪੁ. -ਐਨ. ਬ੍ਰਿ ਮਾ. 5:504; ਵੈ. ਜਗ. ਡਿ. ੍ 

ਜ੍ਰਾਂਲੀਸ ((੧0%, $0੬0੩%ਟ 7੮1੦ 17ਧ ੮812੬ 
9490 0080) : ਵਿੱਦਿਅਕ ਕਿਤਾਬਾਂ, ਨਾਟਕਾਂ, ਨਾਵਲਾਂ ਅਤੇ 
ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਇਸ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਫ਼ਲ ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਲੇਖਿਕਾ ਦਾ ਜਨਮ 
ਅੰਤੂੰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਚਾਂਪਸੈਰੀ ਵਿਖੇ ਜਨਵਰੀ, 1746 ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਸੰਨ 
1756 ਵਿਚ ਇਹ ਪੈਰਿਸ ਜਾ ਕੇ ਵਸ ਗਈ। ਇਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ, 
ਜਿਆਣੀ, ਹਸਮੁੱਖ ਅੰਤੇ ਸੁਹਿਰਦ ਸੀ ਅਤੇ ਝੱਟ ਹੀ ਸਾਹਿਤਕ ਜੀਵਨ 
ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਗਈ। ਇਹ ਰੂਸੋ, ਟੈਲੀਰੈਂਡ ਅਤੇ ਸ਼ਾਟੋਬ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਦੋਸਤ 
ਸੀ। ਨਪੋਲੀਅਨ ਇਸ ਨੂੰ 'ਜਾਦੂਗਰਨੀ' ਕਹਿੰਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। 16 ਸਾਲ 
ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਦੇਹਾਂ ਨੇ ਸ਼ਾਰਤ 
(ਮਗਰੋਂ ਆੱਰਲੀਆਂ) ਦੇ ਡਿਊਕ ਅਤੇ ਡਰੈੱਸ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਕਰ ਲਈ। 
12 ਸਾਲ ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਗਵਰਨੈਂਸ ਰਹੀ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ 
ਉਇ 
ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਭਰ ਉਸ ਦੀ ਦੋਸਤ ਰਹੀ। 


ਇਸ ਦੀਆਂ ਵਿਦਿਅਕ ਵਿਧੀਆਂ ਅਗਾਂਹ-ਵਧੂ ਸਨ। ਇਸਨੇ 
ਨਾਲ ਸੁਖਾਲਾ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ।'ਇਸ ਨੇ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਇਨਕਲਾਬ ਦਾ 


419 


ਜਾੱਲੀ ਬੈਲੰਸ 


ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਇਸ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਵਿਚੋਂ ਭੱਜਣਾ ਪਿਆ। ਸੰਨ 1783 ` 
ਇਹ ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਜਰਮਨੀ ਚਲੀ 
ਗਈ ਸੀ। ਸੰਨ 1802 ਵਿਚ ਨਪੇਲੀਅਨ ਦੇ ਸਮੇਂ ਫ਼ਰਾਂਜ ਆ ਗਈ, 
ਇਸ ਨੂੰ ਪੈਨਸ਼ਨ ਲਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਾਹਿਤਕ 
ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਨੂੰ ਮੁੜ ਤੋਂ ਕਾਇਮ ਕਰ ਲਿਆ। ਸੰਨ 1830ਵਿਚ ਪੈਰਿਸ ਵਿਖੇ 
ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। 

ਹ. ਪੁ-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 10: 104 

ਜਾਂਲੀ ਬੈਲੰਸ : ਇਹ ਉਹ ਯੰਤਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੁਆਰਾ ਨੌਸਾਂ 
ਅਤੇ ਤਰਲਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ਿਸ਼ਟ ਘਣਤਾ (ਸਾਪੇਖੀ ਘਣਤਾ) ਦਾ ਪਤਾ ਲਾਇਆ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਾੱਲੀ ਬੈਲੰਸ ਵਿਚ ਇਕ ਲੰਬੀ, ਪਤਲੀ ਕੁੰਡਲਨੀ ਕਮਾਣੀ 





ਜਾੱਲੀ ਬੈਲੰਸ 


ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਇਕ ਸਿਰਾ ਇਕ ਇਕਸਾਰ ਅੰਕਿਤ ਧੈਮਾਨੇ ਦੇ _ 
ਸਾਹਮਣੇ ਲਟਕਦਾ ਹੈ। ਕਮਾਣੀ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਸਿਰੇ ਨਾਲ ਇਕ ਵੱਟਿਆਂ 
ਵਾਲਾ ਪਲੜਾ ਲੱਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਥੱਲੇ ਵੱਲ ਤਾਰ 
ਦੀ ਬਣੀ ਇਕ ਟੋਕਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਹ ਵਸਤੂ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ 
ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ਿਸ਼ਟ ਘਣਤਾ ਕੱਢਣੀ ਹੋਵੇ। ਜਦੋਂ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਕੁਮਵਾਰ 
ਹਵਾ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਡੁਬੋਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਮਾਣੀ ਦੇ ਵਾਧੇ ਵਿਚ 
ਅੰਤਰ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੁੱਕ ਦੇ ਲਚਕਤਾ ਨਿਯਮ` ਅਨੁਸਾਰ ਕਮਾਂਣੀ 
ਵਿਚ ਵਿਕਾਰ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਲੱਗ ਰਹੇ ਪ੍ਰਤਿਬਲ ਦੇ ਸਮ-ਅਨੁਪਾਤੀ ਹੁੰਦਾ ` 
ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਸਤੂ ਦੇ ਭਾਰ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਡੁਬੋਣ ਨਾਲ ਆਈ 
ਕਮੀ ਕਮਾਣੀ ਉੱਤੇ ਲੱਗ ਰਹੇ ਪ੍ਰਤਿਬਲ ਘਟਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਇਸ ਲਈ 
ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਆਰਕੀਮਿਡੀਜ਼ ਦੇ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ 
` ਠੋਸ ਦਾ ਹਵਾ ਵਿਚ ਭਾਰ 
ਵਿਸ਼ਿਸਟ ਘਣਤਾ = --------------- 
ਰ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਠੋਸ ਦੇ ਭਾਰ ਵਿਚ ਆਈ ਕਮੀ 


ਇਹ ਵਫਿਸ਼ਿਸ਼ਟ ਘਣਤਾ ਕਮਰੇ ਦੇ ਤਾਪਮਾਨ ਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ. 


__ਸਾਪੇਖੀ ਵਿਜ਼ਿਸ਼ਟ ਘਣਤਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਤਰਲ ਦੀ ਵਿਸ਼ਿਸ਼ਟ ਘਣਤਾ ਪਤਾ 
ਕਰਨ ਲਈ ਇਹੇ ਹੀ ਢੰਗ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅੰਤਰ ਕੇਵਲ ਇੰਨਾ 
ਹੈ ਕਿ ਕਿਜੇ ਵੀ ਨੋਸ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਉਸ ਦੇ ਭਾਰ ਦੀ ਕਮੀ ਅਤੇ 
_ ਲੋੜੀਂਦੇ ਤਰਲ ਵਿਚ ਨੋਸ ਦੇ ਭਾਰ ਵਿਚ ਕਮੀ ਦੁਆਰਾ ਕੱਢੀ ਜਾ ਸਕਦੀ 
ਹੈ। ਠੋਸ ਅਜਿਹਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਤਰਲ ਦੇਹਾਂ 
ਵਿਚੇਂ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਵੀ ਕਿਰਿਆ ਨਾ ਕਰੇ। 


ਤਰਲ ਦੀ ਵਿਸ਼ਿਸ਼ਟ ਘਣਤਾ ਇਸ ਫ਼ਾਰਮੂਲੇ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲਗਾਈ 
ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ: 


ਵਿਸ਼ਿਸ਼ਟ ਘਣਤਾ (ਤਰਲ) = 
ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਆਈ ਨੋਸ ਦੇ ਭਾਰ ਵਿਚ ਕਮੀ 

ਹ. ਪੁ. -ਐਨ. ਬ੍ਰਿ_ 13: 68 ; ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 4 489 

ਜਾਲੌਜ : ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ-ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜਸਥਾਨ ਰਾਜ ਦਾ ਇਕ 
ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਖੇਤਰਫ਼ਲ 10, 640 ਵ. ਕਿ. ਮੀ. ਅਤੇ ਆਬਾਦੀ 
11,42,563 (1991) ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਇਸੇ ਨਾਂ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। 
ਜਾਲੌਰ ਰਾਜ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਉੱਤਰ ਪੂਰਬ ਵਿਚ ਪਾਲੀ, ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ 
`_ਹਨ। ਦੱਖਣ ਵਿਚ ਗੁਜਰਾਤ ਰਾਜ ਦੀ ਹੱਦ ਲਗਦੀ ਹੈ। 

ਧਰਾਤਲ ਪੱਖੋਂ ਇਹ ਮਾਰੂਥਲੀ ਰੇਤਲਾ ਜਿਹਾ ਇਲਾਕਾ ਹੈ। ਰਾਜ 
ਦਾ ਪੂਰਬੀ ਹਿੱਸਾ ਅਰਾਵਲੀ ਦੀਆਂ ਇੱਕਾ ਦੁੱਕਾ ਪਹਾੜੀਆਂ ਨੇ ਰੋਕਿਆ 
ਹੋਇਆ ਹੈ। ਭੂਗੋਲਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਇਹ ਘੱਟ ਰੇਤਲੇ ਖ਼ੁਸ਼ਕ ਮਾਰੂਥਲੀ ਖੰਡ 
ਵਿਚ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਇਸ ਦੀ ਜਲਵਾਯੂ ਵੀ ਖ਼ੁਸ਼ਕ ਜਿਹੀ ਹੈ। 
ਗਰਮੀਆਂ ਵਿਚ ਗਰਮੀ ਵਧੇਰੇ ਪੈਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਲੂ ਚਲਦੀ ਹੈ। ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ 
ਪੂਰਬੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਸਾਲ ਵਿਚ ਵਰਖਾ 50 ਸੈਂ. ਮੀ. ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਹਿੱਸੇ 
ਵਿਚ 25 ਜੈਂ ਮੀ. ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੂਨੀ ਅਤੇ ਇੰਸ ਦੀਆਂ ਸਹਾਇਕ 
_ ਨਦੀਆਂ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਜਲ ਨਿਕਾਸ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। 


ਰ੍ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਵਰਖਾ ਦੀ ਘਾਟ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਬੰਬੀਆਂ 
ਨਾਲ ਭੂਮੀ ਦੀ ਸਿੰਜਾਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਿੰਜੀ ਹੋਈ ਭੂਮੀ ਵਿਚ 
ਬਾਜਰਾ, ਤਿਲਹਨ, ਮੋਟੇ ਅਨਾਜ ਆਦਿ ਫ਼ਸਲਾਂ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਕੀਤੀ 
ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚੋਂ ਸੰਗਮਰਮਰ ਵੀ ਕੱਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੱਨਅਤਾਂ 
ਦੀ ਤਾਂ ਇਥੇ ਘਾਟ ਹੀ ਹੈ। ਇਥੋਂ ਦੇ ਜਾਲੌਰ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਕੱਪੜਾ ਅਤੇ 
ਭਾਂਡੇ ਆਦਿ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਆਵਾਜਾਈ 
ਲਈ ਰੇਲਾਂ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਵੀ ਹੈ। 

ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਜੋਧਪੁਰ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨਾਲ 
ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲੋਂ ਇਹ ਜੋਧਪੁਰ 
ਰਿਆਸਤ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਰਾਜਪੂਤਾਨੇ ਦੇ ਪਾਰਮਾਰ ਰਾਜੇ ਇਥੇ 
ਰਾਜ ਕਰਦੇ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਾਲੌਰ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਪਹਾੜੀ ਉੱਤੇ ਇਕ 
ਕਿਲਾ ਬਣਵਾਇਆ ਸੀ ਜਿਹੜਾ ਰਾਜਪੁਤਾਨੇ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ। 12ਵੀਂ 
ਸਦੀ ਤੱਕ ਇਥੇ ਪਰਮਾਰਾਂ ਦਾ ਰਾਜ ਰਿਹਾ। ਸੰਨ 1310 ਵਿਚ ਇਹ 
ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਅਲਾਉਦੀਨ ਖਿਲਜੀ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ। 

ਹ. ਪ -ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 5: 505 

ਜਾਲੋਰ : ਸ਼ਹਿਰ--ਰਾਜਸਥਾਨ ਰਾਜ ਭਾਰਤ) ਦੇ ਦੱਖਣ- 
ਹੈ। ਇਹ ਜੋਧਪੁਹ ਸਹਿਚ ਤੋਂ 120 ਕਿ. ਮੀ. ਦੂਰ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਇਕ 
ਪਹਾੜੀ ਉਪਰ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਰਾਜਪੂਤਾਂਨੇ ਦੇ ਪਰਮਾਰਾਂ ਰਾਜਪੂਤਾਂ 
ਨੇ ਬਣਵਾਇਆ ਸੀ। ਇਹ ਚੰਗੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਹੈ। ਕਿਲੇ ਦੀ ਲੰਬਾਈ 


ਤਰਲ ਵਿਚ ਆਈ ਠੋਸ ਦੇ ਭਾਰ ਵਿਚ ਕਮੀ 


420 


800 ਗਜ਼ ਅਤੇ ਚੌੜਾਈ 400 ਗਜ਼ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ 458 ਕਿ. ਮੀ. ਲੰਬੀ 
ਸਿੱਧੀ ਜਿਹੀ ਪਟੜੀ ਰਾਹੀਂ ਜਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਰਮਾਰਾਂ ਰਾਜਪੂਤਾਂ 
ਨੇ ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਪੱਥਰਾਂ ਨਾਲ ਕਿਲੇ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਕਰਵਾਈ ਸੀ। 12ਵੀਂ 
ਸਦੀ ਵਿਚ ਚੌਹਾਨ ਰਾਓ ਕਿਰਥੀਪਾਲ ਦੇ ਹੇਠ ਆਉਣ ਤੱਕ ਕਿਲੇ 
ਉਪਰ ਪਰਮਾਰਾਂ ਦਾ ਹੀ ਕਬਜ਼ਾ ਰਿਹਾ। ਚੌਹਾਨ ਰਾਓ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਆਪਣੀ 
ਰਾਜਧਾਨੀ ਵੀ ਬਣਾਇਆ। ਇਸ ਦੇ ਪੋਤੇ ਉਦੈ ਸਿੰਘ ਨੇ 1210 ਵਿਚ 
ਇਹ ਕਿਲਾ ਸਮਸਉਦੀਨ ਅਲਤਮਸ਼ ਨੂੰ ਸਮਰਪਣ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ 
ਤੋਂ 100 ਸਾਲ ਪਿੱਛੋਂ ਅਲਾਉਦੀਨ ਖਿਲਜੀ ਨੇ ਇਹ ਕਿਲਾ ਕਾਨਾਰਦਿਓ 
ਚੌਹਾਨ ਤੋਂ ਖੇਹ ਲਿਆ। ਉਸਨੇ ਇਥੇ ਗੰਬਦਾਂ ਵਾਲੀ ਮਸਜਿਦ ਵੀ 
ਬਣਵਾਈ। ਸੰਨ 1540 ਵਿਚ ਕਿਲਾ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੋਨਾਂ ਉਪਰ ਜੋਧਪੁਰ 
ਦੇ ਰਾਜਾ ਮਾਲ ਦਿਓ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਹੋ ਗਿਆ। 

ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਇਥੇ ਕੱਪੜਾ, ਭਾਂਡੇ, ਕਾਠੀਆਂ ਆਦਿ ਬਣਾਉਣ ਦਾ 
ਕੰਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਆਮ ਸਹੂਲਤਾਂ ਵੀ ਮੁਹੱਈਆ ਹਨ। ਇਥੇ 
ਰਾਜਸਥਾਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਇਕ ਕਾਲਜ ਵੀ ਹੈ। 


ਆਬਾਦੀ-33,650 (1991) 


2521" ਉ. ਵਿਥ.; 71”37' ਪੂ. ਲੰਬ 

ਹ. ਪੁ. -ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ. 14: 29 

ਜਾਵਦ : ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਰਾਜ ਭਾਰਤ) ਦੇ ਮੰਦਸੋਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ 
ਇਹ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਸਮੁੰਦਰ ਤਲ ਤੋਂ 687 ਕਿ. ਮੀ. ਦੀ 
ਉਚਾਈ ਉਪਰ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਲਗਭਗ 500 ਸਾਲ 
ਪਹਿਲਾਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਹ ਮੇਵਾੜ ਦੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਹੁੰਦਾ 
ਸੀ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੀ ਦੀਵਾਰ ਵੀ ਰਾਣਾ ਸੰਗਰਾਮ ਸਿੰਘ 
ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਜਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਰਾਜ ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਬਣਾਈ 
ਗਈ ਸੀ। ਪਿੰਡਾਰੀ ਯੁੱਧ (1818) ਦੌਰਾਨ ਸਿੰਧੀਆ ਦੇ ਇਕ ਅਫ਼ਸਰ 
ਜਸਵੰਤ ਰਾਉ ਨੇ ਪਿੰਡਾਰੀ ਨੇਤਾਵਾਂ ਚਿੰਤੂ ਅਤੇ ਫਜ਼ਲ ਖ਼ਾਨ ਦਾ ਸਾਥ 
ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਮਗਰੋਂ 1819ਵਿਚ ਸ਼ਹਿਰ ਉਤੇ ਹਮਲਾ ਹੋਇਆ ਤੇ ਜਨਰਲ 
ਬ੍ਰਾਊਨ ਨੇ ਇਸ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਪਰ ਫਿਰ ਇਹ ਸਿੰਧੀਆ 
ਨੂੰ ਸੱਪ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਪਿੱਛੋਂ 1844 ਵਿਚ ਗਵਾਲੀਅਰ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਨਾਲ 
ਸਬੰਧਤ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿਚ ਮਿਲਾਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਪਰ 1960 ਵਿਚ ਇਹ 
ਦੁਬਾਰਾ ਸਿੰਧੀਆ ਕੋਲ ਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਵਪਾਰਕ ਮਹੱਤਤਾ 
ਵੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਥੇ ਅਨਾਜ ਅਤੇ ਕੱਪੜੇ ਦਾ ਵਪਾਰ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਰਿਹਾ 
ਹੈ। ਇਹ ਕੱਪੜੇ ਦੀ ਰੰਗਾਈ ਵਾਸਤੇ ਵੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਪਰ ਪਿੱਛੋਂ 
ਯੂਰਪੀਅਨ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੱਪੜਾ ਰੰਗਣ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਨਿਕਲਣ ਕਰਕੇ ਇਥੋਂ 
ਦਾ ਇਹ ਕੰਮ ਪਹਿਲੋਂ ਨਾਲੋਂ ਘਟ ਗਿਆ। ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਸਕੂਲ, ਹਸਪਤਾਲ 
ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਹੂਲਤਾਂ ਵੀ ਉਪਲਭਧ ਹਨ। 


ਆਬਾਦੀ-14,228 (1991) 

24” 36' ਉ. ਵਿਥ.; 74” 52 ਪੂ. ਲੰਬ. 

ਹ. ਪੁ. -ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ 14: 83 

ਜਾਵਾ : ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆ ਗਣਰਾਜ ਦਾ ਚੌਥਾ ਵੱਡਾ ਟਾਪੂ ਹੈ 
ਜਿਹੜਾ ਮਲਾਇਆ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵਿਚ ਸਮਾਟਰਾ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਅਤੇ 
ਬਾਲੀ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਖੇਤਰਫ਼ਲ ਮਦੁਰਾ ਟਾਪੁ 
ਸਮੇਤ 130,987ਵ. ਕਿ. ਮੀ. ਅਤੇ ਆਬਾਦੀ 10,75,13,798 (1989) 
ਹੈ। ਆਰਥਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪੱਖੋਂ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਟਾਪੂ ਹੈ। 
ਇਸ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਜਕਾਰਤਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲੋਂ ਬਾਟੇਵੀਆ ਕਹਿੰਦੇ 
ਸਨ। 

ਭੂ-ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿਗਿਆਨ 

ਜਾਵਾ ਟਾਪੂ ਦੀ ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਲੰਬਾਈ 1040ਕਿ. ਮੀ. 
ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਚੌੜਾਈ 200 ਕਿ. ਮੀ. ਦੇ ਲਗਭਗ ਹੈ। 


421 


ਸੁੰਡਾ ਜਲ-ਡਮਰੂਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। 

ਟਾਪੂ ਨੂੰ ਭੂਗੋਲਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਖੰਡਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾ 
ਸਕਦਾ ਹੈ ਮੱਧ ਵਿਚ ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਨੂੰ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਪਰਬਤੀ 
ਲੜੀ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਟਾਪੂ ਨੂੰ ਉੱਤਰੀ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ 
ਵੰਡਦੀ ਹੈ। ਪੱਛਮੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਇਹ ਪਰਬਤੀ ਲੜੀ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਹੋ 
ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਇਥੇ ਦੀ ਢਲਾਣ ਤਿੱਖੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਸ 
ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਕੁਦਰਤੀ ਬੰਦਰਗਾਹਾਂ ਨਹੀਂ ਬਣ ਸਕੀਆਂ। ਉੱਤਰ ਵੱਲ 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਰਬਤਾਂ ਦੀ ਢਲਾਣ ਘੱਟ ਹੈ ਅਤੇ ਧਰਾਤਲ ਮੈਦਾਨੀ ਜਿਹੀ 
ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਪਾਸੇ ਦਾ ਮੈਦਾਨ ਦੱਖਣ ਨਾਲੋਂ ਵੱਡਾ ਹੈ। ਪੂਰਬੀ 
ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਚਟਾਨਾਂ ਰੇਤ, ਪੱਥਰ ਅਤੇ ਚੂਨੇ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਕਈ 
ਘਾਟੀਆਂ ਪਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਥੇ 125 ਜਵਾਲਾ-ਮੁਖੀ ਪਹਾੜ 
ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ 27 ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ ਹਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਲਾਵਾ 
ਨਿਕਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਰਬਤੀ ਚੋਟੀਆਂ ਦੀ ਆਮ ਉਚਾਈ ਲਗਭਗ 
2400 ਮੀ. ਤੱਕ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਚੋਟੀ ਸੈਮੂਰ ਹੈ ਜਿਸ 
ਦੀ ਉਚਾਈ 3, 676 ਮੀ. ਹੈ। 

ਜਲ ਪ੍ਰਵਾਹ--ਜਾਵਾ ਟਾਪੂ ਦੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਉੱਤਰ 
ਜਾਂ ਦੱਖਣ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ ਹੈ। ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਵਹਿਣ ਵਾਲੀਆਂ ਨਦੀਆਂ 
ਲੰਬੀਆਂ ਅਤੇ ਜਹਾਜ਼ਰਾਨੀ ਯੋਗ ਹਨ। ਹਿੰਦ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਵਿਚ ਡਿਗਣ 
ਵਾਲੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ ਅਤੇ ਤੇਜ਼ ਵਹਾਓ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ। ਟਾਪੁ 
ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦਰਿਆ ਸੋਲੋ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਬ੍ਰੈਂਟਸ ਅਤੇ 
ਜੀਲੀਵੰਗਾ ਹੇਰ ਨਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਹਾਜ਼ਰਾਨੀ ਲਈ ਤਾਂ ਇਹ ਦਰਿਆ 
ਦਿ ਦਿ 
ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 

ਜਲਵਾਯੂ--ਜਾਵਾ ਭਾਵੇਂ ਉਸ਼ਣ ਖੰਡ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਹੈ ਪਰ ਇਜ 
ਦੀ ਜਲਵਾਯੂ ਉਪਰ ਮੌਸਮੀ ਹਵਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਬਹੁਤ 
ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਥੇ ਦੋ ਹੀ ਮੌਸਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅਪ੍ਰੈਲ ਤੋਂ ਅਕਤੂਬਰ ਤੱਕ 
ਦਾ ਖ਼ੁਸ਼ਕ ਮੌਸਮ ਅਤੇ ਨਵੰਬਰ ਤੋਂ ਮਾਰਚ ਤੱਕ ਬਰਸਾਤੀ ਮੌਸਮ। 


ਜਾਵਾ 


ਵਰਖਾ ਉੱਤਰੀ-ਪੱਛਮੀ ਹਵਾਵਾਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਐਸੜ ਸਾਲਾਨਾ ਵਰਖਾ 
2000 ਮਿ. ਮੀ, 4 1760ਮਿ. 
ਮੀ. ਵਰਖਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 

ਜਕਾਰਤਾ ਵਿਚ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਤਾਪਮਾਨ 36? ਸੈਂ. ਹੈ ਅਤੇ ਘੱਟ 
ਤੋਂ ਘੱਟ 197 ਸੈਂ. ਹੈ। 

ਬਨਸਪਤੀ ਅਤੇ ਜੀਵ-ਜੰਤੂ--ਇਥੇਂ ਦੀ ਬਨਸਪਤੀ ਅਤੇ 
ਜੀਵ-ਜੰਰੂਆਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਤੋਂ ਇਸ ਦੇ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਏਸ਼ੀਆ ਅਤੇ 
ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਣ ਬਾਰੇ ਵੀ ਖ਼ਿਆਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਥੇ 
ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਅਤੇ ਏਸ਼ੀਆ ਦੀ ਬਨਸਪਤੀ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਜ਼ੁਲਦੀ 
ਬਨਸਪਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਪੌਦਿਆਂ ਦੀਆਂ. 5000 ਕਿਸਮਾਂ ਪਾਈਆਂ 
ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਕੇਲਾ, ਅੰਬ ਅਤੇ ਹੋਰ ਏਸ਼ਿਆਈ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਫ਼ਲ ਵੀ 
ਮਿਲਦੇ ਹਨ। 


ਇਥੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀਆਂ ਵੀ ਅਨੇਕਾਂ ਹੀ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ। ਇਥੇ 
ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਪੰਛੀ, ਕੱਛੂਕੰਮੇ, 100 ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਸੱਪ. 500 ਕਿਸਮਾਂ 
ਦੀਆਂ ਤਿੱਤਲੀਆਂ ਅਤੇ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੀੜੇ, ਮਕੌੜੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। 
ਭੇਡਾਂ ਅਤੇ ਬੱਕਰੀਆਂ ਆਦਿ ਵਰਣਨਯੋਗ ਹਨ। 

ਇਤਿਹਾਸ 


ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਵਿਚ ਜਾਵਾ ਆਪਣੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ 
ਵਾਂਗ ਹਿੰਦੂ ਰਾਜਿਆਂ ਅਧੀਨ ਸੀ। ਹਿੰਦੂ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਇਥੇ ਬੁੱਧ ਧਰਮ 
ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਣਵਾਏ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਬੁੱਧ ਮੰਦਰਾਂ ਤੋਂ 
ਇਲਾਵਾ, ਹੇਰ ਵੀ ਸਬੂਤ ਹਨ। ਮੈਗੇਲਾਂਗ ਨੇੜੇ ਬੋਰੋਬਦੂਰ ਮੰਦਰ ਸੰਸਾਰ 
ਦਾ ਵਰਣਨਯੋਗ ਬੋਧੀ ਮੰਦਰ ਹੈ। 14ਵੀਂ ਅਤੇ 15ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਇਥੇ 
ਮੁਸਲਮਾਨੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਫੈਲੀ। ਪੱਛਮੀ ਜਾਵਾ ਦੇ ਸੁੰਡਾਨੀਆਂ ਉੱਤੇ 
ਇਸਲਾਮ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਧੇਰੇ ਪਿਆ। ਇਸ ਪਿੱਛੋਂ ਪੁਰਤਗਾਲੀ ਡੱਚ ਅਤੇ 
ਅੰਗਰੇਜ਼ ਵਪਾਰੀ ਇੱਧਰ ਆਉਂਦੇ ਰਹੇ। ਸੰਨ 1799ਤੋਂ ਇਥੇ ਡੱਚਾਂ ਦਾ 
ਰਾਜ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ ਫਿਰ 1811ਤੇਂ 1876 ਵਿਚ ਇਹ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਅਧੀਨ' 





ਪੱਛਮੀ ਜਾਵਾ ਢਿਚ ਗਾਰੂਟ ਵਾਦੀ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿਚ ਝੋਨਾ ਲਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਕਿਸਾਨ 


ਜਾਵਾ ਸਾਗਰ 


ਰਿਹਾ। ਪਿੱਛੋਂ ਫਿਰ ਇਹ ਡੱਚਾਂ ਅਧੀਨ ਹੀ ਰਿਹਾ। ਦੂਜੇ ਮਹਾਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ 
(ਮਾਰਚ 1942ਤੋਂ ਸਤੰਬਰ 1945) ਜਾਪਾਨੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ 
ਕਰ ਲਿਆ। ਇਸ ਯੁੱਧ ਪਿੱਛੋਂ ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆ ਵਿਚ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲਹਿਰ 
ਜੋਰਾਂ ਤੇ ਸੀ ਅਤੇ ਆਖ਼ਰ 1947 ਵਿਚ ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆ ਆਜ਼ਾਦ ਗਣਰਾਜ 
ਬਣਨ ਦੇ ਨਾਲ ਜਾਵਾ ਨੂੰ ਵੀ 1950 ਵਿਚ ਹੀ ਇਸ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ 
ਲਿਆ ਗਿਆ। 

ਆਰਥਿਕਤਾ 


ਖਣਿਜ ਪਦਾਰਥ ਇਥੇ ਬਹੁਤੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੇ ਫਿਰ ਵੀ ਪੈਟਰੋਲ 
ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 

ਖੇਤੀਬਾੜੀ--ਚੌਲ ਇਸ ਟਾਪੂ ਦੀ ਖ਼ਾਸ ਪੈਦਾਵਾਰ ਹੈ। ਮੱਕੀ, 
ਕਸਾਵਾ, ਮੂੰਗਫ਼ਲੀ, ਸੋਇਆਬੀਨ, ਆਲੂ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ 
ਹੈ। ਕੇਲੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਰਸਦਾਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਫ਼ਲਾਂ ਦੀ ਬਾਗ਼ਬਾਨੀ ਵੀ ਹੁੰਦੀ 


`ਹੈ। ਸਿਨਕੋਨੇ -ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਵਿਚ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਭਰ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ` 


ਉਤਪਾਦਨ ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 


ਸੱਨਅਤਾਂ--ਵੱਡੀਆਂ ਸੱਠਨਅਤਾਂ ਦੀ ਇਥੇ ਘਾਟ ਹੈ। ਕੱਪੜਾ 
ਬੁਣਨਾ, ਲੋਹੇ ਦੀ ਢਲਾਈ, ਚਾਂਦੀ ਦਾ ਕੰਮ, ਜ਼ਰਾਇਤੀ ਸੰਦ ਬਣਾਉਣਾ, 
ਚਮੜਾ ਰੰਗਣ, ਕੁੰਭਕਾਰੀ ਨਮੂਨੇ ਦੇ ਭਾਂਡੇ ਬਣਾਉਣ ਆਦਿ ਦੀਆਂ 
ਹਲਕੀਆਂ ਸੱਨਅਤਾਂ ਉੱਨਤ ਹਨ। ਇਥੋਂ ਦੀ ਕੱਪੜੇ ਦੀ ਰੰਗਾਈ ਅਤੇ 
ਉਸ ਉੱਤੇ ਖਾਸ ਕਿਸਮ ਦੀ ਬਾਰੀਕ ਛਪਾਈ ਕਾਫ਼ੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। 

ਆਵਾਜਾਈ ਦੇ ਸਾਧਨ--ਆਵਾਜਾਈ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਖਾਤਰ 
ਜਾਵਾ ਵਿਚ ਸੜਕਾਂ ਦਾ ਜਾਲ ਵਿਛਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਮੁੱਖ ਸੜਕ ਮਾਰਗ 
ਪੂਰਬ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬਾਕੀ ਸੜਕਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਨਾਂ ਮਾਰਗਾਂ 
ਨਾਲ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਥੇ ਕੁਝ ਸੜਕਾਂ ਸਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ 
ਹਨ ਅਤੇ ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਵੀ ਹਨ। 

ਰੇਲ-ਪਟੜੀਆਂ ਵੀ ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪੋ ਵਿਚ ਜੋੜਦੀਆਂ 
ਹਨ। ਜਾਵਾ ਦੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਵਿਚ ਢੋ-ਢੁਆਈ ਅਤੇ ਆਵਾਜਾਈ ਘੱਟ 
ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਥੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਬੰਦਰਗਾਹਾਂ ਹਨ। ਜਕਾਰਤਾ ਤੋਂ 8 ਕਿ. 
ਮੀ. ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਦੀ ਟੈਂਡਜੋਗ ਪ੍ਰੀਆਕ ਸੁਰਬਈਆ, ਸਮਾਰਆਂਗ ਅਤੇ 
ਦੱਖਣੀ ਤਟ ਉੱਤੇ ਦੀ ਚੀਲਾਚਾਪ ਨਾਂ ਦੀ ਇਕੋ ਇਕ ਬੰਦਰਗਾਹ ਹੈ। 
ਜਾਵਾ ਦੀਆਂ ਬੰਦਰਗਾਹਾਂ ਉੱਤੇ ਜਹਾਜ਼ ਅਤੇ ਯਾਤਰੂ ਅਕਸਰ ਆਉਂਦੇ 
ਹਨ। ਟਾਪੂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਬਦੇਸ਼ ਦੇ ਵੱਡਿਆਂ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਨਾਲ 
ਹਵਾਈ ਜਹਾਜਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਥੋਂ ਦੀ ਵਧਦੀ ਆਬਾਦੀ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਇਕ ਸਮੱਸਿਆ ਬਣੀ 
ਹੋਈ ਹੈ। ਜਾਵਾ. ਨੇ ਦੇਸ਼ ਦਾ 7ਫੀ ਸਦੀ ਖੇਤਰ ਰੋਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ 
ਪਰ ਇਥੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ 70 ਫੀ ਸਦੀ ਵਸੋਂ ਹੈ। ਵਸੋਂ ਦੀ ਘਣਤਾ 527 
ਵਿਅਕਤੀ ਪ੍ਰਤੀ ਵ. ਕਿ. ਮੀ. ਹੈ। 


ਨਸਲੀ ਵੰਡ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਲੋਕ ਮੰਗੋਲਾਂ ਵਿਚੋਂ ਹੀ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਦੇ ਵਾਲ ਕਾਲੇ, ਰੰਗ ਗੋਰਾ ਜਾਂ ਕਣਕ ਭਿੰਨਾ ਜਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਥੋਂ ਦੀ 
ਵਸੋਂ-ਵਿਚ 75ਫੀ ਸਦੀ ਲੋਕ ਜਾਵਾ ਦੇ ਮੂਲ ਹੀ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਉੱਤਰੀ 
ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਕੁੱਲ ਵਸੋਂ ਵਿਚ 15ਫੀ ਸਦੀ ਵਸੋਂ ਸੁੰਡਾਨੀਆਂ 
ਦੀ ਹੈ ਜਿਹੜੇ ਪੱਛਮੀ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪੁਰਬੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ 
ਮਦੁਰਾਈ ਲੋਕ ਆਬਾਦ ਹਨ।'ਇਹ ਸਾਰੇ ਮੁਸਲਿਮ ਧਰਮ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰ 
ਹਨ ਪਰ ਸਭਿਆਚਾਰ ਪੱਖੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਦੀ 
ਪ੍ਰਭਾਵ ਵੀ ਵੇਖਣ ਵਿਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਮਲਾਵੀ ਭਾਸ਼ਾ ਬੋਲਦੇ 
ਹਨ। 


422 


ਜਾਵਾ ਟਾਪੂ ਦਾ ਜਾਕਾਰਤਾ ਸ਼ਹਿਰ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਇਹ ਨਾ 
ਸਿਰਫ ਟਾਪੂ ਦਾ ਸਗੋਂ ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆ ਦਾ ਰਾਜਧਾਨੀ ਵਾਲਾ ਵੱਡਾ ਸ਼ਹਿਰ 
ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ _ਸਮਾਰਆਂਗ, _ਸੁਬਈਆ, _ਸੁਕਾਰਟਾ, 
ਜਾਗਯਾਕਾਰਟ ਇਥੋਂ ਦੇ ਹੇਰ ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰ ਹਨ। 

ਰਾਜ ਪ੍ਰਬੰਧ 
ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਰਾਜਧਾਨੀ ਗ੍ਰੇਟਰ 
ਜਕਾਰਤਾ ਅਤੇ ਯੋਕਯਾਕਾਰਤਾ ਨੂੰ ਖ਼ਾਸ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਅਖ਼ਤਿਆਰ ਹਾਸਲ 
ਹਨ। ਇਹ ਵੀ ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਾਂਤ ਹੀ ਹਨ। ਪ੍ਰਾਂਤ ਅੱਗੋਂ ਡਿਸਟ੍ਰਿਕਟਾਂ 
ਅਤੇ ਉਪ-ਡਿਸਟ੍ਰਿਕਟਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡੇ ਹੋਏ ਹਨ। 

ਹ. ਪੁ. -ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 4489; ਕੋਲ. ਐਨ. 10: 643 ; ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 5: 529 

ਜਾਵਾ ਸਾਗਰ : ਪੱਛਮੀ ਸ਼ਾਂਤ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਦਾ ਇਕ ਹਿੱਸਾ 
ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਬੋਰਨੀਓ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ, ਜਾਵਾ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਅਤੇ 
ਦੱਖਣੀ ਸਮਾਟਰਾ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸਾਗਰ ਦੀ 
ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਪੱਫ਼ਮ ਵੱਲ ਲੰਬਾਈ 1,450ਕਿ. ਮੀ. ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਤੋਂ .ਦੱਖਣ 
ਵੱਲ ਚੌੜਾਈ 436 ਕਿ. ਮੀ. ਹੈ। ਸਾਗਰ ਦਾ ਖੇਤਰਫ਼ਲ 433,000 ਵ. 
ਕਿ. ਮੀ. ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਸੁੰਡਾ ਸੈਲਫ ਦਾ ਦੱਖਣੀ ਹਿੱਸਾ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ 
ਹੈ। ਸਾਗਰ ਦੀ ਡੂੰਘਾਈ ਬੜੀ ਘੱਟ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ 46ਮੀ. ਹੀ ਡੂੰਘਾ 
ਹੈ। 


`ਸਾਗਰ ਹੇਠਲਾ ਬੇਸਨ ਪੱਧਰਾ ਜਿਹਾ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਇਸ ਦੇ 
ਸਾਗਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੋਣ ਦਾ ਵੀ ਖ਼ਿਆਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ 
ਨਦੀਆਂ ਵੀ ਵਗਦੀਆਂ ਸਨ। ਇਸ ਉੱਪਰ ਗ੍ਰੇਨਾਈਟ ਦੇ ਪਹਾੜ ਵੀ 
ਸਨ ਜਿਹੜੇ ਖੁਰ ਕੇ ਛੋਟੇ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਇਸ ਮੈਦਾਨ ਦੇ ਸਾਗਰ ਹੇਠਾਂ 
ਡੁੱਬ ਜਾਣ ਤੇ ਇਹ ਪਹਾੜ ਅੱਜ ਟਾਪੂਆਂ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਵਿਚ ਦਿਖਾਈ 
ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸਾਗਰ ਹੇਠਲੇ ਦੱਖਣੀ ਬੇਸਿਨ ਦੀਆਂ ਚਟਾਨਾਂ, ਜਾਵਾ 
ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਹਿੱਸੇ ਦੀਆਂ ਚਟਾਨਾਂ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਾਵਾ ਦੇ 
ਸਾਗਰ ਹੇਠਾਂ ਵੀ ਇਹੋ ਜਿਹੀਆਂ ਹੀ ਚਟਾਨਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। 
ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਟਾਪੂਆਂ ਦੇ ਦਰਿਆ ਇਸ ਵਿਚ ਡਿਗਣ ਨਾਲ ਸਾਗਰ 
ਦਾ ਪਾਣੀ ਘੱਟ ਖਾਰਾ ਹੈ। 

` ਦੂਜੇ ਮਹਾਂ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ 1942 ਵਿਚ ਜਾਵਾ ਸਾਗਰ ਵਿਚ ਭਾਰੀ 
ਲੜਾਈ ਹੋਈ ਤੇ ਇਸੇ, ਵਿਚ ਇਹੇਤਾਦੀ ਸਮੁੰਦਰੀ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਹਾਰ ਹੋਈ 
ਜਿਸ ਨਾਲ ਜਾਵਾ ਟਾਪੂ ਉੱਤੇ ਜਾਪਾਨੀਆਂ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਹੋਇਆ। 

ਹ. ਪੁ. -ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 5: 530 

ਜਾਵਾ ਡੰਘਾਣ : ਇਡੋਨੇਸ਼ੀਆ ਦੇ ਜਾਵਾ ਅਤੇ ਸਮਾਟਰਾ 
ਟਾਪੂਆਂ ਦੇ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮੀ ਤਟ ਤੋਂ 305 ਕਿ. ਮੀ. ਦੂਰ ਹਿੰਦ ਮਹਾਂ 
ਸਾਗਰ ਵਿਚ ਇਹ ਇਕ ਡੂੰਘਾਣ ਹੈ। ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਤੋਂ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ 
ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ ਇਸਦੀ ਲੰਬਾਈ 2560 ਕਿ. ਮੀ. ਹੈ। ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ 
ਵਿਚ ਇਹ ਡੂੰਘਾਣ ਟਾਪੂਆਂ ਅਤੇ ਮਹਾਂਦੀਪੀ ਸੈਲਫਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਮਿਲ 
ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਬੇਸਿਨ ਦਾ ਬਹੁਤਾ ਹਿੱਸਾ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸੁੰਡਾ ਟਾਪੂਆਂ 
ਦੇ ਨੇੜੇ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਨਿਖੇਪਾਂ ਨਾਲ ਢਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਹਿੱਸੇ 
ਵਿਚ ਕਈ ਜਵਾਲਾਮੁਖੀ ਟਾਪੂ ਵੀ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਵਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ 
ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਲਾਵਾ,ਵੀ ਨਿਕਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਮਾਟਰਾ ਦੇ ਦੱਖਣ 
ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਹੇਠਲੀ ਇਕ ਪਰਬਤੀ ਲੜੀ ਇਸ ਡੂੰਘਾਣ ਦੇ ਦੋ ਸਮਾਨਾਂਤਰ 


ਹਿੱਸੇ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਬੇਸਿਨ ਵਿਚ ਡੂੰਘਾਈ ਇਕੋ ਜਿਹੀ ਨਹੀਂ 


ਹੈ। ਇਸ ਡੂੰਘਾਣ ਦੀ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਡੂੰਘਾਈ 7450ਮੀ. ਹੈ। 
ਹ. ਪੁ. -ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 6: 594 
- _ਜਾਵਾਰੀ ਦਰਿਆ : ਜਾਵਾਰੀ ਜਾਂ ਯਾਵਾਰੀ ਕੇਂਦਰੀ ਦੱਖਣੀ 
ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ 960ਕਿ. ਮੀ. ਲੰਬਾ ਦਰਿਆ 


423 


ਜਿਹੜਾ ਬ੍ਰਾਜ਼ੀਲ ਅਤੇ ਪੀਰੂ ਦੀ ਹੱਦ ਨੇੜਿਓ' ਉਕਾਯਾਲੀ ਉੱਚ-ਭੂ 
ਗਾਂ ਉਪਰੋਂ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੋਤ ਤੋਂ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ 
ਹੌਦਾ ਹੋਇਆ ਦੋਨਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚਲੀ ਹੱਦ ਦਾ ਕਾਫ਼ੀ ਹਿੱਸਾ ਬਣਾਉਂਦਾ 
। ਐਂਡੀਅਨ ਤਲਹੱਟੀਆਂ ਤੋ ਪਾਰ ਐਮੇਜ਼ਨ ਮੈਦਾਨੀ ਖੇਤਰ ਵਿਚ 
ਹੌਦਾ ਹੋਇਆ ਅੱਗੇ ਜਾ ਕੇ ਬ੍ਰਾਜ਼ੀਲ ਦੀ ਹੱਦ ਨੇੜੇ ਐਮੇਜ਼ਨ ਦਰਿਆ 
ਲ ਰਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਮੁਹਾਣੇ ਤੋਂ ਸ੍ਰੋਤ ਤੱਕ ਕਿਸ਼ਤੀਆਂ 
ਯਦੀਆਂ ਹਨ ਪਰ ਸਟੀਮਰ ਸਿਰਫ਼ ਮੁਹਾਣੇ ਤੋਂ 320 ਕਿ. ਮੀ. ਉਪਰ 
ਕ ਹੀ ਚਲਦੇ ਹਨ। 

4521' ਦੱ. ਵਿਥ_; 70702. ਪੱ. ਲੰਬ. 

_ਹ. ਪੁ. -ਕੋਲ. ਐਨ. 10: 446; ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 5: 530; ਵੈ. ਜਗ. ਡਿ. 

ਜਾਵੀ ਭਾਸ਼ਾ : ਇਹ ਮਲਾਇਆ ਪਾਲ਼ੇਨੀਸ਼ੀਅਨ ਗਰੁੱਪ 
ਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਬੋਲੀ ਹੈ। ਜਾਵਾ ਵਿਚ 
ਸਦੇ ਪੱਛਮੀ ਭਾਗ ਦੇ ਤੀਜੇ ਹਿੱਸੇ ਅਤੇ ਮਾਦੂਰਾ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਦੇ 
-'ਤਰੀ ਤੱਟ ਦੇ ਭਾਗ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਜਾਵਾ ਦੀ ਬਹੁ-ਗਿਣਤੀ ਇਸ ਨੂੰ 
ਲਦੀ ਹੈ। ਇਸ਼ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਹ ਪੱਛਮੀ ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆ ਦੇ ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ 
ਹਿਰਾਂ ਅਤੇ ਸੁਮਾਟਰਾ ਦੀਆਂ ਬਸਤੀਆਂ ਅਤੇ ਤੇਲ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਵੀ 
ਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਰ੍ 

ਕੇਂਦਰੀ ਜਾਵੀ ਭਾਸ਼ਾ,ਜੋ ਸੂਰਾਕਾਰਟਾ ਅਤੇ ਜੋਗਜਾਕਾਰਤਾ ਦੀ 
/ਪ-ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਟੇਗਾਲ ਦੇ ਦੁਆਲੇ 
। ਪੱਛਮੀ ਜਾਵੀ ਅਤੇ ਸੂਰਾਬਾਜਾ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਦੀ ਪੂਰਬੀ ਜਾਵੀ ਹੋਰ 
/ਪ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਹਨ। ਇਸ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਕਈ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਜਾਂ ਰੂਪ ਹਨ, 
ਹਵੇਂ ਨਗੋਕੋ, ਕਰਾਮਾ, ਮਦਯਾ, ਕਰਾਮਾ ਇਨਗਿੱਲ ਅਤੇ ਬਾਸਾ 
'ਦਾਤੋਨ। ਜਾਵੀ ਦੀ ਲਿਪੀ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤੀ ਲਿੱਪੀ ਪਲਵੀ ਦਾ ਹੀ ਇੱਕ 
(ਪਾਂਤਰ ਹੈ। ਜਾਵੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਤੇ ਭਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਹੈ। ਪੁਰਾਤਨ 
ਵੀ ਕਾਲ (ਲ. ਭ. 750 ਤੋਂ 1400 ਈਂ) ਵਿਚ ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੂਰੇ 
ਜੱਖਰ ਤੇ ਸੀ। ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ, ਮਹਾਂਭਾਰਤ ਅਤੇ ਰਾਮਾਇਣ 
ਹ ਅਨੁਵਾਦ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਵਿਤਾ ਤੇ ਵਾਰਤਕ ਇਸੇ ਕਾਲ ਦੇ ਹਨ। ਮੱਧ 
ਹਾਵੀ ਕਾਲ (1400-1500) ਵਿਚ ਇਸਲਾਮ ਦੇ ਆਉਣ ਨਾਲ ਇਸ 
ਹੋ ਰੂਪ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਇਸ ਦੇ ਮੂਲ ਤੱਤਾਂ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲੀ ਆਈ। 
7ਹਵ-ਜਾਵੀ ਕਾਲ (1500ਤੋਂ ਹੁਣ ਤਕ) ਵਿਚ ਆਧੁਨਿਕ ਪੱਛਮੀ ਸਾਹਿਤ 
ਡੱਲ, ਧੌਲੀ ਹੌਲੀ ਪਰਿਵਰਤਨ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜਾਵੀ ਸਾਹਿਤ ਨੇ ਬਾਲੀ, 
ਹੁੰਡਾ, ਮਾਦੂਰਾ ਅਤੇ ਮਲਾਇਆ ਦੇ ਸਾਹਿਤਾਂ ਉਤੇ ਬਹੁਤ ਅਸਰ ਪਾਇਆ 
ਹ। ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆਈ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵੱਲ ਬਹੁਤ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤੇ 
ਹਾਣ ਕਰਕੇ ਜਾਵੀ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਹੋਇਆ ਹੈ। 

ਹ. ਪੁ. -ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 12: 980 

ਜ਼ਿਉਨ : ਯਹੂਦੀਆਂ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਕਲਪ ਦਾ ਇਕ ਸਥਾਨ 
ਹੈ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਇਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ 
ਮਕਸਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰ ਕਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮੱਤ 
ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਆਖ਼ਿਰ ਇਹ ਸਾਰੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸ਼ਰਧਾ ਅੰਦਰ ਹੀ 
ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਓਲਡ ਟੈਸਟਾਮੈਂਟ ਪੁਰਾਣੀ ਬਾਈਬਲ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਚੀਨ 
ਯੋਰੇਸ਼ਲਮ ਦੀਆਂ ਦੋ ਪਹਾੜੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਧੁਰ-ਪੁਰਬ ਦੀ ਇਕ ਪਹਾੜੀ 
ਅੰਤੇ ਜੈਬੱਸੀ ਖੇਤਰ ਦਾ ਸਥਾਨ ਸੀ। ਦੱਸਵੀਂ ਸਦੀ ਪੂ. ਇਜ਼ਰਾਈਲ 
ਅਤੇ ਜੂਡਾ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦਾਊਦ ਨੇ ਇਸ ਮੁਕਾਮ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ 
ਲਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਥਾਂ ਆਪਣੀ ਸ਼ਾਹੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਸਥਾਪਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। 
ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ 'ਜ਼ਿਉਨ ਦਾ ਗੜ੍ਹ' ਇਸੇ ਹੀ ਨਾਂ 
ਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਦਾਊਦ ਨੇ ਇਸ ਗੜ੍ਹ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ 'ਚ ਲੈ 
ਲਿਆ ਸੀ। ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹੀ ਗੜ੍ਹ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਕਿਲਾ ਹੋਵੇ। 
ਪਹਿਲੀ ਈਸਵੀ ਵਿਚ ਯਹੂਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਜੋਜ਼ੀਫਸ (608610005) 


ਨੇ ਜ਼ਿਉਨ ਨੂੰ ਯੋਰੇਸ਼ਲਮ ਦੀ ਪੱਛਮੀ ਪਹਾੜੀ ਜਿੱਥੇ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਵੇਲੇ 


ਜ਼ਿਉਨ 
ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਬਹੁਤਾ ਹਿੱਸਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ, ਹੀ ਸਮਝਿਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹੀਂਵੀਂ ਸਦੀ 
ਦੇ ਅਖ਼ੀਰ ਜਾਂ ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਮੁਕਾਮ ਬਾਰੇ 
ਇਹ ਗਲਤ ਵਿਚਾਰ ਹੀ ਚਲਦਾ ਰਿਹਾ ਪਰ ਪਿਛੋਂ ਜ਼ਿਉਨ ਦੇ ਸਥਾਨ 
ਨੂੰ ਪੂਰਬੀ ਪਹਾੜੀ ਵਜੋਂ ਪਛਾਣਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਨੂੰ ਸੋਲ੍ਹਵੀ ਸਦੀ 
ਦੀਆਂ ਕਿਲਾਬੰਦੀਆਂ ਦੀਆਂ ਦੀਵਾਰਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤਾ 
ਗਿਆ ਅਤੇ ਹੁਣ ਵੀ ਇਹ ਖੇਤਾਂ ਅਤੇ ਅੰਗੂਰਾਂ ਦੇ ਬਾਗ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ 
ਪਿਆ ਹੈ। 


ਜ਼ਿਉਨ ਨਾਂ ਦੀ ਵਿਉਂਤਪਤੀ ਅਤੇ ਅਰਥ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਹਨ। 
ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਇਕ ਪੂਰਵ ਇਜ਼ਰਾਈਲੀ ਕਨਆਨੀ 
(ਫਲਸਤੀਨੀ) ਪਹਾੜੀ ਦਾ ਨਾਂ ਹੋਵੇ, ਜਿਸ ਉਤੇ ਯੋਰੋਸ਼ਲਮ ਉਸਾਰਿਆ 
ਗਿਆ ਸੀ। 'ਜ਼ਿਉਨ ਦਾ ਪਹਾੜ'' ਨਾਂ ਤਾਂ ਆਮ ਹੀ ਪ੍ਰਚਲਤ ਹੈ। 
ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਭਾਵ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰ੍ 

ਓਲਡ ਟੈਸਟਾਮੈਂਟ ਵਿਚ ਜ਼ਿਉਨ ਦਾ ਯੋਰੋਸ਼ਲਮ ਦੇ ਨਾਂ ਵਜੋਂ 
152 ਵਾਰ ਜ਼ਿਕਰ ਆਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਨਿਊ ਟੈਸਟਾਮੈਂਟ ਵਿਚ ਸੱਤ ਵਾਰ। 
ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਾਰਤਕ ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਕਦੇ ਕਦਾਈਂ ਹੀ 
ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਂ ਵਿਚ ਆਮ ਕਰਕੇ ਜਜ਼ਬਾਤੀ ਅਤੇ 
ਧਾਰਮਿਕ ਰਮਜ਼ਾਂ ਪਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਪਰ ਇਹ ਗੱਲ ਬਿਲਕੁਲ 
ਸਪਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਕਿ ਯੋਰੋਸ਼ਲਮ ਦੀ ਥਾਂ ਤੇ ਇਹ ਰਮਜ਼ਾਂ ਜ਼ਿਉਨ ਨਾਲ 


ਕਿਉਂ ਇੰਨੀਆਂ ਜੁੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਨਾਂ ਦੇ ਭਾਵਾਤਮਕ ਅਤੇ 


ਧਾਰਮਿਕ ਗੁਣ ਯੋਰੋਸ਼ਲਮ ਕਾਰਨ ਹੀ ਹਨ, ਜਿਸ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਇਥੋਂ 
ਦੇ ਟੈਂਪਲ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਸ਼ਾਹੀ ਰੁਤਬੇ ਕਰਕੇ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਤਾਂ 
ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਹੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਇਜ਼ਰਾਈਲੀ ਬੁਨਿਆਦੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ 
ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਹੈ। ਮਾਉੱਟ ਜ਼ਿਉਨ ਉਹ ਥਾਂ ਹੈ ਜਿਥੇ ਜਿਹੋਵਾ 
(ਇਜ਼ਰਾਈਲੀਆਂ ਦਾ ਰੱਬ) ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਖੁਦ ਬਾਦਸ਼ਾਹ 
ਹੈ। ਇਸੇ ਥਾਂ ਤੇ ਹੀ ਉਸ ਨੇ ਦਾਊਦ ਨੂੰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ 
ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਤਿਹਾਸ ਅੰਦਰ ਇਹ ਜਿਹੋਵਾ ਦੀ ਸਰਗਰਮੀ 
ਦਾ ਮੁਕਾਮ ਹੈ। 

ਯੋਰੋਸ਼ਲਮ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਇਕ ਔਰਤ ਵਜੋਂ ਮਾਨਵੀ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ 
ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ 'ਜ਼ਿਉਨ ਦੀ ਧੀ'' ਵਜੋਂ ਸੰਬੋਧਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂ 
ਬੁਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਦੋ ਵਿਰੋਧੀ ਵਿਚਾਰਾਂ 
ਯੋਰੋਸ਼ਲਮ ਦੀ ਤਬਾਹੀ ਜਾਂ ਮੁਕਤੀ ਦੁਆਰਾ ਉਭਾਰੇ ਗਏ ਇਤਿਹਾਸ 
ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 586 ਈ. ਪੂ. ਵਿਚ ਬਾਬਲ 
ਵਾਸੀਆ ਨੇ ਯੋਰੋਸ਼ਲਮ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ! ਇਸ ਤੋਂ ਪਿਛੋਂ 
ਇਜ਼ਰਾਈਲੀਆਂ ਨੂੰ ਜ਼ਿਉਨ ਦੀ ਯਾਦ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਹੀ ਟੁੰਬਦੀ ਰਹੀ। 
ਯਹੂਦੀਆਂ ਦੀ ਬਾਬਲੀ ਜਲਾਵਤਨੀ ਸਬੰਧੀ ਕੀਤੀ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਵਿਚ 
ਜ਼ਿਉਨ ਜਿਹੋਵਾ ਦੀ ਮਸੀਹੀ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਘਟਨਾ ਸਥਾਨ ਹੈ, ਜਲਾਵਤਨੀ 
ਜ਼ਿਉਨ ਨੂੰ ਹੀ ਵਾਪਸ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣਗੇ ਅਤੇ ਉਥੇ ਉਹ ਜਿਹੋਵਾ ਦੇ 
ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਲੈਣਗੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਤੋਂ ਇੰਜ ਹੀ ਜਾਪਦਾ ਹੈ 
ਕਿ ਜ਼ਿਉਨ ਨੂੰ ਯਹੂਦੀ ਆਪਣਾ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਕ ਘਰ 
ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਯਹੂਦੀਵਾਦ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵਜੋਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ 
ਵਿਚ ਇਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 

ਜਦੋਂ ਕਿ ਜ਼ਿਉਨ ਦਾ ਨਾਂ ਨਿਊ ਟੈਸਟਾਮੈਂਟ ਵਿਚ ਤਾਂ ਦੁਰਲੱਭ 
ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ਈਸਾਈ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਭਜਨਾਂ ਵਿਚ ਸਵਰਗੀ 
ਸ਼ਹਿਰ ਲਈ ਜਾਂ ਈਸਾਈ ਮੱਤ ਅਤੇ ਭਗਤਰੀ ਦੇ ਦੁਨਿਆਵੀ ਸ਼ਹਿਰ 
ਵਜੋਂ ਆਮ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 

ਹ. ਪੁ. -ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 10: 885 


ਜਿਉੜ 


ਜਿਉੜ : ਇਹ ਭਾਰਤ ਦੇ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਰਾਜ ਵਿਚ ਅਹਿਮਦ 
ਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਇਕ ਮੰਡੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਜਿਹੜੀ ਇਸ ਦੇ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ 


ਵਿਚ 'ਟੋਕਾ' ਮਾਰਗ ਉੱਪਰ 15 ਕੁ. ਕਿ. ਮੀ. ਦੀ ਵਿਥ ਤੇ ਵਾਕਿਆ 


ਹੈ। ਮੁੱਢ ਵਿਚ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੁਆਲੇ ਇਕ ਫ਼ਸੀਲ ਬਣਾਈ ਹੋਈ ਸੀ 
ਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦਾਖਲ ਹੋਣ ਲਈ ਇਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਸੀ। 
ਜਿਉੜ ਦੇ ਨਾਲ ਲਗਵੀਂ ਇਕ ਪਹਾੜੀ ਉਪਰ ਤਿੰਨ ਮੰਦਰ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਵਿਚੋਂ ਇਕ 1781 ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਬਾਕੀ ਦੇ ਦੋਹਾਂ ਬਾਰੇ ਕੁਝ 
`_ਕਿਹਾ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਜਿਉੜ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿਚ ਇਕ ਬਹੁਤ ਹੀ 
ਸੁੰਦਰ ਕੰਦਰਾ ਦੇ ਉਪਰ ਇਕ ਇਮਾਮਪੁਰ ਨਾਮੀ ਬੰਗਲਾ ਹੈ। ਇਹ 
ਬੰਗਲਾ ਦਰਖ਼ਤਾਂ ਦੇ ਇਕ ਝਿੜੇ ਵਿਚ ਮਸੀਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਬਣਿਆ 
ਜੀ ਜਿਸ ਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਯਾਤਰੀ ਆ ਕੇ ਠਹਿਰਨ ਲਗੇ। 

195 18' ਉ. ਵਿਥ.; 74548" ਪੂ. ਲੰਬ. 

ਹ. ਪੁ. -ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ. 14: 102 

ਜ਼ਿਊਸ : ਇਹ ਯੂਨਾਨੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਅਤੇ 
_ ਆਕਾਸ਼ ਤੇ ਰੁੱਤਾਂ ਦਾ ਦੇਵਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਰੋਮ ਦੇ ਦੇਵਤੇ ਜੂਪੀਟਰ ਦੇ 
_ਸਮਰੂਪ ਹੈ। ਯੂਨਾਨੀ ਮਿਥਿਹਾਸ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਕ੍ਰੋਨਸ ਅਤੇ ਰ੍ਰੀਆ ਦਾ 
ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕ੍ਰੋਨਸ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਲਗਿਆ ਕਿ ਉਸ ਦੀ 
ਔਲਾਦ ਵਿਚੋਂ ਕਿਸੇ ਇਕ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਤਖ਼ਤੋਂ ਲਾਹੁਣਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ 
ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਖਾਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿਤਾ। 
ਜਦੋਂ ਜ਼ਿਉਸ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਇਸ ਦੀ ਮਾਂ ਰਹੀਆ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਬਚਾ 
ਲਿਆ। ਰ੍ਰੀਆ ਨੇ ਜ਼ਿਊਸ ਨੂੰ 'ਮਾਊਟ ਇੰਡਾ' ਤੇ ਛੁਪਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ 
ਪੱਥਰ ਦਾ ਇਕ ਟੁਕੜਾ ਕੱਪੜੇ ਵਿਚ ਲਪੇਟ ਕੇ ਕ੍ਰੇਨਸ ਨੰ ਖਾਣ ਲਈ 
ਦੇ ਦਿਤਾ। ਵਣ-ਦੇਵੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਬੱਚੇ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ। ਜਦੋਂ ਜਿਉਸ 
ਵੱਡਾ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਇਸ ਨੇ ਟਾਈਟਨਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਜੰਗ ਛੇੜ ਦਿਤੀ ਅਤੇ 
ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਕ੍ਰੋਨਸ ਨੂੰ ਗੱਦੀ ਤੋਂ ਲਾਹ ਦਿੱਤਾ। 
ਸਵਰਗ ਦਾ ਹੁਕਮਰਾਨ ਬਣਨ ਮਗਰੋਂ ਜ਼ਿਉਸ ਨੇ ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ 
ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਦੈਂਤਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਕਈ ਸਾਜ਼ਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਦਬਾਇਆ। 





ਜ਼ਿਊਸ ਆਪਣੀ ਇਸ਼ਕ ਮਿਜ਼ਾਜੀ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ। ਇਸ ਕਾਰਨ 
ਇਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਹੇਰਾ ਨਾਲ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਹੀ ਝਗੜਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। 
ਇਸ ਦੇ ਕਿੰਨੇ ਹੀ ਯਾਰਾਨੇ ਚਲਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ 
ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਢੰਗ ਵਰਤਦਾ ਸੀ. ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕਦੇ ਕੋਇਲ ਬਣ ਗਿਆ 
ਅਤੇ ਕਦੇ ਸਾਨੂਹ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਔਰਤਾਂ ਤੋਂ ਇਸ ਦੇ ਕਿੰਨੇ ਹੀ ਬੱਚੇ ਪੈਦਾ 
ਹੋਏ। ਅੰਤ ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਭੈਣ ਹੇਰਾ ਨਾਲ ਜਬੰਧ ਕਾਇਮ 


424 


ਕੀਤੇ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਹੀਬੀ, ਆਰਿਸ ਅਤੇ ਹੇਫਾਸਟਸ ਨਾਂ ਦੇ ਬੱਚੇ ਪੈਦਾ 
ਹੋਏ। ਰ 

ਜ਼ਿਊਸ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਾਨ, ਵਿਧੀ ਵਿਗਿਆਨ 
ਅਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਦਾ ਸਥਾਪਕ, ਅਪਰਾਧਾਂ ਦੇ ਦੰਡ ਦਾ ਨਿਰਣਾ ਕਰਨ 
ਵਾਲਾ, ਸ਼ੁਭ ਕੰਮ ਲਈ ਚੰਗਾ ਫ਼ਲ ਦਾਤਾ, ਦੇਵੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦਾ ਸੋਮਾ, 
ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਉਦਾਰ ਸ਼ਾਸਕ ਮੰਨਿਆਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਇਸ ਨੂੰ 
ਸਾਰੇ ਦੇਵੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਮੁੱਖੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਕਈ ਸਥਾਨਕ 
ਦੇਵੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਐਥੀਨਾ ਅਤੇ ਹੇਰਾ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਤੇ ਇਸ 
ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਘੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਯੂਨਾਨੀ ਘਰਾਂ ਦੇ ਵਿਹੜਿਆਂ ਵਿਚ ਇਸ 
ਉਤੇ ਇਸ ਦੇ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਯਾਤਰੂ ਜਾਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਪਰ 
ਏਥਨਜ਼ ਵਿਚ ਛੇਵੀਂ ਸਦੀ ਈਸਵੀ ਪੂਰਵ ਤੱਕ ਵੀ ਇਸ ਦਾ ਕੋਈ 
ਮੰਦਰ ਨਹੀਂ ਬਣਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਓਲਿੰਪੀਆ ਵਿਚ ਇਸ ਦਾ ਮੰਦਰ ਹੇਰਾ 
ਦੇ ਮੰਦਰ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਬਣਿਆ ਸੀ। 


ਐਪੀਰੂਸ ਵਿਚ ਡੋਡੋਨਾ ਵਿਖੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪੁੱਛ-ਸਥਾਨ ਜ਼ਿਊਸ ਲਈ 
ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਓਲਿੰਪੀਆ ਵਿਚ ਵੀ ਇਸ ਦੀ ਵੇਦੀ 
ਉਤੇ ਪੁਜਾਰੀਆਂ ਵਲੋਂ ਪੁੱਛਾਂ ਦਿਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਜ਼ਿਊਸ ਦੀ ਯਾਦ 
ਵਿਚ ਕਈ ਪੁਰਬ ਮਨਾਏ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। 

ਹ. ਪੁ. -ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ, ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 10: 877 

ਜਿਊਜ਼ ਈਅਰੋ : ਇਹ ਉੱਲੀ ਦੀ ਇਕ ਖਾਣਯੋਗ ਕਿਸਮ 
ਹੈ ਜੋ ਬੈਸੀਡੀਓਮਾਈਸਿਟੀਜ਼ ਵਰਗ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ 
ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਨਾਂ ਅੰਰੀਕੁਲੇਰੀਆ ਔਰੀਕੁਲਾ ਹੈ। ਇਹ ਉੱਲੀ 
ਪੌਦਾ ਕਪ ਦੇ ਆਕਾਰ ਜਾਂ ਮਨੁੱਖੀ ਕੰਨ ਦੇ ਆਕਾਰ ਦਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। 
ਇਸ ਦਾ ਰੰਗ ਗੁਲਾਬੀ ਭੂਰੇ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਗੂੜ੍ਹਾ ਭੂਰਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ 
ਇਹ ਕਠੋਰ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਲਚਕਦਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਨਿੱਘੇ 
ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਕਿਸਮ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਸੜ ਰਹੀ ਲੱਕੜੀ ਉਪਰ _ 
ਉੱਗਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉੱਲੀ ਦੀ ਲਾਗ ਵਾਲੀ ਲੱਕੜੀ ਨੂੰ ਪਾਣੀ 
ਦੇਣ ਨਾਲ ਉੱਲੀ ਪੌਦੇ ਦੇ ਲਗਾਤਾਰ ਕਈ ਝਾੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ 
ਹਨ। ਪੂਰਬੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਇਸ ਉੱਲੀ ਪੌਦੇ ਦੇ ਝਾੜ ਨੂੰ ਕੱਟ ਕੇ 
ਸੁਕਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਵਪਾਰਕ ਮੰਡੀਆਂ ਵਿਚ ਖਾਣਯੋਗ 
ਸਮਗਰੀ ਵਿਚ ਵੇਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 

ਹ. ਪੁ. -ਐਨ. ਬ੍ਰਿ 12:1081 . 


_`ਜਿਉਰੀ : ਇਹ ਇਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਐਂਗਲੋਂ-ਅਮਰੀਕੀ 


ਕਾਨੂੰਨੀ ਸੰਸਥਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਸਾਧਾਰਣ ਆਦਮੀ ਅਦਾਲਤੀ 


ਮੁਕੱਦਮਿਆਂ ਦੇ ਫ਼ੈਸਲਿਆਂ ਸਬੰਧੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰੇਲ ਅਦਾ ਕਰਦੇ 
ਹਨ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਸ਼ਾਂ, ਪ੍ਰਾਂਤਾਂ ਜਾਂ ਰਾਜਾਂ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨ ਅਤੇ ਵਿਵਹਾਰ 
ਅਨੁਸਾਰ ਜਿਊਰੀ ਦੀ ਨੁਹਾਰ ਅਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਨ। 
ਆਪਣੀਆਂ ਬੁਨਿਆਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਕਾਰਨ ਇਹ ਇਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ 
ਰਾਜਸੀ ਸੰਸਥਾ ਬਣ ਗਈ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਖ਼ਾਸ ਅਦਾਲਤੀ ਮੁਕੱਦਮੇ ਲਈ 
ਜਿਊਰੀ ਬਿਲਕੁਲ ਹੀ ਸਾਧਾਰਣ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਚੁਣ ਕੇ ਗੁਪਤ ਰੂਪ 
ਵਿਚ ਕੇਸ ਦੀ ਪੜਤਾਲ ਕਰਨ, ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਉੱਤੇ 
ਅਪੜਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਊਰੀ ਦੀ ਸੰਸਥਾ ਦੇ ਹੋਂਦ ਵਿਚ 
ਆਉਂਣ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਹੀ ਅੱਜ ਤੱਕ ਇਸ ਨੂੰ ਸਲਾਹਿਆ ਵੀ ਬਥੇਰਾ ਗਿਆ 
ਹੈ ਅਤੇ ਭੰਡਿਆਂ ਵੀ ਗਿਆ ਹੈ। 

`__ ਸੰਭਵ ਹੈ ਕਿ ਜਿਊਰੀ ਦਾ ਮੁੱਢ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿਚ ਹੀ ਬੱਝਾ ਹੋਵੇ 
ਜਾਂ ਨਾਰਮਨ ਹਮਲਾਵਰ 1066 ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਇਥੇ ਲਿਆਏ ਹੋਣ। ਸ਼ੁਰੂ 
ਸੁਰੂ ਵਿਚ ਜਿਊਰੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਆਂਢ-ਗੁਆਂਢ ਵਿਚੋਂ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ` 


425 


ਆਪਣੀ ਨਿੱਜੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਆਪਣਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। 
ਮੱਧਕਾਲੀ ਸਮਾਜ ਦੇ ਟੁੱਟਣ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੇ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਉਣ ਨਾਲ 
ਇਸ ਵਿਚ ਪਰਿਵਰਤਨ ਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਜਿਊਰੀ ਮੁਕੱਦਮਿਆਂ ਦਾ 
ਫ਼ੈਂਸਲਾ ਅਦਾਲਤ ਵਿਚ ਸਬੂਤ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਦੇਣ ਲੱਗੀ। 

ਦੋ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਜਿਊਰੀ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਬਾਹਰਲੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ 
ਪ੍ਰਚਲਤ ਹੋਈ--ਪਹਿਲਾ ਕਾਰਨ ਬਰਤਾਨਵੀ ਰਾਜ ਦਾ ਪ੍ਰਸਾਰ ਸੀ, ਜਿਸ 
ਨਾਲ ਜਿਊਰੀ ਏਸ਼ੀਆ, ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕੀ ਮਹਾਂਦੀਪਾਂ ਵਿਚ 
ਜਾ ਪਹੁੰਚੀ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਕਾਰਨ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਅੰਦੇਲਨ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ 
_ ਬਾਅਦ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਯੂਰੂਪੀ ਮਹਾਂਦੀਪ ਵਿਚ ਲੋਕਖ੍ਰਿਯ 
ਸਰਕਾਰ ਹੋਂਦ ਵਿਚ -ਆਈ। 19ਵੀਂ ਸੰਦੀ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ 
_ ਜਿਊਰੀਂ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਨਿਤਾਣੀ ਬਣਾ ਦਿਤੀ ਗਈ। ਇਸ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ 
ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਵੱਖ ਵੱਖ ਵਿਸ਼ੇ ਖੋਹੇ ਜਾਂਦੇ ਰਹੇ। ਸੋਵੀਅਤ ਗੁੱਟ ਦੇ ਦੇਸ਼ਾਂ 
ਅਤੇ ਫਾਸ਼ੀਵਾਦ ਰਾਜਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। 
ਸੰਨ 1940 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿਚ ਜਰਮਨੀ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵੇਲੇ ਖ਼ਤਮ ਕੀਤੀ 
ਜਿਊਰੀ ਨੂੰ ਫ਼ਰਾਂਸ ਨੇ ਮੁੜ ਤੋਂ ਬਹਾਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ 
ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਸਟ੍ਰੀਆ ਨੇ ਇਸ ਪ੍ਰਥਾ ਨੂੰ ਮੁੜ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। 


ਅੱਜ ਕੱਲ੍ਹ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਜਿਊਰੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ 
ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਥੇ ਹਰ ਸਾਲ ਤਕਰੀਬਨ 1,20,000 ਅਦਾਲਤੀ 
ਮੁਕੱਦਮੇ ਜਿਊਰੀ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ 
ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ. ਦੋ ਕਾਰਨਾਂ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ ਪਹਿਲਾ ਇਹ 
ਕਿ ਅਧਿਕਾਰ ਪੱਖੋਂ ਇਹ ਕਿਸ ਹੱਦ ਤੱਕ ਉਪਲਬਧ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜਾ 
ਇਹ ਕਿ ਕਿਸ ਹੱਦ ਤੱਕ ਦੇਵੇਂ ਧੜੇ ਇਸ ਨੂੰ ਵਰਤੋਂ ਵਿਚ ਲਿਆਉਣਾ 
` ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸੰਨ 1968 ਵਿਚ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੀ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਨੇ 
ਜਿਊਰੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਫ਼ੌਜਦਾਰੀ ਮੁਕੱਦਮਿਆਂ ਵਿਚ 
ਸੰਵਿਧਾਨਿਕ ਅਧਿਕਾਰ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸਜ਼ਾ ਛੇ ਮਹੀਨੇ 
ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਦੀ ਹੋਵੇ। ਦੀਵਾਨੀ ਮੁਕੱਦਮਿਆਂ ਬਾਰੇ ਜਿਊਰੀ ਸਬੰਧੀ 
ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਅਧਿਕਾਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹਨ। 

ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ ਤੇ ਜਿਊਰੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀ ਕੁਝ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 
ਸੰਪਤੀ ਅਤੇ ਯੋਗਤਾ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਰਫਾਇਤ ਅਨੁਸਾਰ ਜਿਊਰੀ 
ਵਿਚ 12ਮੈਂਬਰ ਹੁੰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਰਬ ਸੰਮਤੀ ਨਾਲ ਆਪਣੇ 
ਫ਼ੈਸਲਿਆਂ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚਣਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਅਮਰੀਕੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਫ਼ੈਸਲੇ 
ਬਹੁ-ਸੰਮਤੀ ਨਾਲ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਹੁਣ ਜਿਊਰੀ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲੀ 
ਕੀਤੀ ਗਈ _ਹੈ। ਕਈ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਛੋਟੇ ਮੁੱਕਦਮਿਆਂ ਲਈ ਛੇ 
ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਜਿਉਰੀ ਦੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਯੂਰਪ ਵਿਚ 


ਜਿਉਰੀਆਂ ਅਲੱਗ ਸਿਧਾਂਤ ਅਧੀਨ ਕੰਮ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਜਿਉਰੀ 


ਦੇ ਘੱਟੋ ਘੱਟ ਦੇ-ਤਿਹਾਈ ਮੈਂਬਰ ਦੋਸ਼ੀ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਵੋਟ ਨਾ ਦੇਣ ਤਾਂ 
ਦੋਸ਼ੀ ਨੂੰ ਬਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ 
ਕੋਰਟ ਮਾਰਸ਼ਲ ਜਿਊਰੀ ਵੀ ਇਸੇ ਸਿਧਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। 


ਦੀਵਾਨੀ ਮੁਕੱਦਮਿਆਂ ਵਿਚ ਜਿਊਰੀ ਨੁਕਸਾਨ ਦੀ ਰਕਮ ਅਤੇ 
ਦੇਣਦਾਰੀ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਫ਼ੌਜਦਾਰੀ ਮੁਕੱਦਮਿਆਂ ਵਿਚ 
ਕੇਵਲ ਕਸੂਰ ਤੱਕ ਹੀ ਮਹਿਦੂਦ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜੱਜ ਜੁਰਮ ਲਈ 
ਸਜ਼ਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੇ ਕੁਝ ਦੱਖਣੀ ਰਾਜਾਂ ਵਿਚ 
ਜਿਊਰੀ ਕਾਨੂੰਨ ਅਨੁਸਾਰ ਸਜ਼ਾ ਬਾਰੇ ਵੀ ਆਪਣਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। 
ਜਿਊਂਰੀ ਅਤੇ ਜੱਜ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦਾ ਮਾਮਲਾ ਬੜਾ ਪੇਚੀਦਾ ਹੈ। ਇਹ 
ਗੱਲ ਜੱਜ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਉਰੀ ਨੇ ਨਿਯਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ 
ਗਵਾਹ ਤੋਂ ਕੀ ਪੁੱਛਣਾ ਹੈ ਤੇ ਕੀ ਨਹੀਂ ਪੁੱਛਣਾ। ਜੇ ਜੱਜ ਨੂੰ ਇਹ ਲਗੇ 
ਕਿ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਗਏ ਮੁਕੱਦਮੇ ਵਿਚ ਕੋਈ ਅਸਲੀਅਤ ਨਹੀਂ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ 


ਜਿਓਡ 


ਮੁਕੱਦਮੇ ਨੂੰ ਜਿਊਰੀ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਲੈ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਊਰੀ ਦੇ ਦੇਸ਼ੀ 
ਨੂੰ ਬਰੀ ਕਰਨ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਅਧਿਕਾਰ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ 
ਜੱਜ ਮੁਕੱਦਮੇ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਉਸ ਦੇ ਮਹੱਤਵ 
ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੱਜ ਜਿਊਰੀ ਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ 
ਇਨਸਾਫ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰੇ। ਜੇ ਕਰ ਜੱਜ ਨੂੰ ਜਿਊਰੀ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ 
ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ ਤੇ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਲਗੇ ਤਾਂ ਉਹ ਮੁਕੱਦਮੇ ਨੂੰ ਨਵੇਂ 
ਸਿਰਿਉਂ' ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ। 

`_ਜਿਊਰੀ ਦੀ ਹੋਂਦ ਬਾਰੇ ਵੀ ਕਈ ਵਿਵਾਦ ਚਲਦੇ ਰਹੇ ਹਨ, 
ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਦੇਰ ਹੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਵੀ ਮੰਨਿਆ 
ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸਿਖਲਾਈ ਤਜਰਬੇ ਆਦਿ ਕਾਰਨ ਜੱਜ ਨਿਯਮਾਂ ਅਤੇ 
ਤੱਥਾਂ ਨੂੰ ਸਾਧਾਰਨ ਵਿਅਕਤੀ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਚੰਗੀ ਤੜ੍ਹਾਂ ਸਮਝ ਸਕਦਾ 
ਹੈ ਪਰ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ 12 ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੇ 
ਵਿਚਾਰ ਇਕ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਚੰਗੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਆਲੋਚਕਾਂ ਅਨੁਸਾਰ 
ਜਿਊਰੀ ਨਿਯਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਨਹੀਂ ਚਲਦੀ। 


ਫਿਰ ਵੀ ਜਿਊਰੀ ਦੀ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਤਾ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ। ਹਾਲ 
ਦੇ 78%ਮੁਕੱਦਮਿਆਂ ਵਿਚ ਜਿਊਰੀ ਅਤੇ ਜੱਜਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਇਕੋ ਜਿਹੇ 
ਸਨ। ਅੱਜ ਪੱਛਮੀ ਜਰਮਨੀ, ਆਸਟਰੀਆ ਅਤੇ ਕੁਝ ਸ਼ਕੈਡੋਨੇਵੀਆਈ 
ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਮਿਲੇ ਜੁਲੇ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਦੀਵਾਨੀ ਅਤੇ 
ਫ਼ੌਜਦਾਰੀ ਦੋਹਾਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੁਕੱਦਮਿਆਂ ਵਿਚ ਗ਼ੈਰ ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਜੱਜ 
ਅਲੱਗ-ਅਲੱਗ ਅਨੁਪਾਤ ਵਿਚ ਵਿਦਵਾਨ ਜੱਜਾਂ ਨਾਲ ਬੈਠ ਕੇ ਫ਼ੈਸਲੇ 
ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪੱਛਮੀ ਜਰਮਨੀ ਅਤੇ ਫ਼ਰਾਂਸ ਵਿਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਿਲੇ 
ਜੁਲੇ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਿਉਰੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਬਹੁਤ ਹਨ। ਇਸ 
ਵਿਚ ਤਿੰਨ ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਛੇ ਗ਼ੈਰ-ਮਾਹਰ ਜੱਜ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। 


ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿਚ ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਫ਼ੌਜਦਾਰੀ ਮੁਕੱਦਮਿਆਂ ਲਈ ਕਈ 
ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਜਿਊਰੀਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਾਰੇਨਰ ਜਿਊਰੀ 
ਵਿਚ 12 ਵਿਅਕਤੀ ਹੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਕਿ ਅਚਾਨਕ ਹੋਈ ਮੌਤ ਬਾਰੇ ਜਾਂਚ 
ਪੜਤਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਵੱਡੀ ਜਿਊਰੀ ਜਿਸ ਨੂੰ 1933 ਵਿਚ ਮਨਸੂਖ 
ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਵਿਚ ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ 12ਅਤੇ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ 23 ਵਿਅਕਤੀ 
ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਛੋਟੀ ਜਿਊਰੀ 12ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੰਡਨ ਸ਼ਹਿਰ _ 
ਵਿਚਲੇ ਵਪਾਰਕ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦੀਆਂ ਜਿਉਰੀਆਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਜਿਊਰੀਜ਼ 
ਐਕਟ 1949 ਦੀ ਧਾਰਾ 18 ਅਨੁਸਾਰ ਜਿਊਰੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀ ਖ਼ਾਸ 
ਨਿਯੁਕਤੀ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। 

ਹ. ਪੁ. -ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮੈ. 10:360 ; ਕੋਲ. ਐਨ. 8: 158 

ਜਿਓਡ : ਇਹ ਤਹਿਦਾਰ ਚਟਾਨਾਂ ਵਿਚ ਖੁਰਨ ਕਾਰਨ ਬਣਿਆ 
ਖੋਲ ਜਾਂ ਖੋੜ੍ਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਪਾਸੇ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਜੂਨੇ-ਪੱਥਰ, 
ਕੁਆਰਟਜ਼, ਕੈਲਿਸਡੋਨੀ, ਬ੍ਰਾਈਟ, ਸੈਲਿਸਟਾਈਟ ਅਤੇ ਡੋਲੋਮਾਈਟ 
ਖਣਿਜਾਂ ਦੀਆਂ ਰਵੇਦਾਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਓਡ ਦੀ ਬਾਹਰਲੀ ਸਤ੍ਰਾ 
ਬੜੀ ਹੀ ਉਭੜ-ਖਾਭੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਾਣੀ ਦੇ ਵਹਾਉ ਕਾਰਨ ਖੋੜ ਦੇ 
ਅੰਦਰਲੀ ਮਿੱਟੀ. ਸ਼ਖ਼ਤ ਹੁੰਦੀ ਹੁੰਦੀ ਪਥਰੀਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਾਇਦ 
ਪਾਣੀ ਵਿਚਲੇ ਖੰਣਿਜ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੇ ਜਮ੍ਹਾਂ ਹੇ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ 
ਹੁੰਦਾ ਹੇਵੇ। 

ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਜਿਓਡ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਘੁਲੇ ਹੋਏ ਮੈਟਰ ਦੇ ਕਿਸੇ 
ਚੂਨੇ ਪੱਥਰ ਵਾਲੀ ਚਟਾਨ ਦੇ ਖੋਲ ਦੀ ਸੰਰਚਨਾਤਮਕ ਤੇ ਦਰਾੜਦਾਰ 
ਸਤ੍ਹਾ ਉਪਰ ਅਵਖੇਪਣ (ਜੰਮਣ) ਨਾਲ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ 
ਕਿਰਿਆ ਨਾਲ ਸਾਧਾਰਣ ਖੇੜ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਕੁਝ ਵੱਡਾ ਹੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ 
ਅਤੇ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਪਾਣੀ ਦੇ ਵਹਾਉ ਨਾਲ ਅਖੇਪਕ ਮੈਟਰ ਰਵੇਦਾਰ ਬਣ 


ਜਿਸਤ 


426 


ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਮ 'ਤੌਰ ਤੇ ਬ੍ਰੇਕਓਪਾੱਤਜ਼ ਤੇ ਕ਼ਾਂਈਨਾਇਡਜ਼ ਆਦਿ ਸਦੀ ਵਿਚ ਧੈਰਾਸੈਲਸਸ ਨੇ ਪਤਾ ਲਾਇਆ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਕਰੱਮ 
ਕਿਸਮ ਦੇ ਖੇੜ ਹੀ ਜਿਓਡ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। 





ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਵੀ ਜਿਓਡ ਮੌਸਮੀ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਆਪਣੀ 
ਬਾਹਰਲੀ ਚਟਾਨ ਨਾਲੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਜ਼ਬੂਤ (ਸਖ਼ਤ) ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਚਟਾਨ ਦੇ 
ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਉਪਰੰਤ ਇਹ ਸੁੰਤਤਰ ਹੋ ਕੇ ਤੇ ਜਿਉ' ਦਾ ਤਿਉ' ਰਹਿੰਦਾ 
ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਜੇ ਬਾਹਰਲੀ ਚਟਾਨ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪੱਕੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ 
ਜਿਓਡ ਦੇ ਅੰਦਰਲੀ ਖਣਿਜੀ ਸਤ੍ਹਾ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਤ 
ਵਿਚ ਇਕ ਡੂੰਘ ਜਾਂ ਟੋਇਆ ਜਿਹਾ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 

ਜਿਓਡ ਦਾ ਆਕਾਰ ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਵੱਡੇ ਤੋਂ ਵੱਡਾ 
ਜਿਓਡ 25-30 ਕੁ ਸੈਂ. ਮੀ. ਦੇ ਅਰਧ-ਵਿਆਸ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 

ਹ. ਪੁ. -ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 10: 131, ਕੋਲ ਐਨ. & 331 

ਜਿਸਤ : ਇਸ ਧਾਤਵੀ ਤੱਤ ਦਾ ਪਰਮਾਣੂ ਕੁਮ ਅੰਕ 30 
ਅਤੇ ਪਰਮਾਣੂ ਭਾਰ 65.38 ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਰਸਾਇਣਿਕ ਚਿੰਨ੍ਹ 2॥ ਹੈ। 














ਉਤ 
141400 0111 


ਜਿ 

#। ] ਸਿੰਡ1,4€ 0. 

59 62 | 63 

6੮੬10 $।੧। ੬੫ ਦੀ 
321 931 94 96। 97 
11 (4 | ੧ਿ07| ਨ 61111 88 


_ਆਵਰਤੀ ਸਾਰਨੀ 





ੈਨੇਬੇਨਾ ਈ ਭ ਲੜੀ 










ਸੱਠ ਦਿਨਾ ਈਤ ਲੜੀ 


ਹਿਤ 
1€ ੮81 4£।€0 

55157 |72।731।74 78 0 | 8੬ 86 
ਵਿ 


<< ੨੬% ੫ ਮੀ ਸੀ ਸਿ ਏ -> - 4" ਵੇ ਆ 1 ਮਲ ਹਰ 
67[68[69170171 
੧੦੬: 1101110100 
98 ਨੀ 
€ ਇੰ - ਖਿ0 


ਜਾਂ ਤਾਂਬੇ ਦਾ ਨਕਲੀ ਜਾਂ ਖੇਟਾ ਰੂਪ ਦੱਸਿਆ। ਸੰਨ 1661ਵਿਚ ਸਪੈਲਟਰ 
ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਡੱਚ ਸ਼ਬਦ ਸਪਾਈਆਟਰ ਤੋਂ ਹੋਣ ਲੱਗੀ, ਜਿਸ ਦਾ 
ਅਰਥ ਜਿਸਤ ਅਤੇ ਪੀਟਰ ਦੋਵੇਂ ਸੀ। 


ਧਾਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਜਿਸਤ ਕੁਦਰਤ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ ਪ੍ਰੰਤੂ 
ਇਸ ਦੇ ਖਣਿਜ ਬਹੁਤ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਜਿਸਤ ਦੀ ਮੁੱਖ ਕੱਚੀ-ਧਾਤ ਜਿੰਕ 


_ ਬਲੈਂਡ (25) ਜਾਂ ਸਫ਼ੈਲਰਾਈਟ ਹੈ, ਜਿਸਤ ਦੇ ਬਹੁਤ ਵਪਾਰਕ 


ਡਿਪਾਜ਼ਿਟ ਚਜੂਨਾ-ਪੱਥਰ ਅਤੇ ਡੋਲਮਾਈਟ ਵਿਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। 
ਸਫ਼ੈਲਰਾਈਟ ਵਿਚ ਆਮ ਕਰਕੇ ਸਿੱਕੇ ਦਾ ਸਲਫ਼ਾਈਡ ਗੈਲੀਨਾ 
ਮਿਲਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਾਂਬੇ ਜਾਂ ਦੂਸਰੀਆਂ ਖਾਰੀਆਂ ਧਾਤਾਂ ਦੇ 
ਸਲਫ਼ਾਈਡਾਂ ਨਾਲ ਰਲਿਆ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਕੱਚੀਆਂ-ਧਾਤਾਂ 
ਲੀਨਾਈਟ ਹਨ। ਧਰਤੀ ਦੀ ਪੇਪੜੀ ਵਿਚ 0.004% ਜਿਸਤ ਮਿਲਦਾ 
ਹੈ। 


ਸ਼ੁੱਧ ਅਤੇ ਤਾਜ਼ਾ ਪਾਲਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਿਸਤ ਨੀਲੀ, ਚਿੱਟੀ ਅਤੇ 
ਚਮਕਦਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਿੱਲੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਇਸ ਦਾ ਰੰਗ ਭੂਸਲਾ ਹੈ ਜਾਂਦਾ 
ਹੈ। ਸ਼ੁੱਧ ਜਿਸਤ ਕੁਟੀਣਯੋਗ ਅਤੇ ਖਿਚੀਣਯੋਗ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ 
ਹੋਰ ਧਾਤਾਂ ਦੀ ਮਿਲਾਵਟ ਕਾਰਨ ਇਹ ਕਈ ਵਾਰੀ ਭੁਰਭੁਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ 
ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਪਿਘਲਾਉ-ਦਰਜਾ 906 ਸੈਂ. ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਘਣਤਾ 713 
ਹੈ। ਜਿਸਤ ਦੇ ਤੇਰਾਂ ਸਮਸਥਾਨਕ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ 64, 66,67,68 
ਅਤੇ 70 ਪਰਮਾਣਵੀ ਭਾਰ ਵਾਲੇ ਪੰਜ ਸਥਾਈ ਹਨ। 


ਜਿਸਤ ਕਾਫ਼ੀ ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ ਧਾਤ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਥੋੜ੍ਹੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ 
ਨਾਲ ਹਵਾ ਵਿਚ ਜਲਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਲਾਟ ਨੀਲੀ 
ਹਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਸਤ ਅਤੇ ਹਲਕੇ ਤੇਜ਼ਾਬ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਆਮ ਕਰਕੇ 
ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ ਵਿਚ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 
ਸੇਡੀਅਮ ਹਾਈਡ੍ਰਾਂਕਸਾਈਡ ਵਰਗੀਆਂ ਤੇਜ਼ ਖਾਰਾਂ ਵਿਚ ਜਿਸਤ ਘੁਲ 
ਕੇ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਉਤਪੰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਡਾਈਨੈਗੇਟਿਵ ਚਾਰਜਿਤ 
ਆਇਨ ਬਣਦੇ ਹਨ। 
ਰ੍ ਜਲੀ ਘੋਲਾਂ ਵਿਚ ਜਿਸਤ ਆਇਨ 28 0133) 
4"" ਅਤੇ 2੩ (€34)4 ` ਵਰਗੇ ਕੰਪਲੈਕਸ 
ਆਇਨ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। 
ਜਿਸਤ ਦੇ ਲਾਭ--ਇਸ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ 
ਮੁੱਖ ਲਾਭ ਦੂਸਰੀਆਂ ਧਾਤਾਂ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਅਕ 
ਤਹਿ ਚਾੜ੍ਹਣਾ ਹੈ। ਲੋਹੇ ਜਾਂ ਸਟੀਲ ਉੱਤੇ ਜਿਸਤ 
ਦੀ ਤਹਿ ਚਾੜ੍ਹਣ ਨੂੰ ਗੈਲਵੇਨਾਈਜਿੰਗ ਜਾਂ 
ਜਿਸਤ ਚਾੜ੍ਹਣਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ 
ਕਿਰਿਆ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਪਿਘੇਲੇ ਹੋਏ ਜਿਸਤ ਵਿਚ 
ਡੁਬੋਣ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਧੀ ਨੂੰ 
ਹਾਟ ਡਿਪ ਪ੍ਰੋਸੈੱਸ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ 


ਸ਼ 
[ਬਿ 


ਖੁਸ਼ਕ ਸੈਲਾਂ ਵਿਚ ਜਿਸਤ ਦੇ ਕੁਝ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ 


ਰੋਮਨ ਕਾਲ ਵਿਚ ਇਹ ਤਾਂਬੇ ਨਾਲ ਰਲੀ ਮਿਸ਼ਰਿਤ-ਧਾਤ ਪਿੱਤਲ ਦੇ ਯੋਗਿਕ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਅਤੇ ਰਸਾਇਣਿਕ ਵਿਧੀਆਂ ਵਿਚ ਲਘੂ ਕਾਰਕ 
ਰੂਪ ਵਿਚ ਮਿਲਦੀ ਸੀ ਪਰੰਤੂ ਇਸ ਦੇ ਅਜੋਕੇ ਨਾਂ ਜਿਸਤ ਬਾਰੇ 16ਵੀਂ _ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਸਤ ਪੌਦਿਆਂ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ 


427 


ਆਰਗੈਨਿਜ਼ਮਾਂ ਦੇ ਵਾਧੇ ਲਈ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਤੱਤ ਹੈ। ਇਨਸੁਲਿਨ ਯੋਗਿਕ 


ਇਕ ਜਿਸਤ ਮਿਲਿਆ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਹੈ। 


ਜਿਸਤ ਦੇ ਮੁੱਖ ਯੋਗਿਕਾਂ ਵਿਚੋਂ ਜ਼ਿੰਕ ਆੱਕਸਾਈਡ ਇਕ ਚਿੱਟਾ 
ਪਿਗਮੈਂਟ ਹੈ ਜਿਸ .ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਉਦਯੋਗ ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 
ਚੀਨੀ-ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਸਿੰਗਾਰ ਸਮੱਗਰੀ ਵਿਚ ਵੀ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ 
ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜ਼ਿੰਕ ਪਰਆੱਕਸਾਈਡ ਇਕ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤ ਰਚਨਾ ਵਾਲਾ 
ਯੋਗਿਕ ਹੈ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਚੰਗਾ ਰੇਗਾਣੂਨਾਸ਼ਕ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਧੇਰੇ 
ਕਰਕੇ ਚਮੜੀ ਦੇ ਰੋਗਾਂ ਦੇ ਇਲਾਜ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜ਼ਿੰਕ 
ਕਲੋਰਾਈਡ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਲਈ ਧਾਤਵੀ ਜਿਸਤ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ਕ ਕਲੋਰੀਨ 
ਗੈਸ ਵਿਚ ਗਰਮ ਕੀਤਾ.ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜ਼ਿੰਸ ਕਲੋਰਾਈਡ ਦੇ ਗਾੜ੍ਹੇ ਘੋਲ 
ਟਾਂਕੇ ਲਾਉਣ ਵਿਚ ਫਲੌੱਕਸ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿਚ 


ਆੱਕਸਾਈਡ ਘੁਲ ਕੇ ਆੱਕਸੀਕਲੋਰਾਈਡ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਹੜਾ ਕਿ 


ਦੰਦ ਸਾਜ਼ੀ ਵਿਚ ਭਰਾਈ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜ਼ਿੰਕ ਕਲੋਰਾਈਡ 
ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਅੱਗ ਪੂਫ਼ ਲੱਕੜੀ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਲਈ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 

ਦਵਾਈ ਵਿਚ ਜਿਸਤ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਈ ਲੂਣਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ 
ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਵਧੇਰੇ ਰੋਗਾਣੂਨਾਸ਼ਕ, ਕਾਸਟਿਕ, ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ 
ਖ਼ੂਨ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਉੱਤੇਜਨਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ 
ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਸਤ ਦੀਆਂ ਅਲਕੋਹਲ ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਬਣੀਆਂ 
ਦਵਾਈਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਅੱਖਾਂ, ਕੰਨ ਅਤੇ ਜ਼ਖ਼ਮ ਆਦਿ ਧੋਣ ਲਈ ਕੀਤੀ 
ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਲ੍ਹਮਾਂ ਅਤੇ ਸਾਫ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪਾਊਡਰ ਆਮ 


ਹਾਈਡ੍ਰੋਕਲੋਰਿਕ ਐਸਿਡ (5% ਤੋਂ 10%) ਜੰਗਾਲ ਅਤੇ ਥੱਲੇ 
ਵਾਲੀ ਧਾਤ ਦੋਹਾਂ ਤੇ ਰਸਾਇਣਿਕ ਕਿਰਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ 
ਜਦੋਂ ਇਸ ਤੇਜ਼ਾਬ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਸਟੀਲ ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ 
ਜ਼ਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 


ਤੇਜ਼ਾਬ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਤੇਲ, ਸ਼ੀਰਾ, ਬੂਰਾ 
ਆਦਿ ਯੋਗਿਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਿਰੋਧਕਾਂ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 

ਹਾਟ-ਡਿਪ ਲੇਪਣ (ਚਿੱਤਰ!) ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਤਹਿ ਮੋਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ 
ਤਾਂ ਭੁਰਭੁਰੀ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਜਦੋਂ ਚਾਦਰ ਨੂੰ ਮੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਲੇਪਣ 
ਵਿਚ ਤ੍ਰੇੜ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਟੀਲ ਤੋਂ ਅਗਲੀ ਮਲਟੀਪਲ ਤਹਿ ਦੇ ਹਿੱਸੇ 
ਨੂੰ ੧੪2॥੪ ਜਾਂ ਘੱਟ ਜਿਸਤ ਵਾਲੀ ਮਿਸ਼ਰਿਤ ਧਾਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
ਇਹ ਆਮ ਕਰਕੇ ਦਿਖਾਈ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ ਜਾਂ ਫਿਰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪਤਲੀ 
ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਅਗਲੀ ਲੋਹਾ ਜਿਸਤ ਮਿਸ਼ਰਿਤ ਧਾਤ 7੪੭ਗ੦ਹੈ। 


` ਇਸ ਵਿਚ ਜਿਸਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਬਾਹਰੀ ਜਿਸਤ ਤਹਿ 


ਨਾਲ ਅਨਿਯਮਿਤ ਸੀਮਾਂ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਜਿਸਤ ਬਾਥ 
ਦੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 

_ ਜੇਕਰ ਸਾਫ਼ ਜੰਗਾਲ ਲੱਥੀ ਸਟੀਲ ਦੀ ਚਾਦਰ ਨੂੰ ਜਿਸਤ ਬਾਖੋ 
ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਿਸਤ ਕਲੋਰਾਈਡ (25%) ਜਾਂ ਜ਼ਿੰਕ 
ਅਮੋਨੀਅਮ ਕਲੇਰਾਈਡ ਦੇ ਗਾੜ੍ਹੇ ਘੋਲ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘਾਇਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ 
ਇਹ ਪਤਲੀ ਮਿਸ਼ਰਿਤ ਧਾਤ ਦੀ ਤਹਿ ਅਤੇ ਵਧੇਰੇ ਖਿਚੀਣਯੋਗ ਲੇਪਣ 


ਤੌਰ ਤੇ ਜ਼ਿੰਕ ਆੱਕਸਾਈਡ ਜਾਂ ਸਟੀਐਰੇਟ ਤੋਂ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਉਚ ਜਿਸਤ _ 
ਹਨ। ਜਿਸਤ ਦੇ ਜਲਣ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਕਾਸਟਿਕ ਲਗਾ ਹਾ ਮਿਸੂਰਿਤ=ਧਾ ਤ 
ਲੂਣ ਖਾਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਹਨ ਅਤੇ ਮੌਤ ਵੀ ਹੋ ____ਸਟੀਲ ਆਧਾਰ _੧ ਸਿ ਥ-ਜਜਕਜਵ 
ਸਕਦੀ ਹੈ। ਨ 
-_ਹ. ਪੁ. -ਮੈਕ. ਐਨ. ਸ. ਟ. 14: 611 


ਰ੍ ਚਿੱਤਰ 1. ਜਿਸਤ ਲੋਹਾ ਮਿਸ਼ਰਿਤ ਧਾਤ ਤਹਿਆਂ ਦੀ ਡ੍ਰਾਇੰਗ ਜਿਸ ਵਿਚ & ਮਿਸ਼ਰਿਤ ਤਹਿਆਂ 
ਜਿਸਤੀ ਲੋਹਾ ਅਤੇ ਸਟੀਲ : ਲੋਹੇ ਅਤੇ ਅਤੇ ਬਾਹਰਲੀ ਜਿਸਤ ਵਿਚਕਾਰ ਦੰਦੇਦਾਰ 'ਸੀਮਾ ਅਤੇ ਸ ਸਫ਼ਾਈ ਕਰਕੇ 


ਸਟੀਲ ਨੂੰ ਜੰਗਾਲ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਜਿਸਤ 
ਦੀ ਤਹਿ ਚੜ੍ਹਾਉਣ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਜਿਸਤੀਕਰਨ ਕਿਹਾ ਜਿ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਮਾਂ ਪੈਣ ਤੇ ਜਦੋਂ ਕਦੇ ਤਹਿ ਵਿਚ ਮੁਸਾਮ ਹੋ ਜਾਣ ਜਾਂ 
ਜਿਸਤੀ ਕਿਰਿਆ ਘੱਟ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਸਟੀਲ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ 
ਸੈਕਰੀਫ਼ੀਸ਼ੀਅਲ ਖੋਰ ਕਿਰਿਆ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਤ ਐਨੋਡ ਹੁੰਦੀ 
ਹੈ ਅਤੇ ਸਟੀਲ ਕੈਥੋਡ। ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਿਸਤ ਚੜ੍ਹੇ ਸਟੀਲ ਦੀ ਉਮਰ 
15ਤੋਂ 30ਜਾਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਗੁਣਾਂ ਵੱਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 
ਜਿਸਤੀਕਰਨ ਦੇ ਦੋ ਆਮ ਢੰਗ ਹਨ ਜਿਸਤ ਨੂੰ ਗਰਮ-ਬਾਥ 
ਵਿਚ ਡਬੋਣ ਦਾ ਢੰਗ (ਹਾਟ-ਡਿਪਿੰਗ) ਅਤੇ ਬਿੱਜਲੀ ਢੰਗ। 
ਹਾਟ-ਡਿਪ ਵਿਧੀਆਂ--ਹਾਟ ਡਿਪ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਵੱਖ-ਵੱਖ 
'ਵਿਧੀਆਂ ਹਨ : (1) ਸਟੀਲ ਦੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਲਈ ਹੈਂਡ ਡਿਪ; 


(2) ਨਿਰੰਤਰ ਸ਼ੀਟ ਲੇਪਣ ਲਈ ਮਸ਼ੀਨੀ ਢੰਗ; (3) ਨਿਰੰਤਰ-ਤਾਰ 


ਹਨ। ੍ 

ਜਿਸਤੀਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਫ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ 
ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਉਸ ਉੱਤੇ ਤੇਲ ਜਾਂ ਗ੍ਰੀਜ ਬਿਲਕੁਲ ਨਾ ਰਹੇ। ਅਜਿਹਾ 
ਕਰਨ ਲਈ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਹਲਕੀ ਖਾਰ ਦੇ ਘੋਲ ਵਿਚ ਡੁਬੋਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
ਸਾਫ਼ ਕਰਨ ਮਗਰੋਂ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਖੁਰਚ ਕੇ ਪਿਘਲੇ ਹੋਏ ਜਿਸਤ ਵਿਚ ਪਾ 
ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰ 

ਪਿਕਲਿੰਗ--ਆਮ ਕਰਕੇ 5% ਤੋਂ 20% ਸੰਘਣਤਾ ਵਾਲਾ 
ਗੰਧਕ ਦਾ ਤੇਜ਼ਾਬ (60ਸੈ) ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤੇਜ਼ਾਬ ਜੰਗਾਲ 
ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਮਗਰੋਂ ਅਘੁਲਣਸ਼ੀਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 


ਪੱਧਰ ਸੀਮਾ ਵਿਖਾਈ ਗਈ ਹੈ। ` 


ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਸਟੀਲ ਦੀ ਸਤ੍ਹਾ ਨੂੰ 'ਸਲਫੇਟਾਂ, ਕਲੋਰਾਈਡਾਂ 
ਜਾਂ ਪਿਕਲਿੰਗ ਉਪਜਾਂ ਰਹਿਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਤਾਂ-ਲੂਣ, ਪਿਘਲੇ 
ਹੋਏ ਜਿਸਤ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਨਾਂਲ ਸਪੰਜ ਲੋਹੇ ਵਿਚ ਬੰਦਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ 
ਰਿ 
ਵਾਲੇ ਬਿੰਦੂਆਂ ਨਾਲ ਢਕ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। 


ਹਾਟ-ਡਿਪ ਵਿਚ ਲੱਛਣਿਕ ਰਵੇਦਾਰ ਪੈਟਰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ 





ਚਿੱਤਰ 2. ਰਿ ਤਲ 


ਲੋਹੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਜਿਸਤ ਬਾਥ ਵਿਚ ਹੋਰ ਧਾਤਾਂ 1% ਕੈਡਮੀਅਮ 
ਅਤੇ ਸਿੱਕਾ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਅਸ਼ੁੱਧੀਆਂ ਜਿਸਤ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਲਈ 


ਜਿਸਤ 


ਵਰਤੀ ਗਈ ਕੱਚੀ-ਧਾਤ ਵਿਚੋਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਭਾਵ ਲਈ 
ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰੀ ਐਂਟੀਮਨੀ ਹਨ। ਕਲੱਈ ਅਤੇ ਐਲੂਮਿਨੀਅਮ ਬਾਥ 
ਦੀ ਤਰਲਤਾ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਲੱਈ ਲੇਪਿਤ ਚਾਦਰ ਨੂੰ ਚਮਕ 
ਵੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਐਲੂਮਿਨੀਅਮ, ਲੋਹੇ ਅਤੇ ਜਿਸਤ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਨੂੰ 
ਘਟਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਲੋਹਾ ਜਿਸਤ ਮਿਸ਼ਰਿਤ-ਧਾਤ ਦੀ ਮੋਟਾਈ 
ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਲੇਪਣ ਵਧੇਰੇ ਖਿਚੀਣਯੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 


ਰ੍ ਅਸਲ ਜਿਸਤੀਕਰਨ ਲਈ ਇਕ ਵੈਲਡ ਕੀਤੀ ਸਟੀਲ ਦੀ 
'ਦੇਗਚੀ ਵਿਚ ਪਿਘਲਿਆ ਹੋਇਆ ਜਿਸਤ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ 
ਇਸ ਨੂੰ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਗਰਮ. ਕਰਕੇ ਲਗਭਗ 455 ਸੈਂ (850”ਫਾ) ਤੇ 
ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ. ਕਿ ਚਿੱਤਰ (3) ਤੋਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ। ਚਾਦਰ ਦੀ 
ਸਤ੍ਹਾ ਉੱਤੇ ਜਿਸਤ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਪ੍ਰਤੀ ਸੱਤਈ ਵਰਗ ਫੁੱਟ ਅੱਧੀ ਅੱਸ 
ਤੋਂ ਦੋ ਅੱਸ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਇਹ ਫਰਤੀ ਗਈ ਵਿਧੀ ਉੱਤੇ, 
ਆਪਰੇਸ਼ਨ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਅਤੇ ਚਾਹੀ ਗਈ ਸਰਵਿਸ ਨਿਰਭਰ ਹੈ। 


ਇੰਥੋਂ ਸੂਟ ਸੰਦਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ 










9900 7 
0 


ਤਰ ਜਾਣ ਵਿਸ ਤੀ ਜੀਕੰਗਨ ਬਾਬ ਆ 


ਲਈ ਇਕ ਨਿਰੰਤਰ ਵਿਧੀ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਈ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੈਡਜ਼ੀਮੀਰ 
ਜ਼ਿੰਕਗਰਿਪ ਵਿਧੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਧੀ ਦਾ ਮੰਤਵ ਜਿਸਤੀ 
ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਤ੍ਹਾ ਨੂੰ ਪੂਰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਆੱਕਸਾਈਡਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ 
(ਰਿ ਇਤਿ ਦਿ 


-ਸੋਧੀ ਰੋਈ ਜਿਸਤ ਚੜ੍ਹੀ ਪੌਂਟੀ' 
ਰੰਕ ਆ ਨੀਰ ਭੱਠੀ 





ਜਲ ਸਧ੍ਹੇ ਤਤ 





ਚਿੱਤਰ 4. ਜ਼ਿੰਕਗਰਿਪ ਵਿਧੀ ਦੀ ਵਿਉਂਤ ਦਾ ਖ਼ਾਕਾ 


ਤਾਰਾ ਜਿਸਤੀਕਰਨ--ਇਹ ਵੀ ਇਕ ਨਿਰੰਤਰ-ਵਿਧੀ ਹੈ। 


9 


966੦੧$੧੪॥੧੪੧੦ਉ9੧੦੦੧੦੪੬੪੪੦੪$੦9॥6ਓ੦669$੦6੧#੧900000090069060065956880060098$662%% 






428 


ਆਪਰੇਸ਼ਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘਾਇਆ ਜਾਂਦਾ`ਹੈ। ਜਿਸਤੀਕਰਨ ਵਾਲੀ ਦੇਗਚੀਂ 
ਵਿਚ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਸੁਕਾ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਚਾਰਕੋਲ, 
ਸੰਤ੍ਰਿਪਤ ਕਾਰਬਨ, ਕੋਕ, ਰੇਤ ਜਾਂ ਐਸਬੈੱਸਟਾਸ ਦੇ ਵਾਈਪਰਾਂ ਵਿਚੋਂ 
ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਿੰਕਨਿੰਗ ਲਈ ਲਗਭਗ 57” (1357 
ਫਾ) ਤੋਂ 68ਸੈ. (155ਫਾ) ਤੱਕ ਦਾ 20% ਹਾਈਡ੍ਰੋਕਲੋਰਿਕ ਐਸਿਡ 
ਘੋਲ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੀ 
ਨਿਮਨ-ਤਾਪਮਾਨ ਵਾਲੀਆਂ ਵਿਧੀਆਂ--ਸ਼ੀਰਾਰਡਾਈਜ਼ਿੰਗ 
ਵਿਧੀ ਵਿਚ ਸਟੀਲ ਦੀ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਜਿਸਤ ਦੇ ਪਿਘਲਾਉ ਦਰਜੇ ਤੋਂ ਥੱਲੇ 
ਜਿਸਤ ਦੇ ਬਾਰੀਕ ਪਾਊਰ ਦੀ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਗਰਮ ਕਰਕੇ ਇਸ ਦੀ ਸੜ੍ਹਾ 
ਉੱਤੇ ਲੋਹੇ ਅਤੇ ਜਿਸਤ ਦੇ ਅੰਤਰਧਾਤਵੀ ਯੋਗਿਕ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 
ਧਾਤਵੀ ਫੁਹਾਰ (ਸਕੂਪ ਵਿਧੀ)-ਇਸ ਵਿਧੀ ਵਿਚ ਸਟੀਲ ਨੂੰ 
ਇਸ ਉੱਤੇ ਪਿਘਲੇ ਹੋਏ ਜਿਸਤ ਦੀ ਫੁਹਾਰ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ 
ਵਿਧੀ ਵਿਚ ਕੋਈ ਯੋਗਿਕ ਨਹੀਂ ਬਣਦੇ ਸਗੋਂ ਜਿਸਤ ਸਿੱਧਾ ਹੀ ਸਤ੍ਹਾ 
ਉੱਤੇ ਚਿਪਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
ਬਿਜਲ-ਜਿਸਤੀਕਰਨ _ਵਿਧੀਆਂ-- 
ਇਸ ਠੰਢੀ ਵਿਧੀ ਦੇ ਗਰਮ ਜਿਸਤੀਕਰਨ ਨਾਲੋਂ 
ਕਈ ਲਾਭ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ (ਜਿਸਤ ਦੀ ਵਰਤੋਂ 
ਘੱਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਾਲਾਤ ਕੁਝ ਸੁਖਾਵੇਂ ਹੁੰਦੇ 
ਹਨ। (2) ਲੇਪਣ ਦੀ ਮੋਟਾਈ ਉੱਤੇ ਪੂਰਨ 
ਕੰਟਰੋਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, (3) ਸ਼ੁੱਧ ਜਿਸਤ ਦਾ ਲੇਪ 
__ ਡਿਪਾਜ਼ਿਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, (4) ਹਾਟ-ਡਿਪ ਵਿਧੀ ਨਾਲ 
ਪਿਘਲੇ ਹੋਏ ਜਿਸਤ ਦੇ ਤਾਪਮਾਨ ਕਾਰਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ 
ਚੀਜ਼ਾਂ ਉੱਤੇ ਮਾੜਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈਦਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ 
ਇਹ ਵਿਧੀ ਯੋਗ ਹੈ ਅਤੇ (5)ਹਾਟ-ਵਿਧੀ ਵਾਂਗ 
੍ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪੱਧਰੀ ਜੜ੍ਹਾ ਦੇ ਲੈਪਣ ਵਿਚ ਕੋਈ 
| ਦਬ ਵਿਕਾਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। 





ਬੈਠੀ ਹੋਈ ਇਸ ਵਿਧੀ ਵਿਚ ਨੁਕਸ ਇਹ ਹੈ ਕਿ 

“``ਧਾਤ ਮੈਲ ਠੀਕ ਲੇਪਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਬਹੁਤ ਧਿਆਨ 
ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਪੇਸ਼ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ 
ਅਤੇ ਹਾਟ-ਵਿਧੀ ਜਲ ਰੋਧਕ ਵਾਟਰ ਟਾਈਟ) _ 


ਚੀਜ਼ਾਂ ਲਈ ਇਸ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਚੰਗੀ ਹੈ। ਜਿਸਤ 

ਨਾਲ ਬਿਜਲ ਜਿਸਤੀਕਰਨ ਜਾਂ ਬਿਜਲੀ ਮੁਲੰਮਾਂ ਵਿਧੀਆਂ ਦੋ ਕਾਰਨਾਂ 

ਕਾਰਨ ਵੱਖਰੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ ਅਰਥਾਤ (6) ਘੱਟ ਤੇਜ਼ਾਬ 

ਮਾਤਰਾ ਵਾਲੇ ਜਿਸਤ ਸਲਫ਼ੇਟ ਦੇ ਘੋਲ ਵਿਚ ਅਘੁਲਣਸ਼ੀਲ ਐਨੋੜ, 

(%) ਉੱਚ ਤੇਜ਼ਾਬ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਵਾਲੇ ਜਿਸਤ ਸਲਫੇਟ ਦੇ ਘੋਲ ਵਿਚ 
ਅਘੁਲਣਸ਼ੀਲ ਐਨੋਡ। 


ਘੁਲਨਸ਼ੀਲ ਐਨੋਡ ਵਿਧੀ ਵਿਚ ਤਾਰ ਜਾਂ 
ਲੰਘਾ ਕੇ ਅਨੀਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੁੜੀ ਹੋਈ 
ਦੁਆਰਾ ਦੂਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲੇਪਣ, ਭੁਰਭੁਰੀ 
ਮਿਸ਼ਰਿਤ ਧਾਤ ਦੀ ਤਹਿ ਰਹਿਤ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਵਧੇਰੇ 
ਖਿਚੀਣਯੋਗ ਤੇ ਇਕ ਸਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ 
ਚਿਪਕਦਾ ਹੈ। 


ਦੀ ਭੁੰਨੀ ਹੋਈ ਕੱਚੀ ਧਾਤ - ਨੂੰ ਹਲਕੇ ਗੰਧਕ ਦੇ 


429 


ਜਿਸਤ ਨੂੰ ਉੱਚ ਕਰੰਟ ਘਣਤਾ ਤੇ ਤਾਰ ਜਾਂ ਪੱਤਰੀ ਉੱਤੇ ਬਿਜਲੀ 
ਲੇਪਣ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਕਾ ਚਾਂਦੀ ਮਿਸ਼ਰਿਤ ਧਾਤ ਐਨੋਡ (1% 
ਚਾਂਦੀ) ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਇਸ ਘੋਲ ਵਿਚੋਂ ਕੈਥੋਡੀ ਡਿਪਾਜ਼ਿਟ ਬਹੁਤ 
ਜ਼ਿਆਦਾ ਸ਼ੁੱਧ (99, 99% ਜਿਸਤ) ਅਤੇ ਖਿਚੀਣਯੋਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। 

ਅਨੀਲੀਕਰਨ ਲਈ ਤਾਰਾਂ ਲਗਭਗ 5380 ਸੈਂ. (10007 ਫਾ.) 
ਉੱਤੇ ਪਿਘਲੇ ਹੋਏ ਸਿੱਕੇ ਦੀ ਦੇਗਚੀ ਦੇ ਅਧਾਰ ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੁੰਦੀਆਂ 
ਹਨ ਅਤੇ ਝੁਕੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਉਪਰ ਵੱਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਿੱਕੇ ਵਿਚੋਂ 
ਨਿਕਲ ਕੇ ਇਹ ਪਿਘਲੇ ਹੋਏ ਕਾਸਟਿਕ ਸੋਡੇ ਵਾਲੇ ਬਾਥ ਵਿਚ ਜਾਂਦੀਆਂ 
ਹਨ ਅਤੇ ਕੈਥੋਡੀ ਬਿਜੱਲਈ ਅਪਘਟਨ ਦੁਆਰਾ ਸਾਫ਼ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। 
ਫਿਰ ਤਾਰਾਂ ਨੂੰ ਧੋ ਕੇ ਇਲੈੱਕਟ੍ਰੇਲਿਟੀ ਜਿਸਤ ਸੈੱਲ ਵਿਚ ਜਾਂਦੀਆਂ 
ਹਨ ਜਿਸ ਵਿਚ 700 ਤੋਂ 1, 500 ਐੱਪੀਅਰ ਪ੍ਰਤੀ ਵਰਗ ਫੁੱਟ ਕਰੰਟ 
ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਲੇਪਿਤ ਤਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਧੋ ਕੇ ਪਾਲਿਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ 
ਹੈ। ਇਸ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਜਿਸਤ ਹਾਟ ਡਿੱਪ ਵਿਧੀ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਚਿਪਕਦਾ 
ਹੈ। 

ਹ. ਪੁ. -ਐਨ. ਬ੍ਰਿ %1107 

ਜਿਹਲਮ : ਦਿ 
ਪੰਜ ਦਰਿਆਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਦਰਿਆ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕਾਰਣ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ 
ਪੰਜਾਬ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਲਗਭਗ 725 ਕਿ. ਮੀ. ਹੈ। 
ਮੁਸਲਮਾਨ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਇਸ ਨੂੰ ਬਿਹਾਤ, ਵਿਹਾਤ ਜਾਂ ਬਿਹਾਤਾਬ 
ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਜਿਹੜਾ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ਵਿਤਸਤਾ ਨਾਂ ਤੋਂ ਵਿਗੜ ਕੇ ਬਣਿਆ 
.ਹੈ। ਸਿਕੰਦਰੀਆ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਹਾਈਦਾਸਪਸ ਕਿਹਾ 
ਹੈ ਜਦ ਕਿ ਟਾਲਮੀ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਬਿਦਾਸਪਸ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਆਧੁਨਿਕ 
_ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਵੈੱਥ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦਰਿਆ ਕਸ਼ਮੀਰ 
ਵਿਚ ਇਕ ਕਾਫ਼ੀ ਉੱਚੀ ਪਹਾੜੀ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਵੈਰੀ ਨਾਗ ਨਾਂ ਦੇ ਸਾਫ਼ 
ਪਾਣੀ ਦੇ ਝਰਨੇ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ। ਖ਼ਾਨ ਬਾਲ ਵਿਖੇ ਇਸ ਦਰਿਆ 
ਨਾਲ ਆਦਪਤ, ਬ੍ਰੰਗ ਅਤੇ ਸਨੜ੍ਹਾਨ ਆਦਿ ਨਦੀਆਂ ਆ ਕੇ ਰਲ 
ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਵੁਲਰ ਝੀਲ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਸ ਦਰਿਆ ਦਾ ਡੈਲਟਾ ਵੀ 
ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵਿਚ ਪਹੁੰਚਣ ਤੱਕ ਇਹ ਦਰਿਆ ਕਾਫ਼ੀ ਤੇਜ਼ ਰਫਤਾਰ 
ਨਾਲ ਵਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਵੁਲਰ ਝੀਲ ਵਿਚ ਮਿਲਣ ਨਾਲ ਇਸ ਦੀ ਰਫਤਾਰ 
ਮੱਧਮ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 

ਇਸ ਦਰਿਆ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀਆਂ ਹਨ। 
ਤੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਲਿਦੜ ਨਦੀ ਇਸ ਨਾਲ ਆ ਕੇ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 
ਸ੍ਰੀ ਨਗਰ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਸਾਦੀਪੁਰ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਸਿੰਧ ਦਰਿਆ ਇਸ ਨਾਲ 
_ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਤੋਂ, ਵਿਸ਼ਵ, ਰਾਮ ਜੀ, ਦੁੱਧ ਗੰਗਾ, 
ਸੁਕਨਾਗ ਅਤੇ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰਾ ਆਦਿ ਨਦੀਆਂ ਇਸ ਨਾਲ ਆ ਕੇ ਰਲ 


ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਬਾਰਾਮੂਲਾ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਇਹ ਦਰਿਆ ਉਪਜਾਊ ਘਾਟੀ ਨੂੰ 


ਛੱਡ ਕੇ ਕੁਹਾਲਾ ਤੱਕ ਕਾਜੀਨਾਗ ਪਰਬਤ ਲੜੀ ਤੇ ਪੀਰ ਪੰਜਾਲ ਪਹਾੜ 
ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਇਕ ਡੂੰਘੇ ਦੱਰੇ ਰਾਹੀਂ ਵਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਮੁਜ਼ਫਰਾਬਾਦ ਵਿਖੇ 
ਪਹੁੰਚਣ ਸਮੇਂ ਇਸ ਨਾਲ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਆ ਕੇ ਕਿਸ਼ਨਗੰਗਾ ਦਰਿਆ 
ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਕੁਝ ਕੁ` ਹੋਰ ਕਿਲੋ ਮੀਟਰ ਅਗਾਂਹ ਜਾਣ 
ਸਮੇਂ ਹਜਾਰਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਜਲ ਨਿਕਾਸੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕੁੰਨਹਾਰ ਦਰਿਆ 
ਇਸ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਖ਼ਾਨਬਾਲ ਅਤੇ ਬਾਰਾਂਮੂਲਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ 
ਇਸ ਦਰਿਆ ਉਪਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪੁਲ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਕਸ਼ਮੀਰ ਦਾ 
ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ਵਪਾਰ ਵੀ ਇਸੇ ਦਰਿਆ ਉਪਰ ਨਿਰਭਰ 
ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਕਿਸ਼ਤੀਆਂ ਵੀ ਚਲਦੀਆਂ 
ਹਨ। ਜਿਹਲਮ ਸ਼ਹਿਰ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਇਸ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਲਗਭਗ 160 
ਮੀਟਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਅਗਾਂਹ ਇਹ ਦਰਿਆ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਮੁੜ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਜਲਾਲਪੁਰ ਮੋਂਗਾ, ਭੇੜਾਂ ਅਤੇ ਖੁਸਾਬ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚੋਂ 


ਜਿਹਲਮ 


ਦੀ ਲੰਘਦਾ ਹੈ। ਫੇਰ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਮੁੜ ਕੇ, ਗਿਰੋਤ, ਸਾਹੀਵਾਲ ਵਿਚੋਂ 
ਦੀ ਲੰਘ ਕੇ ਝੰਗ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਝੰਗ ਦੇ ਇਲਾਕੇ 
ਵਿਚ ਇਸ ਦੇ ਦੋਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਘਣੇ ਜੰਗਲ ਹਨ, ਇਸ ਕਾਰਣ ਇਥੇ ਵਰਖਾ 
ਬਹੁਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਦਰਿਆ ਵਿਚ ਅਕਸਰ ਹੜ੍ਹ ਆਉਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। 
ਮੁਲਤਾਨ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਇਹ ਚਨਾਬ ਦਰਿਆ ਨਾਲ ਰਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
ਜਿਸ ਥਾਂ ਤੇ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਦਰਿਆ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਮੂ ਕਹਿੰਦੇ 
ਹਨ। 


ਚਨਾਬ ਦਰਿਆ ਵਿਚ ਅੱਗੇ ਚਲ ਕੇ ਰਾਵੀ ਦਰਿਆ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ 
ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਚ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਸਤਲੁਜ ਵੀ ਇਸ ਨਾਲ ਆ ਰਲਦਾ 
ਹੈ ਤੇ ਇਹ ਸਾਰੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਮਿਥਨਕੋਟ ਵਿਖੇ ਸਿੰਧ ਦਰਿਆ ਨਾਲ 
ਰਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜ ਦਰਿਆਵਾਂ ਕਾਰਣ ਹੀ ਪੰਜ ਨਾਦ ਨਾਂ 
ਪਿਆ। 

ਕੁਝ ਦੂਰੀ ਤੱਕ ਪੰਜਨਾਦ ਅਤੇ ਸਿੰਧ ਦਰਿਆ ਸਮਾਂਤਰ ਵਗਦੇ 
ਹਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਇਹ ਰਲ ਕੇ ਵੱਡਾ ਸਿੰਧ ਦਰਿਆ ਬਣਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। 
ਜਿਹਲਮ ਦਰਿਆ ਉਪਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸ਼ਹਿਰ ਸ੍ਰੀ ਨਗਰ, ਜਿਹਲਮ, ਪਿੰਡ 
ਦਾਦਨ ਖਾਨ, ਭੇੜਾ ਮਿਆਨੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹਪੁਰ ਵਸੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਸ 
ਉਪਰ ਮੌਗਲਾ ਡੈਮ ਬਣਾ ਕੇ 1000,000ਕਿਊਬਕ ਵਾਟ ਬਿਜਲੀ ਪੈਦਾ _ 
ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ 300,000 ਏਕੜ ਰਕਬੇ ਦੀ ਸਿੰਜਾਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ 
ਹੈ। ਸਿੰਕਦਰ ਮਹਾਨ ਅਤੇ ਪੋਰਸ ਵਿਚਕਾਰ ਯੁੱਧ ਵੀ ਇਸੇ ਦਰਿਆ ਦੇ 
ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਜਨਰਲ ਕਨਿੰਘਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸਿੰਕਦਰ ਨੇ 
ਜਿਹਲਮ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਪੈਂਦੇ ਜਲਾਲਪੁਰ ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਇਸ ਦਰਿਆ ਨੂੰ 
ਪਾਰ ਕੀਤਾ ਸੀ। 

_ ਹ. ਪੁ. -ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ. 14: 160-61; ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 6: 548 

ਜਿਹਲਮ : ਨਹਿਰ ਲੋਇਰ--ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬ ਪਾਕਿ) 
ਵਿਚ ਜਿਹਲਮ ਦਰਿਆ ਦੇ ਖੱਬੇ ਕੰਢਿਓ' ਕੱਢੀ ਗਈ ਨਹਿਰ ਹੈ ਜਿਹੜੀ 
_ਜਿਹਲਮ ਅਤੇ ਚਨਾਬ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਪੈਂਦੇ ਇਲਾਕੇ ਦੀ 
ਸਿੰਜਾਈ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਗੁਜਰਾਤ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਮੋਂਗ ਰਸੂਲ ਪਿੰਡ ਦੇ 
ਨਜ਼ਦੀਕ ਕੱਢੀ ਗਈ ਹੈ। 30 ਅਕਤੂਬਰ, 1901 ਨੂੰ ਇਹ ਨਹਿਰ ਚਾਲੂ 
ਕੀਤੀ ਗਈ। ਜਿਹਲਮ ਦਰਿਆ ਤੋਂ ਨਿਕਲੀ ਇਸ ਨਹਿਰ ਤੇ 4, 100 
ਫੁੱਟ ਉੱਚਾ ਬੰਨ੍ਹ ਤੇ 241/2ਫੁੱਟ ਦੇ ਅੱਠ ਮਜ਼ਬੂਤ ਖਾਣ ਬਣਾ ਕੇ ਪੁਲ 
ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਇਸ ਦੀ ਚੌੜਾਈ 140ਫੁੱਟ ਅਤੇ ਲੰਬਾਈ 167 
ਮੀਲ ਧੈ। 

“ਨਹਿਰ ਵਿਚੋਂ ਕਈ ਹੋਰ ਉਪ ਨਹਿਰਾਂ ਕੱਢੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। 
ਲਗਭਗ 2400 ਵ. ਮੀਲ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਇਸ ਨਹਿਰ ਦੇ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਸਿੰਜਾਈ 
ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ। ਨਹਿਰ ਦੇ ਨਾਲ ਲਗਦੇ ਖੇਤਰ ਤੇ ਕਲੋਨੀ 
ਵਸਾਈ ਗਈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਚੰਗੀ ਨਸਲ ਦੇ ਘੋੜੇ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਲਈ 
ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਗਰਾਂਟ ਆਦਿ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। 


ਜਿਹਲਮ : ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ-ਇਹ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ 
ਦੀ ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਡਿਵੀਜਨ ਦਾ ਇਕ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਰਕਬਾ 7179 
ਵ. ਕਿ. ਮੀ. ਅਤੇ ਆਬਾਦੀ 1162000 (1981) ਹੈ। ਇਸੇ ਨਾਂ ਦਾ 
ਸ਼ਹਿਰ ਇਸ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਸਦਰ ਮੁਕਾਮ ਹੈ। ਸ਼ਾਹਪੁਰ ਅਤੇ ਅਟਕ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ 
ਇਸ ਦੀ ਪੱਛਮੀ ਹੱਦ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਦੱਖਣ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਗੁਜਰਾਤ 
ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੈ- ਜਿਹਲਮ ਦਰਿਆ ਉੱਤਰ ਪੂਰਬ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਕਸ਼ਮੀਰ 
ਨਾਲੋਂ ਵੱਖ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਇਹ ਗੁਜਰਾਤ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹਪੁਰ 
ਨਾਲੋਂ ਵੱਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 

ਧਰਾਤਲ ਪੱਖੋਂ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡੇ ਇਸ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਉੱਤਰ 
ਪੂਰਬੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਚਕਵਾਨ ਅਤੇ ਜਿਹਲਮ ਤਹਿਸੀਲਾਂ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ 
ਤੰਗ ਪੱਬੀ ਖੇਤਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਸ਼ਾਲ ਖੇਤਰ ਪੰਲਾਰ ਰੂਪ ਵਿਚ 
ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਢਾਲਵਾਂ ਹੈ। ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਦੂਜਾ ਹਿੱਸਾ ਦੱਖਣੀ 


ਜਿਹਲਮ ਸ਼ਹਿਰ 


ਭਾਗ ਹੈ. ਜਿਸ ਵਿਚ ਸਾਲਟ ਰੇਂਜ ਪਰਬਤ ਖੇਤਰ ਹੈ। ਇਹ ਪਰਬਤ 
ਲੜੀਆਂ ਕਟਾਸ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਰਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਗਾਂਹ 
ਜਾ ਕੇ ਦੁਬਾਰਾ ਨਿਖੜ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਾਲਟ ਰੇਂਜ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀ ਉਚਾਈ 
750 ਮੀ. ਹੈ ਅਤੇ ਚੈਲ ਚੋਟੀ 1100 ਮੀ. ਦੇ ਕਰੀਬ ਉੱਚੀ ਹੈ। ਇਸ 
ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਤੀਜਾ ਹਿੱਸਾ ਟਿੱਲਾ ਪਰਬਤ ਲੜੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ 
ਦਰਿਆ ਜਿਹਲਮ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਜਿਹਲਮ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਸ਼ਾਹਪੁਰ ਦੀ ਹੱਦ 
ਤੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਭਾਗ ਕਾਫ਼ੀ ਉਪਜਾਊ ਹੈ। 

ਪਹਿਲਾਂ ਪਹਿਲ ਇਥੇ ਜੰਜੂਆ, ਜੱਟ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਜਾਤਾਂ ਦੇ 
ਲੋਕ ਵਸਦੇ ਸਨ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਗੋਖੜ ਅਤੇ ਅਵਾਣ ਕਬੀਲੇ ਦੇ ਲੋਕ 
ਵੀ ਇਥੇ ਆ ਕੇ ਵਸ ਗਏ। ਮੁਗ਼ਲ ਕਾਲ ਸਮੇਂ ਇਥੇ ਗੌਖੜਾਂ ਦੀ 
ਸਰਦਾਰੀ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਇਥੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜ. ਸਥਾਪਤ ਹੋਣ ਨਾਲ 


1810 ਵਿਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿਚ ਇਸ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ 


ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਸੰਨ 1849 ਵਿਚ ਇਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਵੀ ਬਾਕੀ 
ਇਲਾਕੇ ਨਾਲ ਬਰਤਾਨਵੀ ਹਕੂਮਤ ਅਧੀਨ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਇਤਿਹਾਸਕ 
ਪੱਖ ਤੋਂ ਵੀ ਇਸ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਕਾਫ਼ੀ ਮਹਾਨਤਾ ਹੈ। ਹਿੰਦੂ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ 
ਸਾਲਟ ਰੇਂਜ ਪਰਬਤ ਵਾਲਾ ਖੇਤਰ ਜਲਾਵਤਨ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੀ ਪਨਾਹਗਾਹ 
ਸੀ। ਮਹਾਨ ਸਿੰਕਦਰ ਤੇ ਪੋਰਸ ਵਿਚਕਾਰ ਵੀ ਲੜਾਈ ਇਸੇ ਖੇਤਰ 
ਵਿਚ ਹੋਈ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਟਾਸ ਵਿਚ ਮੰਦਰਾਂ ਦੇ ਖੰਡਰਾਤ ਯਕੀਨਨ 
ਹੀ 8ਵੀ 9ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਇਥੇ ਫੈਲੇ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹਨ। 
ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਦੁਆਰਾ ਹੋਣ ਕਾਰਣ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿਚ 
ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕਿਲੇ ਵੀ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ। 

ਇਸ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਜਿਪਸਮ, ਸੰਗਮਰਮਰ, ਤੇਲ, ਲੂਣਾ ਪਾਣੀ ਤੇ 
ਡਲਾ ਨਮਕ ਦੇ ਭੰਡਾਰ ਹਨ। ਇਥੇ ਇਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਸੀਮਿੰਟ ਦੀ 
ਫੈਕਟਰੀ ਵੀ ਹੈ। ਅਪਰ ਜਿਹਲਮ ਨਹਿਰ ਇਸ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੀ 
ਲੰਘਦੀ ਹੈ ਅਤੇ 300,000 ਏਕੜ ਰਕਬੇ ਦੀ ਸਿੰਜਾਈ ਕਰਦੀ ਹੈ। 


ਕਣਕ ਅਤੇ ਕਪਾਹ ਇਥੋਂ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਫ਼ਸਲਾਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ 


ਬਾਜਰੇ, ਦਿ 
ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 

ਹ. ਪੁ-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 6 548; ਇੰਪ. ਗ. ਇੰ. 150 ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ. 14: 
161 ਰ੍ 

ਜਿਹਲਮ : ਸ਼ਹਿਰ-ਇਹ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ 
ਮੰਡਲ ਦੇ ਇਸੇ ਨਾਂ ਦੇ ਜ਼ਿਲੇ ਦਾ ਇਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸ਼ਹਿਰ ਤੇ ਸਦਰ-ਮੁਕਾਮ 
ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰ ਦਰਿਆ ਜਿਹਲਮ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਕੰਢੇ ਉਪਰ ਪੱਛਮੀ ਰੇਲ 
ਮਾਰਗ ਤੇ ਵਾਕਿਆ ਹੈ। ਇਥੋਂ ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਤੇ ਲਾਹੌਰ ਤੱਕ ਰੇਲ-ਮਾਰਗ 
ਤੇ ਸੜਕਾਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸ਼ੇਰਸ਼ਾਹ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਕਲਕੱਤਾ ਤੋਂ ਪੇਸ਼ਾਵਰ 
ਤੱਕ ਜਾਂਦੀ ਜਰਨੈਲੀ ਸੜਕ ((39800 100੬ ੧੦੩੦) ਵੀ ਜਿਹਲਮ 
ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਵਿਚੋਂ ਦੀ ਗੁਜ਼ਰਦੀ ਹੈ। ਕੋਈ ਸਮਾਂ_ਸੀ ਜਦੋਂ ਜਿਹਲਮ ਲੂਣ 
ਦੇ ਵਪਾਰ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਹੁਣ ਇਹ 
ਟਿੰਬਰ ਦੀ ਭਾਰੀ ਮੰਡੀ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। 

ਦਰਿਆ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਕੰਢੇ ਉਪਰ ਦਾ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸ਼ਹਿਰ ਸਿਕੰਦਰ 
ਦੇ (80੬]0141 0£4168800%) ਨਾਂ ਨਾਲ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸੀ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ 
ਹੈ ਕਿ ਸਿਕੰਦਰ ਨੇ ਇਹ ਚੌਥੀ ਸਦੀ ਈ. ਪੂ. ਦੌਰਾਨ ਵਸਾਇਆ। ਸਿੱਖ 
ਰਾਜ ਸਮੇਂ ਇਸੇ ਸਥਾਨ ਦੀ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਨਾ ਰਹੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਇਹ 
ਮਾਹੀਗੀਰਾਂ ਦੀ ਇਕ ਬਸ਼ਤੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸੀ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ ਵਿਚ 
__ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਸਮੇਂ ਇਥੇ 500 ਦੇ ਲਗਭਗ ਮਕਾਨ ਸਨ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ 
_ਇਥੇ ਫ਼ੌਜੀ ਛਾਉਣੀ ਬਣਾਈ ਅਤੇ ਸਿਵਲ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦਾ ਸਦਰ-ਮੁਕਮ 
ਵੀ ਇਥੇ ਹੀ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਕੁਝ ਕੁ ਸਮਾਂ ਇਥੇ ਡਵੀਜ਼ਨ ਦੇ ਕਮਿਸ਼ਨਰ 
ਦਾ ਦਫ਼ਤਰ ਵੀ ਰਿਹਾ ਫਿਰ 1859 ਈ, ਵਿਚ ਇਹ ਦਫ਼ਤਰ ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ 
_ ਚਲਾ ਗਿਆ। 


430 


ਤੇ ਵਧਿਆ ਫੁਲਿਆ। ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਤਕਰੀਬਨ ਸਮੁੱਚੇ ਵਪਾਰ ਦਾ ਹੀ ਇਹ 
ਦਾਖਲ ਦੁਆਰ ਵੀ ਰਿਹਾ। ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਰੇਲਵੇ ਦੀ ਸਿੰਧ ਸਾਗਰ 
ਸ਼ਾਖਾ ਮੁਕੰਮਲ ਹੋਣ ਤੇ ਲੂਣ ਦਾ ਵਪਾਰ ਜਿਹਲਮ ਵੱਲੋਂ ਦੀ ਬੰਦ ਹੋ 
ਗਿਆ। ਇਸ ਉਪਰੰਤ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਇਹ ਟਿੰਬਰ ਦਾ ਇਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਡਿਪੂ 
ਬਣ ਗਿਆ। ਜਿਹਲਮ ਦਰਿਆ ਰਾਹੀਂ ਪਹਾੜਾਂ ਤੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਸਾਰੀ 
ਦੀ ਸਾਰੀ ਟਿੰਬਰ ਇਥੇ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ ਜਾਣ ਲਗ ਪਈ। ਰ 
ਛਾਉਣੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਥੇ ਇਕ ਡਾਕ ਘਰ ਤੇ 
ਇਕ ਗਿਰਜਾ ਘਰ ਬਣਾਏ ਗਏ। ਸੰਨ 1867 ਵਿਚ ਮਿਉਂਸਪਲਟੀ ਦੀ 
ਸਥਾਪਨਾ ਹੋਈ। ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਇਥੇ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ, ਮਿੜ੍ਹਲ ਅਤੇ ਮਿਉਂਸਪਲ 
ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਤੇ ਦੇਸੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦ ਸਕੂਲ ਵੀ 


ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਗਿਆ। ਸਿਵਲ ਅਤੇ ਮਿਲਟਰੀ ਹਸਪਤਾਲ ਬਣਾਏ ਗਏ। 


ਅਜੋਕਾ ਜਿਲਹਮ ਇਕ ਉਦਯੋਗਿਕ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਜਿਥੇ ਲੱਕੜੀ 
ਚੀਰਨ ਦੇ ਆਰੇ, ਨਿਊਜ਼ ਪ੍ਰਿੰਟ ਪਲਾਂਟਸ, ਕੱਚ ਦਾ ਕੰਮ ਤੇ ਸਿਗਰਟ 
ਬਣਾਉਣ ਦੀਆਂ ਫੈਕਟਰੀਆਂ ਆਦਿ ਵਰਗੇ ਉਦਯੋਗ ਸਥਾਪਤ ਹਨ। 
ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਜਿਹਲਮ ਸਿਹਤ ਭਲਾਈ, ਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਫ਼ੌਜੀ ਸਿਖਲਾਈ 
ਦਾ ਇਕ ਚੰਗਾ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਲਾਹੌਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ 
ਇਕ ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਲਜ ਵੀ ਇਥੇ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। 

32556. ਉ. ਵਿਥ., 73547' ਪੂ. ਲੰਬ. 

ਹ. ਪੁ. -ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ. 14: 159; ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 5: 556 

ਜਿਹਲਮ : ਕਾਲੋਨੀ--ਅਣਵੰਡੇ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ 
(ਹੁਣ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਚ) ਦੇ ਜਿਹਲਮ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਸ਼ਾਹਪੁਰ ਤਹਿਸੀਲ 
ਵਿਚ ਇਸੇ ਹੀ ਨਾਉਂ ਦੀ ਨਹਿਰ ਤੇ ਵਸੀ ਇਕ ਨਹਿਰੀ ਕਾਲੋਨੀ ਹੈ। 
ਜਿਲਹਮ ਨਹਿਰ ਸ਼ਾਹਪੁਰ ਅਤੇ ਝੰਗ ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ 
ਵਿਚ 2,392 ਵ. ਮੀਲ ਖੇਤਰ ਦੀ ਸਿੰਜਾਈ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਇਲਾਕੇ 
ਵਿਚੋਂ 750 ਵ. ਮੀ. ਇਲਾਕਾ ਬਾਰ ਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਥੋਂ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਨੂੰ 
ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਵਸਾਇਆ ਹੈ। ਇਥੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮਾਲੀ ਸਹਾਇਤਾ 
ਇਸ ਸ਼ਰਤ ਤੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਕਿ ਉਹ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਚੰਗੀ ਨਸਲ ਤਿਆਰ 
ਕਰਨਗੇ। ਸੰਨ 1904 ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ 231 ਵ. ਮੀ. 
ਜ਼ਮੀਨ ਅਲਾਟ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਘੋੜਿਆਂ ਵਾਸਤੇ ਵੱਖਰੀ ਅਤੇ ਕਾਫ਼ੀ 
ਜਮੀਨ ਰੱਖੀ ਗਈ। ਇਸ ਕਾਲੋਨੀ ਦਾ ਸਦਰਮੁਕਾਮ ਸਰਗੋਧ ਵਿਖੇ ਸੀ। 
ਕਲੋਨੀ ਰੇਲਵੇ ਰਾਹੀਂ ਵੱਖ ਵੱਖ ਸਥਾਨਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਪੱਕੀਆਂ 
ਸੜਕਾਂ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਬਜ਼ਾਰਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 

ਹ. ਪੁ. -ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ. 14: 163 ਰ੍ 

ਜਿਗਜ਼ ਅਤੇ ਫਿਕਸਚਰਜ਼ : ਇਹ ਔਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਇਕ 
ਅਜਿਹੀ ਵਿਉਂਤ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦੇ ਵੀ ਨਿਰਮਾਣ-ਪੁਰਜ਼ਿਆਂ ਨੂੰ 
ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਗਜ਼ ਮਸ਼ੀਨੀ ਆਪਰੇਸ਼ਨਾਂ, ਜਿਵੇਂ 
ਭ੍ਰਿਲਿੰਗ ਵਰਮੀ ਨਾਲ ਛੇਕ ਕਰਨਾ), ਮਿਲਿੰਗ, ਰੀਮਿੰਗ (ਲੋਹੇ ਦੀ ਚਾਦਰ 
ਵਿਚ ਛੇਕ ਕਰਨਾ) ਅਤੇ ਬੋਰਿੰਗ ਲਈ ਪੁਰਜ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਸੈੱਟ ਕਰਦੇ ਹਨ 
ਅਤੇ ਫਿਕਸਚਰਜ਼ ਮਸ਼ੀਨਿੰਗ, ਵੈਲਡਿੰਗ ਜਾਂ ਜੇੜਨ ਵਰਗੇ ਆਪਰੇਸ਼ਨਾਂ 
ਲਈ ਪੁਰਜ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਸੈੱਟ ਕਰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਕੱਟਣ ਵਾਲੇ ਔਜ਼ਾਰਾਂ ਨੂੰ 


_ਆਪਣਾ ਰਾਹ ਆਪ ਲੱਭਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਡਾਈਆਂ ਅਜਿਹੇ ਔਜ਼ਾਰ ਹੁੰਦੇ 


ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੇ ਕਰ ਪ੍ਰੈਸ ਵਿਚ ਸੈੱਟ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਕੱਟਣ 
ਅਤੇ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਨਾਲ ਪੁਰਜ਼ੇ ਤਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। 
_ਜਿਗਜ਼ ਅਤੇ ਫਿਕਸਚਰ ਨਿਰਮਾਣ--ਇਸ ਨਿਰਮਾਣ ਵਿਚ 
ਉਪਰੰਤ ਤਣਾਅ ਘਟਾ ਦਿਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਗੜ ਵਾਲੀਆਂ ਥਾਵਾਂ 
ਉਤੇ ਠੋਸ ਸਟੀਲ ਦੀ ਪਰਤ ਲਗਾ ਦਿਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਫ਼ਲ 
ਹੈ। ਹਲਕੀਆਂ ਅਤੇ ਸੰਭਾਲਣਯੋਗ ਧਾਤਾਂ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਐਲੂਮਿਨੀਅਮ, 


ਅਤੇ ਮੈਗਨੀਸ਼ੀਅਮ ਦੀ ਇਸ ਕੰਮ ਲਈ ਬਹੁਤ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ 
ਹੈ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਉਪਰ ਲਾਗਤ ਵੀ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਆਟੋਮੋਬੀਲ ਅਤੇ 


ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ ਦੇ ਉਦਯੋਗਾਂ ਵਿਚ ਵੱਡੇ ਪੁਰਜ਼ੇ ਬਣਾਉਣ ਲਈ . 


ਫ਼ਾਈਬਰਗਲਾਸ ਜਾਂ ਅਜੇਹੇ ਪਾਦਰਥ ਰਲੇ ਇਪੌਕਸੀ ਬਰੋਜ਼ੇ (£॥੦੩੪ 
7510) ਨੌਸ ਸਟੀਲ ਦੀਆਂ ਪਰਤਾਂ ਨਾਲ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਰਕਸਾਈਟ 
ਅਤੇ ਹੋਰ ਨਿਮਨ ਪਿਘਲਣ ਦਰਜ਼ੇ ਨੂੰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ 
ਹਨ। 
ਰਾ 
ਪਰਿਣਾਮ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਹਿਲੀ ਜਾਂ ਉਸੂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੁਰਜ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਸਹੀ 
ਸੈੱਟ ਕਰਨ ਉਪਰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੈ। ਪੁੰਰਜੇ ਦੀ ਆਪਣੀ ਪਸਾਰੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ 
ਵੀ ਇਸ ਵਿਚ ਇਕ ਕਾਰਨ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਇਕ ਕਿਸਮ 
ਦੇ ਆਪਰੇਸ਼ਨ ਵਿਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਜਿਗ ਅਤੇ ਫਿਕਸਚਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ 
ਸੈੱਟ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਪੁਰਜ਼ੇ ਉਪਰ ਇਕ ਸੜ੍ਹਾ ਜਾਂ ਛੇਕਾਂ ਦੇ ਰੂਪ 
ਵਿਚ ਨਿਰਧਾਰਣ ਸਥਾਨ ਨਿਯਤ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਬਾਅਦ 
ਦੇ ਆਪੇਰਸ਼ਨਾਂ ਵਿਚ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹੀ ਨਿਰਧਾਰਣ 


- ਸਥਾਨ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੰਭਵ ਆਪਰੇਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 


ਕਿਸੇ ਵੀ ਪੁਰਜ਼ੇ ਉਪਰ ਜੇਕਰ ਸਹੀ ਨਿਰਧਾਰਣ ਸਥਾਨ ਨਿਯਤ 
ਨਹੀਂ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਤਾਂ ਸ਼ਿਕੰਜੇ (ਕਲੈਂਪ) ਵਿਚ ਪਾਉਣ ਉਪਰੰਤ ਪੁਰਜ਼ੇ 
ਵਿਚ ਵਿਗਾਂੜ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਨਿਰਧਾਰਣ ਸਥਾਨ ਪੁਰਜ਼ੇ. ਉਪਰ 
ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਉਪਲੱਬਧ ਦੂਰੀ ਉਤੇ ਹੇਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਯੋਗ 
ਸਹਾਰੇ ਦੇ ਨਾਲ ਪੂਰਵ ਅਨੁਮਾਨਿਤ ਤੋੜ-ਭੱਜ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿਚ 
ਰਖਦਿਆਂ ਬਹੁਤ ਛੋਟੇ ਅਕਾਰ ਦੇ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਤਿੰਨ ਬਟਨ ਜਾਂ 
ਪੈਡ ਇਕ ਸੜ੍ਹਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਿੰਨ ਇਸ ਸਤ੍ਹਾ ਉਤੇ 
ਨਿਰਧਾਰਣ ਸਥਾਨ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਚਿੱਤਰ 1) 





ਨ ਵਦੀ ਕਰਰਗਚਰ 


ਚਿੱਤਰ 1 
ਦੋ ਜਾਂ ਵੱਧ ਸਿੱਧੇ ਪਿੰਨਾਂ ਦੇ ਛੇਕਾਂ ਤੋਂ ਨਿਰਧਾਰਣ ਕਰਨ ਲਈ 
ਗਿਣਤੀ ਦਾ ਮਮੂਲੀ ਜਿਹਾ ਵੀ ਫ਼ਰਕ ਪੁਰਜ਼ੇ ਨੂੰ ਲੋਡ ਜਾਂ ਅਨਲੋਡ 
ਕਰੰਨ ਸਮੇਂ ਔਖ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਆਮ ਵਰਤੇ ਜਾਣ 


431. 


ਵਾਲੇ ਢੰਗ ਵਿਚ ਇਕ ਗੋਲ ਪਿੰਨ ਅਤੇ ਇਕ ਅੰਡਾਕਾਰ ਜਾਂ ਹੀਰੇ ਦੇ 
ਤਹਿਤ 


&; 706 , "ਊਂ, # 
ਕ ਐਡ ਵਿ ਰੰ 


ਵਿ (9 





ਚਿਤਰ 2 


ਗੋਲਾਈ ਵਾਲੇ ਪੁਰਜ਼ਿਆਂ ਵਿਚ ੧- ਆਕਾਰ ਦੇ ਨਿਰਧਾਰਕਾਂ, 
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਝ ਲਗਭਗ 907 ਦਾ ਹੋਵੇ, ਨਾਲ ਨਿਰਧਾਰਣ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ 
ਹੈ। ਪੁਰਜ਼ੇ ਬਣਾਉਣ'ਵਾਲੇ ਲਈ, ਇਹ ਦੇਖਣ ਲਈ ਕਿ ਪੁਰਜ਼ਾ ਸਹੀ , 
ਬਟਨ ਅਤੇ ਪਿੰਨਾਂ ਉਪਰ ਸੈੱਟ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ, ਬਰੀਕ ਛੇਕ 
ਜ਼ਰੂਰ ਰਖਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਸੰਭਵ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਜਿਗਜ਼ 
ਅਤੇ ਫਿਕਸਚਰਜ਼ ਇਸ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸੈੱਟ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ ਜਿਸ 
ਨਾਲ ਪੁਰਜ਼ੇ ਇਕ ਪਾਸੇ ਬਣਦੇ ਹੋਣ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਲੋਡ ਕੀਤਾ ਜਾ 
ਸਕੇ। ਪੁਰਜ਼ੇ ਬਣਾਉਣ ਨਾਲੋਂ ਲੋਡਿੰਗ ਅਤੇ ਅਨਲੋਡਿੰਗ ਵਿਚ ਜ਼ਿਆਦਾ 
ਖਰਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। 

ਕਲੈਂਪਿੰਗ--ਪੁਰਜ਼ੇ ਬਣਾਉਣ ਸਮੇਂ ਕਲੈਂਪਿੰਗ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ 
ਸਾਧਾਰਣ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸੜ੍ਹਾ ਉਪਰ ਬਣੇ ਬਟਨ ਜਾਂ ਪੈਡ ਉਪਰ 
ਜਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਹੀ ਕਲੈਂਪ ਦਾ ਦਬਾਉ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਿਥੇ 
ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਥਿਰ ਸ਼ਿਕੰਜੇ ਵੱਲ ਮਸ਼ੀਨੀਕਰਣ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ 
ਹਵਾ ਦੇ ਸਟੈਂਡਰਡ ਸਿਲਿੰਡਰ ਵੀ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਥੇ ਕਿਤੇ ਵੀ 
ਰੈਂਚ ਦੀ ਲੋੜ ਹੋਵੇ ਉਥੇ ਪੇਚ ਅਤੇ ਢਿਬਰੀਆਂ. ਸਟੈਂਡਰਡ ਅਕਾਰ ਦੇ 
ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 

ਸੰਦ ਗਾਈਡ--ਜਿਗਜ਼ ਵਿਚ ਡ੍ਰਿੱਲਾਂ, ਰੀਮਰਾ ਅਤੇ ਬੇਰਿੰਗ 
ਬਾਰ ਨੂੰ ਗਾਈਡ ਕਰਨ ਲਈ ਬੁਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਬੁਸ਼ ਸਹੀ ਪਰਿਣਾਮ 
ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਪੁਰਜ਼ੇ ਦੇ ਬਹੁਤ ਨਜ਼ਦੀਕ ਤੱਕ ਵੀ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ 
ਹਨ। _ 

_ਫਿਕਸਚਰਜ਼ ਵਿਚ ਸੰਦ ਗਾਈਡ ਕੁਝ ਟੁਕੜਿਆਂ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਿਤ 
ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਵਿਚ ਫਿਕਸਚਰ ਅਤੇ ਕੱਟਣ ਵਾਲੇ ਸੰਦ ਵਿਚਕਾਰ 
ਸਬੰਧ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਫਿਕਸਚਰ_ ਉਪਰ ਪੱਕੇ ਤੌਰ ਤੇ 


ਜਿਗਜ਼ ਅਤੇ ਫਿਕਸਚਰਜ਼ 


ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਪੂਰੀ ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 


ਚਿਪ ਕੰਟਰੋਲ--ੜ੍ਰਿਲਿੰਗ ਦੌਰਾਨ ਚਿਪ ਜਾਂ ਟੁਕੜੇ ਜਾਂ ਤਾਂ _ 


ਬੁਸ਼ਿੰਗ ਰਾਹੀਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਫਿਰ ਜਿਗ ਅੰਦਰ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਦੇ ਇਕੱਠੇ ਪਏ ਰਹਿਣ ਦੀ ਥਾਂ ਬਣਾਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਚਿਪਸ ਨੂੰ ਬਾਹਰ 


ਕੱਢ ਦੇਣ ਦਾ ਢੰਗ ਹੀ ਬਹੁਤਾ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ ਪਰ ਬੁਸ਼ਿੰਗ ਉਪਰ ਰਗੜ _ 


ਆਦਿ ਘਟਾਉਣ ਲਈ ਦੂਜੇ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਟੁਕੜੇ ਜਿਗ ਵਿਚ ਹੀ 
ਰਹਿਣ ਦਿਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 


ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਆਕਰਸ਼ਣ ਸ਼ਕਤੀ, ਕੂਲੈਂਟ ਫਲੋਅ, ਬ੍ਰਸ਼ ਜਾਂ ਹਵਾ ਦੇ 
ਬੁੱਲੇ ਨਾਲ ਚਿਪਸ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢਣ ਦੀ ਵਿਉਂਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬਾਹਰ 
ਮਿੱਟੀ ਇਕੱਠੀ ਕਰਨ ਲਈ ਪਾਤਰ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ 
ਸੁੱਕੇ ਚਿਪਸ ਜਾਂ ਅਣ-ਧਾਤਵੀ ਚਿਪਸ ਜਾਂ ਫਿਰ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ 
ਦੇ ਚਿਪਸ ਇਕੱਤਰ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 

ਸੁਰੱਖਿਆ--ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਜਿਗਜ਼ ਅਤੇ ਫਿਕਸਚਰਜ਼, ਜੇ 
50ਪਾਉਂਡ ਜਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਭਾਰ ਦੇ ਹੋਣ, ਵਿਚ ਕੁੰਡੀ-ਕਾਬਲੇ ਲਈ 
1/2ਤੋਂ 13ਨੰ. ਜਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਡੇ ਸੁਰਾਖ਼ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਸੁਰੱਖਿਆ 
ਪੱਖੋਂ ਲਾਹੇਵੰਦ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸਾਰੀਆਂ ਤਿੱਖੀਆਂ ਨੁਕਰਾਂ 
ਦੂਰ ਕਰ ਦਿਤੀਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਕੋਈ ਸੱਟ ਜਾਂ 
ਨੁਕਸਾਨ ਨਾ ਹੋਵੇ। 

ਸਟੈਂਪਿੰਗ ਡਾਈ--ਤਾਈਆਂ ਨਾਲ ਪੁਰਜ਼ੇ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ 


ਪਦਾਰਥ ਉਪਰ ਉਸ ਦੇ ਲਿਫ਼ ਜਾਣ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਦਬਾਉ ਪਾਇਆ 


ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਥੇ ਇਹ ਇਕ ਸਥਿਰ ਆਕਾਰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। 
ਇਸ ਵਿਚ ਦਬਾਉ ਇਤਨਾ 
ਜ਼ਿਆਦਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਪਾਇਆ 
ਜਾਂਦਾ ਕਿ ਪਦਾਰਥ ਟੁੱਟ ਹੀ 
ਜਾਵੇ। ਪਹਿਲੀ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ = 
ਡਾਈਆਂ ਵਿਚ ਬਲੈਕਿੰਗ, ਪੀਅ- 
ਰਸਿੰਗ, ਕਟ-ਆਫ਼ ਅਤੇ ਲਾਂਸਿੰਗ 
ਡਾਈਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਕਿਸਮ 
ਹਨ। 





ਡਾਈ ਰਚਨਾ--ਸਾਧਾਰਣ ਸਟੈਂਪਿੰਗ ਡਾਈਆਂ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਮੁੱਖ 
ਹਿੱਸਿਆਂ ਨਾਲ ਬਣੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ-ਡਾਈ ਸੈੱਟ; ਜਿਸ ਵਿਚ 
ਉਪਰਲੇ ਅਤੇ ਹੇਠਲੇ ਸ਼ੂ, ਗਾਈਡ ਪਿੰਨ ਅਤੇ ਬੁਸ਼ਿੰਗ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਟ੍ਰਿਪਰ ਪੁਰਜ਼ੇ ਨੂੰ ਪੰਚ ਜਾਂ ਡਾਈ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, 
ਗੇਜ ਪੁਰਜ਼ੇ ਨੂੰ ਪੰਚ ਜਾਂ ਡਾਈ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਗੇਜ ਜੋ ਪੁਰਜੇ 
ਜਾਂ ਪੁਰਜੇ ਦੇ ਪਦਾਰਥ ਦਾ ਨਿਰਧਾਰਣ ਕਰਦਾ-ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਦੇ (0108) 
ਹੋਲਡਰ ਜੋ ਵੱਟ ਦੂਰ ਕਰਕੇ ਡ੍ਰਾਇੰਗ ਵਿਚ ਪਦਾਰਥ ਦਾ ਪੱਧਰਾ ਵਹਾਉ 
ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। (ਚਿੱਤਰ 4) 

ਡਾਈ ਚੋਣ--ਕਿਸੇ ਵੀ ਕੰਮ ਲਈ ਡਾਈ ਦੀ ਚੋਣ, ਪੁਰਜ਼ੇ ਦੇ 
ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 


432 


ਪੁਰਜ਼ਿਆਂ ਦੀ ਘੱਟ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਅਧਿਕ ਸਹਿਨਸ਼ੀਲਤਾ ਕਾਰਨ 





(ਚਿਤਰ 4) 


ਕੱਟਣ ਦੇ ਆਪਰੇਸ਼ਨ ਲਈ ਅਤੇ ਪਲਾਸਟਿਕ ਜਾਂ ਰਬੜ ਡਾਈ ਨਿਰਮਾਣ 
ਆਪਰੇਸ਼ਨ ਲਈ। ਵਧੇਰੇ ਵਰਤੋਂ ਵਾਲੇ ਪੁਰਜ਼ਿਆਂ ਲਈ ਜ਼ਿਆਦਾ ਲਾਂਗਤ 
ਨਾਲ ਟੰਗਸਟਨ ਕਾਰਬਾਈਡ ਤੋਂ ਤਿਆਰ ਡਾਈਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। 
ਨੂੰ ਮੁਰੰਮਤ ਦੀ ਖ਼ਾਸ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। 

ਸਟੈਂਪਿੰਗ ਲਈ ਸਮੱਗਰੀ--ਕੋਈ ਵੀ ਅਜਿਹਾ ਪਦਾਰਥ ਜੋ 
ਪੰਚ ਡਾਈ ਤੋਂ ਨਰਮ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਜੋ ਟਕਰਾਉ ਨਾਲ ਖਿੱਲਰੇ ਨਾ, ਡਾਈ 
ਵਿਚ ਕੱਟਿਆ, ਛੇਕਿਆ ਜਾਂ ਬਲੈਂਕ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਡ੍ਰਾਇੰਗ, 
ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਨਿਰਮਾਣ ਆਪਰੇਸ਼ਨਾਂ ਸਮੇਂ ਰਹਿ ਗਈਆਂ ਕਮੀਆਂ ਨੂੰ 
ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪਦਾਰਥ ਨੂੰ ਟੁਕੜਿਆਂ, ਪੱਤੀ 
ਜਾਂ ਵਲਦਾਰ ਤਾਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 


433 


ਸਟੈਂਪਿੰਗ. ਸਹਿਨਸ਼ੀਲਤਾ--ਪੁਰਜ਼ੇ ਬਣਾਉਣ ਸਮੇਂ ਸਹੀ 
ਪਰਿਣਾਮ ਪੁਰਜ਼ੇ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਪਦਾਰਥ, ਪੰਚ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪਦਾਰਥ 
ਤੀ ਮੋਟਾਈ, ਆਕਾਰ ਅਤੇ ਪੁਰਜ਼ੇ ਦੀ ਬਣਤਰ, ਮੋਰੀਆਂ ਅਤੇ ਮੋੜਾਂ 
ਟੀ ਨਿਕਟਤਾ ਉਪਰ ਨਿਰਭਰ ਹਨ। ਸੰਯੁਕਤ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਡਾਈਆਂ 
ਫੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਪਤਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਤੋਂ --0.0005 ਇੰਚ ਤੱਕ ਦੇ ਸਹੀ 
ਪਰਿਣਾਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਗਏ _ਹਨ। ਹਲਕੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਉਪਰ 
ਸਹਿਨਸ਼ੀਲਤਾ 4-0.002 ਤੋਂ 0.010 ਇੰਚ ਤੱਕ ਅਤੇ ਭਾਰੀ ਪਦਾਰਥਾਂ 
ਰੈਪਰ 0.010ਤੋਂ 0.035 ਇੰਚ ਤੱਕ ਸੰਭਵ ਹੈ। ਵਿਗਾੜਾਂ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ 


ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਇਕ ਮੋੜ ਦੇ ਰੇਡੀਅਸ ਤੋਂ ਇਸ ਮੋਟਾਈ ਦੇ ਤਿੰਨ 


ਗੁਣਾ ਦੂਰੀ ਉਪਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। 





(ਚਿੱਤਰ 5) 
ਸਾਧਾਰਣ ਡਿਜ਼ਾਈਨ--ਇਕ ਪੁਰਜ਼ੇ ਨੂੰ ਮੁਕੰਮਲ ਕਰਨ ਲਈ 
ਆਪਰੇਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਡਾਈਆਂ ਦੀ ਕਿਸਮ ਅਤੇ ਗਿਣਤੀ 
ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਮੱਗਰੀ ਦੀ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ 
ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 





(ਚਿੱਤਰ 6) 
ਡਾਈ ਵਿਚ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਪਦਾਰਥ ਸੱਜੇ ਤੋਂ ਖੱਬੇ ਵੱਲ ਜਾਂ 
ਸਾਹਮਣੇ ਤੋਂ ਪਿਛੋਂ ਵੱਲ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਡਾਈ ਦੀ ਜੀਵਨ ਮਿਆਦ, 
ਨਾਲ ਵਧਾਉਣੀ ਸੰਭਵ ਹੈ। ਗਿਣੀ ਹੋਈ ਸਮਰੱਥਾ ਤੋਂ ਘੱਟ ਵਾਲੀਆਂ 


ਪ੍ਰੈਸਾਂ ਉਪਰ ਵੀ ਕੰਮ ਚਲਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਪੰਜਾਂ 
ਸੁਰੱਖਿਆ ਵਜੋਂ 50 ਪਾਉਂਡ ਜਾਂ ਵੱਧ ਭਾਰ ਵਾਲੀਆਂ ਡਾਈਆਂ ਵਿਚ 


ਵਰਤੋਂ ਵਿਚ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਥਾਂ ਟਿਕਾਣੇ ਰੱਖਣ ਲਈ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਾਬਲੇ ਹੋਣੇ 


ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਨ। ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵਜੋਂ ਡਾਈਆਂ ਵਿਚ 
ਜੰਗਲੇ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਗੋਲ, ਲੰਬੂਤਰੇ, ਚਕੋਰ ਜਾਂ ਆਇਤਾਕਾਰ 
ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਟੁੱਟ ਭੱਜ ਹੇਣ ਉਪਰੰਤ ਤੁਰੰਤ ਬਦਲੇ ਵੀ ਜਾ 
ਸਕਦੇ ਹਨ। ਰ੍ 

ਹ. ਪੁ. -ਸੈਕ. ਐਨ. ਸ. ਟ. 7346 

ਜ਼ਿਗਮਾਂਡੀ, ਰਿਚਰਡ _ਅਡਾਂਲਫ` : ਕੋਲਾਇਡੀ ਘੇਲਾਂ 
ਦੇ ਬਿਖਮ-ਅੰਗੀ ਸੁਭਾਅ ਦਾ ਨਿਰੂਪਣ ਕਰਨ ਅਤੇ ਅਜਿਹੀਆਂ ਵਿਧੀਆਂ 
ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਲਈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹੁਣ ਤੱਕ ਆਧੁਨਿਕ ਕੋਲਾਇਡੀ 
ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਸੰਬੰਧੀ ਖੇਜ ਕਰਨ ਕਰਕੇ 


` 1925ਦਾ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੇ ਇਸ 


ਵਿਗਿਆਨੀ ਦਾ ਜਨਮ 1 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1865 ਨੂੰ ਵੀਆਨਾ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ 
ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਪਿਤਾ ਅਡਾੱਲਫ ਜ਼ਿਗਮਾਂਡੀ ਇਕ ਦੰਦਾਂ ਦਾ ਡਾਕਟਰ 
ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਕਈ ਸਰਜੀਕਲ ਯੰਤਰਾਂ ਤੇ ਔਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 
ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਤੇ ਡਾਕਟਰੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਖੋਜ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ 
ਛਪਵਾਇਆ। ਉਹ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਬੱਚੇ ਪ੍ਰਾਕਿਰਤਕ ਵਿਗਿਆਨ 


_ਸ਼ੌਕ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹਨ। 





ਜਦੋਂ ਇਹ ਅਜੇ ਸਿਰਫ 15 ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਹੀ ਸੀ ਇਸ ਦੇ ਪਿਤਾ 
ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਅੰਤ ਇਸ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਇਸ ਦੀ ਮਾਤਾ ਨੇ ਕੀਤੀ 
ਜਿਸ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਰੁਝਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜੀਉਣ ਲਈ 
ਉਤਸਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਪ੍ਰ ਦਾਨ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੀ 
ਜਵਾਨੀ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਹੀ ਰਸਾਇਣ-ਵਿਗਿਆਨ ਪ੍ਰਤਿ ਰੁਝਾਨ 
ਬਣਾ ਲਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿਚ ਹੀ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ 
ਬਣਾ ਲਈ ਜਿਥੇ ਇਹ ਸਾਧਾਰਣ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। 

ਸੰਨ 1889 ਵਿਚ ਮਿਊਨਿਕ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਪੀ. ਐਚ. ਡੀ. 
ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਮਗਰੋਂ ਇਸ ਨੇ ਬਰਲਿਨ ਵਿਖੇ ਖੋਜ ਦਾ 
ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਫਿਰ 1893ਵਿਚ ਗਰਾਜ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਆਸਟਰੀਆ 
ਦੀ ਫ਼ੈਕਿਲਟੀ ਵਿਖੇ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਇਸ ਨੇ ਕੱਚ 
ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸਕਾਟ ਐਂਡ ਜੀਨੋਸੈਨ ਫਰਮ ਵਿਚ ਯੋਨਾ ਵਿਖੇ 


_ਜਿਗਰ 


ਨਿਯੁਕਤੀ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲਈ, ਜਿਥੇ ਇਸ ਨੇ 1900 ਤੱਕ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। 
ਇਥੇ ਇਸ ਦਾ ਰੁਝਾਨ ਕੋਲਾੱਇਡੀ ਸੋਨੇ ਵੱਲ ਹੋ ਗਿਆ ਜਿਹੜਾ ਰੂਬੀ 
ਕੱਚ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੇਨੇ ਦੀ ਪਾਣੀ ਅੰਦਰ ਸਥਗਨ 
(ਸਸਪੈਨਸ਼ਨ) ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ। ਵਿਗਿਆਨਕ ਖੋਜਾਂ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣ ਲਈ 
_ਇੱਸ ਨੇ ਨੌਕਰੀ ਛੱਡ ਦਿਤੀ ਅਤੇ 1907 ਵਿਚ ਗਾਮੈਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ 
ਵਿਖੇ ਇਨਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਇਨਆਰਗੈਨਿਕ ਕਮਿਸਟਰੀ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ 


ਸੋਵਾ ਨਵਿਰਤੀ ਸਮੇਂ 1929ਤੱਕ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ ਵਿਜੇਤਾ ` 


ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਇਸ ਦੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਔਕੜਾਂ ਦਾ ਸਮਾਧਾਨ ਹੋ 
ਗਿਆ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ 1922-23 ਵਿਚ ਪਹਿਲੇ ਸੰਸਾਰ ਯੁੱਧ ਦੇ 
ਨਤੀਜਿਆਂ ਵਜੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਕਰਨਾ ਪਿਆ ਸੀ। 

___ ਸੰਨ 1903ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਯੈਨਾ ਦੇ ਰੋਗਾਤਮਕ ਅੰਗ-ਵਿਗਿਆਨ 
ਦੇ ਲੈਕਚਰਾਰ, ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਵਿਲਹੈਲਮ ਮੂੰਲਰ ਦੀ ਲੜਕੀ ਲੋਰਾ ਲੂਈਸ, 
ਨੀ ਮੂਲਰ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੇ ਪੁਤਰੀਆਂ 
ਸਨ ਅਤੇ ਵੱਡੀ ਪੁਤਰੀ ਐਨਮੇਰੀ ਨੇ ਡਾ. ਐਰਿਕ ਹੱਕਲ ਨਾਲ ਵਿਆਹ 
ਕੀਤਾ ਜਿਹੜਾਂ ਜ਼ਿਗਮਾਂਡੀ ਦੇ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਜਿਊਰਿਕ 
ਵਿਚ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਡੈਬਾਈ ਦਾ ਸਹਾਇਕ ਸੀ। 


ਕੋਲਾਇਡੀ ਦੇ ਅਰਥ ਹਨ ਕਿ ਜਿਹੜਾ ਝਿੱਲੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਦੀ ਲੰਘ 
ਨਾ ਸਕੇ ਜਿਵੇਂ ਚਰਮ-ਕਾਗਜ਼ ਆਦਿ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਘੱਟ ਪਸਰਣਸ਼ੀਲ 
ਹੇਵੇ। ਇਹ ਕ੍ਰਿਸਟਲਾਇੱਡ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਸਾਧਾਰਣ ਲੂਣ। ਅਸਲ 
ਵਿਚ ਕ੍ਰਿਸਟਲੱਇਡ ਜਦੋਂ ਘੋਲ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ 
ਅਜਿਹੀ ਝਿੱਲੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਲੰਘ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਹੁਤ 
ਜ਼ਿਆਦਾ ਪਸਰਣਸ਼ੀਲਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕੋਲਾਇੱਡ ਸ਼ਬਦ 
ਯੂਨਾਨੀ ਸ਼ਬਦ ਗਲੂ ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਾਧਾਰਣ 
ਤੌਰ ਤੇ ਜਾਣੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਕੋਲਾਇਡ ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ 
ਪ੍ਰੋਟੀਨ, ਸਟਾਰਚ, ਰਬੜ ਆਦਿ ਹਨ। ਇਕੋ ਹੀ 
ਪਦਾਰਥ ਉਹ ਕੋਲੱਇਡ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ` ਜਾਂ 
ਜ੍ਰਿਸਟਲਾੱਇਡ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ 
ਜ਼ਰੂਰਤ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕੋਲੱਇਡੀ ਅਤੇ 
ਜ੍ਰਿਸਟਲਾੱਇਡੀ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿਚ ਕੀ ਅੰਤਰ ਹੈ ਨਾ 
ਕਿ ਕੋਲੱਇਡੀ ਤੇ ਕ੍ਰਿਸਟਲਾਇਡੀ ਪਦਾਰਥਾਂ ਵਿਚਲੇ 
ਅੰਤਰ ਦੀ। ਰ 

ਜ਼ਿਗਮਾਂਡੀ ਨੇ ਸਿਧਾਂਤਕ ਤੌਰ ਤੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ 
ਜਿਸ ਢੰਗ ਨਾਲ ਖਿਲਰੇ ਹੇਏ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਾ ਅਧਿਐਨ 
` ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੱਤ ਦੀ ਕੋਲੱਇਡੀ 
ਅਵਸਥਾ ਬਾਰੇ ਵੀ ਅਧਿਐਨ -ਕਰਨ ਨਾਲ ਬਹੁਤ 
ਕੁਝ ਜਾਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ 
ਅਧਿਐਨ ਵਿਚ ਸੌਖ ਲਈ ਇਸ ਨੇ ਜ਼ੀਅਸ ਫਰਮ 
ਵਿਖੇ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਐਕਨ ਸਾਜ਼ ਹਾਈਨਰਿਕ 
ਸਾਈਡੈਂਟਾਫ ਨਾਂਲ ਮਿਲਕੇ 'ਅਲਟ੍ਰਾਂਮਾਈਕ੍ੋਸਕੋਪ ਬਣਾਇਆ। ਇਹ 
ਯੰਤਰ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦਾ ਨਿਯਮ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਤੀਬਰਤਾ ਪੂਰਵਕ 
ਪ੍ਰਦੀਪਤ ਵਸਤ੍ਹ ਜਿਹੜਾ ਰਿ ਇਕ ਪ੍ਰੇਖਣ ਅਧੀਨ ਘੋਲ ਹੈ, ਨੂੰ ਪਾਸਿਆਂ 
ਤੇਂ ਮਾਈਕ੍ਰੇਸਕੋਪ ਨਾਲ ਵੇਸ਼ਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਭਾਵ ਆਪਾਤੀ ਕਿਰਨ ਪੁੰਜ 
ਦੇ ਧੁਰੇ ਨਾਲ ਲੰਥਾਤਮਕ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ ਇਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਛੋਟੇ ਆਕਾਰ 
ਦੇ ਕਣਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਕਰਨ ਵਿਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 
ਸ਼ਾਧਾਰਣ ਮਾਈੜ੍ਰੋਸਕੋਪ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। 


ਮਹਾ=ਸ੍ਰਾ _ ਸੌਂਜੀ ਗੁਰਦੇ-ਉਪਰਨੀ ਕੂਰਦੇ ਉਪਰਲਾ 
(ਆਪਣੇ ਫੋਸਾ ਵਿਚ )..ਸ਼ਿਰਾ ਦਾ ਸਿਰ 


434 


ਸੋਨੇ ਦੇ ਕੋਲੱਇਡਾਂ ਦਾ ਅਲਟ੍ਰਾਮਾਈਕ੍ਰੋਸਕੋਪ ਦੁਆਰਾ ਅਧਿਐਨ 
ਕਰਕੇ ਜ਼ਿਗਮਾਂਡੀ ਨੇ ਸਿੱਧ ਕੀਤਾ ਕਿ ਕੋਲੱਇਡੀ ਘੋਲ ਬਿਖਮ ਅੰਗੀ 
ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕਣਾਂ ਦੇ ਆਕਾਰ ਦਾ ਪਤਾ ਕਰਨਾ ਸੰਭਵ 
ਹੋ ਸਕਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਿਸ਼ਮ ਅੰਗਤਾ ਜਾਣੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। 
ਇਸ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਮੂਲ ਕੰਮ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਜਮਾਉਣ ਕਿਰਿਆ 
ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ ਮਕੈਨਿਜ਼ਮ ਬਾਰੇ ਵਧੇਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮਿਲ ਸਕੀ ਅਤੇ ਜੈੱਲ _ 
ਦੀ ਬਣਤਰ ਬਾਰੇ ਅਧਿਐਨ ਵਿਚ ਸਹਾਇਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਸ 
ਦਾ ਅਧਾਰ ਹਨ। ਇਸ ਦੀ ਖੇਜ ਦਾ ਕੰਮ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਆਧੁਨਿਕ 
ਜੀਵ-ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਜੀਵਾਣੂ ਵਿਗਿਆਨ ਲਈ ਬਹੁਤ ਹੀ 
ਲਾਹੇਵੰਦ ਸਿੱਧ ਹੋਇਆ ਹੈ। __ 

24 ਸਤੰਬਰ, 1929ਨੂੰ ਗਾਇਮੈਨ ਵਿਖੇ ਜਰਮਨੀ ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ 


- ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। 


ਹ. ਪੁ. -ਐਨ. ਨੋਬਲ ਲਾਉਰੈਟਸ (1901-87) : 160 

ਜਿਗਰ : ਇਹ ਇਕ ਗਲੈਂਡ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਸਰੀਰ ਦੀਆਂ ਹੋਰ 
ਸਾਰੀਆਂ ਗਲੈਡਾਂ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵੱਡੀ ਅਤੇ ਲਗਭਗ 1.5ਕਿ. ਗ੍ਰਾ. ਭਾਰੀ 
ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਪੇਟ ਦੇ ਉਪਰਲੇ ਸੱਜੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ 
ਇੰਨੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਨਰਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦੇ ਆਸ ਪਾਸ ਦੇ ਅੰਗ 
ਇਸ ਦੇ ਵਿਚ ਧਸਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਜੇ ਇਸ ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਕਰਕੇ ਬਾਹਰ 
ਕੱਢ ਲਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਨਾਮੋ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹੀ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਹੜਾ 
ਅੰਗ ਕਿਸ ਜਗ੍ਹਾ ਤੇ ਧੱਸਿਆ ਸੀ। ਪਿੱਤਾ ਇਸ ਵਿਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ 
ਲਟਕਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਡੋਰੀ ਵਿਚ ਬੱਝਾ ਹੋਵੇ। ਸਾਰੇ ਅਤੇ ਸਿਰਫ਼) 


`ਗੰੜ੍ਹ ਧਾਰੀਆਂ ਵਿਚ ਇਹ ਗਲੈਂਡ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰੋਟੀਨ, ਚਰਬੀ, 


ਪ੍ਰਾਢੀਰਾ ਦੇ ਨਾਲ 


ਨਿਸੂ"ਠ ____ ਲਗਦਾ ਹਿੰਸਾ 





ਜਿਗਰ ਦਾ ਪਿਛਲਾ ਪਾਸਾ 


ਵਿਟਾਮਿਨ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਵਿਟਾਮਿਨ ਏ, ਡੀ, ਈ ਅਤੇ ਬੀ. ਕੰਪਲੈਕਸ) 


ਲੋਹੇ ਅਤੇ ਤਾਂਬੇ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਸੇ ਲਈ ਖਾਧੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 

ਕੰਮ--ਜਿਗਰ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ 
(ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਖੰਡ ਅਤੇ ਵਿਟਾਮਿਨਾਂ ਨੂੰ), ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਅਤੇ 
ਮਲ-ਮੂਤਰ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਿਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨਾ। 


-435 


- ਜਿਗਰ 


ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਦੌਰਾ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਆਂਦਰਾਂ ਤੋਂ ਦਿਲ ਨੂੰ ਮੁੜਦਾ ਪਾਸੇ ਜਿਗਰ ਸੈੱਲਾਂ ਤੋਂ ਕਈ ਉੱਗਲ-ਅਕਾਰ ਵਾਧਰੇ ਨਿਕਲੇ ਹੁੰਦੇ 
ਹੋਇਆ ਗੰਦਾ ਖੂਨ ਜਿਗਰ ਦੇ ਸੈੱਲਾਂ ਵਿਚੋਂ ਦੀ ਲੰਘਦਾ ਹੈ ਜਿਥੇ ਇਸ _ਹਨ। 


ਵਿਚੋਂ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਪਦਾਰਥ ਅਤੇ ਜੀਵਾਣੂ ਆਦਿ ਵੱਖ ਹੋ 
ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਫਿਲਟਰ ਦਾ ਕੰਮ 
ਕਰਦਾ ਹੈ। ਲਹੂ ਵਿਚੋਂ ਇਹ ਗਲੈਂਡ ਆਹਾਰਕ ਮਾਦਾ, 
ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਖੰਡ, ਵੱਖ ਕਰਕੇ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਲੋੜ ਲਈ 
ਜਮ੍ਹਾਂ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਖੰਡ ਗਲਾਈਕੋਜੈੱਨ ਵਿਚ 
ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਲੋੜ ਵੇਲੇ 

ਮੁੜ ਗਿਲੂਕੇਜਾਂਨ ਹਾਰਮੋਨ ਦੇ ਅਸਰ ਹੇਠ) ਖੰਡ ਵਿਚ 
ਤਿਨ ਵਿਟਾਮਿਨ ਅਤੇ ਹੋਰ 
ਖ਼ੁਰਾਕੀ ਤੱਤ ਵੀ ਇੰਹ ਜਮ੍ਹਾਂ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਲਹੂ ਇਸ 
ਵਿਚੋਂ ਲੰਘਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਅਤੇ ਜੀਵਨਾਸ਼ਕ ਪਦਾਰਥ 
ਵੀ ਇਸ ਵਿਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਨੇਕਾਂ ਛੋਟੀਆਂ 
ਛੇਟੀਆਂ ਨਲੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਗਲੈਂਡ ਪਿੱਤ (ਜਿਗਰ ਰਾਹੀਂ 
ਰਿਸਾਇਆ ਹਰੇ-ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਦਾ ਕੌੜਾ ਪਦਾਰਥ) ਆਂਦਰਾਂ 
ਵਿਚ ਭੇਜਦੀ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਚਰਬੀ ਨੂੰ ਹਜ਼ਮ ਅਤੇ ਜਜ਼ਬ 
ਕਰਨ ਦੇ ਅਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਯੂਰੀਆ 
ਅਤੇ ਯੂਰਿਕ ਤੇਜ਼ਾਬ ਵੀ ਪਿੱਤ ਰਾਹੀਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਦੇ 
ਹਨ। ਲਗਭਗ ਇਕ ਕਿਲੋ ਪਿੱਤ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ 
ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਉਹ ਰੰਗ ਹਨ ਜੋ ਇਸ ਵਿਚ ਮਿਲੇ ਹੁੰਦੇ 
ਹਨ! ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਰੰਗ ਬਿਲੀਰੁਬਿਨ ਹੈ। ਖੂਨ ਵਿਚ 
ਜੇ ਇਸ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਵੱਧ ਜਾਏ ਤਾਂ ਪੀਲੀਆ ਹੋ ਜਾਂਦਾ 
ਹੈ। 


ਬਣਤਰ ਅਤੇ _ਐਨਾਟਮੀ--ਜਿਗਰ ਦੀ 
ਖ਼ੁਰਦਬੀਨੀ ਬਣਤਰ ਬਾਰੇ 1949 ਵਿਚ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ 
ਐਨਾਟਮੀ ਬਾਰੇ 1952ਵਿਚ ਹੀ ਪੂਰਾ ਪਤਾ ਲਗਿਆ ਹੈ। 

ਜਿਗਰ, ਸੈੱਲਾਂ ਦਾ ਇਕ ਨਿਰੰਤਰ ਪੁੰਜ ਹੁੰਦਾ ਹੈ 
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚ ਆਪਸ ਵਿਚ ਜੁੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਖਾਲੀ ਥਾਵਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ 
` ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਖਾਲੀ ਥਾਵਾਂ ਵਿਚ ਲਹੂ ਕੇਸ਼ਨਲੀਆਂ ਦਾ ਜਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 
ਨਿਮਨ ਪੱਧਰ ਰੀੜ੍ਹ ਧਾਰੀਆਂ ਵਿਚ ਖਾਲੀ ਥਾਵਾਂ ਵਿਚਲੀ ਸੈੱਲਾਂ ਦੀ 
ਵੀ ਇਹ ਇਕ ਸੈੱਲ ਮੋਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਦੀਵਾਰਾਂ ਦੇ ਇਸ ਸਿਸਟਮ ਨੂੰ 
ਮਿਊਰੇਲੀਅਮ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। 


ਨਾਲ ਲਗਦੇ ਜਿਗਰ ਸੈੱਲਾਂ -ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਛੇਟੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ 





ਜਿਗਰ ਦੇ ਮਿਊਰੇਲੀਅਮ ਅਤੇ ਲੈਬਿਰਿੰਬਥ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੇ ਹਰੇਕ ਇਕ 

ਦਾ ਇਕ ਹਿੱਸਾ ਵੱਖਰੇ ਜਿਗਰ ਸੈੱਲ ਦੇ 
` ਦੁਆਲੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹਰੇਕ ਸੈੱਲ ਵਿਚ ਇਕ, ਦੋ ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਨਿਊਕਲੀਆਈ 
ਅਤੇ ਹਰੇਕ ਵਿਚ ਨਿਊਕਲੀਓਲਸ) ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਖ਼ਾਲੀ ਥਾਵਾਂ ਵਾਲੇ 





ਜਿਗਰ ਵਿਚ ਲਹੂ ਲੈ ਕੇ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਇਥੋਂ ਲੈ ਕੇ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸ਼ਿਰਾਵਾਂ ਅਤੇ 


ਧਮਣੀਆਂ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਦਰਸਾਈ ਗਈ ਹੈ। _ 


ਜਿਗਰ ਵਿਚ ਲਹੂ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਆਂਦਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕੇਸ਼ਨਲੀਆਂ 
ਰਾਹੀਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿਹੜੀਆਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋ ਕੇ ਮੀਜ਼ੈਂਟੇਰਿਕ ਸ਼ਿਰਾਵਾਂ 
ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਸ਼ਿਰਾਵਾਂ, ਇਕ ਸ਼ਿਰਾ ਤਿੱਲੀ ਤੋਂ ਅਤੇ ਕੁਝ 
ਛੋਟੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ ਸ਼ਿਰਾਵਾਂ ਮਿਹਦੇ ਤੋਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹੇਈਆਂ ਮਿਲ ਕੇ 
ਇਕ ਛੋਟੀ ਤੇ ਮੋਟੀਂ ਪੋਰਟਲ ਸ਼ਿਰਾ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। 

ਇਹ ਸ਼ਿਰਾ ਜਿਗਰ ਵਿਚ ਪੋਰਟਾ ਹਿਪੈਟਿਸ (ਜਿਗਰ ਦੁਆਰ) 
ਤੇ ਦਾਖ਼ਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਥੇ ਇਹ ਦੋ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ (ਸੱਜੀ ਅਤੇ ਖੱਬੀ) ਵਿਚ 
ਵੰਡੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਅੱਗੋਂ ਕਈ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ (ਰੇਮਾਈ ਵੀਨੀ) 
ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਗਰ, ਪੋਰਟਲ ਗੰਦੇ ਲਹੂ ਤੇ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਕਰਦਾ 
ਹੈ ਜਿਸ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੀ ਉਰਜਾ ਕਾਰਬਨ (ਭੋਜਨ ਵਿਚੋਂ) ਅਤੇ ਆੱਕਸੀਜਨ 
ਦੇ ਸੰਯੋਜਨ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਆੱਕਸੀਜਨ ਇਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ 
ਸ਼ਿਰਾ ਦੀਆਂ ਰੋਮਾਈ ਵੀਨੀ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਦੋਹਾਂ ਦੀਆਂ` 
ਛੋਟੀਆਂ ਸ਼ਾਖ਼ਾਵਾਂ ਤੋਂ ਲਹੂ ਵਿਸ਼ਿਸ਼ਟ ਕੇਸ਼-ਨਲੀਆਂ (ਸਾਈਨਸਾਂਇਡਾਂ) 
ਵਿਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਥੋਂ ਇਹ ਲਹੂ ਜਿਗਰ ਸ਼ਿਰਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ 
ਵਿਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਥੋਂ ਅੱਗੇ ਹੇਠਲੀ ਮਹਾਸ਼ਿਰਾ ਇਨਫੀਰੀਅਰ _ 
ਵੀਨਾ ਕੇਵਾ) ਵਿਚ ਅਤੇ ਫਿਰ ਦਿਲ ਦੇ ਸੱਜੇ ਏਟ੍ਰੀਅਮ ਵਿਚ ਚਲਾ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 


ਪੋਰਟਾ ਹਿਪੈਟਿਸ ਵਿਚੋਂ ਪਿੱਤ ਵੀ ਬਾਹਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੂਖ਼ਮ ਪਿੱਤ 
ਨਿੱਕੀਆਂ ਨਲੀਆਂ ਜਿਗਰ ਵਿਚ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੈ ਕੇ ਨਿੱਕੀਆਂ ਨਲੀਆਂ 


ਜਿਗਰ ਜਲੰਧਰੀ 


ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਪਰ ਪਿੱਤ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਲਹੂ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਤੋਂ 
ਉਲਟ ਪਾਸੇ ਵੱਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਿੱਤ ਨਿਕਾਸ ਵਹਿਣੀਆਂ ਅੱਗੋਂ ਇਕੱਠੀਆਂ 
ਹੋ ਕੇ ਪੋਰਟਾ ਹਿਪੈਟਿਸ ਉਤੇ ਜਿਗਰ ਨਿਕਾਸ ਵਹਿਣੀ ਬਣਦੀ ਹੈ। 
ਜਿਗਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਫਿਰ ਇਹ ਦੋ ਵੱਡੀਆਂ ਸ਼ਾਖ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡੀ ਜਾਂਦੀ 
ਹੈ, ਇਕ ਸ਼ਾਖ਼ਾ ਪਿੱਤ-ਬਲੈਡਰ ਨਿਕਾਸ ਵਹਿਣੀ (ਸਿਸਟਿਕ ਡਕਟ) 
ਕਹਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪਿੱਤੇ ਗਾਲ ਬਲੈਡਰ) ਵਿਚ ਖ਼ਤਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਿੱਤੇ 
ਵਿਚ ਕੁਝ ਦੇਰ ਲਈ ਪਿੱਤ ਇਕੱਠਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਅੰਦਰਲੀ 
ਸਤ੍ਹਾ ਇਸ ਵਿਚੋਂ ਪਿੱਤ ਚ਼ੂਸਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਜ਼ਿਆਦਾ 
ਸੰਘਣਾ ਹੁੰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ ਵਿਚੋਂ ਇੰਨਾ ਪਾਣੀ ਚੂਸਿਆ ਜਾਂਦਾ 
ਹੈ ਕਿ ਪਿੱਤ ਦੇ ਪੱਥਰ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਦੂਜੀ ਸ਼ਾਖ਼ਾ ਨੂੰ ਮੂਲ ਪਿੱਤ 
ਨਿਕਾਸ ਵਹਿਣੀ (ਕਾੱਮਨ ਬਾਈਲ ਡਕਟ) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਅੱਗੋਂ 
ਡਿਊਓਡੀਨਮ ਵਿਚ ਖੁਲ੍ਹਦੀ ਹੈ। 

ਹ. ਪੁ-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 14: 143; ਪੰ. ਟ੍ਰਿ 23 ਮਈ, 1984 

ਜਿਗਰ ਜਲੰਧਰੀ : ਉਰਦੂ ਦੇ ਇਸ ਕਵੀ ਦਾ ਪੂਰਾ ਨਾਂ 
ਧਰਮਪਾਲ _ਮਰਵਾਹ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਜਿਗਰ ਜਲੰਧਰੀ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ਼ 
ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ 18 ਜਨਵਰੀ, 1935 ਨੂੰ ਪਿੰਡ 
ਸਾਰੰਗਦੇਵ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਨੇ ਬੀ. ਏ. ਐਲ. 
ਐਲ. ਬੀ. ਅਤੇ ਅਦੀਬ ਫ਼ਾਜ਼ਿਲ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ ਪਾਸ ਕੀਤੀਆਂ। 
ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਬਿਜਲੀ ਬੋਰਡ ਵਿਚ ਉਪ ਸਕੱਤਰ ਦੀ ਪਦਵੀ ਤੇ 
ਪਹੁੰਚਿਆ। 





ਜਿਗਰ ਜਲੰਧਰੀ ਦਾ ਸਬੰਧ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਉਸ ਮਹਾਨ ਪਰੰਪਰਾ 
ਨਾਲ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਮੋਢੀ ਪਦਮ ਸ੍ਰੀ ਜੋਸ਼ ਮਲਸਿਆਨੀ ਸੀ। ਇਹ ਪਿਛਲੇ 
ਚਾਰ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਉਰਦੂ ਅਦਬ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। 
ਇਸ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਆਮ ਪਰ ਅਹਿਮ ਮਸਲਿਆਂ ਅਤੇ 
ਮਨੁੱਖੀ ਜਜ਼ਬਿਆਂ ਦੀ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਤਰਜਮਾਨੀ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਰਵਾਇਤੀ 
ਮਜ਼ਮੂਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬਾਖ਼ੂਬੀ ਨਿਭਾਅ ਅਤੇ ਖ਼ਿਆਲਾਂ ਤੇ ਤਜਰਬੇ ਦੇ ਸੁਮੇਲ 
ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਖਿਆਲ ਦੀ ਬੁਲੰਦੀ, ਜ਼ੁਬਾਨ ਦੀ ਸਾਦਗੀ ਅਤੇ ਬਿਆਨ 


436 


ਦੀ ਬੰਦਸ਼ ਅਤੇ ਚੁਸਤੀ ਇਸ ਦੇ ਕਲਾਮ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗੁਣ ਹਨ। ਜਿਗਰ 
ਜਲੰਧਰੀ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ:- 

'ਦਰਦੇ ਜਿਗਰ' ਦੇਵ ਨਾਗਰੀ ਲਿਪੀ ਵਿਚ ਉਰਦੂ 'ਅੰਦਾਜ਼ੇ ਜਿਗਰ 
ਲਿਪੀ ਵਿਚ ਛਾਪੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਜਿਗਰ 
ਸਾਹਿਬ ਨੇ 'ਸ਼ਗੀਮੇ ਸੁਖ਼ਨ' ਨਾਂ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ਦੀ ਸੰਪਾਦਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। 
ਵਿਭਾਗ ਦਾ ਸਾਹਿਰ ਲੁਧਿਆਣਵੀ ਐਵਾਰਡ, ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਵੱਲੋਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ 
ਸਨਮਾਨ, ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਮਾਣ ਪੱਤਰ 1991, ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ 
ਬਿਜਲੀ ਬੋਰਡ ਦਾ ਸਾਹਿਤਕ ਐਵਾਰਡ ਆਦਿ ਵਰਣਨਯੋਗ ਹਨ। ਇਸ 
ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਜਿਗਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਅਨੇਕਾਂ ਤੀ 
ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। 


ਜਸ਼ਨੇ ਜਿਗਰ ਕਮੇਟੀ ਪਟਿਆਲਾ ਨੇ 27-11-92 ਨੂੰ ਜਿਗਰ 
ਜਲੰਧਰੀ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿਚ ਇਕ ਸੁਵਿਨਰ ਵੀ ਕੱਢਿਆ ਸੀ। 

ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ ਵੱਲੋਂ ਜਿਗਰ ਜਲੰਧਰੀ ਨੂੰ 
ਰਾ 
ਗਿਆ। 

ਜਿਗਰ ਜਲੰਧਰੀ ਦੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਕਾਲੋਨੀ; ਪਟਿਆਲਾ 
ਵਿਖੇ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਅਜੇ ਇਸ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਕੋਲੋਂ 
ਬੜੀਆਂ ਆਸਾਂ ਰੱਖੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। 

ਹ. ਪੁ.-ਸੁਵਿਨਰ ਸਨਮਾਨ ਸਮਾ ਭਾ. ਵਿ. ਪੰ. 1991, ਜਜ਼ਨੇ ਜਿਗਰ ਕਮੇਟੀ, 
ਪਟਿਆਲਾ ਸੁਵਿਨਰ 27-11-92 

ਜਿਗਰ ਮੁਰਾਦਾਬਾਦੀ : ਇਹ ਉਰਦੂ ਦਾ ਇਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ 
ਸ਼ਾਇਰ ਸੀ। ਜਿਸ ਦਾ ਪੂਰਾ ਨਾਂ ਅਲੀ ਸਿਕੰਦਰ ਜਿਗਰ ਮੁਰਾਦਾਬਾਦੀ 
ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ 6 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1890 ਨੂੰ ਬਨਾਰਸ (ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼) 
ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਸ਼ਾਇਰੀ ਇਸ ਨੂੰ ਵਰਾਸਤ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ ਸੀ। 
ਇਸ ਦਾ ਪਿਤਾ ਅਲੀ ਨਜ਼ਰ ਸਾਹਿਬੇ-ਦੀਵਾਨ ਸੀ। ਜਿਗਰ ਨੇ ਆਪਣੇ 
ਕਲਾਮ ਲਈ ਸਲਾਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਤਸਲੀਮ ਲਖਨਵੀ, 
ਦਾਗ਼ ਦੇਹਲਵੀ ਅਤੇ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਰਸਾ ਰਾਮਪੁਰੀ ਪਾਸੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। 
ਸੰਨ 1920ਤੋਂ 1938 ਦਾ ਸਮਾਂ ਜਿਗਰ ਦੇ ਸ਼ਬਾਬ ਤੇ ਸ਼ਰਾਬ ਦਾ ਸਮਾਂ 


_ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੰਨ 1939 ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨਜੀਮ ਦੇ ਕਹਿਣ 


ਤੇ ਇਸ ਨੇ ਸ਼ਰਾਬ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੀ। ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਜਿਗਰ ਨੇ ਐਨਕਾਂ 
ਦੇ ਫਰੇਮ ਵੇਚਣ ਦਾ ਧੰਦਾ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਇਸ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਇਸ ਨੇ ਕੋਈ 


ਨੌਕਰੀ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। 


ਜਿਗਰ ਨੇ ਕਲਾਮ ਦੇ ਤਿੰਨ ਸੰਗ੍ਰਹਿ 'ਦਾਗੇ-ਜਿਗਰ' (1925) 


ਰ੍ 'ਜੇਅਲਾ-ਏ-ਤੂਰ' (1932) ਅਤੇ 'ਆਤਿਸ਼ੇ ਗੁਲ' (1955) ਛਪੇ ਹਨ। 


ਮੁਹੰਮਦ ਇਸਲਾਮ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਬਾਕੀ ਕਲਾਮ 'ਯਾਦਗਾਹੇ ਜਿਗਰ' 
ਸੰਗ੍ਰਹਿ (1964) ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਜਿਗਰ ਬੁਨਿਆਦੀ ਤੌਰ ਤੇ 
ਰੋਮਾਂਟਿਕ ਸ਼ਾਇਰ ਸੀ ਪਰ ਇਸ ਦਾ ਰੋਮਾਂਸ ਯਥਾਰਥਕਤਾ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ 
ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਨੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਬਦਲਦੇ ਤਕਾਜ਼ਿਆਂ ਦਾ ਸਾਥ 
ਨਿਭਾਇਆ। ਆਪਣੇ ਯੁੱਗ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਤੇ ਸਿਆਸੀ ਮਾਹੌਲ ਦਾ ਅਕਸ 
ਵੀ ਇਸ ਦੇ ਕਲਾਮ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਨੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ 
ਆਪਣੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਉੱਪਰ ਹਾਵੀ ਨਹੀਂ ਹੋਣ ਦਿੱਤਾ। ਜਿਗਰ ਨੇ ਨਜ਼ਮਾਂ 
ਵੀ ਲਿਖੀਆਂ ਹਨ ਪਰ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਹ ਗ਼ਜ਼ਲ ਦਾ ਹੀ ਸ਼ਾਇਰ 
ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਕਲਾਮ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਬੇਲਾਗ਼ ਤੇ ਸੁਥਰੇ ਜੀਵਨ ਦੇ 


437 


ਲਿਸ਼ਕਾਰੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਜਿਗਰ ਨੇ ਉਰਦੂ ਗ਼ਜ਼ਲ ਨੂੰ ਇਕ ਸਿਹਤਮੰਦ 
ਲਹਿਜਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸ਼ਕ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਪਵਿੱਤਰ ਤਸੱਵਰ ਪੇਸ਼ 
ਕੀਤਾ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਰਦੂ ਗ਼ਜ਼ਲ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਸ 
ਦੀ ਗ਼ਜ਼ਲ ਵਿਚ ਮਹਿਬੂਬ ਉਹ ਜੀਉਂਦਾ ਜਾਗਦਾ ਇਨਸਾਨ ਹੈ, ਜਿਸ 
ਵਿਚ ਬਾਜ਼ਾਰੀਪਣ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਜਿਸਮ ਦੀ ਤਲਬ 
ਘੱਟ ਤੇ ਆਤਮਾ ਦੀ ਲੋੜ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ। ਜਿਗਰ ਇਸ਼ਕ ਤੇ ਆਸ਼ਕੀ 
ਨੂੰ ਇਨਸਾਨੀ ਸੜ੍ਹਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਲਿਆਉਣ ਵਾਲੇ ਮੁੱਢਲੇ ਸ਼ਾਇਰਾਂ ਵਿਚੋਂ 
ਹੈ ਅਤੇ ਮੁਹੱਬਤ ਦੇ ਦੁੱਖ-ਸੁੱਖ ਨੂੰ ਹੱਡ ਬੀਤੇ ਅਨੁਭਵਾਂ ਦੀ ਚਾਸ਼ਨੀ 
ਵਿਚ ਰੰਗ ਕੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। 

ਜਿਗਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ' ਵਿਚ ਹੀ ਢੁੱਕਵਾਂ ਆਦਰ ਤੇ ਸਨਮਾਨ 
ਮਿਲਿਆ। ਮੁਸ਼ਾਇਰਿਆਂ ਵਿਚ ਤਾਂ ਇਹ ਸਦਾ ਹੀ ਹਰਮਨ ਪਿਆਰਾ 
ਰਿਹਾ। ਮੁਹੰਮਦ ਇਕਬਾਲ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਇਹ ਦੂਜਾ ਸ਼ਾਇਰ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ 
ਅਲੀਗੜ੍ਹ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨੇ ਸਨਮਾਨ ਵਜੋਂ ਡਾਕਟਰੇਟ ਦੀ ਡਿਗਰੀ 
ਦਿੱਤੀ। ਸੰਨ 1958 ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ 'ਆਤਿਸ਼ੇ ਗੁਲ' ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਲਈ 
ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਵੱਲੋਂ ਪੁਰਸਕਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 


9 ਸਤੰਬਰ, 1960ਨੂੰ ਗੋਂਡਾ ਵਿਖੇ ਇਸ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ।. 


ਆਜ਼ਾਦ ਗੁਲਾਟੀ 

ਜਿੰਗੋ : ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਰੁੱਖ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਚੀਨ ਵਿਚ 
ਮੰਦਰਾਂ ਵਿਚ ਉਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਇਸ ਦਾ ਮੂਲ ਸਥਾਨ ਪੱਛਮੀ 
ਚੀਨ ਵਿਚ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਅਸਲ ਵਿਚ ਜੰਗਲੀ ਹਾਲਤ 
ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਰ 
ਇਹ ਇਕ ਪੱਧਰਾ, 
ਕਾਫੀ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਵਾਲਾ ਰੁੱਖ ਹੈ 
ਜੇ ਕਰੀਬ 40ਮੀ. ਤੱਕ ਉੱਚਾ 
ਹੈ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਪੱਤੇ 
ਤੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ 5-10 ਸੈਂ. 
ਹੈ. ਤੱਕ ਚੌੜੇ ਅਤੇ ਇੰਨੇ ਹੀ 





ਨ। ਬਨਸਪਤੀ ਪੱਖੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਸਿ 
ਤਕ ਲਿੰਗੀ ਹਨ। 


ਜਿੰਗੋ ਨੂੰ 'ਜਿਉੱਦਾ ਪਥਰਾਟ' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ 
-ਗਰਭੀ ਨਸਲ ਦੇ ਬਹੁਤ ,ਸਾਰੇ ਪੌਦਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਕੇਵਲ ਇਕੋ ਹੀ 
।ਵਿਤ ਰੁੱਖ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਲੱਖਾਂ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤਬਦੀਲੀ 
ਹੀਂ ਆਈ। ਇਸਦੇ ਪਥਰਾਟਾਂ ਦੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਬਰਤਾਨਵੀ ਦੀਪ 
(ਲਦੀ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ ਜੁਲਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀਆਂ 
ਤੇ ਅਲਾਸਕਾ ਵਿਚ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। 

ਸ਼ੀਤ ਖੰਡੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਜਿੰਗੋ ਇਕ ਸਜਾਵਟੀ ਰੁੱਖ ਵਜੋਂ ਕਾਸ਼ਤ 
'ਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਯੂਰਪ ਦੇ ਕਈ ਹਿੱਸਿਆਂ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ 


ਜਿੰਗੋਇਜ਼ਮ 


ਵਿਚ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਵਿਚ ਗਰੇਟ ਲੈਕਸ ਅਤੇ ਬਗੈਰ ਕਿਸੇ ਖ਼ਾਸ ਸੰਭਾਲ 
ਦੇ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। 

ਹ. ਪੁ-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 10:423 ਨ 

ਜਿੰਗੋ : ਇਸ ਨੂੰ ਜਿੰਗੂ ਕੋਗੋ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ 
ਹੈ।ਇਹ ਜਾਪਾਨ ਦੀ ਅੱਧ-ਪਰੱਧ ਜਿਹੀ ਮਿਥਿਹਾਸਕ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੀ ਮੰਨੀ 
ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਨੇ ਕੋਰੀਆ ਉੱਪਰ ਜਾਪਾਨੀ ਚੌਧਰ 
ਕਾਇਮ ਕੀਤੀ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਜਾਪਾਨ ਦੇ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਰਿਕਾਰਡ ਮੁਤਾਬਕ 
ਇਹ ਚੁਆਈ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ 192ਤੋਂ 200 ਦੌਰਾਨ 
ਹਕੂਮਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਓਜ਼ੀਨ ਦਾ ਕਾਇਮ-ਮੁਕਾਮ ਹਾਕਮ 
ਵੀ ਰਿਹਾ। ਚੁਆਈ ਜਾਪਾਨ ਦਾ ਚੌਧਵਾਂ ਜਹਿਨਸ਼ਾਹ ਸੀ। ਜਿੰਗੋ ਗੈਬੀ 
ਰਤਨਾਂ ਦੇ ਇਕ ਜੋੜੇ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਆਦਿ ਉੱਪਰ 
ਕਾਬੂ ਰੱਖਦੀ ਸੀ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਸੰਨ 200 ਵਿਚ ਆਪਣੇ 
ਪਤੀ ਚੁਆਈ ਦੀ ਮੌਤ ਉਪਰੰਤ ਕੋਰੀਆ ਉੱਪਰ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ 
ਖ਼ੂਨ-ਖਰਾਬੇ ਦੇ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਲੋਕ-ਕਥਾਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ 
ਜਿੰਗੋ ਦਾ ਅਣ-ਜੰਮਿਆ ਪੁੱਤਰ ਓਜ਼ੀਨ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਹੈਚੀਮਨ ਦੇਵਤੇ 
(ਲੜਾਈ ਦਾ ਦੇਵਤਾ) ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਰਾਣੀ ਜਿੰਗੋ 
ਦੇ ਪੇਟ ਵਿਚ ਕੋਈ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਤੱਕ ਰਿਹਾ ਤਾਂ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀ ਜਿੱਤ 
ਪੂਰੀ ਕਰਕੇ ਜਾਪਾਨ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਆਵੇ। 

ਭਾਵੇਂ ਇਸ ਸਮ ਦਾ ਘਟਨਾ ਕਾਲ-ਕਰਮ ਕਈ ਥਾਈ' ਸ਼ੱਕ ਪੈਦਾ 
ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਦ ਕਿ ਜਿੰਗੋ ਦੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਕੰਮ ਕਾਲਪਨਿਕ ਹੀ ਹਨ; 
ਪਰ ਇਹ ਗੱਲ ਪੱਕੀ ਹੈ ਕਿ ਚੌਥੀ ਸਦੀ ਈ. ਦੌਰਾਨ ਜਾਪਾਨੀਆਂ ਨੇ 


_ਦੱਖਣੀ ਕੋਰੀਆ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਚੌਧਰ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇਕ ਸਮੇਂ 


ਇਹ ਧੁਰ ਉੱਤਰ ਵਿਚ ਪਯੋਗਯਾਂਗ ਤੱਕ ਵੀ ਪਹੁੰਚਿਆ। 

ਵਾਸਤਵ ਵਿਚ ਇਸ ਗੱਲ ਬਾਰੇ ਪੜਤਾਲ ਕਰਨੀ ਨਾਮੁਮਕਿਨ 
ਹੈ ਕਿ ਜਿੰਗੋ ਨਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸ਼ਹਿਜਾਦੀ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਜ਼ਰੂਰ ਆਈ। 
ਖ਼ਿਆਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੱਛਮੀ ਜਾਪਾਨ ਵਿਚ ਇਸ ਸਮੇਂ ਇਕ 
ਮਾਂ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਮਾਜ ਦੀ ਹੋਂਦ ਜ਼ਰੂਰ ਸੀ। ਉਸ ਸਮ ਦੇ ਚੀਨ ਤੇ ਕੋਰੀਆ 
ਦੇ ਰਿਕਾਰਡ ਜਾਪਾਨ ਦੇ ਸਮਕਾਲੀ ਰਿਕਾਰਡ ਨਾਲੋਂ ਜਿਆਦਾ ਸਹੀ 
ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਜਾਪਾਨ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਹਵਾਲਾ 'ਵਾ' (੧੩) 
ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਰਾਣੀ ਦੇਸ਼ (2888 
60007) ਹੈ ਅਤੇ ਚੀਨ ਤੇ ਕੋਰੀਆ ਨਾਲ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਸਬੰਧਾਂ ਦਾ ਵੀ 
ਹਵਾਲਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। 


ਜਿੰਗੇ ਦੇ ਜਨਮ ਅਤੇ ਮਰਨ ਸੰਬੰਟੀ ਪੱਕੀ ਤਾਰੀਖ ਨਿਸ਼ਚਿਕ 
ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੀ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ 169 ਈ. ਅਤੇ ਖ਼ਤ 
269 ਈ. ਖਿਆਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। __ 

ਹ. ਪੁ.-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 5 :561 

ਜਿੰਗੋਇਜ਼ਮ : ਇਹ ਜੰਗਵਾਦੀ ਵਤਨਪ੍ਰਸਤੀ ਦਾ ਇਕ 
ਰਵੱਈਆ ਹੈ, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਚ ਇਸ ਦਾ ਸਮਾਨਾਰਥਕ ਸੋਵਨਵਾਦ 
(600੧8) ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਬਦੇਸ਼ ਘਿਰਣਾ ਜਾਂ ਕੱਟੜ 
ਨੀਤੀ ਤੋਂ ਲਿਆ ਹੈ। 'ਸੋਵਨ', ਨੈਪੋਲੀਅਨ ਦੇ ਇਕ ਲੜਾਕੇ ਤੇ ਕੱਟੜ 
ਦੇਸ਼ ਭਗਤ ਸਾਥੀ ਦਾ ਨਾਂ ਸੀ ਜਿਸ ਦੇ ਨਾਂ ਪਿੱਛੇ ਸੋਵਨਂਵਾਦ ਪ੍ਰਚਲਿਤ 
ਹੋਇਆ। ਜਿੰਗੋਵਾਦ ਦਾ ਰਵੱਈਆ ਭਾਵੇਂ ਨੈਪੇਲੀਅਨ ਦੀਆਂ ਜੰਗਾਂ _ 
ਦੌਰਾਨ ਫ਼ਰਾਂਸ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ, ਪਰ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਪ੍ਰਤੱਖ ਰੂਪ ਵਿਚ 
ਇੰਗਲੈਂਡ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੋਇਆ। ਸੰਨ 1877-78 ਦੌਰਾਨ ਜਦੋਂ ਰੂਸ 
ਤੇ ਤੁਰਕੀ ਜੰਗ ਵਿਚ ਬਰਤਾਨਵੀ ਭੂ-ਮੱਧ ਸਾਗਰੀ ਸਕੁਐਡਰਨ ਨੂੰ ਰੂਸ 
ਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾਉਣ ਲਈ ਗਲੀਪੇਲੀ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਇਸ ਨਾਲ ਆਮ 


ਜਿੰਜੀ 


ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਜੰਗ ਪ੍ਰਤੀ ਡਰ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਬਰਤਾਨੀਆ ਸਰਕਾਰ 
ਦੀ ਰੂਸ ਪ੍ਰਤੀ ਪਾਲਿਸੀ ਦੇ ਹਿਮਾਇਤੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੰਗੋ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। 

ਹ. ਪੁ-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 12 : 1086 

_ ਜਿੰਜੀ : ਇਹ ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਰਾਜ (ਭਾਰਤ) ਦਾ ਇਕ 
ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਿੰਡ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਆਰਕਾਡੂ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਤਿੰਡੀਵਨਮ- 
ਤਿਰੂਵੱਨਮਲੈ ਸੜਕ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਜਿੰਜੀ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਇਥੋਂ ਦੇ 
ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਿਲੇ ਕਰਕੇ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਦੇ ਖ਼ਿਆਲ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ 
ਕਿਲਾ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਵਿਜੈਨਗਰ ਦੀ ਰਾਜ ਕੁਲ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੁਆਰਾ 
ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਕਿਲੇ ਦੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਇਕ ਦੀਵਾਰ ਬਣੀ ਹੋਈ 
ਹੈ। ਕਿਲੇ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭਾਗ ਰਾਜਗਿਰੀ ਪਹਾੜੀ ਉੱਪਰ ਹੈ। ਇਹ 
ਪਹਾੜੀ ਆਪਣੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਨਾਲੋਂ ਕੋਈ ਪੌਣੇ ਦੋ ਕੁ ਸੌ ਮੀਟਰ 
(6000 ਫੁੱਟ) ਉੱਚੀ ਹੈ। ਯੁੱਧ ਕਲਾ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਇਹ ਕਿਲਾ ਪੂਰੀ 
ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੈ। ਇਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸਿਰਫ 10 
ਸੁਰੱਖਿਆ ਸੈਨਿਕ ਕਿਲੇ ਤੇ ਖੜੇ ਹੋ ਕੇ ਕੋਈ 10,000 ਦੁਸ਼ਮਣ ਸੈਨਿਕਾਂ 
ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। 

12515" ਉ. ਵਿਥ.; 79215 ਪੂ. ਲੰਬ. 

ਹ. ਪੁ.-ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੇ. 4:491 

ਜਿੰਜੀਰਾਮ : ਇਹ ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਸਾਮ ਰਾਜ 
ਵਿਚ ਵਹਿਣ ਵਾਲੀ ਇਕ ਨਦੀ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ 
ਗੋਲਪਾੜਾ ਦੇ ਉੜਪਦ ਬਿਲ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ 
ਦੱਖਣੀ' ਭਾਗ ਵਿਚੋਂ ਦੀ ਵਹਿੰਦੀ ਹੋਈ ਮਾਨਿਕਰਚਰ ਦੇ 
ਦੱਖਣ ਵਿਚ ਬ੍ਰਹਮਪੁੱਤਰ ਦਰਿਆ ਵਿਚ ਜਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। 
ਇਹ ਨਦੀ 192 ਕਿ. ਮੀ. ਲੰਬੀ ਹੈ। ਲੱਖੀਪੁਰ ਦੱਖਣੀ 
ਸਾਲਮਾਰਾ ਤੇ ਸਿੰਗਿਮਾਰੀ ਨਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸ਼ਹਿਰ ਇਸ . 
ਦੇ ਕੰਢੇ ਵਸੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਸਾਲਮਾਰਾ ਦੇ ਉਪਰਲੇ ਪਾਸੇ 
ਬਰਸਾਤ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਹੀ ਪਾਣੀ ਦਿਖਾਈ 
ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਲੱਖੀਪੁਰ ਤੱਕ ਇਸ ਵਿਚ ਜਾਰ ਟਨ ਤੱਕ 
ਦੇ ਭਾਰ ਵਾਲੀਆਂ ਕਿਸ਼ਤੀਆਂ ਚੱਲ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। 
ਖੁਸ਼ਕ ਮੌਸਮ ਵਿਚ ਇਹ ਕਿਸ਼ਤੀਆਂ ਮਸਾਂ ਸਿੰਗਮਾਰੀ 
ਤੱਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਨਦੀ ਗੇਲਪਾੜਾ ਦੇ ਦੱਖਣੀ 
ਹਿੱਸੇ ਤੇ ਗਾਰੇ ਪਹਾੜੀਆਂ ਲਈ ਇਕ ਵਪਾਰਕ ਰਸਤੇ 


ਦਾ ਕੰਮ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। 


ਹ. ਪ.--ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ. 14 : 177. 
ਜਿਜੁਰਿ (10)) : ਇਹ ਭਾਰਤ ਦੇ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਰਾਜ ਦੇ 


ਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪੂਨਾ ਦਾ ਧਾਰਮਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਇਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਗਰ ਹੈ। ਇਹ 


ਨਗਰ ਦੱਖਣੀ ਮਰਾਠਾ. ਰੇਲ ਲਾਈਨ ਉੱਪਰ ਵਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। 
ਇਥੇ ਹਰ ਸਾਲ ਖਾਂਡੋਬਾ ਦੇਵਤੇ ਦੇ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕਈ ਮੇਲੇ ਲਗਦੇ 
ਹਨ ਅਤੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲਿਓ' ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਕਾਫੀ ਇਕੱਠ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ 
ਕਰਕੇ 1868 ਵਿਚ ਮੇਲਿਆਂ ਦੌਰਾਨ ਨਗਰ ਦੀ ਸਫ਼ਾਈ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਲਈ 
ਮਿਉਂਸਪੈਲਟੀ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਦਸੰਬਰ ਤੋਂ ਅਪ੍ਰੈਲ ਤੱਕ ਦੇ ਚਾਰ 
ਮਹੀਨੇ ਇਥੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਰਕਾਰ ਵਲੋਂ ਯਾਤਰਾ ਟੈਕਸ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ 
ਸੀ। ਸ਼ੁਰੂ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਇਥੇ ਇਕ ਡਿਸਪੈਂਸਰੀ ਤੇ ਇਕ ਸਕੂਲ ਖੋਲ੍ਹਿਆ 
ਗਿਆ ਜਿਸ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਪੂਨਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਸੰਸਥਾ ਕਰਦੀ ਸੀ। 


18516" ਉ. ਵਿਥ.; 7459' ਪੂ. ਲੰਬ. 
ਹ.ਪੁ.-ਇੰਪ, ਗ. ਇੰਡ_ 14:89 


438 


ਜਿਝੋਤੀਆਂ : ਇਹ ਕੰਨਿਆਕੁਬਜ਼ ਜਾਤੀ ਦੀ ਇਕ ਉਪਸ਼ਾਖਾ _ 
ਹੈ! ਕਈ ਇਸ ਨੂੰ ਯਜੁਰਹੋਤਾ ਦਾ ਵਿਗੜਿਆ ਹੋਇਆ ਰੂਪ ਦਸਦੇ 
ਹਨ ਪੰਰ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਵਰਤਮਾਨ ਬੁੰਦੇਲਖੰਡ ਦਾ ਨਾਮ ਪਹਿਲਾਂ 
ਜਿਝੌਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਜਾਤੀ ਉੱਥੇ ਹੀ ਵਸਦੀ ਸੀ। ਇਜ ਲਈ ਇਸ 
ਦਾ ਨਾਮ ਜਿਝੌਤੀਆਂ ਪਿਆ। ਇਹ ਮਤ ਠੀਕ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ 
ਬੁੰਦੇਲਖੰਡੀ ਵਪਾਰੀ ਵੀ ਜਿਝੌਤੀਆਂ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 

ਹ. ਪੁ.-ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 4 : 493 

ਜਿੰਦ ਕੌਰ, ਮਹਾਰਾਣੀ : ਸ਼ੇਰੇ ਪੰਜਾਬ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ 
ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਅਤੇ ਰੂਪਫਾਨ ਰਾਣੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਰਾਣੀ ਜਿੰਦਾਂ 
ਕਰਕੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦਾ ਜਨਮ ਸੰਨ 1817 ਵਿਚ ਸਿਆਲਕੋਟ 
(ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਦੇ ਪਿੰਡ ਚਾਹੜ ਵਿਖੇ ਸਰਦਾਰ ਮੰਨਾ ਸਿੰਘ ਔਲਖ ਦੇ 
ਘਰ ਹੋਇਆ। ਮੰਨਾ ਸਿੰਘ ਰੱਜਿਆ ਪੁੱਜਿਆ ਜਿਮੀਂਦਾਰ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ 
ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਵਿਚ ਨਾਮਵਰ ਘੋੜ ਚੜ੍ਹੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸੀ। 
ਇਸ ਨੇ ਜਿੰਦਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਬੜੇ ਸੁਚੱਜੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੀਤੀ। ਧਾਰਮਕ 
ਵਿੱਦਿਆ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤੀ ਸੰਬੰਧੀ 
ਸਿੱਖਿਆ ਵੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਜਿੰਦਾਂ ਦਾ ਜੀਜਾ ਸ. ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ 
ਭੜਾਣੀਆ ਸ਼ੇਰੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਹਾਣੀ ਤੇ ਮੂੰਹ ਲੱਗੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸੀ। 





ਮਹਾਰਾਣੀ ਜਿੰਦ ਕੌਰ 


ਉਸ ਨੇ ਵਿਚ ਪੈ ਕੇ ਜਿੰਦਾਂ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਸ਼ੇਰੇ ਪੰਜਾਬ ਨਾਲ ਪੱਕਾ 
ਕਰਵਾਇਆ। ਸੰਨ 1835 ਨੂੰ ਜਿੰਦਾਂ, ਰਾਣੀ ਜਿੰਦ ਕੌਰ ਬਣ ਕੇ ਲਾਹੌਰ 
ਤਤ 
ਦਾ ਦਿਲ ਜਿੱਤ ਲਿਆ। . ਰ 


4 ਸਤੰਬਰ, 1838 ਨੂੰ ਰਾਣੀ ਜਿੰਦਾਂ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਦਾ 
ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਸ਼ੇਰੇ ਪੰਜਾਬ ਨੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਰਾਣੀ ਜਿੰਦਾਂ ਨੂੰ 'ਮਹਾਰਾਣੀ' 
ਦਾ ਖ਼ਿਤਾਬ ਦਿੱਤਾ। ਰ੍ 

ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ 
ਦੇ ਵਾਰਸਾਂ ਵਿਚ ਖ਼ਨਾਜੰਗੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੇ ਗਈ। ਡੋਗਰਿਆਂ ਅਤੇ ਸੰਧਾਵਾਲੀਏ 
ਸਰਦਾਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਆਪਣੀ ਸੜ੍ਹਾ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਲਈ ਮੁਕਾਬਲਾ 
ਜਿਹਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਪਹਿਲਾਂ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਤੇ ਫਿਰ ਕੰਵਰ ਨੌਨਿਹਾਲ 
ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਰਾਣੀ ਚੰਦ ਕੌਰ ਨੂੰ 
ਗੱਦੀ ਤੇ ਬਿਠਾਇਆ ਗਿਆ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 


439 


17 ਸਤੰਬਰ, 1843 ਨੂੰ 6 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਗੱਦੀ 
ਤੇ ਬੈਠਾ। ਮਹਾਰਾਣੀ ਜਿੰਦ ਕੌਰ ਫੇਸ ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਬਣੀ ਜਿਸਨੇ 
ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਰਾਜਕਾਜ ਚਲਾਉਣਾ 
ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਆਪਣਾ ਰਸੂਖ ਵਧਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ 
ਪਰ ਡੋਗਰੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਮਨਜ਼ੂਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। 21 ਸਤੰਬਰ, 1845 


ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਵੀ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਮਹਾਰਾਣੀ ਲਈ ਇਹ ਬੜੀ 
ਵੱਡੀ ਸੱਟ ਸੀ। 

ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਹਾਰਾਣੀ ਜਿੰਦਾਂ ਨੇ ਸਾਰੀ ਤਾਕਤ ਆਪਣੇ 
ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਲੈ ਲਈ ਤੇ ਪੰਚਾਇਤ ਬਣਾ ਕੇ.ਉਸਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਰਾਜ 
ਕਰਨ ਲੱਗੀ। ਲੇਡੀ ਲਾਗਨ ਜਿੰਦਾਂ ਬਾਰੇ ਲਿਖਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਇਕ 
ਲਾਇਕ ਤੇ ਪੱਕੇ ਇਰਾਦੇ ਵਾਲੀ ਔਰਤ ਸੀ। ਪੰਚਾਇਤਾਂ ਉੱਪਰ ਇਸ 
ਦਾ ਕਾਫ਼ੀ ਅਸਰ ਸੀ। ਇਹ ਨੀਤੀ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਾਲੀ ਤੇ ਵੱਡੇ ਹੌਂਸਲੇ 
ਵਾਲੀ ਸੀ। ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦੀ ਆਪਸੀ ਈਰਖਾ ਕਾਰਨ 
ਬਿਲਕੁਲ ਖੇਖਲਾ ਹੋ ਜ਼ੁੱਕਾ ਸੀ। ਪੰਡਤ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਤੇ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਨੇ 
ਤਾਕਤ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਅੰਦਰਖਾਤੇ ਗਠਜੋੜ ਕਰ 
ਨਾਲ ਲੜਵਾ ਕੇ ਖਤਮ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ 
ਦੀਆਂ ਵਧੀਕੀਆਂ ਤੋਂ ਤੰਗ ਆਏ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਭੜਕਾ ਕੇ ਲੜਾਈ ਲਈ 
ਤਿਆਰ ਕਰਵਾ ਲਿਆ। ਜਿੰਦਾਂ ਅਤੇ ਸ. ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀ ਨੇ ਇਸਦਾ 
ਬੜਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਪਰ ਅੰਤ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਝੁਕਣਾ ਪਿਆ। ਜੰਗ ਵਿਚ 
ਸਿੱਖ ਹਾਰ ਗਏ। ਡੋਗਰਿਆਂ ਨੇ ਹਾਰ ਲਈ ਮਹਾਰਾਣੀ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ 
ਠਹਿਰਾ ਕੇ. ਉਸ ਨੂੰ ਬਦਨਾਮ ਕਰਨ ਦਾ ਜਤਨ ਕੀਤਾ। 10 ਫ਼ਰਵਰੀ 


1846 ਨੂੰ ਸਭਰਾਵਾਂ ਦੀ ਫ਼ੈਸਲਾਕੁੰਨ ਲੋੜਾਈ ਮਗਰੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਕਸੂਰ 


ਆ ਪਹੁੰਚੇ। ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਡੋਗਰਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ। 
9ਮਾਰਚ, 1846 ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਨਾਲ ਅਹਿਦਨਾਮਾ 
ਹੋਇਆ। ਸਤਲੁਜ ਤੇ ਬਿਆਸ ਵਿਚਕਾਰਲਾ ਇਲਾਕਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ 
ਹਰਜਾਨੇ ਵਜੋਂ ਹੜੱਪ ਲਿਆ। ਬਾਕੀ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਮਾਲਕ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ 
_ ਨੂੰ ਹੀ ਬਣਾਇਆ। ਮਹਾਰਾਣੀ ਨੂੰ ਡੇਢ ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਦੀ ਸਾਲਾਨਾ ਪੈਨਸ਼ਨ 
ਦੇ ਕੇ ਰਾਜ-ਕਾਜ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਨਾਬਾਲਗ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ 
ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਇਕ ਕੌਂਸਲ ਬਣਾਈ ਗਈ। ਰ੍ 
ਰਾਜ ਕਾਇਮ ਕਰਨ ਦੇ ਰਾਹ ਵਿਚ ਭਾਰੀ ਰੁਕਾਵਟ ਜਾਪੀ। ਸਿੱਖ ਰਾਜ 
ਵਿਚ ਦੋ ਧੜੇ ਹੇ ਗਏ। ਇਕ ਮਹਾਰਾਣੀ ਜਿੰਦਾਂ ਦਾ ਧੜਾ ਜਿਹੜਾ 
ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਤੋਂ ਖਲਾਸੀ ਪਾਉਣੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ਤੇ ਦੂਜਾ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਦਾ 
ਧੜਾ ਜਿਹੜਾ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਮੰਨ ਕੇ ਅੰਗਰੇਜਾਂ ਨੂੰ ਰੱਖਣਾ 
ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। 

ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਉੱਪਰ ਮਹਾਰਾਣੀ ਜਿੰਦਾਂ ਦਾ ਵਧਦਾ 
ਅਸਰ ਵੇਖ ਕੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਮਾਂ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਅਲਹਿਦਾ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਗੋਂਦਾਂ 
ਗੁੰਦਣ ਲੱਗੇ। ਇਸ ਲਈ 20 ਅਗਸਤ, 1847 ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਣੀ ਨੂੰ ਸ਼ੇਖੂਪੁਰੇ 
ਦੇ ਕਿਲੇ ਵਿਚ ਕੈਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਪੈਨਸ਼ਨ ਨੂੰ ਵੀ ਘਟਾ ਕੇ 48 
ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏ ਸਾਲਾਨਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਮਹਾਰਾਣੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਉੱਪਰ 
ਲਾਏ ਗਏ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੀ ਪੜਤਾਲ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਸ. ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ 
ਨੂੰ ਵਕੀਲ ਬਣਾ ਕੇ ਗਵਰਨਰ ਜਨਰਲ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ ਕਲਕੱਤੇ 
ਭੇਜਿਆ ਪਰ ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਕੋਈ ਪੜਤਾਲ ਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ। 

ਅਪ੍ਰੈਲ 1848ਵਿਚ ਮੁਲਤਾਨ ਦੀ ਬਗ਼ਾਵਤ ਵਿਚ ਵੀ ਮਹਾਰਾਣੀ 


ਦਾ ਹੱਥ ਹੋਣ ਦਾ ਸ਼ੱਕ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪੈਨਸ਼ਨ ਹੋਰ ਵੀ 
ਘਟਾ ਕੇ 12 ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏ ਸਾਲਾਨਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਮਹਾਰਾਣੀ ਨੂੰ 


ਜਿੰਦ ਕੌਰ, ਮਹਾਰਾਣੀ. 


ਸ਼ੇਖੂਪੁਰੇ ਤੋਂ ਬਨਾਰਸ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਚੁਨਾਰ ਦੇ 
ਕਿਲੇ ਵਿਚ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 18 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1849 ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਣੀ ਇਕ 
ਨੌਕਰਾਣੀ ਦੇ ਭੇਸ ਵਿਚ ਉਥੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਨੇਪਾਲ ਆ ਗਈ ਅਤੇ 
ਕਾਠਮੰੜੂ ਵਿਚ ਨੇਪਾਲ ਦੇ ਰਾਣਾ ਨੇ ਸ਼ੇਰੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਵਿਧਵਾ ਦੇ ਰਹਿਣ 
ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ 20 ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏ ਸਾਲਾਨਾ ਪੈਨਸ਼ਨ 
ਵੀ ਲਾ ਦਿੱਤੀ। ਸੰਨ 1854 ਵਿਚ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਇੰਗਲੈਂਡ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ 
ਗਿਆ। 

ਨੇਪਾਲ ਦਰਬਾਰ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਦਬਾਉ ਹੇਠ ਆ ਕੇ 
ਮਹਾਰਾਣੀ ਉੱਪਰ ਕਈ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਲਾਉਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀਆਂ। 
ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ਪਰ 
ਉਸ ਨੂੰ ਨੇਪਾਲ ਆਉਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾ ਮਿਲੀ ਪਰ ਕਲਕੱਤੇ ਆਉਣ 
ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਾਲ ਉਹ ਭਾਰਤ ਆਇਆ ਅਤੇ ਕਲਕੱਤੇ ਪਹੁੰਚਿਆ। 
ਮਹਾਰਾਣੀ ਵੀ ਆਪਣੇ ਉੱਪਰ ਲਾਈਆਂ ਬੰਦਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਤੰਗ ਆ ਚੁੱਕੀ 


__ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਨੂੰ ਮਾਂ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਇਕੱਠਾ ਰਹਿਣਾ ਖ਼ਤਰਨਾਕ 
ਜਾਪਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਲੱਗ ਰਹਿਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 
ਮਹਾਰਾਣੀ ਨੂੰ ਕੈਨਸਿੰਗਸਨ ਵਿਚ ਅਬਿੰਗਟਨ ਹਾਊਸ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ। 
ਮਹਾਰਾਣੀ ਦੀ ਸਿਹਤ ਦਿਨੋ ਦਿਨ ਵਿਗੜਦੀ ਗਈ। ਇਸਦੀ ਇੱਛਾ ਸੀ 
ਕਿ-ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਮਗਰੋਂ ਇਸ ਦਾ ਸੰਸਕਾਰ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਮਹਾਰਾਜਾ 
ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਮਾਧ ਨੇੜੇ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਸੰਨ 1863 ਵਿਚ 
ਮਹਾਰਾਣੀ ਜਿੰਦ ਕੌਰ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਇਸ ਦੀ ਲਾਸ਼ ਨੂੰ ਕੈਨਸ਼ਲ 
ਗ੍ਰੀਨ ਕਬਰਸਤਾਨ ਦੀ ਇਕ ਗੁਫ਼ਾ ਵਿਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਸੰਨ 1864 
ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਆਉਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮਿਲੀ 
ਪਰ ਇਹ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੀ ਅੰਤਮ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਨਾ ਕਰ ਸਕਿਆ ਕਿਉਂਕਿ 
ਇਸ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਆਉਣ ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਅੰਤ 
ਬੰਬਈ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਨਾਸਿਕ ਵਿਖੇ ਗੋਦਾਵਰੀ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਇਸਨੇ 
ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦਾ ਅੰਤਮ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਇਸ ਦੇ ਫੁੱਲ ਗੋਦਾਵਰੀ ਵਿਚ 
ਹੀ ਜਲ ਪ੍ਰਵਾਹ ਕੀਤੇ! ਇਸ ਦੁਖਾਂਤ ਭਰੀ ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਬਾਰੇ ਪੰਜਾਬੀ 
ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਵੀ ਫਿਧਾਤਾ ਸਿੰਘ ਤੀਰ ਨੇ 'ਨੀ ਗੁਦਾਵਰੀ' ਨਾਂ ਦੀ ਇਕ 


_ਲੰਬੀ ਕਵਿਤਾ ਲਿਖੀ ਜਿਹੜੀ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਹਰਮਨ ਪਿਆਰੀ 


ਹੋਈ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਵਿਚ ਅਕਸਰ ਸਟੇਜਾਂ ਉੱਪਰ ਪੜ੍ਹੀ ਤੇ ਗਾਈ 
ਜਾਂਦੀ ਰਹੀ- ___ 
ਨੀ ਗੁਦਾਵਰੀ ਆਣ ਕੇ ਅੱਜ ਤੇਨੂੰ 
ਅੰਮੀ ਆਪਣੀ ਭੇਟ ਚੜ੍ਹਾ ਚਲਿਆਂ। 
ਮੈਨੂੰ ਗੋਦ ਵਿਚ ਜੇਹੜੀ ਬਿਠਾਲਦੀ ਸੀ 
ਤੇਰੀ ਗੋਦ ਵਿਚ ਉਸ ਨੂੰ ਬਿਠਾ ਚੱਲਿਆਂ। 
ਰੱਖੀਂ ਯਾਦ, ਰਣਜੀਤ ਦੀ ਜਿੰਦ ਹੈ ਈ 
ਏਹਨੂੰ ਜਿੰਦ ਦੇ ਵਾਂਗ ਸੰਭਾਲ ਰੱਖੀਂ। 
ਮੇਰੀ ਅੰਬੜੀ ਕਿਤੇ ਨਾ ਜਾਏ ਘਾਬਰ 
_ਏਹਨੂੰ ਲਾ ਕਲੇਜੇ ਨਾਲ ਰੱਖੀਂ। 
ਮੇਰੇ ਭਾਗ ਜੇਕਰ ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਹੁੰਦੇ, 
ਜੇਕਰ ਮੈਨੂੰ ਨਸੀਬ ਉਹ ਘੜੀ ਹੁੰਦੀ। 


ਕਾਫ਼ੀ ਸਮਾਂ ਮਗਰੋਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪੱਤਰੀ ਅੰਬਾ 
ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਨੇ 27 ਮਾਰਚ, 1924 ਨੂੰ ਸ਼ੇਰੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਮਾਧੀ 
ਨਜ਼ਦੀਕ ਸਰਦਾਰ ਹਰਬੰਸ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀ ਤੋਂ ਅਰਦਾਸ ਕਰਵਾ ਕੇ 


ਜੱਦ 


ਨਾਸਿਕ ਤੋਂ ਲਿਆਂਦੀ ਮਹਾਰਾਣੀ ਦੀ ਭਸਮ ਅਸਥਾਪਤ ਕਰਵਾਈ, ਜਿਥੇ 
ਹੁਣ ਸਮਾਧ ਬਣਾਈ ਜਾ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। 

ਹ.ਪੁ. ਮਹਾਰਾਣੀ ਜਿੰਦ ਕੌਰ-ਰੌਸ਼ਨ ਲਾਲ ਆਹੂਜਾ; ਮਹਾਰਾਣੀ ਜਿੰਦਾਂ-ਸੇਹਣ 
ਸਿੰਘ ਸੀਤਲ; ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੇ ਵੀਰ ਨਾਇਕ : 121; ਭਾਰਤ ਕੀ ਮਹਿਲਾ ਸਵਤੰਤਰਤਾ 
ਸੰਗਰਾਮੀ : 43; ਮ. ਕੋ. 523 


ਜਿੱਦਾਂ : ਇਹ ਸਊਦੀ ਅਰਬ ਦਾ ਇਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸ਼ਹਿਰ _ 
ਅਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਬੰਦਰਗਾਹ ਹੈ। ਇਹ ਪੱਛਮੀ ਸਊਦੀ ਅਰਬ ਦੇ. 


ਹੈਜਾਜ਼ ਖੰਡ ਮੱਕੇ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਲਾਲ ਸਾਗਰ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਤੱਟ ਤੇ 
ਵਾਕਿਆ ਹੈ। ਅਰਬੀ ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਜੁਢ੍ਹਾ.ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 'ਜੁੱਦਾ' 
ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ 'ਪਿੱਤਰ-ਨਾਰੀ' ਜਾਂ ਆਦਿ ਨਾਰੀ ਤੋਂ ਹੈ। ਆਮ ਲੋਕਾਂ 
ਦੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਸਥਾਨ 'ਜੁਦ੍ਹਾ' ਦਾ ਕਬਰਸਿਤਾਨ ਸੀ 
ਇਸ ਕਰਕੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਨਾਂ ਵੀ ਇਸੇ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਜੁਦ੍ਰਾਂ ਪੈ ਗਿਆ। ਇਥੋਂ 
_ਦੇ ਈਵ ਦੀ ਸੁਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮਿਨਾਰ ਸਊਦੀ ਅਰਬ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ 1928 
ਵਿਚ ਢਾਹ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਤਾਂ ਕਿ ਨਵੇਂ ਨਵੇਂ ਵਹਿਮ ਭਰਮ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਤੋਂ 
ਰੋਕੇ ਜਾਣ। ਮੱਕੇ ਅਤੇ ਮਦੀਨੇ ਨੂੰ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਯਾਤਰੂਆਂ ਦਾ ਇਹ ਮੁੱਖ 
ਪੜਾਅ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਸਥਾਨਾਂ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਅਤੇ ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਰਾਹੀਂ 
ਪਹੁੰਚਣ ਵਾਲੇ ਯਾਤਰੀ ਪਹਿਲਾਂ ਇਥੇ ਆ ਕੇ ਉਤਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਕਰਕੇ 
ਇਸ ਦੀ ਆਰਥਕ ਮਹੱਤਤਾ ਵੀ ਬਹੁਤ ਹੈ। 


`__ ਅਜੋਕਾ ਜਿੱਦ੍ਹਾ ਸ਼ਹਿਰ 17ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਬਣਿਆ। ਇਥੋਂ ਦਾ 
ਪਹਿਲਾ ਹਵਾਈ ਅੱਡਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵਿਚ 20 ਕੁ ਕਿ. ਮੀ. ਦੇ 
ਫ਼ਾਸਲੇ ਤੇ ਅਜਵਾਦ ਵਿਖੇ ਸੀ। ਸੰਨ 1916 ਵਿਚ ਇਸੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਖੇ 
ਤੁਰਕੀ ਰੱਖਿਆ ਸੈਨਾ ਨੇ ਬਰਤਾਨੀਆ ਅੱਗੇ ਹਥਿਆਰ ਸੁੱਟੇ ਤੇ 1925 
ਤੱਕ ਇਥੇ ਹੈਜਾਜ਼ ਦੀ ਸ਼ਰੀਫੀਆਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹਤ ਰਹੀ। ਸੰਨ 1925 ਵਿਚ 
ਅਰਬ ਵਿਚ ਮਿਲਾ ਲਿਆ। 

ਦੂਜੇ ਮਹਾਨ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਅਤੇ ਸਊਦੀ ਅਰਬ ਕੋਲ ਤੇਲ ਦੀ 
ਰਾਇਲਟੀ ਦਾ ਧਨ ਆ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ 
ਨਵੀਨੀਕਰਣ ਹੋਇਆ ਤੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸਿਓ' ਇਸ ਨੂੰ ਵਧਾਇਆ ਗਿਆ। 
ਮੱਕੇ ਤੇ ਮਦੀਨੇ ਵੱਲ ਦੀਆਂ ਸੜਕਾਂ ਵੱਲ ਇਸ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ 
ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ। ਸੰਨ 1959 ਵਿਚ ਇਥੋਂ ਮਦੀਨੇ ਤੱਕ ਇਕ ਹੇਰ ਸੜਕ 
ਬਣਾਈ ਗਈ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤੀਆਂ ਸੜਕਾਂ ਪੱਕੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਥਾਂ 


ਥਾਂ ਤੇ ਬਾਗ਼ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਸੰਘਣੀ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲੇ ਥਾਵਾਂ ਤੇ 
ਪਾਣੀ ਦੇ ਨਵੀਨ ਢੰਗ ਅਪਣਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਪਾਣੀ' 


ਸਮੁੰਦਰੀ ਪਾਣੀ ਦੇ ਕੰਡੈਂਸਰਾਂ ਤੋਂ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। 


ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਦ੍ਰਿਸ਼ਮਈ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਇਮਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਢਾਹ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ 


ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ` 

ਡੂੰਘੇ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਇਕ ਜਹਾਜ਼ ਘਾਟ ਵੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ 
ਹੈ ਜਿਥੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਜਹਾਜ਼ ਕਾਫੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ 
ਖੜ੍ਹੇ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਣ। ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਯਾਤਰੀਆਂ ਲਈ ਡਾਕਟਰੀ ਸਹੂਲਤਾਂ 
ਤੋਂ ਰਹਾਇਸ਼ ਦਾ ਵਧੀਆ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੈ। ਜਿੱਦ੍ਹਾ ਹਵਾਈ ਅੱਡਾ ਵੀ ਅੰਤਰ 
ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਧੁਨਿਕ ਹੈ। 

ਜਿੱਦਹਾ ਸਉਦੀ ਅਰਬ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤਕ ਰਾਜਧਾਨੀ ਹੈ ਤੇ 
ਸਊਦੀ ਅਰਬ ਦਾ ਬਦੇਸ਼ੀ ਮੰਤ੍ਰਾਲਾ ਵੀ ਇਥੇ ਹੀ ਹੈ ਜਿਸ ਕਰਕੇ 
ਬਦੇਸ਼ੀ ਦੂਤਾਵਾਸ ਤੇ ਮਿਸ਼ਨ ਵੀ ਇਸੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਸਥਾਪਤ ਹਨ। 
ਜ਼ਹਿਰ ਦਾ' ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਮਿਊਂਸਪਲ ਕੱਸਲ ਦੇ ਅਖ਼ਤਿਆਰ ਵਿਚ ਹੈ। 

ਪਹਿਲਾਂ ਪਹਿਲ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਆਮਦਨ ਯਾਤਰੂਆਂ ਤੇ ਜਾਂ 
ਮੱਛੀ ਫੜਨ ਦੇ ਕੰਮ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਸੀ ਪਰ ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਕਈ ਸੱਨਅਤਾਂ 
ਜਿਵੇਂ ਸੀਮਿੰਟ, ਬਸਤਰ ਤੇ ਬਰਤਨ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਕਾਰਖਾਨੇ, ਤੇਲ ਸਾਫ਼ 


440 


ਕਰਨ ਤੇ ਲੁਬਰੀਕੇਟਿੰਗ ਦੇ ਉਦਯੋਗ ਨੇ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ 
ਵਿਚ ਵਾਧਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਜਿਦ੍ਰਾ ਸਉਦੀ ਅਰਬ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ 
ਵਿਚੋਂ ਹੈ ਤੇ ਭੀੜ-ਭੜੱਕੇ ਵਾਲੀ ਬੰਦਰਗਾਹ ਹੈ। ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰ ਤੇ 
ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਵਿਦਿਆ ਕਿੰਗ ਅਬਦੁਲ ਅਜ਼ੀਜ਼ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ 
ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 

21530' ਉ. ਵਿਥ.; 3912" ਪੂ. ਲੰਬ. 

_ ਆਬਾਦੀ-1500,000 (1983) 

ਹ. ਪੁ.--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 5 : 558 

ਜਿੱਠ ਸ਼ਰਾਬ : ਵੇਖੋ ਸ਼ਰਾਬ __. 
ਦੀ ਪੱਧਰ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਵਾਲੇ ਦੈਵੀ ਪੁਰਖਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਹੈ। ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਵਿਚ 
ਜਿੰਨਾਂ ਦੇ ਦਾਖਲ ਸੰਬੰਧੀ ਕਿੰਨੀਆਂ ਹੀ ਦਿਲਚਸਪ ਗੱਲਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ 
ਅਰੇਬੀਅਨ ਨਾਈਟਸ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ। ਪੁਰਾਤਨ ਅਰਬ ਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ 
ਅਤੇ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਅਰਬ ਦੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੋਂਦ 
ਬਾਰੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰਿਹਾਂ ਹੈ। ਇਹ ਵੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਜਿੰਨ 
ਮਨੁੱਖੀ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਅਤੇ ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੇ ਪਸ਼ੂਆਂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਸੱਪਾਂ 
ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਲਾਂ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਬੇਜਾਨ 
ਵਸਤੂ ਖੰਡਰਾਂ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਹੇਠ ਹਵਾ ਵਿਚ ਅਤੇ ਅੱਗ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ 
ਹਨ। ਕਦੇ ਕਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਹਿਤੈਸ਼ੀਆਂ ਵਜੋਂ ਵੀ ਵਿਖਾਇਆ 


_ਗਿਆ ਹੈ ਪਰ ਅਕਸਰ ਇਹ ਜਾਣ ਬੁੱਝ ਕੇ ਜਾਂ ਅਣਜਾਣੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 


ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਿੰਨ ਕਈ ਬੀਮਾਰੀਆਂ ਫੈਲਾਉਂਦੇ ਅਤੇ ਦੁਰਘਟਨਾਵਾਂ 
ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਵਿਖਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵੀ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਰਗੀਆਂ 
ਸਰੀਰਕ ਲੋੜਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਵੀ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ 
ਪਰ ਫ਼ਿਰ ਵੀ ਇਹ ਸਾਰੇ ਸਰੀਰਕ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਕੋਲ ਅਸਾਧਾਰਨ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਾਦੂ-ਟੂਣੇ ਕਰਨ ਵਾਲੇ 
ਸਿਆਣੇ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੁਰਵਰਤੋਂ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਕੁਰਾਨ ਸ਼ਰੀਫ਼ 


ਵਿਚ ਜਿੰਨ ਦਾ ਥਾਂ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਜ਼ਿਕਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਐਵਿਸੀਨਾ ਦਾ 


ਮੱਤ ਹੈ ਕਿ ਜਿੰਨ ਹਵਾਈ ਅਤੇ ਪਾਰਦਰਸ਼ੀ ਸਰੀਰ ਵਾਲਾ ਸਜੀਵ ਪ੍ਰਾਣੀ 
ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਜੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਲਾਂ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ 
ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿੰਨ ਆਧੁਨਿਕ ਤਕਨੀਕਾਂ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਨਵੀਆਂ ਕਾਢਾਂ 
ਨੂੰ ਨਫ਼ਰਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। 

ਹ. ਪੁ.-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 12 : 1086 

ਜਿਨਸੈਨ : ਰਿ 
ਆਮ ਨਾਂ ਹੈ। ਇਹ ਛੋਟੇ ਬੂਟੀ-ਨੁਮਾ ਪੌਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਤੋਂ 
ਚੀਨ ਵਿਚ ਦਵਾਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪੈਨੇਕਸ 
ਕਿਉਨਕਿਊਫੇਲੀਅਸ _ (2308੪ 00100ਧ੦00105) ਅਮਰੀਕਾ ਦਾ 
ਜਿਨਸੈਨ ਹੈ ਜੋ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਕਿਉਬੈਕ, ਮੈਨੀਫੋਬਾ ਦੇ ਦੱਖਣ ਤੋਂ 
ਫਲੋਰਿਡਾ, ਅਲਬਾਮਾ, ਲਿਊਜ਼ੀਆਨਾ ਅਤੇ ਆਰਕੈਨਸਾਸ ਦੇ- ਠੰਢੇ 
ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਅਨੁਮਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਅਮਰੀਕਾ 


` ਵਿਚ 150 ਏਕੜ ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਥੋਂ ਇਹ 


ਹਾਂਗਕਾਂਗ ਵਿਚ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਥੋਂ ਫਿਰ ਇਹ ਦੱਖਣ ਪੂਰਬੀ 
ਏਸ਼ੀਆ ਵਿਚ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਹੇਰ ਜਾਤੀ ਪੈਨੈਕਸ ਜਿਨਸੈਨ 
(78॥3% €305682) ਹੈ ਜੋ ਮਾਨਚੂਰੀਆ, ਕੋਰੀਆ ਅਤੇ ਜਾਪਾਨ ਵਿਚ 
ਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਨ ਜਿਨਸੈਲ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ 
ਪਸੰਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਲੈ 

ਚੀਨੀ ਲੋਕ ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੀ ਜਿਨਸੈਨ ਨੂੰ ਕਈ 
ਬੀਮਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਗਾੜਾਂ ਦੇ ਇਲਾਜ ਲਈ ਵਰਤਦੇ ਆ ਰਹੇ ਹਨ। 


441 


ਅਸਲ ਵਿਚ ਪੈਨੈਕਸ ਪ੍ਰਜਾਤੀ. ਨਾਂ, ਯੂਨਾਨੀ ਸ਼ਬਦ ਪੈਨੇਸੀਆ ਦਾ 
ਅਨੁਵਾਦਿਕ ਨਾਂ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਨੂੰ ਰਾਜ਼ੀ ਕਰਦਾ 
ਹੈ। ਇਹ ਇਕ ਮਨੌਤ ਹੀ ਸੀ ਕਿ ਜਿਨਸੈਨ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਜੋ ਮਨੁੱਖੀ 
ਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀਆਂ ਜੁਲਦੀਆਂ ਹੇਣ ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਕਾਮ-ਉਤੇ- 
ਜਕ ਦਿਵਾਈ) ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ ਪਰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਸਬੂਤ 
ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ ਕਿ ਜਿਨਸੈਨ ਦਾ ਕੋਈ ਲਾਭ ਹੈ ਜਾਂ ਇਸ ਵਿਚ ਕਿਸੇ 
ਕਿਸਮ ਦੀ ਦਵਾਈ ਜਾਂ ਕਾਮ-ਉਤੇਜਕ ਕਿਰਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 

ਅਮਰੀਕਾ ਤੋਂ ਜਿਨਸੈਨ ਦੀ ਦਰਾਮਦ 1700 ਵਿਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ 
ਅਤੇ ਕੋਰੀਆ ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ ਇਸ ਸਦੀ ਦੇ ਮੁੱਢ ਤੋਂ ਕਿਆਸ 
ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਨਸੈਨ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਜ਼ਖੀਰੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ ਗਏ ਅਤੇ 
ਕਈ ਕੰਪਨੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸਟਾਕ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਸੰਨ 1904 
ਵਿਚ ਇਸ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਉੱਪਰ ਲੱਗਣ ਵਾਲੀ ਇਕ ਬੀਮਾਰੀ ਨੇ ਕਈ 
ਜ਼ਖੀਰੇ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। 

ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਜਿਨਸੈਨ ਬਗੀਚੇ ਇਕ ਏਕੜ ਤੋਂ ਵੀ ਛੋਟੇ ਹਨ। 
ਇਸ ਦੀ ਤੀਬਰ ਕਾਸ਼ਤ'ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ ਦਾ 
ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਕੰਮ ਹੱਥ ਨਾਲ ਹੀ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਰੀ ਜ਼ਮੀਨ ਅਤੇ 
ਜੰਗਲ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਕਾਫ਼ੀ ਛਾਂ ਰਹਿੰਦੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਫ਼ਾਰਮਾਂ ਵਿਚ ਜਿਥੇ 
ਬਣਾਉਟੀ ਛਾਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕੇ, ਇਸ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੁੰਦੇ 
ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਬੀਜ ਤੋਂ ਪੂਰਨ ਪੌਦਾ ਬਣਨ ਲਈ 5 ਤੋਂ 7? ਸਾਲ ਲੱਗ 
ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੀ ਫ਼ਸਲ ਜਾਂ ਪੈਦਾਵਾਰ ਇਸ ਨੂੰ ਮਿਲੀ ਤਵੱਜੋਂ ਜਾਂ 
ਮੰਡੀਆਂ ਵਿਚ ਵੇਚਣ ਵੇਲੇ ਸੰਭਾਲ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ 
ਫ਼ਸਲ ਨੂੰ ਦਰਜਾਬੰਦ ਕਰਨਾ ਵੀ ਇਕ ਕਲਾ ਹੈ। 

ਹ. ਪੁ.-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 10 : 423 

ਜਿਠਜਾ : ਪੂਰਬੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਦੇ ਯੂਗਾਂਡਾ ਗਣਰਾਜ ਦਾ ਦੂਜਾ 
ਵੱਡਾ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ।ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਝੀਲ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਦਰਿਆ 
ਨੀਲ ਦੇ ਨਿਕਾਸ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਸਤ੍ਹਾ ਤੋਂ 1,140ਮੀ. (3740 
ਫੁੱਟੇ ਦੀ ਉਚਾਈ ਤੇ ਵਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸੰਨ 1901 ਵਿਚ ਇਸ 
ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਨੀਂਹ ਬਰਤਾਨੀਆ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਕੇਂਦਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਰੱਖੀ 
ਗਈ। ਸੰਨ 1957 ਵਿਚ ਓਅਲ ਆਬਸਾਰਾਂ ਉੱਪਰ ਡੈਮ ਬਣਾਉਣ 
ਕਾਰਨ ਉਸੇ ਸਾਲ ਇਸ ਨੂੰ ਮਿਊਂਸਪਲਟੀ ਦਾ ਦਰਜਾ ਮਿਲਿਆ। ਇਸ 
ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਲ-ਸ਼ਕਤੀ ਕਾਰਨ ਜਿਨਜਾ ਇਸ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਉਦਯੋਗਕ ਕੇਂਦਰ 
ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵਿਕਸਤ ਹੋਣ ਲੱਗਾ। ਇਥੇ ਪੂਰਬੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਦਾ ਸਭ 
ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਲੋਹੇ ਦਾ ਕਾਰਖਾਨਾ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਪਿੱਛੋਂ 
ਤਾਂਬੇ ਨੂੰ ਗਾਲ ਕੇ ਸਾਫ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਕਾਰਖਾਨਾ, ਲੱਕੜੀ ਅਤੇ ਤਮਾਕੂ 
ਉਦਯੋਗ ਵੀ ਸਥਾਪਤ ਹੋਏ। ਇਕ ਗ੍ਰੇਨ ਕੰਡੀਸ਼ਨਿੰਗ ਪਲਾਂਟ ਵੀ 
ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਹੀ ਇਕ ਬੀਅਰ ਤੇ 
ਟੈਕਸਟਾਈਲ ਫ਼ੈਕਟਰੀਆਂ ਹਨ। ਇਥੋਂ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਝੀਲ ਵਿਚ ਚੱਲਣ 
ਵਾਲੇ ਸਟੀਮਰਾਂ ਅਤੇ ਰੇਲਾਂ ਸੜਕਾਂ ਰਾਹੀਂ ਦੂਜੇ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਭੇਜੇ ਜਾਂਦੇ 
ਹਨ। ਜਿਨਜਾ ਤੋਂ ਕੰਪਾਲਾ ਤੱਕ ਰੇਲ ਦੀ ਲਾਈਨ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਹੜੀ 80 
ਕਿ. ਮੀ. ਲੰਬੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਮੇਬਾਸਾ ਤੇ ਕੀਨੀਆ ਨੂੰ ਵੀ ਰੇਲ 
ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 

ਆਬਾਦੀ-2, 84,900 (1991) 

00726' ਉ. ਵਿਥ.; 33512" ਪੂ. ਲੰਬ. 

ਹ. ਪੁ.-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 5 : 561 

ਜਿਨਪ੍ਰਭ ਸੂਰੀ : ਇਹ ਚੌਦ੍ਰਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਇਕ ਅਸਾਧਾਰਣ 
ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਜੈਨ ਆਚਾਰੀਆ ਸੀ। ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਅਕਬਰ ਦੇ ਦਰਬਾਰ 
ਵਿਚ ਜੋ ਸਥਾਨ ਜਗਤ ਗੁਰੂ ਹੀਰਵਿਜੈ ਸੂਰੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸੀ, ਉਹੀ 
ਸਥਾਨ ਤੁਗਲਕ ਸੁਲਤਾਨ ਮੁਹੰਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਜਿਨਪ੍ਰਭ 
ਸੂਰੀ ਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਲਘੂ ਖਰਤਰ ਗੱਛ ਦੇ ਸੰਚਾਲਕ ਜਿਨ ਸਿੰਘ ਸੂਰੀ 





ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਚੇਲਾ ਸੀ। ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ, ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਅਪ੍ਰਭੰਜ਼ ਵਿਚ 
ਅਨੇਕ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਉੱਤੇ ਇਸ ਨੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗ੍ਰੰਥ ਲਿਖੇ ਹਨ। ਹਰ 
ਰੋਜ਼ ਕਿਸੇ ਨਵੇਂ ਕਾਵਿ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਹੀ ਭੇਜਨ ਛਕਣ ਦਾ 
ਉਸ ਦਾ ਨੇਮ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਜੀਵਨ ਸਮੇਂ ਬਘੇਲਾ ਬੰਸ ਦਾ ਅੰਤ, 
ਗੁਜਰਾਤ ਦਾ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਾਦਸ਼ਾਹਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਵਿਚ ਚਲੇ ਜਾਣਾ, 


ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ ਮੁਗ਼ਲ ਸਲਤਨਤ ਦਾ ਆਰੰਭ ਆਦਿ ਅਨੇਕ ਰੋਮਾਂਟਿਕ 


ਇਤਿਹਾਸਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਹੋਈਆਂ। 

ਜਿਨਪ੍ਰਭ ਸੂਰੀ ਨੂੰ ਘੁੰਮਣ ਫਿਰਨ ਦਾ ਬਹੁਤ ਸ਼ੌਕ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ , 
ਕਰਨਾਟਕ, ਤਿਲੰਗਾਨਾ, ਬਿਹਾਰ, ਅਵਧ, ਯੂ.ਪੀ. ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਆਦਿ 
ਥਾਵਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ। ਆਪਣੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਇਸ . 
ਨੇ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਵੇਰਵੇ ਸਹਿਤ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ `ਬਿਰਤਾਂਤ 
ਅਨੁਸਾਰ 1199 ਵਿਚ ਸੁਲਤਾਨ ਅਲਾਉ ਦੀਨ ਦੇ ਛੋਟੇ ਭਾਈ ਉੱਲੂ 
ਖਾਂ ਅਲਫ ਖਾਂ) ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਗੁਜਰਾਤ ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਸਮੇਂ 
ਚਿਤੌੜ ਦੇ ਰਾਜੇ ਸਮਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉੱਲੂ ਖਾਂ ਨੂੰ ਦੰਡ ਦੇ ਕੇ ਮੇਵਾੜ ਦੀ 
ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ। ਭਾਂਤ-ਭਾਂਤ ਦੇ ਤੀਰਥ-ਕਲਪਾਂ ਵਿਚ ਬਨਾਰਸ ਦੇ 
ਮਣਿਕਰਣਿਕਾਘਾਟ ਅਤੇ ਦੇਵਵਾਰਾਣਸੀ, ਰਾਜਧਾਨੀ ਵਾਰਾਣਸੀ, ਮਦਨ 
ਵਾਰਾਣਸੀ ਅਤੇ ਵਿਜੈਵਾਰਾਣਸੀ ਦਾ ਉਲੇਖ ਹੈ। ਰਾਜਧਾਨੀ ਵਾਰਾਣਸੀ 
ਵਿਚ ਯਵਨ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਦਾ ਮਦਨਪੁਰਾ ਹੀ ਮਦਨ ਵਾਰਾਣਸੀ 
ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। 

ਹ. ਪੁ. ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 4: 493 

ਜਿਨਾਹ, ਮੁਹੰਮਦ ਅਲੀ : ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਬਾਨੀ, ਵੰਡ 
ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੇ 
ਹਰਮਨ ਪਿਆਰਾ ਨੇਤਾ ਜਿਸ ਨੂੰ 'ਕਾਇਦ-ਏ-ਆਜ਼ਮ' ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ 
ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਦਾ ਜਨਮ 25 ਦਸੰਬਰ, 1806 ਊ ਕਰਾਚੀ ਵਿਖ 


ਮੁਹੰਮਦ ਅਲੀ, ਜਿਨਾਹ 


ਤੋਂ ਦਸਵੀਂ ਪਾਸ ਕੀਤੀ। ਇਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਮਿੱਤਰ ਦੇ ਮਸ਼ਵਰੇ ਤੇ ਇਸ 
ਦਾ ਪਿਤਾ ਇਸ ਨੂੰ ਕਾਰੋਬਾਰ ਸਬੰਧੀ ਤਜਰਬਾ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ 
ਵਿਲਾਇਤ ਭੇਜਣ ਵਾਸਤੇ ਰਾਜ਼ੀ ਹੋ ਗਿਆ ਪਰ ਜਿਨਾਹ ਵਕੀਲ ਬਣਨ 
ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਾ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਰਵਾਇਤਾਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਦੇ 
ਹੋਏ ਇੰਗਲੈਂਡ ਭੇਜਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਦੇ ਬੜ਼ੁਰਗਾਂ ਨੇ ਇਸ ਦਾ 
ਵਿਆਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। 


ਲੰਡਨ ਆ ਕੇ ਇਹ 'ਲਿੰਕਨਜ਼ ਇਨ' ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਇਆ 


_ਜਿਥੇ ਬਾਰ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਬਣਨ ਲਈ ਸਿਖਲਾਈ ਲੈਣ ਉਪਰੰਤ 19 ਸਾਲ 


ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਇਹ ਮੈਂਬਰ ਬਣ ਗਿਆ। ਲੰਡਨ ਵਿਖੇ ਹੀ ਇਸ ਨੂੰ 
ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਅਤੇ ਪਤਨੀ ਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਸਮਾਚਾਰ ਮਿਲੇ। 


ਜਿਨਾਹ, ਮੁਹੰਮਦ ਅਲੀ 


ਰ੍ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਵਿੱਦਿਆ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 
ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਬਰਤਾਨਵੀ ਹਾਉਸ ਆਫ਼ ਕਾਮਨਜ਼ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਉਥੋਂ 
`ਦੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਢਾਂਚੇ ਦਾ ਵੀ -ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ। ਇਹ 
ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ ਚੌਥੀ ਵੇਰ ਬਣੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਵਿਲੀਅਮ ਈ ਗਲੈਡਸਟੇਨ 
ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ- ਤੋਂ ਕਾਫੀ ਮੁਤਾਸਰ ਹੋਇਆ। ਜਿਨਾਹ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਅਤੇ 
ਭਾਰਤੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿਚ ਚੌਖੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਸੀ। 
ਜਦੋਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਇਕ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਦਾਦਾ ਭਾਈ ਨਾਰੋਜੀ ਨੇ ਬਰਤਾਨਵੀ 
ਸੰਸਦ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਬਣਨ ਲਈ ਜਤਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ ਤਾਂ ਜਿਨਾਹ ਨੇ ਆਪਣੇ 
ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਉਸ ਦੀ ਪੂਰੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ। ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਨਾਰੇਜੀ 
_ ਬਰਤਾਨਵੀ ਹਾਊਸ ਆਫ ਕਾਮਨਜ਼ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਭਾਰਤੀ ਮੈਂਬਰ ਬਣਿਆ। 

ਸੰਨ 1896 ਵਿਚ ਜਿਨਾਹ ਨੇ ਵਾਪਸ ਕਰਾਚੀ ਆ ਕੇ ਦੇਖਿਆ 
ਕਿ ਇਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਵਪਾਰ ਵਿਚ ਕਾਫ਼ੀ ਘਾਟਾ ਪੈ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਇਸ 
ਨੇ ਬੰਬਈ ਵਿਚ ਵਕਾਲਤ ਕਰਨੀ ਆਰੰਭ ਕੀਤੀ। ਕਰੀਬ ਦਸ ਸਾਲ 
ਲੱਗਾ। ਆਪਣੇ ਘਰਦਿਆਂ ਦੀ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਮੁਕਾਲਫ਼ਤ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਇਸ 
ਨੇ ਬੰਬਈ ਦੇ ਇਕ ਲੱਖਪਤੀ ਪਾਰਸੀ ਦੀ ਧੀ ਰਤਨਬਾਈ ਨਾਲ ਵਿਆਹ 
ਕਰਵਾਇਆ ਪਰ ਇਸ ਦਾ ਵਿਆਹੁਤਾ ਜੀਵਨ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਸਿੱਧ ਨਾ 
ਹੋਇਆ। 


ਸੰਨ 1906 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ 
ਕਲਕੱਤਾ ਸੈਸ਼ਨ ਵਿਚ ਭਾਗ ਲਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਇਹ ਰਾਜਨੀਤੀ 
ਵਿਚ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸ਼ੁਮਾਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਚਾਰ ਸਾਲ ਮਗਰੋਂ ਇਹ 
'ਇੰਪੀਰੀਅਲ ਲੈਜਿਸਲੇਟਿਵ ਕਾਂਸਲ' ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ। ਇਹ 
ਇਸ ਦੇ ਲੰਬੇ ਅਤੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਪਾਰਲੀਮਾਨੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਸੀ। 
ਬੰਬਈ ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਗੋਪਾਲ ਕਿਸ਼ਨ ਗੋਖਲੇ ਨਾਲ ਹੋਈ 
ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਇਹ ਕਾਫੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਇਆ। ਜਿਨਾਹ 
ਬਰਤਾਨਵੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਸਕ ਸੀ। ਇਹ ਅੰਤਰ- 
ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿਚ ਭਾਵੇਂ ਭਾਰਤ ਦੀ ਅਹਿਮੀਅਤ ਵਧਾਉਣੀ 
ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੂਬਿਆਂ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਲੋਕਾਂ 
ਵਿਚ ਆਪਸੀ ਭਾਈਚਾਰਾ ਕਾਇਮ ਕਰਨ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਸੀ ਪਰ ਫਿਰ 
ਵੀ ਇਹ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੇ ਹਿੱਤਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਵਧੇਰੇ ਸੁਚੇਤ ਸੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 
ਸਦਾ ਪਹਿਲ ਦਿੰਦਾ ਸੀ। 


ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿਚ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਵਿਚ ਇਹ ਧਾਰਣਾ 


ਜ਼ੋਰ ਫੜ ਗਈ ਕਿ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰ ਹਿੰਦੂ ਪੱਖੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ 


ਹਿੱਤ ਆਪਣੀ ਵੱਖਰੀ ਹੋਂਦ ਕਾਇਮ ਕਰਕੇ ਹੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹਿ ਸਕਦੇ 
ਹਨ। ਇਸ ਲਈ 1906 ਵਿਚ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ ਦੀ 
ਸਥਾਪਨਾ ਹੋਈ। ਪਹਿਲੇ ਕੁਝ ਸਾਲ ਜਿਨਾਹ ਇਸ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਨਾ 
_ ਹੋਇਆ। ਸੰਨ 1913 ਵਿਚ ਇਹ ਇਸ ਲੀਗ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਬਣ ਗਿਆ। 
ਇੰਡੀਅਨ ਹੋਮ ਰੂਲ ਲੀਗ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੋਣ ਤੇ ਇਹ ਬੰਬਈ ਵਿਖੇ 
ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਬੰਬਈ ਸ਼ਾਖਾ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ 
ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ। 

ਭਾਈਚਾਰਾ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਦੇ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਜਤਨ ਕੀਤੇ। ਇਸ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ 
ਹੋਏ ਗੋਖਲੇ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ 'ਹਿੰਦੂ ਮੁਸਲਿਮ ਏਕਤਾ ਦਾ ਬਿਹਤਰੀਨ 
ਪ੍ਰਤਿਨਿਧ' ਦਾ ਖ਼ਿਤਾਬ ਦਿੱਤਾ! ਸੰਨ 1915 ਵਿਚ ਬੰਬਈ ਵਿਖੇ ਅਤੇ 
1916 ਵਿਚ ਲਖਨਊ ਵਿਖੇ ਦੋਹਾਂ ਸੰਗਠਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਸਾਂਝੀਆਂ 
ਬੈਠਕਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਅਤੇ 'ਲਖਨਊ ਪੈਕਟ' ਨੂੰ ਨੇਪਰੇ ਚਾੜ੍ਹਿਆ ਜਿਸ ਦੀ 
ਮੁੱਖ ਮੰਗ ਬਰਤਾਨਵੀ ਸਰਕਾਰ ਤੋਂ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਸੁਧਾਰ ਲਾਗੂ 
ਕਰਵਾਉਣਾ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੇ ਵੱਖਰੇ ਚੇਣਕਾਰ 
ਹੋਂਦ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਵੀ ਲੈ ਲਈ। ਹੋਮ ਰੂਲ ਲੀਗ ਅਤੇ ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ 


442 


ਕਾਂਗਰਸ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ ਸਨ। ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਅਸਹਿਯੋਗ 
ਅੰਦੋਲਨ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿਚ ਹਿੰਦੂ ਪੱਖੀ ਵਤੀਰੇ ਕਾਰਨ ਜਿਨਾਹ ਨੇ 
1920 ਵਿਚ ਲੀਗ ਅਤੇ ਕਾਂਗਰਸ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਆਉਣ _ 
ਵਾਲੇ ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਸਰਗਰਮ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿਚ ਕੋਈ ਹਿੱਸਾ 
ਨਾ ਲਿਆ ਪਰ'ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਵੀ ਇਹ ਹਿੰਦੂ ਮੁਸਲਿਮ ਏਕਤਾ ਦਾ 
ਪੱਕਾ ਹਾਮੀ ਸੀ ਅਤੇ. ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਢੰਗਾਂ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ 
ਟੀਚਿਆਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਕਾਂਗਰਸ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਮਗਰੋਂ 
ਇਸ ਨੇ ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਨ ਲਈ 
ਚੁਣਿਆ। ਸੰਨ 1920 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿਚ ਕਾਂਗਰਸ ਅਤੇ ਮੁਸਲਿਮ 
ਖਿਲਾਫ਼ਤ ਕਮੇਟੀ ਜਿਨਾਹ ਅਤੇ ਲੀਗ ਉੱਪਰ ਭਾਰੂ ਰਹੇ। 

ਅਸਹਿਯੋਗ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਅਸਫ਼ਲਤਾ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਪੁਨਰ 
ਸੁਰਜੀਤੀਵਾਦੀ ਅੰਦੋਲਨਾਂ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਨਾਲ ਹਿੰਦੂਆਂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ 
ਵਿਚ ਧਾਰਮਿਕ ਕੱਟੜਤਾ ਵਧੀ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਫਸਾਦ ਹੋਣੇ ਸ਼ੁਰੂ 
ਹੋ ਗਏ। ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਲੀਗ ਕਾਂਗਰਸ ਨਾਲੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਲਹਿਦਾ ਹੋ 
ਗਈ। ਜਿਨਾਹ ਲੀਗ ਨੂੰ ਇਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸੰਗਠਨ ਬਣਾਉਣ 
ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਹਿੱਤ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਦੂਜੇ ਅਦਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝ 
ਕਾਇਮ ਕਰਨ ਵਿਚ ਜਤਨਸ਼ੀਲ ਰਿਹਾ। __` 

ਸੰਨ 1930-32 ਵਿਚ ਲੰਡਨ ਵਿਖੇ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਗੋਲ ਮੇਜ਼ 
ਕਾਨਫ਼ਰੰਸ ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਸੰਘੀ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ, ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ 
ਲਈ ਵਧੇਰੇ ਹੱਕ, ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਵਿਚ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀ 1/3 
ਅਲਹਿਦਗੀ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਪੱਛਮ ਸਰਹਦੀ ਸੂਬੇ ਵਿਚ ਸੁਧਾਰ ਲਿਆਉਣ 
ਵਰਗੀਆਂ 14 ਮੰਗਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਪਰ ਇਸ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਫ਼ਲਤਾ 
ਹਾਸਲ ਨਾਂ ਹੋਈ ਅਤੇ ਇਸ ਅਸਫ਼ਲਤਾ ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ 
ਡਾਂਵਾਡੋਲ ਕੀਤਾ। ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਦੇ ਵਧੇਰੇ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ 
ਰਵੱਈਏ ਕਾਰਨ ਆਪਣੇ ਹੱਕ ਅਸੁਰੱਖਿਅਤ ਜਾਪੇ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ 
ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ ਵਾਲੇ ਇਸ ਦੇ ਲੀਗ਼ ਪੱਖੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਕਾਰਨ 
ਸਹਿਮਤ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਪੰਜਾਬ ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ ਇਸ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਨੂੰ 
ਅਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਵੱਖਰੀ ਹੇ ਗਈ। ਇਸ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਭਰੇ ਦੌਰ 
ਵਿਚ 1930 ਵਿਚ ਜਿਨਾਹ ਭਾਰਤ ਛੱਡ ਕੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਚਲਾ ਗਿਆ ਅਤੇ 
ਉਥੇ ਇਹ 1935 ਤੀਕ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਇਸਨੇ ਪ੍ਰੀਫੀ ਕਾਂਸਲ ਵਿਚ 
ਵਕਾਲਤ ਕਰਨ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕੀਤੀ। ਜਦੋਂ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਸੰਵਿਧਾਨਕ 
ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਆਉਣ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਬਣਿਆ ਤਾਂ ਦਿਹ ਭਾਰਤ ਵਾਪਸ 
ਪਰਤ ਆਇਆ। 


ਸੰਨ 1935ਦੇ ਐਕਟ ਅਨੁਸਾਰ ਇਥੇ ਚੋਣਾਂ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਸ਼ੁਰੂ 
ਹੋਈ।' ਜਿਨਾਹ ਹਾਲੇ ਵੀ ਲੀਗ ਅਤੇ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਆਪਸੀ ਭੇਦਭਾਵ 
ਖ਼ਤਮ ਕੌਰਕੇ ਸਾਂਝਿਆਂ ਚੇਣਾਂ ਲੜਨ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਸੀ ਤਾਂ ਕਿ ਪ੍ਰਾਂਤਾਂ 
ਵਿਚ ਸਾਂਝੀ ਸਰਕਾਰ ਬਣ ਸਕੇ। ਸੰਨ 1937 ਦੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਦੋਹਾਂ ਸੰਗਠਨਾਂ 
ਲਈ ਫ਼ੈਸਲਾਕੁਨ ਸਿੱਧ ਹੋਈਆਂ। ਛੇ ਪ੍ਰਾਂਤਾਂ ਵਿਚ ਕਾਂਗਰਸ ਨੂੰ ਬਹੁਮਤ 
ਹਾਸਲ ਹੋਇਆ ਪਰ ਲੀਗ ਨੂੰ ਸਫ਼ਲਤਾ ਹਾਸਲ ਨਾ ਹੋਈ। ਕਾਂਗਰਸ 
ਨੇ ਪ੍ਰਾਂਤਕ ਸਰਕਾਰ ਵਿਚ ਲੀਗ ਨੂੰ ਨਾ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ 
ਅਤੇ ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਰਕਾਰ ਹੀ ਬਣਾਈ। ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਹਿੰਦੂ 
ਮੁਸਲਿਮ ਸਬੰਧ ਹੋਰ ਵੀ ਵਿਗੜ ਗਏ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਵਿਚ 
ਅਜੰਤੁਸ਼ਟੀ ਕਾਫ਼ੀ ਵਧ ਗਈ। 


ਇਸ ਸਮੇਂ ਜਿਨਾਹ ਨਵੇਂ-ਕਾਇਮ ਹੁੰਦੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਨੇਤਾ 
ਬਣ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ। 22 ਦਸੰਬਰ, 1939 ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਂਤਕ ਕਾਂਗਰਸ 
ਸਰਕਾਰਾਂ ਦੇ ਤਿਆਗ ਪੱਤਰ ਦੇਣ ਤੇ ਜਿਨਾਹ ਨੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਇਹ 
ਦਿਨ 'ਮੁਕਤੀ ਦਿਵਸ' (1289 01126101080੦੦) ਵਜੋਂ ਮਨਾਉਣ ਦਾ 
ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ। ਤਿੰਨ ਮਹੀਨੇ ਮਗਰੋਂ 22-23 ਮਾਰਚ, 1940 ਨੂੰ ਲੀਗ ਨੇ 


443 


ਨੂੰ ਮਿਲਾ ਕੇ ਇਕ ਅਲੱਗ ਮੁਸਲਿਮ ਦੇਸ਼ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਮਤਾ ਪਾਸ 
ਕੀਤਾ। ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਜੋਰਦਾਰ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ। ਕਾਂਗਰਸੀ 
ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਵੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਪਰ ਜਿਨਾਹ ਨੂੰ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦਾ ਭਵਿੱਖ 
ਫਿਰ ਵੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਾਪਦਾ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਵੱਖ 
ਹੋਣਾ ਹੀ ਬੇਹਤਰ ਸਮਝਿਆ। ਚੋਣਾਂ ਵਿਚ ਕੇਂਦਰੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਂਤਕ ਵਿਧਾਨ 
ਸਭਾਵਾਂ ਵਿਚ ਸਾਰੀਆਂ ਮੁਸਲਿਮ ਸੀਟਾਂ ਲੀਗ ਨੂੰ ਮਿਲੀਆਂ। ਜਿਨਾਹ 
ਨੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਇਸ ਖੂਬੀ ਨਾਲ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਅੰਤ 
ਵਿਚ ਕਾਂਗਰਸ ਅਤੇ ਬਰਤਾਨਵੀ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਇਸ ਦੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਨਾਲ 
ਸਹਿਮਤ ਹੋ ਕੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। 


14 ਅਗਸਤ, 1947ਨੂੰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਇਕ ਵੱਖਰਾ ਦੇਸ਼ ਬਣਿਆ 
ਅਤੇ ਜਿਨਾਹ ਇਸ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਮੁਖੀ ਅਤੇ ਗਵਰਨਰ ਜਨਰਲ 
ਸਿਆਣਪ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਿਆ। ਸਾਰੀ ਮੁਸਲਿਮ ਕੰਮ ਨੂੰ ਇਸ ਤੇ ਬੜਾ 
ਫ਼ਖ਼ਰ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ 'ਰਾਸ਼ਟਰ ਪਿਤਾ' ਦਾ ਮਾਣ ਹਾਸਲ ਸੀ। 

11 ਸਤੰਬਰ, 1948 ਨੂੰ ਕਰਾਚੀ ਵਿਖੇ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। 

ਹ. ਪੁ.-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 6:554; ਐਨ ਅਮੈ. 16 : 94 

ਜ਼ਿਨਾਵਯੈੱਫ, ਗ੍ਰੀਗੋਰੀ ਐਵਸੀਵਿਚ : ਰੂਸ ਦੇ ਇਸ 
ਨਾਮਵਰ ਇਨਕਲਾਬੀ ਨੇਤਾ ਦਾ ਜਨਮ ਸਤੰਬਰ 1883 ਨੂੰ ਯੂਕਰੇਨ 
ਵਿਚ ਰ੍ਿਰੇਵੋਗ੍ਰਾਦ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਸੰਨ 1901 ਵਿਚ ਇਹ ਇਕ ਖ਼ੁਫ਼ੀਆ 
ਕਿਰਤੀ ਲਹਿਰ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਇਆ। ਸੰਨ 1903 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ 
ਰੂਸੀਅਨ ਸੇਸ਼ਲਿਸਟ ਡੈਮੋਕ੍ਰੇਟਿਕ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਬਾਲਸਵਿਕ ਵਿੰਗ ਨੂੰ 
ਜਥੇਬੰਦ ਕਰਨ ਵਿਚ ਲੈਨਿਨ ਦਾ ਸਾਥ ਦਿਤਾ। ਸੰਨ 1908 ਵਿਚ ਇਸ 
ਨੂੰ ਰੂਸ- ਛੱਡਣਾ ਪਿਆ। ਬਾਹਰ ਜਾ ਕੇ ਵੀ ਇਸ ਨੇ ਲੈਨਿਨ ਦੇ ਇਕ 
ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਸਾਥੀ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਸੰਨ 1917 ਵਿਚ ਇਹ ਲੈਨਿਨ ਦੇ 
ਨਾਲ ਹੀ ਰੂਸ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆਂ ਜਦੋਂ ਕਿ ਜਾਰ ਦੀ ਹਕੂਮਤ ਡਾਵਾਂ 
ਡੋਲ ਹੋਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਂ ਗਈ ਸੀ। ਸੰਨ 1918 ਵਿਚ ਜ਼ਿਨਾਵਯੈੱਫ 
ਪੀਟਰੋਗ੍ਰਾਦ ਮਗਰੋਂ ਲੈਨਿਨ ਗ੍ਰਾਦ) ਸੋਵੀਅਤ ਦਾ ਪ੍ਰੈਜੀਡੈਂਟ ਅਤੇ ਪਾਰਟੀ 
ਦੀ ਪੋਲਿਟ ਬਿਊਰੋ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਬਣਿਆ। ਸੰਨ 1919 ਵਿਚ ਇਹ 
ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਦਾ ਚੇਅਰਮੈਨ ਬਣਿਆ। ਪਾਰਟੀ ਦੀਆਂ 
ਅੰਦਰੂਨੀ ਲੜਾਈਆਂ ਵਿਚ ਇਹ 1924 ਵਿਚ ਟ੍ਰਾਟਸਕੀ ਵਿਰੁੱਧ ਵੀ 
ਬਹੁਤ ਸਰਗਰਮ ਸੀ। ਇਹ 'ਜ਼ਿਨਾਵਲੈੱਫ ਚਿੱਠੀ'' ਜਿਸ ਵਿਚ ਇਸਨੇ 
ਬਰਤਾਨੀਆ ਵਿਚ ਇਨਕਲਾਬ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰਨ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਦਿੱਤੀ ਸੀ, 
ਕਾਰਨ ਬਰਤਾਨੀਆ ਵਿਚ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ 1924 ਦੀਆਂ 
ਉਥੋਂ ਦੀਆਂ ਚੋਣ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਵਿਚ ਇਸ ਚਿੱਠੀ ਦਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਕਰ ਹੁੰਦਾ 
ਰਿਹਾ। ਸੰਨ 1926 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਕੈਮਲੈਫ ਨਾਲ ਰਲਕੇ ਲਿਓਨ 
ਟਰਾਟਸਕੀ ਦਾ ਸਾਥ ਦਿਤਾ ਅਤੇ ਸਟਾਲਿਨ 'ਦੀ ਵਿਰੋਧਤਾ ਕੀਤੀ। ਸੰਨ 


1926-27 ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਇਜ ਦੇ ਸਾਰਿਆਂ ਅਹੁਦਿਆਂ ਤੋਂ ਹਟਾ ਦਿਤਾ 


__ਗਿਆ ਅਤੇ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਂਰਟੀ ਵਿਚੋਂ ਕੱਢ ਦਿਤਾ ਗਿਆ। ਪਾਰਟੀ 
ਵਿਚ ਤਾਂ ਭਾਵੇਂ ਇਸ ਨੂੰ ਫਿਰ ਲੈ ਲਿਆ ਗਿਆ ਪਰ ਇਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ 
ਵਾਲਾ ਮਾਣ ਕੌਦੇ ਵੀ ਨਾ ਮਿਲ ਸਕਿਆ। ਇਸ ਨੂੰ 1932 ਅਤੇ 1934 
ਵਿਚ ਦੇ ਵਾਰ ਫਿਰ ਪਾਰਟੀ ਵਿਚੋਂ ਕੱਢਿਆ ਗਿਆ। ਸ਼ੰਨ 1935 ਵਿਚ 
ਇਸ ਨੂੰ ਸਰਗਈ ਮਿਰੱਕੋ ਵਿਚ ਕਿਰੋਵ ਦੇ,ਕਤਲ ਵਿਚ ਫਸਾ ਲਿਆ 
ਗਿਆ ਅਤੇ ਗੁਪਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਾ ਕੇ 10 ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਸਜ਼ਾ 
ਦਿਤੀ ਗਈ। ਸੰਨ 1936 ਵਿਚ ਹੋਰਨਾਂ ਲੀਡਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਬਦੇਸ਼ੀ 
ਤਾਕਤਾਂ ਨਾਲ ਰਲਕੇ ਸਟਾਲਿਨ ਵਿਰੁਧ ਸਾਜ਼ਸ਼ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦੇ ਦੇਸ਼ 
ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਫਿਰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ 25 ਅਗਸਤ 
1936 ਨੂੰ ਇਸ ਨੂੰ ਫ਼ਾਂਸੀ ਲਾ ਦਿਤਾ ਗਿਆ। 


ਹ. ਪੁ. -ਚੈਂਬ. ਐਨ. 14: 806; ਐਨ. ਐਮ. 29: 72; ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 10: 
885 


ਜਿਪਜਮ 


ਜਿਨੇਸ਼ਵਰ ਸੁਰੀ : ਇਹ ਚੰਦਰਕੁਲ ਦੇ ਵਰਧਮਾਨ. ਸੂਰੀ 
ਦਾ ਪ੍ਰਤਿਭਾਸ਼ਾਲੀ ਚੇਲਾ ਸੀ। ਇਹ ਖਰਤਰ ਮੱਛ ਦਾ ਸੰਸਥਾਪਕ ਸੀ। 
ਜੈਨ ਆਗਮ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੇ ਟੀਕਾਕਾਰ ਅਤੇ ਦੇਵ ਸੂਰੀ, ਸੂਰ ਸੁੰਦਰੀ ਕਥਾ 
ਦੇ ਕਰਤਾ ਧਨੇਸ਼ਵਰ ਸੂਰੀ ਅਤੇ ਮਹਾਂਵੀਰ ਚਰਿਤ੍ਰ ਦੇ ਕਰਤਾ 
ਗੁਣਚੰਦਰਗਣਿ ਜਿਨੇਸ਼ਵਰ ਸੂਰੀ .ਦੇ ਚੇਲੇ ਪੜਚੇਲਿਆਂ ਵਿਚ ਗਿਣੇ 
ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 745 ਈ. (ਬਿ. ਸੰ. 802) ਵਿਚ ਅਗਹਿੱਲਪੁਰ ਪਾਟਣ ਦੇ 
ਰਾਜ ਵਨਰਾਜ ਚਾਵੜਾ ਦੇ ਗੁਰੂ ਸੀਲਗੁਣ ਸੂਰੀ ਨੇ ਇਹ ਰਾਜ ਆਗਿਆ 
ਜਾਰੀ ਕਰਵਾ ਦਿਤੀ ਸੀ ਕਿ ਪਾਟਣ ਵਿਚ ਚੈਤਿਆਵਾਸੀ ਸਾਧੂਆਂ ਨੂੰ 
ਛੁੱਡ ਕੇ ਦੂਜੇ ਬਨਵਾਸੀ ਸਾਧੂ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਨਾ ਕਰਨ। ਅੱਗੇ ਚਲ ਕੇ ਬਿ. 
ਸੰ. 1074ਵਿਚ ਜਿਨੇਸ਼ਵਰ ਸੂਰੀ ਅਤੇ ਬੁਧੀਸਾਗਰ ਨਾਂ ਦੇ ਵਿਧੀਮਾਰਗੀ 
ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਚੋਲੂਕੀਆ ਰਾਜ ਦੁਰਲਭ ਦੇਣ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿਚ ਚੈਤਿਆ 
ਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਸਤਰਾਰਥ ਵਿਚ ਹਰਾ ਕੇ ਇਸ ਆਗਿਆ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰ 
ਦਿਤਾ। ਚੈਤਿਆਵਾਸੀ ਆਲਸੀ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਅਕਸਰ ਚੈਤਿਆ 6/ਦਰਾਂ) 
ਵਿਚ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ, ਉਥੇ ਹੀ ਖਾਣਾ ਖਾਂਦੇ ਅਤੇ ਉਥੇ ਹੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ 
ਸਨ। ਚੈਤਿਆ ਹੀ ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੱਠ ਜਾਂ ਨਿਵਾਸ ਅਸਥਾਨ 
ਬਣ ਗਏ ਸਨ। ਇਸੇ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚੈਤਿਆਵਾਸੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। 
ਹਰੀਭਦ੍ਰ ਸੂਰੀ ਨੇ ਸੰਬੋਧਕਰਣ ਵਿਚ ਚੈਤਿਆਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਸਾਧੁ ਦਸਦੇ 
ਹੋਏ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਦੇਵ ਦ੍ਰਵ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ ਮੰਦਰ 
ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਰੰਗ ਬਰੰਗੇ ਸੁਗੰਧਤ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨਦੇ ਹਨ, ਬੇਲਗਾਮੇ 
ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਸੌਂਦੇ ਹਨ। ਵਪਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਚੇਲਾ ਬਣਾਉਣ 
ਲਈ ਛੋਟੇ. ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਖਰੀਦਦੇ ਹਨ, ਭੋਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਠਗਦੇ ਹਨ ਅਤੇ 
ਜਿਨ ਮੂਰਤੀਆਂ ਆਦਿ ਨੂੰ ਵੇਚਦੇ ਖਰੀਦਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਵੇਤਾਂਬਰਾਂ ਵਿਚ 
ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਜੋ 'ਜਤੀ ਜਾਂ ਸ੍ਰੀ ਪੂਜ' ਅਖਵਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਚੈਤਿਆ 
ਵਾਸੀਆਂ ਜਾਂ ਮੱਠਵਾਸੀਆਂ ਦੇ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 'ਸੰਵੇਗੀ' ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ 
ਹੈ ਉਹ ਬਨਵਾਸੀਆਂ ਦੇ ਬਾਕੀ ਬਚੇ ਲੋਕ ਹਨ। ਸੰਵੇਗੀ ਆਪਣੇ ਆਪ 
ਨੂੰ ਵਿਧੀਮਾਰਗ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰ ਦਸਦੇ ਹਨ। ਜਿਨੌਸ਼ਵਰ ਸੂਰੀ ਦੇ ਗੁਰੂ 
ਵਰਧਮਾਨ ਸੂਰੀ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪ ਚੈਤਿਆਵਾਸੀ ਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ 
ਅਚਾਰੀਆ ਸੀ। 


ਜਿਨੇਸ਼ਵਰ ਸੂਰੀ ਨੇ ਦੂਰ ਦੂਰ ਤੱਕ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 
ਗੁਜਰਾਤ, ਮਾਲਵਾ ਅਤੇ ਰਾਜਸਥਾਨ ਇਸ ਦੀਆਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਦੇ ਕੇਂਦਰ 
ਬਣ ਗਏ। ਇਸ ਨੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਕ੍ਹਿਤ ਵਿਚ ਅਨੇਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ _ 
ਲੀਲਾਵਤੀ ਕਥਾ ਆਦਿ ਮੁੱਖ ਹਨ। ਕਥਾਕੇਸ਼ ਪ੍ਰਕਰਣ ਪ੍ਰਾਜ੍ਹਿਤ ਕਥਾਵਾਂ 
ਦਾ ਸੁੰਦਰ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ। ਇਹ 1052 ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। 

ਹ.ਪੁ. -ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 4494 

ਜਿਪਸਮ : ਇਹ ਸਾਧਾਰਣ ਖਣਿਜ ਕੈਲਸੀਅਮ ਸਲਫ਼ੇਏ 
ਡਾਈਹਾਈੜ੍ਰੇਟ, “504 230 ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਨਾਂ 
ਯੂਨਾਨੀ ੪੦੦ 'ਚਾਕ' ਤੋਂ ਪਿਆ। ਪੂਰਨ ਵਿਕਸਿਤ ਰਵਿਆਂ ਦੇ ਰੂਪ 
ਵਿਚ ਇਸ ਖਣਿਜ ਨੂੰ ੧੦1੦॥੬ 'ਚੰਦ' ਤੋਂ ਸੈਲੀਨਾਈਟ ਪਿਆ। ਇਸ 
ਦੀ ਕਠੋਰਤਾ 2ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਉੱਗਲੀ ਦੇ ਨਹੁੰ ਨਾਲ ਖੁਰਚਿਆ ਜਾ ਰ 
ਸਕਦਾ ਹੈ। ਵਧੇਰੇ ਜਿਪਸਮ ਰੰਗਹੀਨ ਤੋਂ ਚਿੱਟਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਅਸ਼ੁੱਧੀਆਂ 
ਕਾਰਨ ਇਸ ਦਾ ਰੰਗ ਗ੍ਰੇਅ, ਪੀਲਾ ਗੁਲਾਬੀ ਜਾਂ ਭੂਰਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। 
ਇਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ਿਸ਼ਟ ਘਣਤਾ 2.317 ਹੈ। ਇਹ ਚਿੱਟੀ ਲੀਕ ਲਾਉਂਦਾ ਹੈ 
ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਚਮਕ ਅਲਪ ਪਾਰਦਰਸ਼ੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਣਸੋਧੇ ਜਿਪਸਮ 
ਫਿਲਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਅਤੇ ਪੋਰਟਲੈਂਡ ਸੀਮਿੰਟ ਵਿਚ' ਮੰਦਕ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ 
ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉੱਤਪਾਦਨ ਦਾ ਲਗਭਗ ਤਿੰਨ ਚੋਥਾਈ ਭਾਗ ਭਸਮ 
ਕਰਕੇ ਭਾਂਡੇ ਅਤੇ ਦੰਦਾਂ ਦੇ ਪਲਾਸਟਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਪਲਾਸਟਰ 
ਆਫ਼ ਪੈਰਿਸ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 


ਜਿਪਸੀ ਮਾਥ 


ਰ੍ ਦਾਣੇਦਾਰ ਕਿਸਮ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਐਲਾਬਾਸਟਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦੀ 
ਵਰਤੋਂ ਬੁੱਤਾਂ ਅਤੇ ਉਕਰੇ ਹੋਏ ਸਜਾਵਟੀ ਗਹਿਣਿਆਂ ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ 
ਹੈ। 


ਵਧੇਰੇ ਜਿਪਸਮ ਐਨਹਾਈਡ੍ਰਾਈਟ ਚਟਾਨ ਤੇ ਖਣਿਜ ਲੂਣ ਵਰਗੇ 
ਤਹਿਆਂ ਵਿਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਖਣਿਜ ਜੇ ਇਸ ਵਿਚ ਆਮ ਮਿਲਦੇ 
ਹਨ, ਐਨਹਾਈਡ੍ਈਟ, ਕੈਲਸਾਈਟ, ਡੋਲਮਾਈਟ, ਹੈਲਾਈਟ, ਗੰਧਕ, 
ਬੈਰਾਈਟ, ਕੁਆਰਟਜ਼ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਆਦਿ ਹਨ। ਜਿਪਸਮ ਨੂੰ ਸਮੁੰਦਰੀ 
ਪਾਣੀ ਦਾ 30/ ਸੈਂ. ਉੱਤੇ ਵਾਸ਼ਪੀਕਰਨ ਕਰਕੇ ਵੀ ਡਿਪਾਜ਼ਿਟ ਕੀਤਾ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਪਸਮ ਦੇ ਅਸਾਧਾਰਣ ਰਵੇ ਚੂਨਾ ਪੱਥਰ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ 
ਕਈ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੁਝ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ 
ਵਿੰਗੇ ਟੇਢੇ ਅਤੇ ਕੁਝ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵੱਡੇ ਆਕਾਰ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕੈਲਸੀਕਰਨ 
ਜਾਂ ਭਸਮੀਕਰਨ ਨਾਲ 120ਸੈਂ. ਵਿਚਕਾਰ ਜਿਪਸਮ ਵਿਚੋਂ ਤਿੰਨ ਚੌਥਾਈ 
ਪਾਣੀ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹੈਮੀਹਾਈਡ੍ਰੇਟ ਪਲਾਸਟਰ ਆਫ਼ ਪੈਰਿਸ) 
ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਮਿਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ 


ਇਹ ਮੁੜ ਹਾਈਡ੍ਰੇਟ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਪਸਮ ਅੰਤਰ ਗੁੰਦਿਤ ` 


ਰੇਸ਼ੇਦਾਰ ਰਵਿਆਂ ਦੇ ਚਿੱਟੇ ਨੋਸ ਪੰਜ ਵਿਚ ਜੰਮ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ 
ਜਿਪਸਮ ਨੂੰ ਲਗਭਗ 240 ਸੈਂ. ਤੇ ਗਰਮ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਸ 
ਵਿਚੋਂ ਸਾਰਾ ਪਾਣੀ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਐਨਹਾਈਡ੍ਰਾਈਟ ਬਣ ਜਾਂਦਾ 
ਹੈ। 


ਰਿ 
ਵਿਚ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ-ਸਥਿਤ ਫਲਕਾਂ ਦੀ ਗੁਲਾਈ ਨਾਲ ਰਵੇ ਲੈਜ਼ 
ਰੂਪੀ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਦੂਸਰੇ ਰਵੇ ਮੁੜੇ ਹੋਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਵਿਚੋਂ ਵਧੇਰੇ ਉਦਾਹਰਣ ਅਨਿਯਮਿਤ ਜਾਂ ਕੁੰਡਲੀ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਵਿਚ 
ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਕਿਸੇ ਧੁਰੇ ਦੁਆਲੇ ਮਰੋੜ ਖਾਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਰਵੇ 
ਦੇ ਪਾਸੇ ਦੇ ਫ਼ਲਕ ਦੀ ਦਰਾੜ (010) ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਕਸਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ 
ਅਤੇ ਸਾਹਮਣੇ ਫ਼ਲਕ ਦੀ ਦਰਾੜ (100)ਵੱਖਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕਈ ਰਵਿਆਂ 
ਵਿਚ ਰੇਤ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਕਣ ਮਿਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਕਿਨਾਰਿਆਂ 
ਜਾਂ ਵਿਜ਼ੇਸ਼ ਫਲਕਾਂ ਦੇ ਸਮਾਂਤਰਣ ਕ੍ਰਿਸਟੈਲੋਗ੍ਰਾਫੀ ਤੌਰ ਤੇ ਅਨੁਸਥਿਤ 
ਸੰਘਣਤਾ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਰ੍ 


ਹ. ਪੁ-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 10: 1075 
ਜਿਪਸੀ ਮਾਥ (9₹18$ ॥900): ਇਹ ਲੈਪਿਡਾਂਪੈਟਰਾ 
ਵਰਗ ਦੀ ਲਿਪੈਰਡੀ ਕੁਲ ਚਾ ਇਕ ਯੂਰਪੀ ਪਤੰਗਾਂ (ਮਾੱਥ) ਹੈ। ਇਸ 


ਦਾ ਵਿਗਿਆਨਕ ਨਾਂ ਪੋਰਥੈਟ੍ਰੀਆ ਡਿਸਪਾਰ (6੧670 9607) ਜਾਂ 
ਲਾਈਮੈਨਟੀਆ ਡਿਸਪਾਰ (7;066707%4%7%) ਹੈ। ਸੰਨ 1866ਵਿਚ 
ਇਹ ਪਤੰਗਾ ਪੂਰਬੀ ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ 
ਅਤੇ ਹੁਣ ਜੰਗਲੀ ਅਤੇ ਫਲਦਾਰ ਦਰਖ਼ਤਾਂ ਦਾ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਪੈਸਟ ਬਣ 
ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਰ 

ਇਸ ਦੀ ਮਾਦਾ ਦਾ ਸਰੀਰ ਭਾਰਾ ਤੇ ਰੰਗ ਚਿੱਟਾ ਜਿਸ ਉੱਤੇ 
ਕਾਲੇ ਰੰਗ ਦੇ ਵਿੰਗ-ਤੜਿੰਗੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ) ਅਤੇ ਪਰ ਪਸਾਰ 
38-50ਮਿ. ਮੀ. ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉੱਡਦੀ ਹੈ। ਨਰ ਪਤੰਗਾ 
ਛੋਟਾ, ਗੂੜ੍ਹੇ ਰੰਗ ਦਾ ਅਤੇ ਤੇਜ਼ ਉੱਡਣ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 

ਇਹ ਜੁਲਾਈ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿਚ, ਇਕ ਗੁੱਛੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਅੰਡੇ 
ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਦਾ ਆਪਣੇ ਪੇਟ ਤੋਂ ਲੰਬੇ ਬਦਾਮੀ ਜਿਹੇ ਰੰਗ 
ਦੇ ਵਾਲਾਂ ਨਾਲ ਢਕ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਆਉਂਦੀ ਬਸੰਤ ਰੁੱਤ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਵਿਚੋਂ ਲਾਰਵੇ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ। ਲਾਰਵੇ ਪੀਲੇ ਜਿਹੇ ਭੂਰੇ ਰੰਗ ਦੇ, ਚਪਟੇ 
ਸਰੀਰ ਵਾਲੇ ਤੇ ਤਕਰੀਬਨ 50 ਮਿ. ਮੀ. ਲੰਬੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ 
ਪਾਸਿਆਂ ਉੱਤੇ ਭੂਰੇ ਅਤੇ ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਦੇ ਕਰੜੇ ਵਾਲਾ ਦੇ ਗੁੱਛੇ ਹੁੰਦੇ 
ਹਨ। ਇਹ ਲਾਰਵੇ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ ਖਾਂਦੇ ਹਨ। ਲਾਜ਼ਵਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 


444 


ਪਿਊਪੇ ਅਤੇ ਤਕਰੀਬਨ 10 ਦਿਨ ਬਾਅਦ ਬਾਲਗ ਕੀੜੇ ਬਣਦੇ ਹਨ। 
ਸਾਲ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਕ ਪੀੜ੍ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 


ਡੀ. ਡੀ. ਟੀ. ਦਾ ਛਿੜਕਾਅ, ਦਰਖ਼ਤਾਂ ਦੀ ਬੈਡਿੰਗ ਕਰਨ ਨਾਲ 
(ਜਿਸ ਨਾਲ ਲਾਰਵੇ ਉੱਪਰ ਨਾ ਚੜ੍ਹ ਸਕਣ), ਅੰਡਿਆਂ ਤੇ ਕਰੀਓਸੇਟ 





ਜਿਪਸੀ ਮਾਬ ਦਾ ਲਾਰਵਾ, ਨਰ ਅਤੇ ਮਾਦਾ 
ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਰ 
ਹ_ ਪੁ. ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 4820; ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 171077 
ਜਿਬਰਾਈਲ : ਇਹ ਇਕ ਫ਼ਰਿਸ਼ਤਾ ਹੈ। ਇਸਲਾਮੀ ਕਿਤਾਬਾਂ 
ਅਨੁਸਾਰ ਫ਼ਰਿਸ਼ਤੇ ਖ਼ੁਦਾ ਦੇ ਨੂਰ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭੁੱਖ 


`ਤ੍ਰੇਹ ਨਹੀਂ ਲਗਦੀ ਅਤੇ ਉਹ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 


ਕਿਤੇ ਸਵਾ ਲੱਖ ਅਤੇ ਕਿਤੇ 80 ਹਜ਼ਾਰ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਕੁਰਾਨ ਵਿਚ ਚਾਰ 
ਫ਼ਰਿਸ਼ਤੇ ਮੁਖੀਏ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਜਿਬਰਾਈਲ ਇਕ ਹੈ। ਇਹ ਖ਼ੁਦਾ 
ਦਾ ਪੈਗ਼ਾਮ ਪੈਗ਼ੰਬਰਾਂ ਕੋਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਨੇ ਮੁਹੰਮਦ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ 
ਕੁਰਾਨ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਆਇਤਾਂ ਸਮੇਂ ਸਮੇਂ ਤੇ ਲਿਆ ਕੇ 
ਦਿੱਤੀਆਂ ਸੇਨ। ਇਸ ਨੂੰ ਰੁਹੂਲਕੁਦਸ (੧019 3009) ਵੀ ਆਖਿਆ 
ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਭਾਵ ਪਵਿੱਤਰ ਰੂਹ ਹੈ। ਈਸਾਈਆਂ ਦੇ ਧਾਰਮਕ 
ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਜਿਬਰਾਈਲ ਫ਼ਰਿਸ਼ਤੇ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ। ਇਹ ਇਸ ਦੀ 
ਗਿਣਤੀ ਕ੍ਰਿਕੁਟੀ (900) ਵਿਚ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸੇ 
ਨੇ ਹੀਂ ਮਰੀਅਮ ਨੂੰ ਖ਼ੁਦਾ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ ਤੂੰ ਗਰਭ ਧਾਰਨ 
ਰਿ 
ਹਿਤ ਰਤ 
ਜਿਬਰਾਲਟਰ : ਜਲ-ਡਮਰੂ--ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਨਾਂ 
ਬਿ ਹਰਕੁਲੁਮ ਸੀ ਜਿਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਸੀ 'ਹਰਕੁਲੀਸ ਦਾ 
ਡਮਰੂ'। ਇਹ ਜਲ-ਡਮਰੂ ਧੁਰ ਦੱਖਣੀ ਸਪੇਨ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਪੱਛਮੀ 
ਕਰਿਉ 
ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਜਲ-ਮਾਰਗ 58 ਕਿ. ਮੀ. ਲੰਬਾ ਅਤੇ 
16.5 ਕਿ. ਮੀ. ਚੌੜਾ ਹੈ। ਜਲ-ਡਮਰੂ ਦਾ ਪੱਛਮੀ ਸਿਰਾ 43.5ਕਿ. ਮੀ. 
ਚੌੜਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿਚ ਟ੍ਰੈਫਾਲਗਰ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਵਿਚ ਸਪਾਰਟੈਲ 


445 


ਰਾਸਾਂ (“4]05) ਹਨ। ਪੂਰਬੀ ਸਿਰਾ ਪਿਲਰਜ਼ ਆਫ਼ ਹਰਕੁਲੀਸ 
(ਉੱਤਰ) ਅਤੇ ਮਾਉਂਟ ਐਕੋ (4੦0੦) ਦੱਖਣ ਰ ) ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, 22.4 
ਕਿ. ਮੀ. ਚੌੜਾ ਹੈ। ਜਿਬਰਾਲਟਰ ਜਲ-ਡਮਰੂ ਇਕ ਬਹੁਤ ਹੀ 
ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪਾੜ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਉ. ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਦੇ ਐਟਲਸ ਪਰਬਤਾਂ 
ਅਤੇ ਸਪੇਨ ਦੇ ਉੱਚੇ ਪਠਾਰ ਵਿਚਕਾਰ ਇਕ ਵਕਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ 
ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਅੰਸਤਨ ਡੂੰਘਾਈ 365 ਮੀ. ਹੈ। ਇਸ 
ਜਲ-ਡਮਰੂ ਦੇ ਉੱਪਰੋਂ ਦੀ ਵਹਿਣ ਵਾਲੀਆਂ ਹਵਾਵਾਂ ਪੂਰਬੀ ਜਾਂ ਪੱਛਮੀ 
ਰੁੱਖ ਦੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉੱਤਰ ਵੱਲੋਂ ਠੰਢੀਆਂ ਸਤ੍ਰਈ ਹਵਾਵਾਂ 
ਪੱਛਮੀ ਰੂਮ ਸਾਗਰ ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਅਕਸਰ ਨੀਵੇਂ 
ਪੱਧਰ ਤੇ ਤੇਜ਼-ਚਾਲ ਤੇ ਪੂਰਬੀ ਰੁੱਖ ਦੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਸਥਾਨਕ 
ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 'ਲਿਵੈਂਡਰ' ਕਿਹ੍ਾਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਲ-ਡਮਰੂ ਰਾਹੀਂ 
ਪਾਣੀ ਦੀ ਵੀ ਚੋਖੀ ਅਦਲਾ-ਬਦਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਪੂਰਬੀ ਪੌਣਾਂ ਦਾ 
ਅਸਰ ਖਤਮ ਹੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਚੈਨਲ ਕੇਂਦਰ ਵਿਚੋਂ ਦੀ ਇਕ ਸੜ੍ਈ 
ਰੌਂ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਨੂੰ ਚਲਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਸ ਦਾ ਪੱਛਮੀ ਰੁੱਖ ਵਾਲਾ 
ਭਾਗ ਠੰਢਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜ਼ਿਆਦਾ ਲੂਣਾ ਪਾਣੀ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ 
ਅਤੇ ਇਹ ਲੂਣਾ ਪਾਣੀ ਉਪਰਲੀ ਸਤਹਿ ਤੋਂ 120ਮੀ. (408ਵੁੱਟ) ਹੇਠਾਂ 
ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਫਲਸਰੂਪ ਜਲ-ਡਮਰੂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਰੂਮ ਸਾਗਰ 
ਨੂੰ ਸੁੰਗੜ ਰਹੀ ਲੂਣੀ ਝੀਲ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਚਾਉਂਦੀ ਹੈ। 
ਜਿਬਰਾਲਟਰ ਜਲ-ਡਮਰੂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਯੁੱਧ ਕਲਾ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ 
ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਾਰੰਭਕ ਅੰਧ-ਮਹਾਂਸਾਗਰੀ ਯਾਤਰੂ ਇਸੇ ਰਸਤਿਓ' ਲੰਘੇ। 
ਦੱਖਣੀ ਯੂਰਪ, ਉੱਤਰੀ ਅਫਰੀਕਾ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਏਸ਼ੀਆ ਦੀ 
ਜਹਾਜ਼ਰਾਨੀ ਲਗਭਗ ਇਸੇ ਜਲ-ਡਮਰੂ ਉੱਪਰ ਨਿਰਭਰ ਹੈ। 
35557" ਉ. ਵਿਥ : 5536' ਪ_ਲੰਬ. 
ਹ_ਪ.-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 4 :531 
ਜਿਬਰਾਲਟਰ : ਬਸਤੀ--ਸਪੇਨ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਰੂਮ ਸਾਗਰ 
ਦੇ ਤਟ ਤੇ ਜਿਬਰਾਲਟਰ ਜਲ-ਡਮਰੂ ਦੇ ਠੀਕ ਉੱਤਰ ਪੂਰਬ ਵਿਚ 
ਦਕ ਪ੍ਰਾਇਦੀਪ ਬਰਤਾਨਵੀ ਬਸਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਲੰਬਾਈ 5 ਕਿ. ਮੀ. 
'3ਮੀਲ) ਅਤੇ ਚੌੜਾਈ 1.4ਕਿ. ਮੀ. ਹੈ। ਇਹ ਲਗਭਗ ਡੇਢ ਕਿਲੋਮੀਟਰ 
ਯੰਬੇ ਨੀਵੇਂ ਜਿਹੇ ਰੇਤਲੇ ਥਲ-ਜੋੜ ਰਾਹੀਂ ਸਪੇਨ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ। 
ਏਸ ਦਾ ਨਾਂ ਅਰਬ ਦੀ ਇਕ ਪਹਾੜੀ 'ਜਬਲ ਤਾਰਿਕ' ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ 
ਪਆ। ਅਰਬੀ ਵਿਚ 'ਜਬਲ' ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਪਹਾੜੀ ਲਈ ਕੀਤੀ 
ਤਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਪਹਾੜੀ ਦਾ ਨਾਂ 'ਜਬਲ ਤਾਰਿਕ' ਇਕ ਮੁਸਲਮਾਨ 
ਕਮਾਂਡਰ ਤਾਰਿਕ ਇਬਨ ਜ਼ਿਆਦ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ 
ਤੀ ਜਿਸਨੇ 711ਵਿਚ ਇਸ ਪ੍ਰਾਇਦੀਪ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਚ ਲਿਆ 
ਹੈ। ਇਸ ਬਸਤੀ ਦਾ ਕੁੱਲ ਖੇਤਰਫਲ 58 ਵ. ਕਿ. ਮੀ. ਹੈ। 


ਇਸ ਪ੍ਰਾਇਦੀਪ ਤੇ ਚੂਨਾ ਪੱਥਰ ਅਤੇ ਸਲੇਟੀ ਪੱਥਰ ਦੀ ਇਕ 
ਪਰਬਤ ਲੜੀ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਰਾੱਕ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ। ਇਸ ਥਲ-ਜੋੜ 
ਤੋਂ ਲ. 2 ਕਿ. ਮੀ. ਦੀ ਉਚਾਈ ਤੱਕ ਇਕਦਮ ਉੱਪਰ ਉੱਠਦੀ ਹੋਈ 
ਦਸਦੀ ਧੁਰ ਉੱਤਰੀ ਸਿਖਰ ਰੱਕ ਗਨ ਤੇ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ 
ਹਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਉਚਾਈ 1,396ਫੁੱਟ ਇਸ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਸਿਰੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੈ। 


ਜਬਰਾਲਟਰ ਦੇ ਧੁਰ ਦੱਖਣੀ ਸਿਰੇ ਯੁਰੋਪਾ ਪੁਆਇੰਟ ਵਿਖੇ ਜਿਹੜਾ 


ਤਪੇਨ ਦੇ ਐਨਕਲੇਵ ਸੇਊਟਾ ਦੇ ਸਾਮਣੇ ਹੈ, ਰਾੱਕ ਦੀ ਢਲਾਣ ਹੇਠਾਂ 
ਮਮੁੰਦਰ ਵੱਲ ਨੂੰ ਹੈ। ਰੂਮ ਸਾਗਰ ਤੋਂ ਪਰਾਂ ਕੈਟਾਲਨ ਅਤੇ ਸੈਂਡੀ ਖਾੜੀਆਂ 
ਤੇੱਪਰ ਜਿਬਰਾਲਟਰ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸਿੱਧੀਆਂ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਅਪੁਹੰਚ 
ਹੈਜੀਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੇਤਲੀਆਂ ਢਲਾਣਾਂ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ 
ਤੀ ਲੜੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਪੱਛਮੀ ਪਾਸੇ ਤੇ ਇਹ ਢਲਾਣ ਬੜੀ ਘੱਟ 


ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਤੇ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਸੁਰੱਖਿਆਕਾਰੀ ਫਸੀਲਾਂ ਤੋਂ ਕੋਈ 
300 ਫੁੱਟ ਉੱਪਰ ਤਕ ਘਰਾਂ ਉੱਪਰ ਘਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕਤਾਰਾਂ ਬਣੀਆਂ 
ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਉਪਰਲੇ ਪਾਸੇ ਜ਼ੂਨਾ ਪੱਥਰ ਦੀਆਂ ਟੀਸੀਆਂ ਉੱਪਰਲੀ 
ਰਾੱਕ ਨੂੰ ਲਗਭਗ ਵੱਖ ਕਰ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਉੱਪਰਲੀ ਗੱਕ 
ਜੰਗਲੀ ਦਰੱਖ਼ਤਾਂ ਦੇ ਝੁਰਮੁਟ ਨਾਲ ਢਕੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਰ 
__ ਜਿਬਰਾਲਟਰ ਵਿਚ ਕੋਈ ਵੀ ਝਰਨਾ ਜਾਂ ਦਰਿਆ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। 
ਪੂਰਬੀ ਰੇਤਲੀਆਂ ਚਟਾਨਾਂ ਨੂੰ ਵਿਛਾ ਕੇ 34 ਏਕੜ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਮੀਂਹ 
ਦਾ ਪਾਣੀ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਲਈ ਇਕ ਝੀਲ ਬਣਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਪਾਣੀ 
ਨੂੰ ਰਾੱਕ ਵਿਚ ਵਿਸਫ਼ੋਟ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਏ ਗਏ ਕਈ ਤਲਾਬਾਂ ਵਿਚ 
ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਬਰਸਾਤੀ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕੀਤੇ 
ਸਮੁੰਦਰੀ ਪਾਣੀ ਜਾਂ ਥਲ ਜੋੜ ਤੇ ਖੂਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੱਢੇ ਗਏ ਪਾਣੀ ਨਾਲ 
ਮਿਲਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਰੋਤ ਖਤਮ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ 
ਤਾਂ ਪਾਣੀ ਉੱਤਰੀ ਯੂਰਪ_ ਤੋਂ ਮੰਗਫਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਫ਼ਾਈ ਦੇ 
ਪ੍ਰਬੰਧ ਆਦਿ ਲਈ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 

ਪ੍ਰਾਇਦੀਪ ਦੀ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਧਰਤੀ ਚੂਨਾ ਪੱਥਰ ਦੀ ਭੰਨ ਤੋੜ 
ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਪਾਸੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਲਾਲ ਰੇਤ 
ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਰਾੱਕ ਦਾ ਅੱਧੇ ਨਾਲੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪੂਰਬੀ ਹਿੱਸਾ ਹਲਕੇ ਬਦਾਮੀ 
ਰੰਗ ਦੀਆਂ ਰੇਤਲੀਆਂ ਢਲਾਣਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਪੂਰਬੀ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਰੇਤ ਸਹਾਰਾ 
ਮਾਰੂਥਲ ਤੋਂ ਉੱਡ ਕੇ ਆਈ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 

ਜਿਬਰਾਲਟਰ ਵਿਚ ਕੋਈ 500 ਤੋਂ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਛੋਟੇ ਫੁੱਲਾਂ . 
ਵਾਲੇ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਪਰਲੀ ਗੱਕ 'ਤੇ 
ਜੰਗਲੀ ਜੈਤੂਨ ਅਤੇ ਚੀਲ੍ਹ ਦੇ ਦਰੱਖ਼ਤ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਥਣਧਾਰੀ ਜੀਵਾਂ 
ਵਿਚੋਂ ਖਰਗੋਸ਼, ਲੂੰਬੜੀ ਅਤੇ ਲੰਡੇ ਬਾਂਦਰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਰਾੱਕ ਤੇ ਪਿਛਲੇ 
ਕਈ 'ਸੌ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਲੰਡੇ ਬਾਂਦਰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਜਿਬਰਾਲਟਰ 
ਵਿਚ ਬਰਤਾਨਵੀਆ ਦੀ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਮੌਜੂਦਗੀ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹਨ। ਭਾਵੇਂ 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਘੁੰਮਣ ਫਿਰਨ ਦੀ ਪੂਰੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਹੈ ਪਰ ਇੰਹ ਆਮ ਤੌਰ 
ਤੇ ਉੱਪਰਲੀ ਰੱਕ ਤੇ ਹੀ ਦਿਖ੍ਹਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਰਵਾਸੀ ਪੱਛੀ ਵੀ 
ਆਮ ਹਨ। ਜਿਬਰਾਲਟਰ ਯੂਰਪ ਵਿਚ ਇਕੋ ਇਕ ਅਜਿਹੀ ਜਨਗ੍ਹਾਂ ਹੈ 
ਜਿਥੇ ਬਰਬਰੀ ਤਿੱਤਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਰੂਮ ਸਾਗਰ ਵਿਚ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਹਾਜ਼ਰਾਨੀ _ 
ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੀਆਂ। 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੋਂ ਇਹ ਬਰਤਾਨੀਆ 
ਦੀ ਨੌ-ਸੈਨਿਕ ਸਕਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ 
ਇਹ ਗੱਕ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ। ਸੰਨ 1869 ਵਿਚ ਸੁਏਜ਼ ਨਹਿਰ 
ਦੇ ਨਿਕਲਣ ਨਾਲ ਜਿਬਰਾਲਟਰ ਦੀ ਸੈਨਿਕ ਮਹੱਤਤਾ ਵਧ ਗਈ ਅਤੇ 
ਖਾਧ-ਸਮਗਰੀ ਦੀ ਬੰਦਰਗਾਹ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਸ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਹੋਰ ਵੀ 
ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੇ ਗਈ। ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਰਤਾਨਵੀ ਫ਼ੌਜੀ 
ਰੱਖਿਅਕ ਸੈਨਾ ਅਤੇ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਦਾ ਗੋਦੀਵਾੜਾ ਜਿਬਰਾਲਟਰ ਦੀ ਅਰਥ 
ਵਿਵਸਥਾ ਦਾ ਇਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭਾਗ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ 
ਐਟਲਾਂਟਿਕ ਸੰਧੀ ਵਾਲੇ ਦੇਸ਼ਾਂ (ਨਾਟੋ) ਦੀਆਂ ਨੌ-ਸੈਨਿਕ ਕਾਰਵਾਈਆਂ 
ਲਈ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਇਸ ਬੰਦਰਗਾਹ ਨੂੰ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। 
ਬਰਤਾਨੀਆ ਅਤੇ ਸਪੇਨ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪੱਧਰ ਤੇ ਹੋਏ 
ਝਗੜਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਜਿਬਰਾਲਟਰ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਵਿਰਸੇ ਦੀ ਝਲਕ 
ਮਿਲਦੀ ਹੈ। 


ਮਿ ਰਤ ਨੀਤੀ ਰੀ 
ਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਹਰੇਕ ਮਾਮਲੇ ਵਿਚ ਖ਼ੁਦਮੁਖਤਾਰ ਹੈ। ਸੰਨ 1981 


ਜਿਮਨੇਜ਼ੀਅਮ 


'ਵਿਚ ਜਿਬਰਾਲਟਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਬਰਤਾਨੀਆ ਦੀ ਨਾਗਰਿਕਤਾ ਦੇ ਦਿੱਤੀ 
ਗਈ। 18 ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੱਧ ਉਮਰ ਦੇ ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਮਰਦਾਂ ਅਤੇ 6 ਮਹੀਨੇ 


ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਲਈ ਇਥੇ ਰਹਿ ਰਹੇ ਬਰਤਾਨਵੀ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨੂੰ ਵੋਟ . 


ਪਾਉਣ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਜਿਬਰਾਲਟਰ ਦੀ ਕੌਂਸਲ ਦੀ 
ਸਿਫਾਰਸ਼ ਤੇ ਬਰਾਤਨੀਆ ਦੇ ਅਧਿਰਾਜ ਵੱਲੋਂ ਗਵਰਨਰ ਨੂੰ ਜ਼ੁਣਿਆ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਾਰਜ ਕਾਰਣੀ ਦਾ ਮੁਖੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗਵਰਨਰ ਵਿਧਾਨ 
ਸਭਾ ਵਿਚ ਬਹੁਮਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਪਾਰਟੀ ਜਾਂ ਪਾਰਟੀਆਂ ਦੇ 
ਗੱਠਜੋੜ ਤੋਂ ਮਨਿਸਟਰ ਆਫ਼ ਕੌਂਸਲ ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ 
ਵਿਚ ਇਕ ਚੀਫ਼-ਮਨਿਸਟਰ ਅਤੇ ਅੱਠ ਹੋਰ ਮਨਿਸਟਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। 
ਹਾਊਸ ਆਫ਼ ਅਸੈਂਬਲੀ ਵਿਚ ਇਕ ਸਪੀਕਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਚੋਣ 
ਗਵਰਨਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ 15 ਮੈਂਬਰ 4 ਸਾਲ ਦੀ ਮਿਆਦ 
ਲਈ ਚੁਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ 2 ਪਦ ਕਾਰਣੀ ਮੈਂਬਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸਿਟੀ 
ਕੌਸਲ ਦੀ ਥਾਂ ਤੇ ਇਕ ਮਨਿਸਟਰ ਮਿਉਂਸਪਲ ਮਾਮਲਿਆਂ ਲਈ 
ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। __ 

ਪ੍ਰਾਇਦੀਪ ਤੇ ਬਰਤਾਨਵੀ ਫ਼ੌਜਾਂ `ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਵਾਲੰਟੀਅਰ 
ਜਿਬਰਾਲਟਰ ਰੈਜਮੈਂਟ ਪਿਆਦਾ ਫ਼ੌਜ ਤੇ ਤੱਟੀ ਤੋਪਚੀ-ਦਲ ਦੀ ਇਕਾਈ 
ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਥੋਂ ਦੀ ਪੁਲਿਸ ਹੋਰ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ 
ਕਰਦੀ ਹੈ। 


ਪ੍ਰਾਇਦੀਪ ਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਘਾਟ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਇਥੇ ਖੇਤੀ ਨਹੀਂ 
ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ। ਇਥੇ ਤਮਾਕੂ, ਸ਼ਰਾਬ ਖਾਧ-ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਡੱਬਾਬੰਦੀ 
ਆਦਿ ਦੇ ਕੁਝ ਹਲਕੇ ਉਦਯੋਗ ਹਨ। ਸੈਰ ਸਪਾਟਾ, ਸੈਨਿਕ ਵਰਗ 
ਅਤੇ ਪੁਨਰ ਨਿਰਯਾਤ ਵਪਾਰ ਆਦਿ ਆਮਦਨ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸਾਧਨ ਹਨ। 
ਸੈਰ ਸਪਾਟੇ ਨੂੰ ਉੱਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਵੱਡੇ ਪੈਮਾਨੇ ਤੇ ਹੋਟਲਾਂ ਦਾ 
ਪਸਾਰ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੇ ਸੈਰ ਸਪਾਟੇ ਲਈ ਸਹੂਲਤਾਂ ਮੁਹੱਈਆ 
ਕੀਤੀਆਂ ਜਾ' ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਪੁਨਰ ਨਿਰਯਾਤ ਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿਚ ਸਭ 
ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਆਉਣ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਣ 
ਵਾਲਾ ਤੇਲ ਹੈ। ਖਾਧ ਸਮਗਰੀ ਦੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਨੂੰ ਉੱਤਸਾਹਿਤ ਕਰਨ 
ਲਈ ਵਸਤਾਂ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਦਰ ਬੜੇ ਘੱਟ ਰੱਖੇ ਗਏ ਹਨ। ਸੀਮਾਂ 
ਅਤੇ ਆਮਦਨ ਕਰ ਬਸਤੀ ਦੀ ਆਮਦਨ ਦਾ ਵੱਡਾ ਸਾਧਨ ਹਨ। 
ਸਪੇਨ ਦੇ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਲਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਿਬਰਾਲਟਰ ਨੂੰ ਬਰਤਾਨੀਆ 
ਤੋਂ ਸਹਾਇਤਾ ਮਿਲਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਆਪਣਾ 
ਬਜਟ ਆਪ ਹੀ ਚਲਾਉਂਦਾ ਸੀ। ਸਿਹਤ ਸੇਵਾਵਾਂ, ਵਿੱਦਿਆ ਅਤੇ ਘਰ 
ਆਦਿ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਖਰਚੇ ਇਥੋਂ ਦੇ ਮੱਖ ਖਰਚਿਆਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। 
ਸੰਨ 1973 ਤੋਂ ਜਿਬਰਾਲਟਰ ਬਰਤਾਨੀਆ ਦੇ ਨਾਲ ਯੂਰਪੀ ਆਰਥਿਕ 
ਸੰਘ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। 


ਸੰਨ 1969 ਵਿਚ ਸਪੇਨ ਨੇ ਜਿਬਰਾਲਟਰ ਨਾਲੋਂ ਆਪਣੇ ਰਸਤੇ - 


ਸੇਵਾਵਾਂ ਤੇ ਵੀ ਰੋਕ ਲਾ ਦਿੱਤੀ। ਯਾਤਰੀ ਅਤੇ ਸਾਮਾਨ ਲੱਦਣ ਵਾਲੇ 
ਜਹਾਜ਼ ਬੰਦਰਗਾਹ ਤੇ ਆ ਕੇ ਰੁਕੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਥੋਂ ਇਕ ਕਾਰ ਬੇੜੀ 
ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਤੈਨਜਿਅਰ ਉਿਰੱਕੋ) ਤੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਬਰਾਲਟਰ ਨੂੰ ਲੰਡਨ 
ਚਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਪ੍ਰਾਇਦੀਪ ਦੇ ਵਿਚ ਵਾਹਣਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜਾਈ ਲਈ 
ਸੜਕਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੈ। ਗਾੱਕ ਦੇ ਵਿਚ ਦੂਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਵਾਲੀਆਂ 
ਸੁਰੰਗਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੈ। ਚੱਟਾਨ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉਪਰਲੀ ਚੋਟੀ ਤੇ ਕੇਬਲ 
ਕਾਰ ਚਲਦੀ ਹੈ। 


ਇਥੋਂ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਦਾ ਦੋ ਤਿਹਾਈ ਹਿੱਸਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਜਿਬਰਾਲਟਰੀ 
ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ,1925 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਲਗਭਗ 


446 


ਪੰਜਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਬਦੇਸ਼ੀ ਹਨ ਬਾਕੀ ਬਰਤਾਨਵੀ ਫ਼ੌਜੀ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਦੇ 
ਪਰਿਵਾਰ ਹਨ। ਬਸਤੀ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਦਾ ਹੱਕ ਸਿਰਫ਼ ਜਿਬਰਾਲਟਰੀਆਂ 
ਨੂੰ ਹੈ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਜਿਬਰਾਲਟਰੀ ਲੋਕ ਮਿਸ਼ਰਤ ਜੈਨੋਈ, ਬਰਤਾਨਵੀ, 
ਸਪੇਨੀ, ਮਾਲਵੀ ਅਤੇ ਪੁਰਤਗਾਲੀ ਨਸਲਾਂ ਦੇ ਹਨ। ਬਦੇਸ਼ੀ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ 
ਭਾਰਤੀ ਦੁਕਾਨਦਾਰ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਮੋਗੱਕੋ ਦੇ ਕੁਝ 
ਕਾਮੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਵਸੋਂ ਦਾ ਬਹੁਤਾ ਹਿੱਸਾ ਰੋਮਨ ਕੈਥੋਲਿਕ ਚਰਚ ਨੂੰ 
ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਪਰ ਦੱਖਣੀ ਯੂਰਪ ਵਿਚ ਕੁਝ ਸਮੁਦਾਇ ਐਂਗਲੀਕੀ ਮੱਤ 
ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਵੀ ਹਨ। ਯਹੂਦੀਆਂ ਦਾ ਇੰਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਸਮੂਹ ਸਪੇਨੀਆਂ 
ਦੀ ਨਸਲ 'ਚੋਂ ਹੈ। ਬਹੁਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਸਪੇਨੀ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ 
ਜਿਬਰਾਲਟਰੀ ਲੋਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਤੇ ਸਪੇਨੀ ਦੇਵੇਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਬੋਲ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। 

ਇਥੇ 5-15 ਸਾਲ ਤੱਕ ਸਿੱਖਿਆ ਲਾਜ਼ਮੀ ਤੇ ਮੁਫ਼ਤ ਹੈ। ਸਿੱਖਿਆ 
ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਨ ਲਈ ਕਈ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ ਅਤੇ ਦੇ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ 
ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕਈ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਅਤੇ ਮਿਲਟਰੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਹਨ। 
ਅੰਗਹੀਣ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਸਕੂਲ ਅਤੇ ਇਕ ਤਕਨੀਕੀ ਕਾਲਜ_ਵੀ ਹੈ। 
ਬਰਤਾਨੀਆ ਦੇ ਕਾਲਜਾਂ ਅਤੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ 
ਵਜੀਫ਼ੇ ਵੀ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। _ 

ਇਥੋਂ ਦੇ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਵਿਚ ਕੁਦਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ, ਪੁਰਾੱਤਤਵ 
ਅਤੇ ਸੈਨਿਕ ਦਸਤਾਵੇਜਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। 
___ ਆਬਾਦੀ-30,000 ਅੰਦਾ. 1984) 

` ਹ. ਪੁ.-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 5 : 253 

ਜਿਮਨੇਜ਼ੀਅਮ : ਜਰਮਨ ਗਣਰਾਜ ਸੰਘ ਵਿਚ ਇਹ ਸ਼ਬਦ 
ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲਾਂ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਕੂਲਾਂ _ 
ਵਿਚ ਕਲਾਸਕੀ ਸਿੱਖਿਆ ਅਕਾਦਮਿਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 
ਜਰਮਨ ਜਿਮਨੇਜ਼ੀਅਮ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲਾ 
ਆਧੁਨਿਕ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦਾ ਵੀ ਅਧਿਆਪਨ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਦੂਜਾ 
ਮਾਡਰਨ ਜਾਂ ਆਧੁਨਿਕ ਜਿਥੇ ਦੋ ਆਧੁਨਿਕ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਲਾਤੀਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵੀ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ। ਤੀਜੀ ਕਿਸਮ 
ਦੇ ਜਿਮਨੇਜ਼ੀਅਮਾਂ ਵਿਚ ਦੋ ਆਧੁਨਿਕ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਲਾਤੀਨੀ ਭਾਸ਼ਾ 
ਆਪਸ਼ਨਲ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਿਖਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਗਣਿਤ ਅਤੇ 
ਵਿਗਿਆਨ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਉੱਪਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ 
ਹੈ। ਕਈ ਥਾਈਂ ਮੁੱਢਲੇ ਤੇ ਮਿਡਲ ਸਕੂਲਾਂ ਦੇ ਸੀਨੀਅਰ ਵਿਭਾਗਾਂ, 
ਟੀਚਰ ਟੈਨਿੰਗ ਅਤੇ ਕਮਰਸ਼ੀਅਲ ਤੇ ਸੀਨੀਅਰ ਗਰਲਜ਼ ਕਾਲਜਾਂ ਵਿਚ 
ਪੋਸਟ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕੀ, ਕਮਰਸ਼ਲ ਅਤੇ ਸਮਾਜਕ 
ਸੇਵਾਵਾਂ ਵਰਗੇ ਕਿੱਤਿਆਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਤੇ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 

ਹ. ਪੁ.-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 10 : 1958. 

ਜਿਮਨੇਜ਼ੀਅਮ : ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਯੂਨਾਨ ਵਿਚ 
ਸਾਧਾਰਣ ਕਸਰਤ ਘਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਹੋਏ। ਯੂਨਾਨੀ ਬੋਲੀ 
ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਿਮਨੇਸ਼ਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਜਿਸ ਦਾ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ 
ਵੀ ਨੰਗੇ ਪਿੰਡੇ ਦੀ ਕਸਰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਪਹਿਲ 'ਜਿਮਨੇਸ਼ਨ' 
ਇਕ ਖੁੱਲ੍ਹੇ-ਡੁੱਲੇ ਕਮਰੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਜਿਸਦੇ 
ਸਾਜ਼ੋ-ਸਾਮਾਨ ਵੀ ਇਥੋਂ ਹੀ ਮੁਹੱਈਆ ਕੀੜਾ .ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਜ ਸਮੇਂ 
ਯੂਨਾਨ ਵਿਚ ਜਿਮਨੇਜ਼ੀਅਮਾਂ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਮਹੱਤਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸੀ। ਹਰੇਕ 
ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ ਇਕ ਜਿਮਨੇਜ਼ੀਅਮ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੁੰਦਾ 
ਸੀ ਜਿਸ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸਰਕਾਰ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਇਕ ਸਾਧਾਰਣ ਜਿਹੇ ਕਸਰਤ 
ਘਰ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਹੋ ਕੇ ਇਹ ਵਿਕਾਸ ਕਰਦੀ ਕਰਦੀ ਡ੍ਰੈਸਿੰਗ ਰੂਮ, 


- 447 


ਗ਼ੁਸਲਖਾਨਿਆਂ, ਸਿਖਲਾਈ ਕੁਆਟਰ ਅਤੇ ਮੁਕਾਬੱਲਿਆਂ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ 
ਖੇਤਰਾਂ .ਵਾਲੀ ਇਕ ਬਹੁਪੱਖੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਬਣਤਰ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਚੁੱਕੀ 
ਹੈ। ਆਰੰਭ ਵਿਚ ਇਹ ਜਿਮਨੇਜ਼ੀਅਮ ਪਬਲਿਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ 
ਸਨ ਜਿਥੇ 18 ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੱਧ ਉਮਰ ਉਮਰ ਦੇ ਲੜਕੇ ਪਲਬਿਕ ਗੇਮਾਂ 
ਲਈ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਜਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੇਖ-ਰੇਖ ਕੁਝ ਸਰਕਾਰੀ 
ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦਾ ਟਸਟ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਉਹੋ ਹੀ ਪਬਲਿਕ ਤਿਉਹਾਰਾਂ 
ਤੇ ਖੇਡਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਕਰਵਾਉਣ. ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਸਨ। 
ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦੇ ਸਨ। 

ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਜਿਮਨੇਜ਼ੀਅਮਾਂ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੋਇਆ ਤੇ 
ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਖੇਡ ਮੁਕਾਬਲੇ ਆਦਿ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਨਾ ਰਹਿ ਕੇ ਸਿੱਖਿਆ 
ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਬੌਧਿਕ ਸਭਿਅਤਾ ਦੀਆਂ ਪਾਠਸ਼ਾਲਾਵਾਂ 
ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਗਏ। ਜਰਮਨ ਬੇਲੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ 
'ਜਿਮਨੇਜ਼ੀਅਮ' ਸ਼ਬਦ ਹੁਣ ਵੀ ਉਚੇਰੇ ਗ੍ਰੇਡ ਦੇ ਸਕੂਲਾਂ ਲਈ ਵਰਤਿਆ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਕੂਲਾਂ ਦਾ ਅਥਲੈਟਿਕਸ ਜਾਂ ਖੇਡਾਂ ਨਾਲ ਕੋਈ ਵਾਸਤਾ 
(ਹਧ॥੪੬ਭ੦॥)) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ 
ਜਰਮਨਾਂ ਤੋਂ ਉਲਟ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸਰੀਰਕ ਸਾਧਨਾਂ ਦੇ ਅਭਿਆਸ ਲਈ 
-ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਮਰੇ ਜਾਂ ਇਮਾਰਤ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 


ਯੂਨਾਨੀਆਂ ਨੇ ਰੇਮਨ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿਚ ਜਿਮਨੇਜ਼ੀਅਮ ਸਥਾਪਤ 
ਕਰਨ ਦੇ ਕਾਫੀ ਉਪਰਾਲੇ ਕੀਤੇ ਪਰ ਉਨਹਾਂ ਨੇ ਇਨਹਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਮਹੱਤਤਾ 
ਨਾ ਦਿੱਤੀ। 

ਆਧੁਨਿਕ ਜਿਮਨੇਜ਼ੀਅਮਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਸੰਸਥਾ 1811 
ਵਿਚ ਟ੍ਰੈਡਰਿਕ ਲਦਵਿਕ ਜਾਨ ਨੇ ਬਰਲਿਨ ਵਿਖੇ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ 
1817 ਵਿਚ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਵਿਚ ਮਿਲਟਰੀ ਜਿਮਨੇਜ਼ੀਅਮ ਖੋਲ੍ਹਿਆ 
ਗਿਆ। ਸੰਨ 1859 ਵਿਚ ਉਪਿੰਘਮ ਵਿਖੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸਕੂਲ 
ਖੁੱਲਿਆ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਰ ਵੀ ਕਈ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਅਜਿਹੇ ਸਕੂਲ ਖੋਲ੍ਹੇ ਗਏ। 
ਸੰਨ 1848 ਵਿਚ ਬਰਤਾਨਵੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਲੰਡਨ ਵਿਚ ਪ੍ਰਿਮਰੇਜ ਪਹਾੜ 
ਉੱਪਰ ਇਕ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਛੱਤ ਬਾਹਰੇ) ਜਿਮਨੇਜ਼ੀਅਮ ਲਈ ਉਪਕਰਣ ਖੜ੍ਹਾ 
ਕੀਤਾ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸੇ ਸਦੀ ਦੌਰਾਨ ਕਾਲਜ .ਅਤੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ 
ਪੱਧਰ ਤੇ ਜਿਮਨੇਜ਼ੀਅਮ ਉਸਾਰੇ ਗਏ। 
ਆਪਣੇ ਸਮ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਨਫ਼ੀਸ ਜਿਮਨੇਜ਼ੀਅਮ ਸੀ। ਸੰਨ 1862 ਵਿਚ 
ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀ ਲੜਕੀਆਂ ਦੇ ਕਾਲਜ ਵਿਚ ਜਿਮਨੇਜ਼ੀਅਮ ਸੰਬੰਧੀ 
ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। 
ਕਸਰਤ ਲਈ ਢੁੱਕਵੀਂ ਜਗ੍ਹਾ ਦਾ ਫੈਪਬੰਧ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਉਪਕਰਣਾਂ 
ਅਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਜਿਮਨੇਜ਼ੀਅਮ ਦੀਆਂ ਖੇਡਾਂ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨਾ ਸੀ। 
ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੁੰਦਾ ਇਥੋਂ ਤੱਕ ਵੱਧ ਗਿਆ ਕਿ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਜਿਮਨੇਜੀਅਮਾਂ 
ਅੰਦਰ ਬਾਸਕਟ ਬਾਲ, ਵਾਲੀਬਾਲ, ਟੈਨਿਸ, ਹੈਂਡਬਾਲ ਆਦਿ ਵਰਗੀਆਂ 
ਗੇਮਾਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਈਆਂ। 


ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਦੇ ਜਿਮਨੇਜ਼ੀਅਮਾਂ ਵਿਚ ਡ੍ਰੈੋਸਿੰਗ ਰੂਮ, ਲਾਕਰ ਰੂਮ, 
ਜ਼ਾਵਰ ਰੂਮ, ਤੈਰਨ ਲਈ ਤਲਾ ਆਦਿ ਵੀ ਵੱਖਰੇ-ਵੱਖਰੇ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ 
ਹਨ। ਸਕੂਲ ਪੱਧਰ ਤੇ ਜਿਮਨੇਜ਼ੀਅਮਾਂ ਵਿਚ ਨਾਚ, ਮੇਲੇ ਆਦਿ ਵਰਗੀਆਂ 
ਸਮਾਜਕ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਅਤੇ ਸਰੀਰਕ ਸਿੱਖਿਆ ਆਦਿ ਦਾ ਵੀ ਉਪਬੰਧ 
ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਆਮ ਜਨਤਾ ਲਈ ਵਿਹਲੇ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ 
ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਲਈ ਵੀ ਉਪਬੰਧ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਬਰਤਾਨੀਆ 


ਵਿਚ ਅਜਿਹੇ ਪਬਲਿਕ ਜਿਮਨੇਜ਼ੀਅਮ ਘੱਟ ਵੱਧ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਥੇ 
ਬਹੁਤ ਜਿਮਨੇਜ਼ੀਅਮ ਸਕੂਲਾਂ, ਕਾਲਜਾਂ ਜਾਂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਨਾਲ ਹੀ 
ਸਬੰਧਤ ਹਨ। 

ਹ. ਪੁ.--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 10 : 1057 

ਜਿਮਨੋਸਪੱਰਮ : ਇਹ ਬੀਜ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪੌਦਿਆਂ 
ਦੇ ਦੋ ਵੱਡੇ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਦਾ ਨਾਂ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੀਸ ਫੁੱਲ ਦੇ 





ਅੰਦਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਾਈਨੋਫਾਈਟਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਤਕਰੀਬਨ 750 ਜਾਤੀਆਂ ਹਨ। ਵਿਗਿਆਨਕ ਤੌਰ ਤੇ 
ਇਹ ਬਹੁਤ ਦਿਲਚਸਪ, ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਤੇ ਜਾਣੇ ਪਹਿਚਾਣੇ ਪੌਦੇ ਹਨ, 
ਜਿਵੇਂ ਚੀਲ੍ਹ, ਜੂਨੀਪਰ, ਆਰੋਕੇਰੀਆ, ਸੀਡਾਰ ਅਤੇ ਸਪਰੂਜ ਆਦਿ। 
ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਇਹ ਬਨਸਪਤੀ ਦਾ ਵੱਡਾ 
ਹਿੱਸਾ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਲੱਕੜੀ, ਸਜਾਵਟੀ 
ਰੁੱਖ, ਖੁਰਾਕੀ ਮਹੱਤਤਾ ਵਾਲੇ ਪੌਦੇ ਅਤੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਤੇਲਾਂ ਅਤੇ ਦਵਾਈਆਂ 
ਆਦਿ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਨ। ਅੱਜ ਦੇ ਕੋਲਾ ਭੰਡਾਰਾਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਜੋਮੇ ਪੁਰਾਤਨ 
ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਨਸ਼ਟ ਹੋਏ ਜਿਮਨੋਸਪੱਰਮਾਂ ਦੇ ਜੰਗਲਾਂ ਕਾਰਨ ਹੀ ਬਣੇ ਹਨ 
ਪਰ ਕੁਝ ਜਿਮਨੋਸਪੱਰਮ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਅਤੇ ਕੁਝ ਜੜ੍ਹੀ ਬੂਟੀਆਂ ਦੇ ਰੂਪ 
ਪੁਰਾਣੀ ਵੰਡ ਅਤੇ ਪਥਰਾਟਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ ਰਿਕਾਰਡਾਂ ਕਾਰਨ ਇਹ 
ਵਿਗਿਆਨਕ ਪੱਖੋਂ ਬਹੁਤ ਦਿਲਚਸਪ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਸਮੂਹ ਇਹ 
ਹਨ (3) ਕੋਂਨੀਫਰੇਫ਼ਾਈਟ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਕੋਨੀਫ਼ਰ, ਟੈਂਕਸੈਂਡ ਅਤੇ ਜਿੰਗੋ 
ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। (2) ਸਾਈਕੈਡੋਫ਼ਾਈਟ ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸਾਈਕੈਡ ਆਉਂਦੇ 
ਹਨ ਅਤੇ (3)ਨੀਟੋਫ਼ਾਈਟ, ਜਿਹ ਦਿ ਨੀਟਮ ਅਤੇ ਵੈਲੀਵਿਸ਼ੀਆ 
ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। 

ਭੂਗੋਲਕ ਵੰਡ--ਜਿਮਨੋਸਪੱਰਮ ਐਨਟਾਰਕਟਿਕ ਮਹਾਂਦੀਪ ਨੂੰ 


ਛੱਡ ਕੇ ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ ਮਹਾਂਦੀਪਾਂ ਵਿਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ 
ਤੇ ਸੀਤ-ਖੰਡੀ ਉਚਾਈਆਂ ਅਤੇ ਊਸ਼ਣ ਖੰਡੀ ਪਹਾੜਾਂ ਤੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। 


ਜਿਮਨੋਸਪੱਰਮ 


ਜਿਮਨੋਸਪੱਰਮਾਂ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਾਤੀਆਂ ਯੂਰੇਸ਼ੀਆ ਵਿਚ 
ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਥੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 340ਦੇ ਲਗਭਗ ਹੈ। ਉੱਤਰੀ 


ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਵਿਚ 50,50 ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਿਲਣ ਵਾਲੀ 
ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਜੂਨੀਪਰਸ ਹੈ ਜੇ ਉੱਤਰੀ ਅਰਧ ਗੋਲੇ ਵਿਚ ਪੂਰਬੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ 
ਵਿਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੁਝ ਹੋਰ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਵੀ ਹਨ ਜੋ 
ਯੂਰੇਸ਼ੀਆ ਆਦਿ ਵਿਚ। ਏਬੀਜ਼ ਜਾਂ ਫਰ, ਲੈਰਿਕਸ ਜਾਂ ਲਾਰਚਿਜ਼, 
ਪੀਸੀਆ ਜਾਂ ਸਪਰੂਸ ਅਤੇ ਪਾਈਨਸ ਜਾਂ ਚੀੜ੍ਹ ਹਨ। ਦੱਖਣ ਵਿਚ 
ਮਿਲਣ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਾਲ ਖੇਤਰ ਘੇਰਨ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਜਾਤੀ 
ਪੋਡੋਕਾਰਪਸ ਹੈ ਜੋ ਮੈਕਸੀਕੇ ਤੋਂ ਦੱਖਣੀ ਅਮਰੀਕਾ, ਅਫ਼ਰੀਕਾ, 
ਮੈਡਗਾਸਕਰ, ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ, ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆ, ਆਸਟੇਲੀਆ, 
ਨਿੰਢੁਸ਼ੀਐਡ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਦੱਖਣੀ ਸ਼ਾਂਤ ਮਹਾਸਾਗਰੀ ਈਪਾਂ ਵਿਚ 
ਮਿਲਦੀ ਹੈ। __ 
ਕੁਝ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਸੀਮਿਤ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ 
ਸਿਕਵਾਇਆ ਡੈਂਡਰਾਨ ਕੈਲਿਫੋਰਨੀਆ ਵਿਚ, ਬੋਵੀਂਨੀਆ ਉੱਤਰ- 
ਪਰ ਪੂਰਬੀ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ, ਮਾ- 
ਵਿਚ ਅਤੇ ਤੈਵਾਨੀਆ 
ਤੈਵਾਨ ਆਦਿ ਵਿਚ। ਢਕੇ 
ਬੀਜਾਂ ਵਾਲੇ ਰੁੱਖਾਂ ਐਂਜੀਓ 
ਸਪੱਰਮਾਂ) ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ 
ਵਿ ਬਹੁਤ 
ਉੱਚੀਆਂ ਸਿਖਰਾਂ -ਤੱਕ 
ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਕ 
` ਵੱਡਾ ਫਰ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿਚ 
ਲਗਭਗ 5, 350 ਮੀ. ਦੀ 
ਉਚਾਈ ਤੱਕ ਵੀ ਮਿਲਦਾ 
ਹੈ। ਜਿਮਨੋਸਪੱਰਮ, ਖਾਸ 
%੧,੬- ,, ਕਰਕੇ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਬਹੁਤੇ 
ਦਾਮ 44੬੬ - ਹਿੱਗਿਆਂ ਵਿਚ ਹਾਵੀ ਹਨ। 
ਰੁ ੮੨੨੧ ੩੬੨ ਤ-ਦਿਸ਼ਾਂ ਦੀ ਖ਼ਾਸੀਅਤ 
ਕਿ ਸਾਈਕੈਡ ਦੇ ਧੌਦੇ ਹਨ 


ਸੀ। ਹੁਣ ਸਿਰਫ ਇਸ 
ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਦੀ ਇਕ ਹੀ ਜਾਤੀ 
ਨੂੰ ਬਰਾਇਆ ਜਾ ਸਕਿਆ 
ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਂ ਜਿੰਗੋ 
ਬਾਈਲੋਬਾ (6900੦ 80003) ਹੈ। ਸਾਈਕੈਡ, ਜੋ ਕਿਸੇ ਜ਼ਮਾਨੇ 
ਆਰਕਟਿਕ ਤੋਂ ਤੱਕ ਬਹੁ-ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਫੈਲੇ ਹੋਏ 





ਇਕ ਵੱਡਾ ਸਿਕਵਾਇਆ ਰੁੱਖ 


448 


ਸਨ, ਹੁਣ ਕੇਵਲ ਉਸ਼ਣ ਖੰਡਾਂ ਅਤੇ ਉਪ-ਉਸ਼ਣ ਖੰਡਾਂ ਦੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਜਿਹੇ 


_ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਹੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਮੈਟਾ ਸਿਕਵਾਇਆ ਜੋ ਅੱਜ ਤੋਂ 
ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਇਹ ਗਿਣਤੀ 150, ਅਫ਼ਰੀਕਾ, ਦੱਖਣੀ ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ _ 


26,000,000 ਤੋਂ ਲਗਭਗ 70,000,000 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਉੱਤਰੀ 
ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਯੂਰੇਸ਼ੀਆ ਵਿਚ ਬਹੁ-ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਮਿਲਦਾ ਸੀ ਹੁਣ 
ਲਗਭਗ ਪਥਰਾਟਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਸੰਨ 1940 ਵਿਚ 
ਚੀਨ ਵਿਚ ਇਸ ਦਾ ਕੇਵਲ ਇਕੋ ਜਿਉਂਦਾ ਅੰਸ਼ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। 
ਜੀਵਨ ਚੱਕਰ--ਜਿਮਨੋਸਪੱਰਮਾਂ ਵਿਚ ਜੀਵਨ ਚੱਕਰ ਦਰਸਾ- 
ਉਣ ਲਈ ਚੀਲੂਹ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਪੌਦੇ ਵਜੋਂ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੇ 
ਜਿਮਨੋਸਪੱਰਮ ਪੰਦਿਆਂ ਵਿਚ ਪੀੜ੍ਹੀ ਏਕਾਂਤਰਣ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ 
ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਪੀੜ੍ਹੀ ਸਪੋਰੇਫ਼ਾਈਟ ਹਾਲਤ ਨਾਲ ਤੇ ਦੂਜੀ ਗੈਮੀਟੇਫਾਈਟ 
ਹਾਲੱਤ ਨਾਲ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਸਪੇਰੋਫ਼ਾਈਟ ਮੁੱਖ ਅਲਿੰਗੀ ਦਰੱਖ਼ਤ ਹੁੰਦਾ 
ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਜੜ੍ਹਾਂ, ਤਣਾਂ, ਟਹਿਣੀਆਂ, ਪੱਤੇ ਅਤੇ ਕੋਨ ਬਣਦੇ ਹਨ। 
ਇਹ ਸਪੋਰ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਹੜੇ ਪੁੰਗਰਣ ਤੇ ਗੈਮੀਟੋਫਿਟਿਕ ਪੀੜ੍ਹੀ 
ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਗੈਮੀਟੋਫ਼ਾਈਟ ਪੌਦੇ ਨਰ ਅਤੇ ਮਾਦਾ ਗੈਮੀਟ 
ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਡਾ ਅਤੇ ਸ਼ੁਰਾਣੂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੁਕਾਣੂ 
ਦੁਆਰਾ ਫਲਣ_ ਕਿਰਿਆ ਹੋਣ ਤੇ ਇਹ ਅੰਡਾ ਜ਼ਾਈਗੋਟ) ਫਿਰ 
ਸਪੇਰੋਫਿਟਿਕ ਪੌਦੇ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਮਨੋਸਪੱਰਮਾਂ ਵਿਚ ਪਰਾਗ 
ਕਣ ਅਤੇ ਬੀਜਾਂ ਵਾਲੇ ਕੋਨ ਇਕੋ ਹੀ ਦਰੱਖ਼ਤ ਤੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਬੀਜਾਂ 
ਹਨ। ਇਉ ਬੀਜ-ਅੰਡ ਫੁੱਲ ਜਾਂ ਫਲ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਸਿੱਧੇ ਹੀ ਮੁੱਖ 
ਧੁਰੇ ਤੇ ਲੱਗੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਹਵਾ ਦੁਆਰਾ ਜਾਂ ਕੀੜਿਆਂ ਮਕੌੜਿਆਂ ਦੁਆਰਾ 
ਉਸੇ ਰੁੱਖ ਦੇ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਰੁੱਖ ਦੇ ਪਰਾਗ ਕਣ ਬੀਜ-ਅੰਡਾਂ ਤੇ ਡਿਗਦੇ 
ਹਨ ਅਤੇ ਫਲਣ ਕਿਰਿਆ ਦੁਆਰਾ ਬੀਜਾਂ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ 
ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਰੂਣ ਵਧਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬੀਜ ਦੀ 
ਬਾਹਰਲੀ ਤਹਿ ਅੰਦਰੂਨੀ ਇੰਟਰੂਮੈਂਟ ਤੋਂ ਵਿਕਸਿਤ ਹੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬੀਜ 
ਅੰਡ ਵਿਚ ਇਕ ਮੈਗਾਸਪੋਰੈਂਜੀਅਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ ਖ਼ਾਸ ਆਕਾਰ 
ਤੱਕ ਵਧ ਕੇ ਅਰਧ-ਸੂਤਰੀ ਵਿਭਾਜਨ ਦੁਆਰਾ ਚਾਰ ਸੈੱਲਾਂ ਵਿਚ 
ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਤਿੰਨ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਚੌਥਾ 


ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਵਾ ਜਾਂ ਕੀੜਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਬੀਜ-ਅੰਡ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਿਆ 
ਪਰਾਗ, ਪਰਾਗ-ਨਲੀ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਨਰ ਸ਼ੁਰ੍ਹਾਣੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 
ਇਹ ਭਾਗ ਨਰ ਗੈਮੀਟੋਫ਼ਾਈਟ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। 

_ ਆਕਾਰ ਅਤੇ ਬਣਤਰ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ--ਲਗਭਗ 60% 
ਜਿਮਨੋਸਪੱਰਮ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ 
ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਝਾੜੀਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ, ਕੁਝ ਵੇਲਾਂ ਅਤੇ ਕੁਝ-ਕੁ ਪਾਮ 
ਜਾਂ ਫ਼ਰਨ ਵਰਗੇ ਪੌਦਿਆਂ ਵਾਂਗ ਵੀ ਹਨ। ਬਹੁਤੇ ਜਿਮਨੋਸਪੱਰਮ ਸਦਾ 
ਜਿਹੇ ਪੰਦੇ ਇਕ ਵਾਧੇ ਬਾਅਦ ਆਪਣੇ ਪੱਤੇ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਸਾਈਕੈਡ, 
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸੰਯੁਕਤ ਪੱਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਕਲ 
ਵਿਚ ਵੀ ਬਹੁਤ ਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿੰਗੋ ਦੇ ਪੱਤੇ ਪੱਖੇ ਦੀ 
ਸ਼ਕਲ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸਾਈਕੈਡ ਦੇ ਪੱਤੇ ਪਾਮ ਜਾਂ ਫਰਨ ਵਾਂਗ ਹੁੰਦੇ 
ਹਨ ਅਤੇ ਨੀਟਮ ਦੇ ਪੱਤੇ ਜਾਲੀ-ਨੁਮਾ ਸ਼ਿਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਐਂਜੀਓਸਪਰਮ 
ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਰਗੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਕੋਨੀਫਰਾਂ ਵਿਚ ਸੂਈਆਂ ਵਰਗੇ ਅਤੇ 
ਚੌੜੇ ਪੱਤੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। 

ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਤਰਤੀਬ ਕਿਸੇ ਵਿਚ ਚੱਕਰਦਾਰ, ਆਹਮੋ-ਸਾਮ਼੍ਹਣੀ 
ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵਿਚ ਝੁੰਡਾਂ ਵਰਗੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਕੋਨੀਫਰਾਂ ਵਿਚ ਪੱਤੇ ਦੋ 
ਕਿਸਮ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਸਕੇਲੀ ਪੱਤੇ ਜੇ ਛੋਟੇ ਚਿੱਟੇ ਕਾਗਜ਼ੀ ਅਤੇ 


449 


ਛੇਤੀ ਝੜਨ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਸੂਈਆਂ ਵਰਗੇ ਲੰਬੇ ਹਰੇ ਪੱਤੇ। ਬਹੁਤੇ 
ਜਿਮਨੋਸਪੱਰਮਾਂ ਦੇ ਪਰਾਂਗ ਕੋਸ਼ ਅਤੇ ਬੀਜ ਕੋਨਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ 
ਵਿਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੇ ਇਕ ਪੌਦੇ ਤੇ (ਕੋਨੀਫਰ) ਜਾਂ ਅੱਡ ਅੱਡ ਪੌਦਿਆਂ 
ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਸਾਈਕੈਡ, ਖਿਊ, ਜਿੰਗੋ ਆਦਿ ਵਿਚ ਲੱਗੀਆਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ 
ਹਨ।. ਨਰ ਕੋਨਾਂ ਦਾ ਆਕਾਰ 2ਮਿ. ਮੀ. (ਜੂਨੀਪਰ) ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 80 ਸੈਂ. 
ਮੀ. ਤੱਕ (ਸਾਈਕੈਂਡ) ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਮਾਦਾ ਕੋਨ ਕਾਫ਼ੀ ਵੱਡੇ ਆਕਾਰ 
ਵਿਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਅਨ ਮੈਕਰੇਜਿਮੀਆ ਡੈਨੀਸੋਨੀ 
(114੦102300312€85000) ਵਿਚ 100 ਸੈਂ. ਮੀ. ਲੰਬੇ ਅਤੇ ਲਗਭਗ 


38 ਕਿ. ਗ੍ਰਾਮ ਭਾਰੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜੂਨੀਪਰਜ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਛੇਟੇ' 


ਮਾਦਾ ਕੋਨ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਆਸ 4ਜਾਂ 5 ਮਿ. ਮੀ. ਹੁੰਦਾ 
ਹੈ। ਰ 


ਕਰਮ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਪਥਰਾਟ ਵਿਗਿਆਨ--ਜਿਮਨੋਸਪੱਰਮ 
ਵਿਚ ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਕਸਿਤ ਪੌਦੇ ਸਨ। ਕ੍ਰੀਟੇਸ਼ਸ 
ਕਾਲ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਥਾਨ ਐਂਜੀਓਸਪੱਰਮਾਂ ਨੇ ਲੈ ਲਿਆ। 
ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਇਹ ਹਨ-ਨੀਟਿਸੀ ਸਾਈਕੈਡਿਸੀ ਅਤੇ 
ਪਾਈਨਸੀ ਗਰੁੱਪ ਨੀਟਸੀ ਅਤੇ ਉੱਤਪਤੀ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਬਾਰੇ ਕੁਝ 
ਵੀ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਾ ਕਿਉਂਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਥਰਾਟ ਨਹੀਂ ਮਿਲੇ ਪਰ ਇਹ 
ਐਂਜੀਓਸਪੱਰਮ ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ ਜੁਲਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫੁੱਲਦਾਰ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਵਡੇਰੇ ਮੰਨਿਆ ਹੈ। ਸਾਈਕੈਡਿਸੀ ਅਤੇ 
ਪਾਈਨਿਸੀ ਦੇ ਕਾਫ਼ੀ ਪਥਰਾਟ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। 'ਸਾਈਕੈਡਿਸੀ ਦੇ ਚਾਰ 
ਵਰਗਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੇਵਲ ਇਕ ਹੀ ਜੀਵਿਤ ਹੈ। ਅਲੋਪ ਹੇ ਚੁੱਕੇ ਵਰਗਾਂ ਦੇ 
ਨਾਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਨ, ਸਾਈਕੈਡੇਫਿਲੀਕੇਲੀਜ਼ ਜਾਂ ਸੀਡ ਫ਼ਰਨਜ਼, 
ਕੇਟੋਨੀਏਲੀਜ਼ ਅਤੇ ਬੈਨੀਟਾਈਟੈਲੀਜ਼ ਚੌਥੇ ਜੀਵਿਤ ਵਰਗ ਦਾ ਨਾਂ ਹੈ 
ਸਾਈਕੈਡੇਲੀਜ਼ ਜਿਸ ਦੀਆਂ 9 ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਅਤੇ 100- ਜਾਤੀਆਂ 
ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਾਈਕੈਡਜ਼ ਵਿਚ ਸ਼ੁਕਰਾਣੂ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ 
ਵਾਸਕੁਲਰ ਪੌਦਿਆਂ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਆਕਾਰ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 
ਸਾਈਕੈਡਜ਼ ਦੀ ਉੱਤਪਤੀ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਪੱਕਾ ਸਬੂਤ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ ਪਰ 


ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉੱਤਪਤੀ ਸੀਡ-ਫਰਨਜ਼ ਤੋਂ ਹੋਈ ਮੰਨੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। _ 


ਤੀਸਰੇ ਗਰੁੱਪ ਪਾਈਨਿਸੀ ਦੇ ਚਾਰ ਵਰਗਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਵਰਗ 
ਕਾਰਡੇਟੇਲੀਜ਼ ਅਲੋਪ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਦੂਸਰਾ ਵਰਗ ਜਿੰਗੋਏਲੀਜ਼ ਕਿਸੇ 
ਜ਼ਮਾਨੇ ਵਿਚ ਸਰਵ-ਵਿਆਪਕ ਸੀ ਪਰ ਅੱਜ ਇਸ ਦਾ ਇਕੋ ਇਕ 
ਜੀਵਿਤ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧ ਜਿੰਗੋ ਬਾਈਲੋਬਾ (ਵਿਸਥਾਰ ਲਈ ਵੇਖੋ ਜਿੰਗੋ) ਹੀ 
ਬਚਿਆ ਹੈ। ਤੀਜੇ ਵਰਗ ਟੈਕਸੇਲੀਜ਼ ਵਿਚ -ਪੰਜ ਜੀਵਿਤ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ 
ਅਤੇ 20 ਜਾਤੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਮਨੋਸਪੱਰਮਾਂ ਦਾ ਅਖ਼ੀਰਲਾ 
ਫਰਗ ਕੇਨੀਫਰੇਲੀਜ਼ ਅੱਜ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਅਤੇ ਬਹੁ-ਵਿਸ਼ਾਲ ਵਰਗ 
ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ 50 ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਅਤੇ ਲਗਭਗ 570 ਜਾਤੀਆਂ ਹਨ। 
(ਵਿਸਥਾਰ ਲਈ ਵੇਖੋ ਕੋਨੀਫਰ ਰੁੱਖ)। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਥਰਾਟ ਕਾਰਬਨੀਫਰਸ 
ਕਾਲ ਤੱਕ ਦੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਰੁੱਖਾਂ ਜਾਂ ਝਾੜੀਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ 
ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੱਤੇ ਛੋਟੇ ਅਤੇ ਸਰਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਪਜਾਉ 
ਰਚਨਾਵਾਂ ਕੋਨਾਂ ਵਿਚ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਮੁੱਢਲੇ ਕੋਨੀਫਰ ਕਾਰਡੇਟਲੀਜ਼ 
ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ ਜੁਲਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਇਸੇ ਵਰਗ ਤੋਂ 
ਹੋਈ ਮੰਨੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। 


ਵਰਗੀਕਰਨ--ਜਿਮਨੋਸਪੱਰਮਾਂ ਦਾ ਵਰਗੀਕਰਨ ਕਰਨ ਸਮੱ 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਹੀ ਵੱਡੇ ਗਰੁੱਪ ਵਿਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ 
ਦਰਜਾ ਐਂਜੀਓਸਪੱਰਮ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ। ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਵੀ 
ਵਰਗੀਕਰਨ ਸਕੀਮਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੋ ਤੋਂ ਚਾਰ ਗਰੁੱਪਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਦੀਆਂ 


ਜਿਮਨੋਸਪੱਰਮ 


ਹਨ ਪਰ ਕੋਈ ਵੀ ਵਰਗੀਕਰਨ ਸਕੀਮ ਇੰਨੀ ਸੰਤੋਸ਼ਜਨਕ ਨਹੀਂ ਹੈ 
ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਗਰੁੱਪ ਇੰਨਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ ਕਿ ਹਰੇਕ ਸਕੀਮ ਇਕੱਲੇ ਜਾਂ 
ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤੱਥਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ 
ਹੇਠਲਾ ਵਰਗੀਕਰਨ ਕਿਸੇ ਹੱਦ ਤੱਕ ਮੰਨ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। 

ਜਿਮਨੋਸਪੱਰਮਾ ਦੀਆਂ 50 ਕੁ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਵਿਚ 12 ਤੋਂ ਘੱਟ 
ਜਾਤੀਆਂ ਹਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ 25 ਦੀਆਂ ਕੁੱਲ ਇਕੋ ਇਕ ਹੀ ਜਾਤੀਆਂ 
ਹਨ। ਦੋ ਵੱਡੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਪੋਡੇਕਾਰਪਜ ਵਿਚ 80 ਜਾਤੀਆਂ 
ਅਤੇ ਪਾਈਨਸ ਦੀਆਂ 95 ਜਾਤੀਆਂ ਹਨ। 

ਡਵੀਜ਼ਨ ਪਾਈਨੋਫਾਈਟਾ ਜਾਂ ਜਿਮਨੋਸਪੱਰਮੀ-ਇਹ ਲੱਕੜੀ 
ਵਾਲੇ ਪੌਦੇ ਹਨ ਜੋ ਝਾੜੀਆਂ ਤੋਂ ਲੰਬੇ ਰੁੱਖਾਂ ਤੱਕ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਦੇ ਬੀਜ ਅੰਡ ਨੰਗੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਬੀਜਦਾਨੀ ਵਿਚ ਘਿਰੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। 
ਮਾਦਾ ਗੈਮੀਟੋਫਾਈਟਾਂ ਵਿਚ 500ਜਾਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੈੱਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ 
ਸਿਵਾਇ ਨੀਟਮ ਅਤੇ ਵੈਲਰਿਸ਼ੀਆ ਦੇ ਇਹ ਪੂਰਨ ਆਰਕੀਗੋਨੀਆਂ 
ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਿਵਾਇ ਨੀਟਿਸੀ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲੱਕੜ ਵੈਸਲਜ਼ ਤੋਂ 
ਬਿਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਫ਼ਲੋਇਮ ਵਿਚ ਸਹਿ-ਸੈੱਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਦੋਹਰੀ ਫਲਨ ਕਿਰਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 

ਸਬ-ਡਵੀਜ਼ਨ ਸਾਈਕੈਡਿਸੀ--ਇਹ ਪਾਮ ਤੋਂ ਫਰਨ ਵਰਗੇ 
ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਲੱਕੜ, ਵੈਸਲਜ਼ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਸਾਧਾਰਣ ਤੌਰ ਤੇ 
ਮਾਈਕ੍ਰੋ ਸਟਰੋਬਿਲੀ ਨਰਮ ਅਤੇ ਸੁਤੰਤਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। 

ਵਰਗ ਸਾਈਕੈਡੋਫ਼ਿਲੀਕੇਲੀਜ਼--ਇਸ ਵਰਗ ਵਿਚ ਡੀਵੇਨੀ- 
ਅਨ ਕਾਲ ਤੋਂ ਜੁਹੈਸਕ ਕਾਲ ਦੇ ਫਰਨ ਵਰਗੇ ਅਲੋਪ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਪੌਦੇ 
ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੱਤੇ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਵੱਡੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਬੀਜ ਅੰਡ 
ਮੈਗਾਸਪੋਰੋਫ਼ਿਲ ਦੀ ਸੜ੍ਹਾ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਜਾਂ ਸਿਰੇ ਤੇ ਲਗਦੇ ਹਨ। 

ਵਰਗ ਕੈਟੋਨੀਏਲੀਜ਼--ਇਹ ਟ੍ਰਾਈਐਸਿਕ ਤੋਂ ਕੀਟੇਸ਼ਸ ਕਾਲ 
ਦੇ ਅਲੋਪ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਪੌਦੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੱਤੇ 3-6 ਪੱਤੀਆਂ ਦੇ ਬਣੇ 


_ਹੁੰਦੇ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਜਾਲੀਨੁਮਾਂ ਨਾੜੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਬੀਜ ਅੰਡ 


ਮੇਗਾਸਪੇਰੇਫਿਲ ਵਿਚ ਤੇ ਝੁੰਡਾਂ ਵਿਚ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। 
ਵਰਗ_ ਬੈਨੀਟਾਈਟੇਲੀਜ਼--ਇਹ ਟ੍ਰਾਈਐਸਿਕ ਕਾਲ ਤੋਂ 
ਕਰੀਟੇਸ਼ਸ ਕਾਲ ਦੇ ਸਾਈਕੈਡ ਵਰਗੇ ਅਲੋਪ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਪੌਦੇ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ 
ਦੇ ਪੱਤੇ ਸੰਯੁਕਤ ਅਤੇ ਬੀਜ ਅੰਡ ਮੈਗਾਸਪੇਰੋਫਿਲਸ ਦੇ ਸਿਖ਼ਰ ਤੇ 
ਇਕੱਲੇ-ਇਕੱਲੇ ਲੱਗੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। 
ਵਰਗ ਸਾਈਕੈਡੋਲੀਜ਼--ਇਹ ਟ੍ਰਾਈਐਸਿਕ ਕਾਲ ਤੋਂ ਅਜੋਕੇ 
ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਮਿਲਣ ਵਾਲੇ ਪਾਮ ਵਰਗੇ ਜਾਂ ਫ਼ਰਨ ਜਿਹੇ ਪੌਦੇ ਹਨ। ਨਰ 
ਅਤੇ ਮਾਦਾ ਪੌਦੇ ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੱਤੇ ਸੰਯੁਕਤ 
ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ ਇਕ ਅਜੋਕੀ ਕੁਲ ਸਾਈਕੈਡਿਸੀ ਹੈ 
ਜਿਸ ਵਿਚ 9 ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਹਨ। 
ਸਬ-ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਪਾਈਨਿਸੀ--ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਪੱਤੇ ਸਰਲ 
ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ੁਕਾਾਣੂ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਲੱਕੜੀ ਵੈ੍‌ਸਲਜ਼ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ 
ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਨਰ ਕੋਨ ਸਾਧਾਰਣ ਅਤੇ ਬੀਜ-ਅੰਡਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਪਰਤ ਹੁੰਦੀ 
ਹੈ। ਰ੍ 
ਵਰਗ ਜਿੰਗੋਏਲੀਜ਼--ਇਹ ਪਰਮੀਅਨ ਕਾਲ ਤੋਂ ਵਰਤਮਾਨ 
ਕਾਲ ਤੱਕ ਮਿਲਣ ਵਾਲੇ ਰੁੱਖ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੱਤੇ ਪੱਖੇ ਵਰਗੇ ਜਾਂ 
ਚਪਟੇ, ਬੀਜ ਅੰਡ 2 ਤੋਂ 10, ਨਰ ਕੋਨ ਕੈਨਕਿਨ ਵਾਂਗ ਅਤੇ ਸ਼ੁਕ੍ਹਾਣੂ 


ਜ਼ਿਮਬਾਬਵੇ ਨ 
ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਕੋ ਇਕ ਜੀਵਿਤ ਜਾਤੀ ਜਿੰਗੇ ਬਾਈਲੋਬਾ ਚੀਨ 
_ ਵਿਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। 

ਵਰਗ ਕਾਂਰਡੇਟੇਲੀਜ਼--ਇਹ ਅਲੋਪ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਵਰਗ ਡੀਵੇ- 
ਨੀਅਨ ਕਾਲੇ ਤੋਂ ਪਰਮੀਅਨ ਕਾਲ ਤੱਕ ਮਿਲਦਾ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਪੱਤੇ 
ਚਪਟੇ, ਕੈਨ ਦੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਤੇ ਸਰਲ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। 

ਢਰਗ/ ਕੋਨੀਫ਼ਰੇਲੀਜ਼--ਇਹ ਕਾਰਬਨੀਫ਼ਰਸ ਕਾਲ ਤੋਂ ਵਰਤ- 
ਮਾਨ ਕਾਲ ਤੱਕ ਮਿਲਣ ਵਾਲੇ ਰੁੱਖ ਜਾਂ ਝਾੜੀਆਂ ਹਨ। ਪੱਤੇ ਸੂਈ-ਨੁਮਾ, 
ਸਕੇਲ ਵਰਗੇ ਜਾਂ ਚੌੜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਨਰ ਕੋਨ ਸਾਧਾਰਣ ਅਤੇ ਮਾਦਾ 
ਕੋਨ ਸੰਯੁਕਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ 6 ਅਜੋਕੀਆਂ ਕੁਲਾਂ ਅਰਥਾਤ 
ਕਸੇਸੀ ਅਤੇ ਆਰੱਕੈਰੀਏਮੀ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। 

_ ਵਰਗ ਟੈਕਸੇਲੀਜ਼--ਇਹ ਟ੍ਰਾਈਐਸਿਕ ਕਾਲ ਤੋਂ ਵਰਤਮਾਨ 
ਕਾਲ ਤੱਕ ਮਿਲਣ ਵਾਲੇ ਰੁੱਖ ਜਾਂ ਝਾੜੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੱਤੇ 
ਸੂਈ-ਨੂਮਾ ਅਤੇ ਬੀਜ-ਅੰਡ ਇਕੱਲੇ-ਇਕੱਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ 
ਇਕ ਅਜੇਕੀ ਕੁਲ ਟੈਕਸੇਸੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀਆਂ 5 ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਹਨ। 


ਸਬ ਡਵੀਜ਼ਨ ਨੀਟਿਸੀ--ਇਸ ਦੇ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਪੱਤੇ ਸਰਲ, 
ਸ਼ੁਕਰਾਣੂ ਗਤੀ-ਰਹਿਤ ਲੱਕੜ ਵੈਸਲਜ਼ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਨਰ ਕੋਨ ਸੰਯੁਕਤ 
ਅਤੇ ਬੀਜ-ਅੰਡ ਦੇ ਪਰਤਾਂ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। 

ਵਰਗ ਅਈਫੀੜ੍ਰੇਲੀਜ਼--ਇਹ ਸੰਘਣੀਆਂ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਵਾਲੀਆਂ 
ਝਾੜੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੱਤੇ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਅਤੇ ਸਕੇਲ ਵਰਗੇ 
ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਕੋ ਹੀ ਕੁਲ ਐਫ਼ੀਡ੍ਰੇਸੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਇਕੋ ਹੀ 
ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਐਫੀੜ੍ਰਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। _ 

ਵਰਗ ਵੈਲਵਿਸ਼ੀਏਲੀਜ਼--ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਤਣੇ ਸ਼ਲਗਮ 
ਵਰਗੇ ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਹੇਠ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੋ ਮੋਟੇ-ਮੋਟੇ ਸਖ਼ਤ ਅਤੇ 
ਲੰਬੇ ਪੱਤੇ ਲਗਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪੱਤੇ ਪੌਦੇ ਦੀ ਉਮਰ ਤਕ ਨਾਲ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ 
ਹਨ। ਇਸ ਵਰਗ ਦੀ ਇਕ ਕੁਲ ਵੈਲਵਿਸ਼ੀਏਸੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ 
ਇਕ ਹੀ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਵੈਲਵਿਸ਼ੀਆ ਮਿਰਾਬਿਲਿਸ ਹੈ। 

ਵਰਗ ਨੀਟੇਲੀਜ਼--ਇਹ ਵੇਲਾਂ, ਝਾੜੀਆਂ ਜਾਂ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਰੂਪ 
ਵਿਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੱਤੇ ਪਰਤਵੇਂ ਅਤੇ ਐਂਜੀਓਸਪੱਰਮਾਂ ਵਰਗੇ 
ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਕ ਕੁਲ ਨੀਟਿਸੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਇਕ ਪ੍ਰਜਾਤੀ 
ਨੀਟਮ ਹੈ। 

ਆਰਥਿਕ ਮਹੱਤਤਾ--ਜਿਮਨੋਸਪੱਰਮ ਸਭ ਤੋਂ ਕੀਮਤੀ ਲੱਕੜੀ 
ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਸੋਮੇ ਹਨ। ਹੈਮਲਾਕ, ਸਪਰੂਸ ਅਤੇ ਪਾਈਨ (ਚੀਲ੍ਹ) ਕਾਗਜ਼ 
ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੀ ਗੁੱਦੇਦਾਰ ਲੱਕੜ ਦੇ ਸੇਮੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਜਾਵਟੀ ਪੌਦਿਆਂ 
ਵਿਚ ਵੀ ਹਰਮਨ ਪਿਆਰੇ ਹਨ। ਸਾਈਕੈਡ, ਸਪਰੂਸ, ਜੂਨੀਪਰ, 
ਐਰਾੱਕੇਰੀਆ ਆਦਿ ਵੀ ਗ੍ਰੀਨ ਹਾਊਸ ਅਤੇ ਬਾਗ਼ਬਾਨੀ ਦੇ ਸ਼ਿੰਗਾਰ 
ਹਨ। ਐਰਾੱਕੇਰੀਆ ਜਿੰਗੇ ਪਾਈਨ ਅਤੇ ਨੀਟਮ ਦੇ ਬੀਜ ਖਾਣ ਲਈ 
ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਾਈਕਸ ਮੈਕ੍ਰੋਜ਼ੇਮੀਆ ਆਦਿ ਤੋਂ ਇਕ ਨਸ਼ਾਸਤਾ 
ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਾਲ ਪੀੜਤਾਂ ਲਈ ਖ਼ੁਰਾਕ ਵਜੋਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। 
ਕੁਝ ਜਿਮਨੋਸਪੱਰਮ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਨ ਲਈ ਖ਼ੁਰਾਕ ਦਾ ਮੁੱਖ ਸੋਮਾ ਬਣਦੇ 
ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਪਾਈਨ, ਸਪਰੂਸ, ਜੂਨੀਪਰ, ਹੈਮਲਾਕ ਅਤੇ ਫਰ ਆਦਿ। 
ਕਈ ਵਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਪੱਤੇ ਚਰਨ ਵਾਲੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਲਈ ਜ਼ਹਿਰ 
ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਾਈਕਸ ਆਦਿ ਯਿਊ ਦੇ ਬੀਜ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਵੀ 
ਘਾਤਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸਪਰੂਸ, ਪਾਈਨ, ਜੂਨੀਪਰ, ਫਰ ਅਤੇ ਹੈਮਲਾਕ ਤੋਂ 
ਜਰੂਰੀ ਤੇਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਜੋ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਸਮੱਗਰੀ, ਸੈਂਟਾਂ ਜਾਂ ਸਾਬਣਾਂ ਵਿਚ 
ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਜਿਮਨੋਸਪੱਰਮ ਔਸ਼ਧੀ ਵਜੋਂ ਵੀ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ 


450 


ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਵੱਡੇ ਫਰ ਤੋਂ ਅਇਫਿੜ੍ਰੀਨ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਜੋ ਸਾਹ ਦੀਆਂ 
ਬੀਮਾਰੀਆਂ ਦੇ ਇਲਾਜ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 

ਅਲੋਪ ਹੇ ਚੁੱਕੇ ਜਿਮਨੋਸਪੱਰਮ ਵੀ ਘੱਟ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਨਹੀਂ। 
ਕਾੱਰਬਨੀਫ਼ਰਸ ਕਾਲ ਦੇ ਧਰਤੀ ਵਿਚ ਦੱਬੇ ਗਏ ਜਿਮਨੋਸਪੱਰਮ ਰੁੱਖ 
ਹੀ ਅਜੋਕੇ ਕੋਲਾ-ਭੰਡਾਰਾਂ ਦਾਂ ਮੁੱਖ ਸੋਮਾ ਹਨ। ਕੁਝ ਜੂਨੀਪਰ ਕਈ _ 
ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਉੱਲੀਆਂ ਤੇ ਮੀਜ਼ਬਾਨ ਬਣਦੇ ਹਨ ਜੋ ਫਲਦਾਰ ਰੁੱਖਾਂ 
ਦੀ ਬੀਮਾਰੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸਾਈਕੈਡ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਵਿਚ 
ਨਾਈਟੋਜਨ ਜਮ੍ਹਾਂ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਬੈਕਟੀਰੀਆ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜਿਥੇ 
ਇਹ ਰੁੱਖ ਬਹੁ-ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਹੋਣ ਉਥੇ ਭੋਂ ਵਿਚ ਨਾਇਟ੍ਰੋਜਨ ਦੀ 
ਮਾਤਰਾ ਕਾਫ਼ੀ ਵੱਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਸਮਸ-ਰੁੱਖ ਉਦਯੋਗ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ 
ਜਿਮਨੋਸਪੱਰਮ ਰੁੱਖਾਂ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਡਗਲਸ ਫ਼ਰ, ਪਾਈਨ, 
ਜੂਨੀਪਰ ਅਤੇ ਸਪਰੂਸੇ ਆਦਿ। 

ਭੈ ਖੁਰਨ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਵੀ ਜਿਮਨੋਸਪੱਰਮ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ 
ਕੋਨੀਫਰ ਕਾਫ਼ੀ ਸਹਾਇਕ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪਾਈਨ, ਐਰੱੱਕੇਰੀਆ, 
ਪੋਡੋਕਾਰਪਸ, ਕ੍ਰਿਪਟੋ-ਮੇਰੀਆ ਅਤੇ ਲਾਰਚ ਜੰਗਲਾਤਾਂ ਦੀ ਮੁੜ 
ਉੱਤਪਤੀ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਡਗਲਸ ਫਰ, ਜੂਨੀਪਰ, ਸਪਰੂਸ 
ਅਤੇ ਕੈਲੀਟਰਿਸ ਓਟ ਵਾਲੇ ਰੁੱਖ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਤੇਜ਼ ਹਵਾ ਰੋਕਣ ਲਈ 
ਵੀ ਉਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 

ਹ. ਪੁ.-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮੈ. 8: 519 

ਜ਼ਿਮਬਾਬਵੇ : ਇਹ ਦੱਖਣ ਪੂਰਬੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਵਿਚ ਵਾਕਿਆ 
ਇਕ ਆਜ਼ਾਦ ਦੇਸ਼ ਹੈ। ਇਸ ਦੀਆਂ 'ਹੱਦਾਂ ਦੱਖਣ ਵੱਲੋਂ ਦੱਖਣੀ 


ਪੱਛਮ ਵੱਲੋਂ ਜੈਬੀਆ ਨਾਲ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ। 390,758 ਵ. ਕਿ. ਮੀ. 
ਰਕਬੇ ਵਿਚ ਫੈਲੇ ਇਸ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਵਸੋਂ 99, ਮਿਲੀਅਨ (1992) ਹੈ। 


ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਨੂੰ ਇਥੋਂ ਦੀ ਰਾਜ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਦਰਜਾ ਹਾਸਲ ਹੈ। ਹਰਾਰੇ 


ਜ਼ਿਮਬਾਬਵੇ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਹੈ। 

ਭੂ-ਆੜ੍ਹਿਤੀ ਵਿਗਿਆਨ 

ਧਰਾਤਲ--ਜ਼ਿਮਬਾਬਵੇ ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਵੈਲਡ ਦਾ ਹੀ ਇਕ 
ਭਾਗ ਹੈ। ਇਥੋਂ ਦੇ ਚੌਥਾਈ ਭਾਗ ਨੂੰ ਉੱਚ ਵੈਲਡ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ 
ਦੀ ਸਮੁੰਦਰ ਤਲ ਤੋਂ ਉੱਚਾਈ 1200-1500 ਮੀਟਰ ਹੈ। 80-160 ਕਿ. 
ਮੀ. ਚੰੜੀਆਂ ਇਹ ਉੱਚ ਭੂਮੀਆਂ ਜ਼ਿਮਬਾਬਵੇ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਭਾਗ ਵਿਚ 
ਦੱਖਣ ਪੱਛਮ ਤੋਂ ਉੱਤਰ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਫੈਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਇਥੋਂ ਦੀ 
ਪੂਰਬੀ ਹੱਦ ਦੇ ਨਾਲ ਵਾਕਿਆ ਆਇਨਯਾਂਗ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿਚ ਇਥੋਂ ਦਾ 
ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਪਰਬਤੀ ਸਿਖਰ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਉੱਚਾਈ 2, 592 ਮੀਟਰ 
ਹੈ। ਉਭਰੇ ਹੋਏ ਕੇਂਦਰੀ ਭਾਗ ਦੇ ਉੱਤਰ ਪੱਛਮ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਪੱਛਮ 
ਵੱਲ ਦੀਆਂ ਢਲਾਣਾਂ ਉੱਪਰ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਵੈਲਡ ਦੀ 
ਪਠਾਰ ਹੈ ਜਿਸਨੇ ਕੁਝ ਧਰਤੀ ਦਾ ਲਗਭਗ 2/5ਹਿੱਸਾ ਮੱਲਿਆ ਹੋਇਆ 
ਹੈ। ਦੂਰ ਉੱਤਰ ਪੱਛਮੀ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਪੂਰਬੀ ਭਾਗ ਨੀਵਾਂ ਵੈਲਡ ਖੇਤਰ 
ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੇ ਲਗਭਗ 1/3 ਹਿੱਸਾ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। 

ਦਰਿਆ : ਇਥੋਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਦਰਿਆ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਜੈਂਬੀਆ ਨਾਲ 
ਇਸ ਦੀ ਹੱਦਬੰਦੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸੰਨ 1959ਵਿਚ ਇਸ ਦਰਿਆ ਉੱਪਰ 
ਬੰਨ੍ਹ ਮੁਕੰਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਥੋਂ ਦੀ ਕਾਰੀਬਾ ਝੀਲ ਨੇ 3200 ਵ. 


ਕਿ. ਮੀ. (2000 ਵ. ਮੀਲ) ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਫੈਲੀ.ਹੋਈ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ __ 


ਸੰਸਾਰ ਭਰ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ਹੋਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਝੀਲ 
ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਲਿਮਪੋਪੋ ਅਤੇ ਸਾਬੀ ਇਸਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੋਰ 
ਦਰਿਆ ਹਨ। 

ਜਲਵਾਯੂ--ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿਚ ਜੂਨ ਤੋਂ ਸਤੰਬਰ ਦਰਮਿਆਨ 
ਪੌਣਪਾਣੀ ਠੰਢਾ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਥੇ ਸਰਦੀਆਂ ਦਾ ਤਾਪਮਾਨ 


451 


14 ਅਤੇ 19 ਸੈਂ. ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਗਰਮੀਆਂ ਦਾ ਤਾਪਮਾਨ 20 ਤੋਂ 27” 
ਸੈਂ. ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਕਤੂਬਰ ਤੋਂ ਮਈ ਤੱਕ ਬਰਸਾਤ ਦਾ ਮੌਸਮ ਰਹਿੰਦਾ 
ਹੈ। ਦਿਨ ਵੇਲੇ ਸਰਦੀ ਘੱਟ ਅਤੇ ਮੌਸਮ ਖੁਸ਼ਗਵਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ 
ਸਰਹੱਦੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਅੰਸਤਨ ਸਾਲਾਨਾ ਵਰਖਾ 400 ਮਿ. ਮੀ. 
(36”) ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਪਹਾੜੀ ਖੇਤਰ ਵਿਚ 1000 ਮਿ. ਮੀ. (40?) ਹੁੰਦੀ 
ਹੈ। 

ਬਨਸਪਤੀ ਅਤੇ ਜੀਵ ਜੰਤੂ--ਜ਼ਿਮਬਾਬਵੇ ਦਾ 60% ਖੇਤਰ 
ਜੰਗਲਾਂ ਨੇ ਮੱਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚੋਂ ਪੂਰਬੀ ਪਹਾੜੀ ਖੇਤਰ ਸਦਾ 
ਬਹਾਰ ਜੰਗਲਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਦੇਸ਼ ਭਰ਼ ਵਿਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸੇਮਾਂ ਦੇ ਰੁੱਖ 
ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਕੇਂਦਰੀ ਵੈਲਡ ਅਤੇ ਉੱਚ ਵੈਲਡ ਵਿਚ ਬਰੈਕੀਸਟੈਜੀਆਂ 
ਦੀਆਂ ਕਈ ਜਾਤੀਆਂ ਵਧੇਰੇ ਉੱਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਵਾਗਕੀ ਨੈਸ਼ਨਲ 


ਪਾਰਕ ਲਗਭਗ 11008 ਵ. ਕਿ. ਮੀ. (4300 ਵ. ਮੀ) ਖੇਤਰ ਵਿਚ 


ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। 


ਸੇਰ, ਗਿੱਦੜ, ਲੱਕੜਬੱਗੇ, ਹਾਥੀ, ਦਰਿਆਈ ਘੋੜੇ, ਲੰਗੂਰ, 
ਸੱਪ, ਮਗਰਮੱਛਾਂ ਆਦਿ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਰੋਝ ਇਥੋਂ ਦੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿਚ ਆਮ 
ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। 


ਇਤਿਹਾਸ 


ਜ਼ਿਮਬਾਬਵੇ ਵਿਚ 500,000ਸਾਲ ਪੁਰਾਣੇ ਪੱਥਰ ਯੁੱਗ ਦੇ ਖੰਡਰਾਂ 
ਤੋਂ ਇਥੋਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨਤਾ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬਾਂਟੂ 
ਭਾਸ਼ਾਈ ਲੋਕ ਪੰਜਵੀਂ ਤੋਂ ਦਸਵੀਂ ਸਦੀ ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਆਏ 
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਥੋਂ ਦੇ ਸਾਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਰੇਗਸਤਾਨੀ ਇਲਾਕੇ ਵੱਲ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ। 
ਆਨਟੋਨੀਓ ਫਰਨਾਂਡੇਜ਼ ਸ਼ਾਇਦ ਪਹਿਲਾ ਯੂਰਪੀ ਸੀ ਜਿਹੜਾ 16ਵੀਂ 
ਸਦੀ ਵਿਚ ਇਥੇ ਪੁੱਜਾ। ਸੰਨ 1569ਵਿਚ ਸੋਨੇ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿਚ ਪੁਰਤਗਾਲ 
ਦੀ ਇਕ ਨਾਕਾਮਯਾਬ ਸੈਨਕ ਟੁਕੜੀ ਇਥੇ ਆਈ। ਸੰਨ 1830 ਦੇ 
ਛੱਡ ਕੇ ਇਥੇ ਆ ਵਸੇ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਐਨਡਬੀਲੀ ਕਬੀਲੇ ਨੇ ਸ਼ੌਨ 
ਕਬੀਲਿਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਇਥੇ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ। ਇਸੇ ਕਾਲ 
ਵਿਚ ਬਰਤਾਨੀਆ ਅਤੇ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰੀ, ਵਪਾਰੀ ਅਤੇ ਸੋਨਾ 
ਵਿਚੋਂ ਇਥੇ ਆ ਕੇ ਵਸ ਗਏ। ਸੰਨ 1889 ਵਿਚ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿਚ 
ਵਪਾਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਫੁੱਲਤ ਕਰਨ ਲਈ ਅਤੇ ਇਥੇ ਆਪਣੀ ਨੌਆਬਾਦੀ ਕਾਇਮ 


ਕਰਨ ਲਈ ਸੈਮਿਲ ਰੋਡਜ਼ ਨੇ 'ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਾਊਥ ਅਫਰੀਕਾ ਕੰਪਨੀ' ਦੀ 


ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਸੰਨ 1890 ਦੌਰਾਨ ਕੁਝ ਹੋਰ ਯੂਰਪ ਵਾਸੀ ਸੋਨਾ 
ਲੱਭਣ ਲਈ ਇਥੇ ਆਏ ਅਤੇ ਇਸ ਕੰਮ ਉੱਤੇ ਆਪਣਾ ਹੀ ਹੱਕ 
ਜਤਾਇਆ। ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਐਨਡਬੀਲੀ ਅਤੇ ਸ਼ੌਨ ਕਬੀਲਿਆਂ ਨੇ ਭਾਰੀ 
ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਪਰ 1897 ਵਿਚ ਇਥੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਕਾਇਮ ਹੋ ਗਈ। ਸੰਨ 
1923ਤੱਕ ਦੇਸ਼ ਉੱਪਰ ਕੰਪਨੀ ਦੀ ਹਕੂਮਤ ਕਾਇਮ ਰਹੀ। ਸੰਨ 1923 
ਲਿਆ। ਸੰਨ 1953 ਵਿਚ 'ਸੈਂਟਰਲ ਅਫ਼ਰੀਕਨ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਆਫ਼ 
ਹੋਡੇਸ਼ੀਆ' ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹਿਤ ਇਸ ਨੌਆਬਾਦੀ ਨੇ ਨੀਆਸਾਲੈਂਡ ਅਤੇ 
_ ਉੱਤਰੀ ਰੇਡੇਸ਼ੀਆ ਨਾਲ ਗੱਠਜੋੜ ਕਰ ਲਿਆ। ਆਉਣ ਵਾਲੇ 10 
ਸਾਲਾਂ. ਦੌਰਾਨ 'ਨੈਸ਼ਨਲ ਡੈਮੋਕ੍ਰੇਟਿਕ ਪਾਰਟੀ' ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ 
ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਕੌਮੀ ਅੰਦੋਲਨ ਨੇ ਜ਼ੋਰ ਫੜਿਆ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਇਹ ਪਾਰਟੀ 
ਟੁੱਟ ਕੇ ਦੇ ਅਲੱਗ-ਅਲੱਗ ਪਾਰਟੀਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡੀ ਗਈ। ਸੰਨ 1963 
ਵਿਚ ਸੰਘ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਮੁੜ ਨੌ-ਆਬਾਦੀ ਦਾ ਦਰਜਾ 
ਹਾਸਲ ਹੋਇਆ। ਸੰਨ 1965 ਵਿਚ ਇਆਨ ਸਮਿੱਥ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ 
` ਰੂੜ੍ਹੀਵਾਦੀ 'ਰੇਡੇਸ਼ੀਅਨ ਫਰੰਟ' ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਕਤਰਫ਼ਾ ਹੀ ਦੇਸ਼ ਦੀ 
ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਰੇਡੇਸ਼ੀਆ ਦਾ ਨਾਉਂ 


ਜ਼ਿਮਬਾਬਵੇ 


ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੰਗਲੈਂਡ ਤੇ ਫੇਰ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ 
ਕਾਰਨ 1960 ਅਤੇ 1970 ਦੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਇਥੋਂ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ 
ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਧੱਕਾ ਲੱਗਾ ਪਰ ਇਸ ਸਮੇਂ ਸਾਊਥ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਨੂੰ 


ਮਦਦ ਮੁਹੱਈਆ ਕੀਤੀ ਗਈ। 2 ਮਾਰਚ, 1970 ਨੂੰ ਸਮਿੱਥ ਸਰਕਾਰ 
ਨੇ ਰੇਡੇਸ਼ੀਆ ਦਾ ਇਕ ਆਜ਼ਾਦ ਗਣਤੰਤਰ ਵਜੋਂ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। 


ਦਸੰਬਰ 1972 ਵਿਚ ਇਥੋਂ ਦੇ ਕਾਂਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸਾਰੀ ਤਾਕਤ 
ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਕਰਨ ਲਈ ਗੁਰੀਲਾ ਯੁੱਧ ਨੀਤੀ ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ। 
ਸੰਨ 1975ਵਿਚ ਜਾਂਪੂ ਅਤੇ ਜਾਨੂ ਦੋ ਗੁਰੀਲਾ ਸੰਗਠਨਾਂ ਦਾ ਮੌਜ਼ਮਬੀਕ 
ਅਤੇ ਜ਼ੈਂਬੀਆ ਵਿਚ ਮੁੱਢ ਬੱਝਾ। ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਅਫ਼ਰੀਕਨ ਨੈਸ਼ਨਲ 
ਕਾਂਸਲ' ਨੇ 1979 ਦੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਵਿਚ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਪਰ ਗੋਰਿਆਂ 
ਦੀ ਘਟ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਬਾਫਜੂਦ ਇੰਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਘਟ ਨਾ ਕਰ __ 
ਸਕੀ। ਸੰਨ 1980 ਵਿਚ ਮੁੜ ਚੋਣਾਂ ਹੋਈਆਂ ਜਿਸ ਵਿਚ ਜਾਨ ਕਬੀਲੇ 
ਦੇ ਰਾਬਰਟ ਮੁਗਾਬੇ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਜਿੱਤ ਮਿਲੀ। ਇਸਨੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਅਤੇ 


- ਰੱਖਿਆ ਮੰਤਰੀ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਸੰਭਾਲੇ ਅਤੇ ਕੁਝ ਚਿਰ ਲਈ ਸਾਬਕਾ 


ਗੁਰੀਲਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸਰਕਾਰ ਵਿਚ ਲੈ ਲਿਆ। ਜਾਂਪੂ ਕਬੀਲੇ ਦੇ 


`ਮੁਖੀ ਨਕੋਮੇ ਨੇ ਮੁਗਾਬੇ ਦੀ ਜਿੱਤ ਦਾ ਕੋਈ ਸਵਾਗਤ ਨਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 
ਉਸਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਲੜਾਈ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣ ਦਾ 


ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਨਕੋਮੋ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰ ਵਿਚੋਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 

18 ਅਪਰੈਲ, /960ਵਿਚ ਜਿਮਬਾਬਵੇ ਬਾਹਰੀ ਹਗੂਮਤਾਂ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ 

ਆਜ਼ਾਦ ਹੋ ਗਿਆ। ੧ 

___ ਆਰਥਿਕਤਾ 
ਖਣਿਜ--ਜ਼ਿਮਬਾਬਵੇ ਦੇ ਖਣਿਜਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸੋਨਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ 

ਮਾਤਰਾ ਵਿਚ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਖਣਿਜ ਨੇ ਬਾਹਰੀ ਤਾਕਤਾਂ ਦਾ 


ਧਿਆਨ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਖਿੱਚਿਆ। ਸੋਨੇ ਤੋਂ ਇਲਾਫਾ ਕੋਲਾ ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ 


ਮਾਤਰਾ ਵਿਚ ਕੱਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੱਚਾ ਲੋਹਾ, ਜ਼ੂਨਾ ਪੱਥਰ, ਕਰੋਮਾਈਟ, 
ਆਦਿ ਖਣਿਜ ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਕੱਚਾ ਕਰੇਮ 
ਸੰਸਾਰ ਭਰ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਇਥੇ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। 
ਖੇਤੀਬਾੜੀ--ਇਥੋਂ ਦੇ ਲਗਭਗ 30% ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਿੱਤਾ _ 
ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਹੈ। ਹੋਰ ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਖੇਤੀ ਯੋਗ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ 
ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਮੱਕੀ ਇਥੋਂ ਦੀ ਮੁੱਖ ਫ਼ਸਲ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਗੰਨਾ, 
ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਫ਼ਸਲਾਂ ਵਧੇਰੇ ਕਰਕੇ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਫ਼ਾਰਮਾਂ ਵਿਚ 
ਉਗਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ .ਹਨ। ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿਚ ਕਸਾਵਾ, ਆਲੂ, 
ਜਵੀ, ਮੂੰਗਫਲੀ, ਕੇਲੇ ਅਤੇ ਸੰਤਰੇ ਆਦਿ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 
ਕਿਧਰੇ-ਕਿਧਰੇ ਚਾਹ ਅਤੇ ਕਾਫ਼ੀ ਦੀ ਖੇਤੀ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾਣ ਲੱਗੀ ਹੈ। 
'ਜ਼ਿਮਬਾਬਵੇ ਦੀ ਕੁੱਲ ਜਮੀਨ ਦਾ ਲਗਭਗ 2/7 ਹਿੱਸਾ ਪਸ਼ੂ 
ਪਾਲਣ ਲਈ ਚਰਾਂਦਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਮੁੱਖ 
ਤੌਰ ਤੇ ਬੱਕਰੀਆਂ, ਮੁਰਗੀਆਂ, ਮੱਝਾਂ, ਗਊਆਂ, ਭੇਡਾਂ ਆਦਿ ਪਸ਼ੂ ਪਾਲੇ 
ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਡੰਗਰਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਦੁੱਧ ਅਤੇ ਮਾਸ ਇਥੋਂ 


_ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 


ਦੇ ਲੋਕ ਆਤਮ ਨਿਰਭਰ ਹੋਣ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਪ੍ਰਯਤਨਸ਼ੀਲ ਸਨ। ਇਸੇ 
ਕਾਰਨ ਇਥੋਂ ਦੇ ਉਦਯੋਗ ਧੰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਉਤਸ਼ਾਹ ਮਿਲਿਆ। ਵਧੇਰੇ 
ਕਰਕੇ ਖਾਦ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਸੈਸਿੰਗ ਕਰਨ ਦੇ ਉਦਯੋਗ ਹਨ ਪਰ 


ਕੱਪੜਾ, ਰਸਾਇਣ, ਪਲਾਸਟਿਕ, ਰਬੜ ਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ , ਖਾਦ 


ਜ਼ਿਮੀਕੰਦ 


ਕੀਟਨਾਸ਼ਕ ਦਵਾਈਆਂ, ਤੀਆਂ ਆਦਿ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਉਦਯੋਗ ਕਾਫੀ 
ਉੱਨਤ ਹਨ। 


ਵਪਾਰ--ਜ਼ਿਮਬਾਬਵੇ ਦੇ ਵਪਾਰਕ ਸਬੰਧ ਵਧੇਰੇ ਕਰਕੇ ਸਾਊਥ 
ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਨਾਲ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਜੈਂਬੀਆ, ਤਨਜਾਨੀਆ, ਅੰਗੋਲਾ, 
ਸਵਾਜ਼ੀਲੈਂਡ, ਮੌਜ਼ਮਬੀਕ ਅਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਵਪਾਰਕ ਸਬੰਧ 
ਕਾਇਮ ਹੋਏ ਹਨ। ਪੈਟਰੋਲੀਅਮ ਪਦਾਰਥ, ਰਸਾਇਣ ਅਤੇ ਆਵਾਜਾਈ 
ਸਾਧਨਾਂ ਦਾ ਆਯਾਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਮਾਕੂ, ਐਸਬੈਸਟਸ, ਬਾਰੀਕ 
ਸੂਤੀ ਜਾਲੀਦਾਰ ਕੱਪੜਾ ਆਦਿ ਵਸਤਾਂ ਦਾ ਨਿਰਯਾਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ 
ਹੈ। 


ਲੋਕ 


ਦੂਜੀ ਸੰਸਾਰ ਜੰਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੋਰੇ ਲੋਕ ਕਾਫ਼ੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ 
ਇਥੇ ਆ ਕੇ ਵਸ ਗਏ। ਸੰਨ 1963 ਵਿਚ ਹੋਡੇਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਨੀਆਸਾਲੈਂਡ 
ਦੇ ਸੰਘ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਲਗਭਗ 13,000 ਲੋਕ 
ਇਹ ਦੇਸ਼ ਛੱਡ ਕੇ ਵਾਪਸ ਚਲੇ ਗਏ। ਸੰਨ 1976 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਲਗਾਤਾਰ ਘਟਣ ਲੱਗੀ। ਮੂਲ ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਵਿਚ 
ਜਨਮ ਦਰ ਕਾਫ਼ੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਕਾਰਨ 1980ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਰਕਾਰੀ 
ਪੱਧਰ ਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਿਯੋਜਨ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਸੰਨ 
1992 ਵਿਚ ਇਥੋਂ ਦੀ ਆਬਾਦੀ 99,00,000 (1992) ਸੀ। 


ਲੀ 


ਨਸਲ--ਵਸੋਂ ਦੇ 70%ਲੋਕ ਸ਼ੌਨ ਗਰੁੱਪ, 20.25%ਐਨਡਬੀਲੀ 


ਅਤੇ 3% ਲੋਕ ਗੋਰੀ ਨਸਲ ਦੇ ਹਨ। ਲਗਭਗ 300,000 ਕਾਲੇ ਲੋਕ 
ਮਾਲਾਵੀ ਅਤੇ ਮੌਜ਼ਮਬੀਕ ਤੋਂ ਗੋਰਿਆਂ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿਚ ਅਤੇ ਖਾਣਾਂ ਵਿਚ 
ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਇਥੇ ਆ ਕੇ ਵਸ ਗਏ ਹਨ। 

ਧਰਮ--ਕੁੱਲ ਆਬਾਦੀ ਦਾ ਲਗਭਗ 3/4ਹਿੱਸਾ ਲੋਕ ਈਸਾਈ 
ਮੱਤ ਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਦੇ ਕੁਝ ਆਤਮਾਵਾਂ ਵਿਚ ਯਕੀਨ 
ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕੁਝ ਮੁਸਲਮਾਨ ਹਨ। 


ਬੋਲੀ--ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਇਥੋਂ ਦੀ ਰਾਜ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ ਜਿਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ 
ਸ਼ਨ ਅਤੇ ਐਨਡਬੀਲੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵੀ ਬੋਲੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। 

ਸਿੱਖਿਆ--ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ, ਸੈਕੰਡਰੀ ਅਤੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ 
ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਹੈ। ਸਰੀਰਕ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਅਪਾਹਜਾਂ 
ਲਈ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੈ। ਗੋਰੇ ਵਾਸੀਆਂ ਵਿਚ 100% 
ਲੋਕ ਹੀ ਪੜ੍ਹੇ ਲਿਖੇ ਹਨ। ਹਰ ਪੱਧਰ ਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਮੁਫ਼ਤ ਰੱਖਿਆ 
ਗਿਆ ਹੈ। ਜ਼ਿਮਬਾਬਵੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਅੱਠ ਟਰੇਨਿੰਗ 
ਕਾਲਜ ਹਨ। 

ਸਿਹਤ--ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਜੱਚਾ ਅਤੇ ਬੱਚੇ ਦੀ 
ਸਿਹਤ ਸੁਧਾਰਨ ਲਈ ਕਈ ਕਦਮ ਚੁੱਕੇ ਗਏ ਹਨ। ਮਲੇਰੀਆ, ਖਸਰਾ 
ਆ 
ਦਰ ਕਾਫ਼ੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ। 

ਰਾਜ ਪ੍ਰਬੰਧ 

ਸੰਨ 1979 ਵਿਚ ਜ਼ਿਮਬਾਬਵੇ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ। ਇਸ 
ਦੇ ਨਵੇਂ ਸੰਵਿਧਾਨ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਜਿਸ ਦੁਆਰਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ 
ਨੂੰ ਰਾਜ ਦੇ ਮੁਖੀ ਦਾ ਦਰਜਾ ਹਾਸਲ ਹੋਇਆ। ਇਥੋਂ ਦੀ ਸੰਸਦ ਵਿਚ 
ਸੈਨਟ ਅਤੇ ਹਾਉਸ ਆਫ਼ ਅਸੈਂਬਲੀ ਦੋ ਸਦਨ ਹਨ। ਕੈਬਨਟ ਦਾ ਮੁਖੀ 
ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਚੋਣ ਸੰਸਦ ਵਿਚੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਨਿਆਂ ਵਿਭਾਗ 
ਦਾ ਮੁਖੀ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਦਾ ਜੱਜ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਚੋਣ ਨਿਯੁਕਤੀ 
ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਹੀ ਦੀ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦੁਆਰਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬਾਕੀ 
ਦੇ ਜੱਜਾਂ ਨੂੰ ਅਦਾਲਤੀ ਸਰਵਿਸ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੀ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ 
ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। 

ਕਰੰਸੀ--ਜ਼ਿਮਬਾਂਬਵੇ ਤਾਲਰ ਇਥੋਂ ਦੀ ਕਰੰਸੀ ਹੈ। 


452 


ਤੋਲ ਪ੍ਰਣਾਲੀ--ਮੀਟ੍ਰਕ ਸਿਸਟਮ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ 
ਤਾਜ ਦਾ ਛੋਟਾ ਟਨ ਵੀ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਹੈ। 
ਵਿਚ ਸਫੇਦ ਬਣੇ ਤਿਕੋਣ ਉੱਪਰ ਇਕ ਲਾਲ ਸਿਤਾਰਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ 
ਜ਼ਿਮਬਾਬਵੇ ਦਾ ਪੰਛੀ ਸੁਨਹਿਰੇ ਰੰਗ ਵਿਚ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। 

ਹ. ਪੁ.--ਐਨ. ਬ੍ਰ. ਮਾ. 12: 916; ਐਨ. ਅਮੈ. 29 : 775; ਸਟੇ. ਯੀ. ਬੁ. 
1988-89. 1993-94 

ਜ਼ਿਮੀਂਕੰਦ : ਇਸ ਗੱਠਦਾਰ ਸਬਜ਼ੀ ਦਾ ਮੂਲ ਸਥਾਨ ਭਾਰਤ 
ਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਗੱਠੀਆਂ ਜਾਂ ਗੱਠਲ ਖਾਣ ਦੇ ਕੰਮ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। 
ਜ਼ਿਮੀਕੰਦ ਦੇ ਖ਼ੁਰਾਕੀ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ- 

ਪ੍ਰਿਤੀ 100 ਗ੍ਰਾ. ਖਾਣ ਯੋਗ ਭਾਗ ਵਿਚ) 


ਨਮੀ 787 ਗ੍ਰਾ. _ ਖਣਿਜਾਂ 0.8 ਗ੍ਰਾ. 
ਚਰਬੀ 0.1ਗ੍ਰਾ. ਹੋਰ ਕਾਰਬੇਹਾਈਡ੍ਰੇਟ _18.4ਗ੍ਰਾ. 
ਰੇਸ਼ੇ 0.8 ਗ੍ਰਾ. _ ਕੈਲਸ਼ੀਅਮ 50 ਮਿ. ਗਰਾਂ, 
ਕੈਲੋਰੀਆਂ 79 ਲੋਹਾ 0.6 ਮਿ. ਗ੍ਰਾ. 
ਫ਼ਾਸਫ਼ੇਰਜ __34ਮਿ. ਗ੍ਰਾ. _ ਥਾਇਆਮੀਨ 0.6 ਮਿ. ਗ੍ਰਾਂ 
ਵਿਟਾਮਿਨ ਏ __434ਪ੍ਰਤੀ _. ਨਿਕੋਟੀਨਿਕ ਐਸਿਡ 0.7 ਮਿ. ਗ੍ਰਾ 
ਇਕਾਈ 
ਰਿਬੋਫਲਾਵੀਨ 0.07 ਮਿ. ਗ੍ਰਾ. ਵਿਟਾਮਿਨ ਸੀ ਨਿੱਲ 
ਪ੍ਰੋਟੀਨ 1.2ਗ੍ਰਾ. 


ਜ਼ਿਮੀਰੰਦ ਦਾ ਸਬੰਧ ਐਰੇਸੀ ਕੁਲ ਤੇ ਐਮੇਰਫੋਵਲਸ ਪ੍ਰਜਾਤੀ 
ਨਾਲ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਕੈਪੈਨੂਲੇਟਸ ਜਾਤੀ 'ਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
ਜ਼ਿਮੀਕੰਦ ਦੀਆਂ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਵੱਖਰੀਆਂ-ਵੱਖਰੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ। 
ਇਕ ਦੀਆਂ ਗੱਠੀਆਂ ਨਰਮ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੀ ਜ਼ਿਮੀਕੰਦ 
ਗੱਠੀਆਂ ਦੇ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਟੁਕੜੇ ਬੀਜ ਕੇ ਹੀ ਉਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ 
ਵਿਚ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਕੁੜੱਤਣ ਤੇ ਜਲੂਣ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਮੂੰਹ ਅਤੇ 
ਗਲੇ ਨੂੰ ਖ਼ਾਰਸ਼ ਜਿਹੀ ਲੱਗ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਕਿਸਮ ਤੋਂ ਝਾੜ ਵਧੀਆ 
ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਉਬਾਲਣ ਨਾਲ ਇਹ ਜਲੂਣ ਮੱਠੀ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦੂਸਰੀ 
ਕਿਸਮ ਦਾ ਨਸਲ-ਵਾਧਾ ਸਾਬਤ ਗੱਨੀਆਂ ਜਾਂ ਮਾਦਾ ਗੱਠਲ ਲਾ ਕੇ 
ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਸਮ ਵਧੀਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਵਿਚ ਜਲੂਣ 
ਵੀ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਦੀ ਬਿਜਾਈ ਲਈ ਸ਼ੁਰੂ ਬਹਾਰ ਦਾ ਸਮਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗਾ 


ਗਹੰਦਾ ਹੈ। ਬੀਜ ਲਈ ਗੱਠੀਆਂ ਦੇ ਛੋਟੇ-ਛੇਟੇ ਟੁਕੜੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਜ਼ਨ 


ਕੁਝ ਗ੍ਰਾ. ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬੀਜੀ ਗਈ ਨਿੱਕੀ ਜਿਹੀ 
ਗੰਢ ਵੱਧ ਕੇ ਕਈ ਕਿਲੋ ਦਾ ਗੱਠਲ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਨੂੰ ਪੂਰੀ 
ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਧਣ ਲਈ ਤਿੰਨ ਚਾਰ ਸਾਲ ਦਾ ਸਮਾਂ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਜਰਾਤ 
ਵਿਚ ਜ਼ਿਮੀਕੰਦ ਸਮਤਲ ਕਿਆਰੀਆਂ 'ਚ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਦ 
ਕਿ ਕੁਝ ਦੱਖਣੀ ਰਾਜਾਂ 'ਚ ਇਹ ਚੌੜੀਆਂ-ਚੌੜੀਆਂ ਵੱਟਾਂ ਤੇ ਲਾਇਆ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜ਼ਿਮੀਕੰਦ ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿਚ ਤਪਤ ਖੰਡੀ, ਅਰਧ-ਤਪਤ-ਖੰਡੀ 
ਫ਼ਸਲ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ ਲਈ ਵਰਖਾ ਵਕਫਿਆਂ ਨਾਲ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ 
ਹੈ ਜਾਂ ਫਿਰ ਸਿੰਜਾਈ ਦੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਹੋਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ। 
ਅਧਿਕਤਮ ਤੇ ਨਿਊਨਤਮ ਤਾਪਮਾਨ 'ਚ ਵੀ ਬਹੁਤਾ ਅੰਤਰ ਨਹੀਂ ਹੇਣਾ 
ਚਾਹੀਦਾ। ਜ਼ਿਮੀਕੰਦ ਅਕਸਰ ਅਦਰਕ ਤੇ .ਕੇਲਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਵੀ 
ਬੀਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਜ਼ਿਮੀਕੰਦ ਦੇ ਨਾਲ ਕਈ ਵਾਰ 
ਗੁਆਰਾ, ਮੂੰਗਫਲੀ ਤੇ ਮੇਥੀ ਆਦਿ ਫ਼ਸਲਾਂ ਵੀ ਬੀਜੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ 


- ਹਨ। ਇਹ ਫ਼ਸਲਾਂ ਜ਼ਿਮੀਕੰਦ ਨੂੰ ਢੱਕ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। 


453 


ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਚਾਰ ਕੁ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਫ਼ਸਲ ਦੀਆਂ ਗੱਠੀਆਂ ਦੇ ਪੁੰਗਾਰੇ 
ਅਗਲੀ ਫ਼ਸਲ ਦੀ ਬਿਜਾਈ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜ਼ਿਮੀਕੰਦ ਨੂੰ ਜੇ 
ਪੁਰਾ ਪੱਕਣ ਤੇ ਪੁੱਟਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਕ ਹੈਕਟਰ ਵਿਚੋਂ ਲਗਭਗ 300 
ਤੋਂ 4000 ਕੁਇੰਟਲ ਝਾੜ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। 

ਹ. ਪੁ--ਸਬਜ਼ੀਆਂ-ਚੌਧਰੀ : 236 ਸਿ 

ਜਿਮਪੀ : ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਦੇ ਦੱਖਣ-ਪੁਰਬੀ ਕਵੀਨਜ਼ਲੈਂਡ 
ਵਿਚ ਜਿਮਪੀ ਦੀ 'ਤੰਗ ਖਾੜੀ ਅਤੇ ਮੈਰੀ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੇ ਸਥਿਤ 
ਇਕ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਨੈਸ਼ਵਿਲ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਮਸ਼ਹੂਰ 
ਸੀ। ਇਸਦਾ ਇਹ ਨਾਂ ਜੇਮਜ਼ ਨੈਸ਼ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਪਿਆ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ 1867 
ਵਿਚ ਇਥੇ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਖਾਣਾਂ ਦਾ ਪਤਾ ਲਾਇਆ। ਇਸਦਾ ਮੌਜੂਦਾ 
ਨਾਂ ਡੰਗ ਮਾਰਨ ਵਾਲੇ ਦਰਖਤ (ਬਿਛੂ ਦਰਖ਼ਤ) ਦੇ ਨਾਂ ਲਈ ਵਰਤੇ 
ਜਾਂਦੇ ਇਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸ਼ਬਦ ਜਿਮਪੀ-ਜਿਮਪੀ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਪਿਆ। ਸੰਨ 
1890 ਵਿਚ ਇਸਨੂੰ ਇਕ ਕਸਬਾ ਅਤੇ 1905 ਵਿਚ ਸ਼ਹਿਰ ਐਲਾਨਿਆ 
ਗਿਆ। ਸੰਨ 1930 ਤਕ ਇਥੇ ਸੇਨੇ ਦੀ ਖੁਦਾਈ ਦਾ ਕੰਮ ਹੁੰਦਾ ਰਿਹਾ 


ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਸ ਜਗ੍ਹਾ ਤੇ ਚੂਨਾ ਪੱਥਰ ਅਤੇ ਚਾਂਦੀ ਵੀ ਕੱਢੇ 


ਜਾਂਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਯਾਬਾ ਦੀ ਤੰਗ ਖਾੜੀ ਤੇ ਬੁਰੁਮਬਾ ਡੈਮ ਬਣਾਇਆ 
ਗਿਆ ਜਿਹੜਾ ਕਿ 1964 ਵਿਚ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਡੈਮ ਹੜ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 
ਰੋਕਣ ਅਤੇ ਲਾਗਲੇ ਖੇਤਰ ਲਈ ਸਿੰਜਾਈ ਲਈ ਪਾਣੀ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਨ 
ਲਈ ਲਾਹੇਵੰਦ ਸਾਬਤ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਥੇ ਉਸ਼ਣ ਕਟੀਬੰਧੀ ਫ਼ਲ ਖਾਸ 
ਕਰਕੇ ਅਨਾਨਾਸ ਅਤੇ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ 
ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਦੁੱਧ ਤੋਂ ਬਣੇ ਪਦਾਰਥ ਅਤੇ ਗਊ ਮਾਸ ਆਦਿ ਵੀ ਉਪਲਭਧ 
ਹੈ। ਇਥੇ ਸਰਕਾਰ ਵਲੋਂ ਚੀਲ ਦੇ ਦਰਖ਼ਤ ਵੀ ਲਗਾਏ ਗਏ ਹਨ। 145 


ਕਿਮੀ. ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਬਰਿਜ਼ਬੈਨ ਨੂੰ ਜਾਂਦੀ ਮੁੱਖ ਉੱਤਰੀ ਰੇਲ ਲਾਈਨ 


ਅਤੇ ਬੂਸ ਸ਼ਾਹਰਾਹ ਤੇ ਆਰਾ ਮਿੱਲਾਂ ਅਤੇ ਲੱਕੜੀ ਦਾ ਫ਼ਰਨੀਚਰ ਅਤੇ 
ਖਾਦ-ਪਦਾਰਥ ਪ੍ਰਾਸੈੱਜ ਕਰਨ ਦੇ ਉਦਯੋਗ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ। 

ਹ. ਪੁ. -ਐਨ. ਬ੍ਰਿ ਮਾ. 5 : 529 

ਜਿਰਾਸੈਕ, ਅਲਾਇਸ : ਇਹ ਚੈਕ ਸਾਹਿਤ ਦਾ 1914ਤੋਂ 
ਪਹਿਲੇ ਕਾਲ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਾਵਲਕਾਰ ਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਵਾਲਾ ਮਹਾਨ 
ਵਿਅਕਤੀ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ 23ਅਗਸਤ,. 1951 ਨੂੰ ਚੈਕੋਸਲੋਵਾਕੀਆ 
ਵਿਚ ਹਰੋਨਵ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। 





ਅਲਾਇਸ ਜਿਰਾਸੈਕ 


ਸੰਨ 1909 ਵਿਚ ਰਿਟਾਇਰ ਹੋਣ ਤੱਕ ਇਹ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ 
ਵਿਚ ਅਧਿਆਪਕ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਨੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਨਾਵਲਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਪੇਸ਼ 
ਕੀਤੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਕੌਮ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਤੇ ਆਜ਼ਾਂਦੀ ਤੇ ਨਿਆਂ ਵੱਲ 


ਜਿਰਾਂਤ 


ਹੋਈ ਪ੍ਰਗਤੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਸੀ। ਇਸ ਨੇ ਹੁਸਾਈਟ ਕਾਲ ਬਾਰੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ 
ਰੂਪ ਵਿਚ ਤਿੰਨ ਨਾਵਲ 'ਬਿਟਵੀਨ ਦਾ ਕਰੰੰਟਸ' (1891), 'ਅਗੇਂਸਟ 
ਆਲ ਦਾ ਵਰਲਡ' (1894) ਅਤੇ 'ਬ੍ਰਦਰਹੁੱਡ' (1899-1988) ਲਿਖੇ। 
ਕਲਾ ਪੱਖੋਂ ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਚਨਾ 97. ੧੬ (1888-1906) ਹੈ ਜੋ 
ਪੰਜ ਜਿਲਦਾਂ ਵਿਚ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਚੈਕ ਦੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਜਾਗ੍ਰਤੀ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ 
ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਰਚਨਾ 'ਡਾਰਕਨੈੱਸ' 
(1915) ਹੈ। 


ਦੀ ਇੱਛਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 13 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1938 ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਗ ਵਿਚ ਹੋਏ 
ਇਕ'ਜਲਸੇ ਵਿਚ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਹਲਫ ਪੜ੍ਹਿਆ। ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ 12 ਮਾਰਚ, 
1930 ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਗ ਵਿਖੇ ਹੋਈ। ਰ 

ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 13: 1; ਐਨ. ਬ੍ਰਿ ਮਾ. 5 :562 

ਜਿਰਾਂਡ : ਇਹ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮੀ ਫ਼ਰਾਂਸ ਦਾ ਇਕ ਸਾਹਿਲੀ _ 
ਡਿਪਾਰਟਮੈਂਟ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਇਸੇ ਨਾਂ ਦੀ ਐੱਸਚੁਅਰੀ ਦੇ ਦੋਹੀਂ ਪਾਸੀਂ 
'ਗਰਾਨ' (&&੦8॥੦)ਅਤੇ ਡਾੱਰਡੋਨ (36890&0੦) ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੀਆਂ 
ਨੀਵੀਆਂ ਵਾਦੀਆਂ ਵਿਚ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜਿਰਾਂਡ ਡਿਪਾਰਟਮੈਂਟ 
ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿਚ ਸ਼ਰਾਂਟ ਇਨਫੀਰੀਅਰ (6॥%॥੧ਟ 10710), 
ਡਾੱਰਡੋਨ; ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵਿਚ ਲਾਟ-ਏ-ਗਰਾਨ ਅਤੇ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ 
ਵਿਚ ਲਾਨਦ (1੩੩੪੦) ਨਾਮੀ ਡਿਪਾਰਟਮੈਂਟ ਦੱਖਣ ਵਿਚ ਹੱਦਬੰਦੀ 
ਕਰਦੇ ਹਨ। ਖਾੜੀ ਬਿਸਕੇ` ਇਸ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵਿਚ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਕੁੱਲ 
ਰਕਬਾ 10,000 ਵ. ਕਿਮੀ. (3, 861 ਵ. ਮੀ) ਅਤੇ ਆਬਾਦੀ 
12,23,600 (1993) ਹੈ। ਬੇਰਡਾ ਡਿਪਾਰਟਮੈਂਟ ਦੀ ਪ੍ਰੀਫੈਕਚਰ ਹੈ ਅਤੇ 
ਇਹ ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਹੈ। ਕਦੇ ਇਹ ਗ੍ਰੀਅਨ 
ਪ੍ਰਾਵਿੰਸ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਾਵਿੰਸ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸੇ 
ਵਿਚੋਂ ਜਿਰਾਂਡ ਡਿਪਾਰਮੈਂਟ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਬੇਰਡਾ ਵਪਾਰਕ 
ਹੈ। ਇਸ ਐੱਸਚੁਅਰੀ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਛੋਟੇ ਛੋਟੇ ਟਾਪੂ ਅਤੇ ਰੇਤਲੇ 
ਕੰਢੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਜਹਾਜ਼ਰਾਨੀ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ 
ਆਧੁਨਿਕ ਯੁਗ ਵਿਚ ਹੋਰ ਬਰਾਮਦ ਬੰਦਰਗਾਹਾਂ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੋਇਆ 
ਹੈ। 


ਦਰਿਆ ਡਾਰਡੋਨ ਅਤੇ ਗਰਾਲ ਛੇ ਸੰਗਮ ਉਪਰ ਇਕ ਤੇਲ 
ਸਾਫ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਆਧੁਨਿਕ ਪਲਾਂਟ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਿਰਾਂਡ 
ਮੁਹਾਣੇ ਉਪਰ ਇਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਲਾਈਟ ਹਾਊਸ ਟਾਵਰ ਹੈ ਜਿਹੜਾ 1585 
ਤੋਂ 1611 ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਉਸਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। 


ਜਿਰਾਂਡ ਡਿਪਾਰਟਮੈਂਟ ਦਾ ਪੌਣਪਾਣੀ ਨਮੀ ਭਰਪੂਰ ਹੈ। ਗਰਮੀ 
ਸਾਲ ਵਿਚ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਮਾਂ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਦਰਿਆ ਗਰਾੱਨ ਦੇ ਪੱਛਮ 
ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਦਾ ਖੇਤਰ ਇਕ ਰੇਤਲੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪੱਟੀ ਹੈ। ਇਸ ਖੇਤਰ 
ਚੀਲ ਤੇ ਬਲੂਤ ਦੇ ਸੰਘਣੇ ਜੰਗਲਾਂ ਨਾਲ ਢਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਗਰਾਨ 
ਵਾਲਾ ਜਰਖੇਜ਼ ਦਰਿਆਈ ਖੇਤਰ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਦਾ ਸਾਰਾ ਖੇਤਰ 
ਕਾਸ਼ਤਕਾਰੀ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਤੇ ਅੰਗੂਰ ਇਥੋਂ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ 
ਫ਼ਸਲਾਂ ਹਨ। ਗ੍ਰੇਵਜ਼, ਬਾਰਸਕ, ਮਾਦੋਕ ਤੇ ਸਾਤਰਨ ਸ਼ਰਾਬਾਂ ਇਸ 
ਡਿਪਾਰਟਮੈਂਟ ਦਾ ਮੁੱਖ ਉੱਤਪਾਦਨ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਸ ਇਲਾਕੇ 


`ਦੇ ਲੋਕ ਡੇਅਰੀ ਤੇ ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ ਦਾ ਧੰਦਾ ਵੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। 


ਜਿਰਾਂਡਿਨ 


ਡਿਪਾਰਟਮੈਂਟ ਵਿਚ ਕਈ ਚੀਨੀ ਸਾਫ਼ ਕਰਨ ਅਤੇ ਜੈਤੂਨ ਦਾ 
ਤੇਲ ਕੱਢਣ ਦੇ ਕਾਰਖਾਨੇ ਹਨ। ਸਾਹਿਲੀ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਮੱਛੀ ਨੂੰ ਸੁਕਾ 
ਕੇ ਲੂਣ ਲਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਕਾਫ਼ੀ ਪ੍ਰਚਲਤ ਹੈ। ਸਿੱਪ ਪੈਦਾ. ਕਰਨ ਦਾ 
ਧੰਦਾ ਵੀ ਇਸ ਡਿਪਾਰਟਮੈਂਟ ਦੇ ਹੀ ਹਿੱਸੇ ਹੈ। ਬੇਰਡਾ ਵਿਖੇ ਰਸਾਇਣਕ 
ਉਦਯੋਗ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ। ਧਾਤ ਵਿਗਿਆਨਕ ਉਦਯੋਗ, ਸਮੁੰਦਰੀ ਸੈਨਾ 
ਅਤੇ ਏਅਰੋਨਾਟਿਕ ਸਬੰਧੀ ਸਾਮਾਨ ਤਿਆਰ ਕਰਨ, ਤਾਂਬੇ ਤੇ ਲੋਹੇ ਦੇ 
ਕਾਰਖਾਨੇ ਵੀ ਜਿਰਾਂਡ ਡਿਪਾਰਟਮੈਂਟ ਦੀ ਆਮਦਨ ਦਾ ਕਾਫ਼ੀ ਵੱਡਾ 
ਵਸੀਲਾ ਹਨ। ਅਚੂਕ ਔਜ਼ਾਰ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੀਆਂ ਮਸ਼ੀਨਾਂ, ਬਿਜਲੀ ਦਾ 
ਸਾਮਾਨ ਵੀ ਕਈ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਤਿਆਰ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 


ਖਾੜੀ ਬਿਸਕੇ ਉਪਰ ਆਰਕੇਚੋਨ (&7636800) ਅਤੇ ਗਰਾੱਨ 
ਦਰਿਆ ਉਪਰ ਬੋਰਡਾ ਤੇ ਲਿਬੋਰਨ (30000) ਜਿਰਾਂਡ ਦੀਆਂ 
ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਬੰਦਰਗਾਹਾਂ ਹਨ। 

ਹ. ਪੁ.-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 10:435 ; ਕੋਲ. ਐਨ. 8:492 

ਜਿਰਾਂਡਿਨ : ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੀ ਇਕ ਜਿਰਾਂਡ ਨਾਮੀ ਰਾਜਨੀਤਕ 
ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੂੰ ਜਿਰਾਂਡਿਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਾਰਟੀ ਫ਼ਰਾਂਸ 
ਦੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੌਰਾਨ ਉਭਰੀ ਅਤੇ ਅਕਤੂਬਰ 1791 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਤੰਬਰ 
1792ਤੱਕ ਲੈਜਿਸਲੇਟਿਵ ਅਸੈਂਬਲੀ ਵਿਚ ਇਸ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਮੈਬਰਾਂ ਦਾ 
ਕਾਫ਼ੀ ਦਬਦਬਾ ਰਿਹਾ। ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਨਵੈਨਸ਼ਨ ਵਿਚ ਵੀ ਇਹ ਵਿਰੋਧੀ 
ਧੜਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸਨ। ਕਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਜਿਰਾਂਡਿਨ ਕਿਉਂਕਿ ਬੋਰਡਾ 
ਖੇਤਰ ਦੇ ਜਿਰਾਂਡ ਡਿਪਾਰਟਮੈਂਟ ਦੇ ਡਿਪਟੀ ਸਨ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ 
ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਨਾਂ ਜਿਰਾਂਡ ਪੈ ਗਿਆ। 


ਅਜੋਕੀ ਖੇਜ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਪਾਰਟੀ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ 
ਰੂਪ ਵਿਚ ਸੰਗਠਿਤ ਪਾਰਟੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਬਲਕਿ ਕੁਝ ਲੋਕ ਸਮੁੱਚੀ ਦੋਸਤੀ 
ਅਤੇ ਸਾਂਝੇ ਰਵੱਈਏ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਇੱਕਠੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਪਿੱਛੋਂ ਜਾ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਦੇ ਬਹੁਤੇ ਵਿਅਕਤੀ ਚੰਗੇ ਪੜ੍ਹੇ ਲਿਖੇ ਤੇ ਦਰਮਿਆਨੇ ਦਰਜੇ ਦੇ ਅਤੇਂ 
ਅਮੀਰ ਕਿੱਤਿਆਂ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਬਣ ਗਏ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਕਰਕੇ ਅਤੇ 
ਆਰੰਭ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗਣਰਾਜੀ ਝਕਾਉ ਸਦਕਾ ਇਹਨਾਂ ਨੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀ 
ਲਈ ਪੁਰ ਜੋਰ ਹਾਮੀ ਭਰੀ। ਸੰਨ 1789ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਬਹੁਤਿਆਂ 


ਦੀ ਗੱਲ ਬਾਤ ਸੁਧਾਰਵਾਧੀ ਦਾਇਰੇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਰਹੀ। 


ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਿਰਾਂਡਿਨ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੇ ਲੀਡਰ ਬਣੇ ਅਤੇ 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਦਾਲਤ ਦੀ ਸਖ਼ਤੀ ਨਾਲ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ। 
ਸੰਨ 1791 ਦੌਰਾਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਜਿਰਾਂਡਿਨਾਂ ਨੇ ਬ੍ਰਿਸਾੱਤ ਅਤੇ 


ਵਰਨੀਆਂਡ `ਦੀ ਆਗਵਾਈ ਹੇਠ ਜਲਾਵਤਨ ਰਈਸਾਂ ਅਤੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀ 


ਵਿਰੋਧੀ ਪਾਦਰੀਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਰਵਾਈ ਨੂੰ ਜਾਇਜ਼ 
ਕਰਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਦ ਕਿ ਇਸ ਵਰ੍ਹੇ ਦੇ ਅੰਤਲੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 
ਇਤਰ ਇਕ ਨ ਰੀ ਜੀ 
ਦੀ ਹਾਮੀ ਵੀ ਭਰੀ। 

` 20 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1703 ਨੂੰ ਛਰਾਂਸ ਨੇ ਆਸਟੀਆਂ ਲਾਲ ਜੰਗ ਦਾ 
_ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਜੰਗ ਦਾ ਅਸਰ ਜਿਰਾਂਡਿਨਾਂ ਦੀ ਆਸ ਤੋਂ ਬਿਲਕੁਲ 
ਉਲਟ ਹੋਇਆ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਕ-ਪੁਰਖੀ ਸਰਕਾਰ ਡਾਵਾਂ-ਡੋਲ ਹੋ 
ਗਈ। ਅੰਤ ਵਿਚ 10 ਅਗਸਤ, 1792ਨੂੰ ਪੈਰਿਸ ਦੇ ਟਵੀਲਰੀਜ ਮਹਿਲ 
(10061125 3162) ਉੱਪਰ ਅਜਿਹਾ ਝੱਖੜ ਝੁਲਿਆ ਜਿਸ ਨੇ ਇਕ 
ਪੁਰਖੇਸ ਰਾਜ ਦਾ ਤਖ਼ਤਾ ਹੀ ਉਲਟਾ ਦਿੱਤਾ। ਜਿਰਾਂਡਨਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ 
ਬਿਲਕੁਲ ਹੀ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਈ। ਹੁਣ ਇਕ ਪਾਸੇ ਇਸ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਪਤਨ 
` ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਪੈਰਿਸੀ ਕਮਿਊਨ, ਪ੍ਰਸ਼ੀਅਨ ਵਰਕਿੰਗ 
ਵਰਗ ਅਤੇ ਜੈਰੋਬਿਨ ਵਰਗੀਆਂ ਪਾਰਟੀਆਂ ਨੂੰ ਰਾਤੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ 
ਲਈ ਅੱਗੇ ਆਉਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲ ਗਿਆ। 


454 


ਵਿਚਕਾਰ ਸਿੱਧਮ-ਸਿੱਧੀ ਖਿੱਚੋਤਾਣ ਚਲ ਪਈ। ਸਤੰਬਰ 12 ਦੌਰਾਨ 
ਹੇਈ ਤਬਾਹੀ ਨਾਲ ਇਹ ਖਿੱਚੇਤਾਣ ਹੋਰ ਵੀ ਸੰਗੀਨ ਹੋ ਗਈ। ਸੰਮੇਲਨ 
ਲਈ ਮਾਂਟੇਨਯਾਰਦਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਉਪੰਰਤ ਜਿਰਾਂਡਿਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ 
ਨੂੰ ਲਿਤਾੜੇ ਜਾਣ ਦੇ ਡਰੋਂ ਆਪਣੀਆਂ ਤਕਲੀਫ਼ਾਂ ਲਈ ਗਰੀਬ ਤਬਕੇ 
ਦੇ ਬਾਗੀਆਂ ਉੱਪਰ ਇਲਜਾਮ ਲਗਾਇਆ। ਮਾਂਟੇਨਯਾਰਦਾਂ ਦੀ ਪੈਰਿਸ 
ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕੇਂਦਰੀਕ੍ਰਿਤ ਤਾਨਾਸ਼ਾਹੀ ਦੇ ਬਰਖਿਲਾਫ਼ ਜਿਰਾਂਡਿਨਾਂ ਦੇ 
ਸਥਾਨਕ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਖੁਭੇ ਸਾਧਾਰਣ ਬੁਰਜ਼ੂਆ ਵਰਗ ਨੂੰ 
ਖੁਦਮੁਖਤਾਰੀ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਆ। ਕਈਆਂ ਨੇ ਇਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਦੀ ਹਾਮੀ 
ਵੀ ਭਰੀ। 

ਜਿਰਾਂਡਿਨਾਂ ਅਤੇ ਮਾਂਟੇਨਯਾਰਦ ਵਿਚਕਾਰ ਹੋ ਰਹੇ ਝਗੜੇ ਦਾ 
ਸਮਾਜਿਕ ਪੱਖ ਆਰਥਿਕ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੀ ਜਿਹੜੀ ਜਿਰਾਂਡਿਨਾਂ ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ 
ਕਰਕੇ ਰੇਲਾਂ (੩੦180) ਨੇ ਪੈਰਿਸੀ ਗ਼ਰੀਬ ਬਾਗ਼ੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸਖ਼ਤੀ 
ਨਾਲ ਟੈੱਕਸ' ਲਾਉਣ ਦੀਆਂ ਮੰਗਾ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਆਰਥਿਕ ਆਜ਼ਾਦੀ 
ਲਈ ਆਵਾਜ਼ ਉਠਾਉਣ ਤੇ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋਈ। ਸੰਮੇਲਨ ਵਿਚ ਅਤੇ ਵੱਖ 
ਵੱਖ ਡਿੰਪਾਰਟਮੈਂਟਾਂ ਵਿਚ ਮੱਧ-ਵਰਗ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਜਿਰਾਂਡਿਨਾਂ ਦੀ 
ਮਦਦ ਨਾਲ ਇਸ ਸਬੰਧੀ ਰੈਲੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਸੰਮੇਲਨ ਦੌਰਾਨ ਬਾਦਸ਼ਾਹ 
ਨੇ ਮੁਕੱਦਮੇ ਦੀ ਸੁਣਵਾਈ ਉਪਰੰਤ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਹੋਰ ਤੀਬਰ ਹੇ 
ਗਿਆ। ਜਿਰਾਂਡਿਨ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੀ ਜਾਨ ਬਖ਼ਸ਼ੀ ਲਈ ਆਨੇ-ਬਹਾਨੇ ਨਵੇਂ 
ਨਵੇਂ ਮਸਲੇ ਖੜ੍ਹੇ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ 21 ਜਨਵਰੀ, 
1793 ਨੂੰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਫ਼ਾਸੀਂ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਫ਼ਰਾਂਸ ਨੂੰ 
ਨੀਦਰਲੈਂਡ ਵਿਚ ਲੱਗੇ ਧੱਕੇ ਦੇ ਫਲਸਰੂਪ ਜਿਰਾਂਡਿਨ ਬਿਲਕੁਲ ਹੀ 
ਤਬਾਹ ਹੋ ਗਏ। ਬ੍ਰਿਸਾੱਤ ਵਲੋਂ ਬਦੇਸ਼ੀ ਪਾਲਿਸੀ ਲਈ ਕੀਤੇ ਸੰਮੇਲਨ 
ਨਾਲ ਫ਼ਰਾਂਸ ਵਿਰੁੱਧ ਇਕ ਵਿਆਪਕ ਗੱਠ-ਜੋੜ ਹੋਇਆ। 

ਨੀਅਰ ਵਿਨਡਰ ਦੀ ਹਾਰ ਅਤੇ ਇਸ ਉਪਰੰਤ ਨਾਲ ਹੀ ਸੀ.ਐਫ਼ 
ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਧੱਕਾ ਵੱਜਾ। ਜਿਰਾਂਡਿਨ ਵੀ ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੇ ਬਚਾਉ ਤੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀ 
ਲਈ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਸਰਦਾਰ ਤਰੀਕੇ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨੋਂ ਸੰਕੋਚ ਕਰ 
ਗਏ ਜਦ.ਕਿ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਮਾਂਟੇਨਯਾਰਦ ਪਾਰਟੀ ਨੂੰ ਪੈਰਿਸ ਕਮਿਊਨ 
ਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਜਮਾਤਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਮਿਲੀ ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ 
ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਹਰਮਨ ਪਿਆਰੇ ਹੋ ਗਏ। ਰ 

2ਜੂਨ, 1793 ਨੂੰ 80000ਸ਼ਸਤਰਬੱਧ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੇ ਜਿਰਾਂਡਿਨਾਂ 
ਨੂੰ ਸੰਮੇਲਨ ਦੌਰਾਨ ਘੇਰ ਲਿਆ ਤੇ 29 ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤਾ 
ਗਿਆ। ਅਕਤੂਬਰ, 1793 ਵਿਚ ਕੁੱਲ 31 ਜਿਰਾਂਡਿਨਾਂ ਦੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ 

ਅੱਗੇ ਪੁੱਛ-ਪੜਤਾਲ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ 31 ਅਕਤੂਬਰ ਨੂੰ 

ਫ਼ਾਂਸੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਿੱਛੋਂ ਮੈਡਮ ਰੋਲਾਂ ਤੇ` ਹੋਰ ਮੈਬਰਾਂ ਦੀ 
ਪੁੱਛ-ਗਿਛ ਕੀਤੀ ਗਈ ਜਿਸ ਦੇ ਫਲਸਰੂਪ ਰੋਲਾਂ ਅਤੇ ਕਈ ਹੋਰਾਂ ਨੇ 
ਆਤਮ ਘਾਤ ਕਰਕੇ ਆਪਣਾ ਖ਼ਾਤਮਾ ਕਰ ਲਿਆ। 

ਹ. ਪੁ-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 10: 435 

ਜਿਰਾਫ਼ : ਇਹ ਆਰਟੀਓਕਟਾ ਵਰਗ ਦੀ ਜਿਰੈਵਿਡੀ ਕੁਲ 
ਦਾ ਖੁਰਾਂ ਵਾਲਾ ਥਣਧਾਰੀ ਪ੍ਰਾਣੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਨਾਂ 
ਜਿਰੈਫ਼ਾਂ ਕਮੈਂਲਪਾੱਰਡੈਲਿਸ ਹੈ। ਰੋਮਨ ਲੋਕ ਇਸ ਪ੍ਰਾਣੀ ਨੂੰ 


ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਕਮੈੱਲਪਰੱਡ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ। ਇਹ ਪ੍ਰਾਣੀ ਸਵਾਨਾ 
ਅਤੇ ਸਹਾਰਾ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਇੱਜੜਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ 
ਹਨ। 


ਜਿਰਾਫ਼ ਥਣਧਾਰੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਉੱਚਾ ਹੈ। ਇਹ 


ਤਕਰੀਬਨ 5.5 ਮੀ, ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਕੁਝ ਵੱਧ ਉੱਚਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ 


ਪਛਾਣ ਇਸ ਦਾ ਛੋਟਾ ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਲੰਬੀਆਂ ਲੱਤਾਂ ਅਤੇ ਗਰਦਨ 


455 


ਹੈ ਇਸ ਦੀ ਪਿੱਠ ਦੀ ਢਲਾਨ ਅਗਲੇ ਪਾਸ ਤੋਂ ਪਿਛਲੇ ਰੌਥਈ ਹੱਸੇ 
ਤੱਕ ਵਧਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। 


(ਨਮ 
ਕਦ 5 ਮੰਦ 
[/%, ਪੀ - 
"%ਾੰੱ:,7. ੬ ਹਲ, 
“ ?% ੯੬ <> 
(ਜਿਨ, 





£# ਮੰ 
ਡ-=-=>੩੪-===ਵ੨= ੬੬ “੮-” 2” 
ਆ €੦ ੬੦੪੦... < ਆ 9 ਦਕ 


ਜਿਰਾਫ਼ 
ਇਸ ਦੀ ਗਰਦਨ ਬਹੁਤ ਲੰਬੀ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਇਸ ਵਿਚ 
ਸਿਰਫ਼ ਸੱਤ ਗਰਦਨ ਮੁਹਰੇ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਮੂੰਹ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਪਹੁੰਚਾਣ 
ਹਨ।. ਪੂਛ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਸਿਰੇ ਤੇ ਵਾਲਾਂ ਦਾ ਇਕ ਗੁੱਛਾ ਅਤੇ ਗਰਦਨ 
ਉੱਤੇ ਛੋਟੀ ਅਯਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਚਮੜੀ ਦਾ ਰੰਗ ਪਿਲੱਤਣ ਤੇ 
ਬਦਾਮੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਜਾਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲਾਲ-ਡੂਰੇ ਰੰਗ 
ਦੇ ਧੱਬੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। 
ਨਰ ਅਤੇ ਮਾਦਾ ਦੋਨਾਂ ਵਿਚ 2-4 ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਚਮੜੀ ਨਾਲ ਢਕੇ 
ਹੋਏ ਸਿੰਗ ਹੁੰਦੇ ਅਤੇ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਲੇ ਇਕ ਉਭਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਹੜਾ 
ਉੱਤਰੀ ਜਿਰਾਫ਼ਾਂ ਵਿਚ ਸਿੰਗਾਂ ਜਿੰਨਾ ਹੀ ਲੰਬਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਚਮੜੀ ਦੇ 
ਡਿਜ਼ਾਈਨਾਂ ਅਤੇ ਸਿੰਗਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਤੇ ਆਕਾਰ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ 
ਜਿਰਾਫ਼ਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਉਪ-ਜਾਤੀਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। 
` ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਆਹਾਰ ਕਿੱਕਰ ਦੇ ਪੱਤੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੇਖਣ, 
ਸੰਘਣ ਅਤੇ ਸੁਣਨ ਸ਼ਕਤੀ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੰਬੇ ਲੰਬੇ ਕਦਮ 
ਪੁੱਟਣ ਕਾਰਨ ਇਹ ਕਾਫ਼ੀ ਤੇਜ਼ ਚਾਲ ਨਾਲ (ਤਕਰੀਬਨ 48 ਕਿ ਮੀ, 
ਪ੍ਰਤੀ ਘੰਟਾ) ਚਲਦੇ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਦੇਖਣ ਵਿਚ ਇਹ ਚਾਲ ਘੱਟ ਲਗਦੀ 
ਹੈ।.ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਮਨੁੱਖ ਅਤੇ ਸ਼ੇਰ ਹਨ। ਸਵੈ-ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਇਹ 
ਪ੍ਰਾਣੀ ਆਪਣੇ ਭਾਰੇ ਭਾਰੇ ਖੁਰਾਂ ਨਾਲ ਨੁੱਡੇ ਮਾਰਦੇ ਹਨ। ਜ਼ਿਰਾਫ਼ ਇਕ 
ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਸਿਰ ਮਾਰ ਮਾਰ ਕੇ ਲੜਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਬਹੁਤ 
ਮੱਧਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਸੋਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕੋਈ 
ਆਵਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਕੱਢਦੇ। ਇਹ ਤਕਰੀਬਨ 14-15 ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਗਰਭ ਕਾਲ 
ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਇਕ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। 


ਜਿਰਾਰਡ, ਜੀਨ ਬੈਪਤਿਸਤੇ 


ਪੂਰਬੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਜਿਥੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੱਖਿਆ 
ਗਿਆ ਹੈ, ਬਾਕੀ ਸਭ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਕੇ 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਬਹੁਤ ਘਟਾ ਜਾਂ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ! 

ਹ. ਪੁ. -ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 4: 552 


ਜਿਰਾਰਡ ਸਟੀਫਨ : ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਇਸ ਸਰਮਾਏਦਾਰ 


ਦਾ ਜਨਮ 20ਮਈ, 1750ਨੂੰ ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੇ ਬਾਰਡੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਹੋਇਆ। 


ਇਸਨੇ 1812ਦੀ ਲੜਾਈ ਦੌਰਾਨ ਸਰਕਾਰੀ ਬਾਂਡ ਖਰੀਦ ਕੇ ਅਮਰੀਕਾ 
ਦੀਆਂ ਸੈਨਿਕ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਲਈ ਆਰਥਿਕ ਸਹਾਇਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ। 
14 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਹੀ ਜਿਰਾਰਡ ਨੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਹਾਜ਼ 
ਵਿਚ ਨੌਕਰੀ ਕਰ ਲਈ। ਸੰਨ 1774 ਵਿਚ ਇਹ ਵੈਸਟ ਇੰਡੀਜ਼ ਨਾਲ 
ਅਮਰੀਕੀ ਤੱਟੀ ਵਪਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਜਹਾਜ਼ ਦਾ ਕਪਤਾਨ ਬਣ ਗਿਆ। ` 


ਸੰਨ 1775-83 ਦਰਮਿਆਨ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਯੁੱਧ (775-83 ਦੇ 
ਦੌਰਾਨ ਅਮਰੀਕੀ ਸਮੁੰਦਰੀ ਬੰਦਰਗਾਹਾਂ ਦੇ ਬਰਤਾਨਵੀਂ ਘੇਰੇਬੰਦੀ ਵਿਚ 
ਆਉਣ ਕਾਰਨ ਇਹ ਫ਼ਿਲਾਡੇਲਫ਼ੀਆ ਵਿਚ ਚਲਾ ਗਿਆ ਪਰ ਯੁੱਧ ਤੋਂ 
ਬਾਅਦ ਸਮੁੰਦਰੀ ਕੰਢੇ ਤੇ ਮੁੜ ਵਪਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸਨੇ ਇਕ 
ਵਿਸ਼ਵ-ਵਿਆਪੀ ਵਪਾਰਕ ਬੇੜੇ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ 
ਅਸੂਲ ਪਰਸ੍ਰਤੀ ਅਤੇ ਕਾਰਗਰ ਵਪਾਰਕ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨੇ ਇਸ ਦੀ 
ਕਿਸਮਤ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਚਮਕਾਇਆ। ਸੰਨ 1812ਵਿਚ ਇਸਨੇ ਬੈਂਕ ਆਫ਼ 
ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਸਟੇਟਸ ਨੂੰ ਖਰੀਦ ਲਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ਬੈਂਕ ਆਫ਼ 
ਸਟੀਫਨ ਜਿਰਾਰਡ ਰੱਖਿਆ। ਇਹ ਬੈਂਕ 1812ਦੇ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਸਰਕਾਰੀ 
ਕਰਜ਼ੇ ਦਾ ਆਖ਼ਰੀ ਸਹਾਰਾ ਸੀ। ਸੰਨ 1814 ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਅਮਰੀਕਾ ਦਾ 
ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਢਹਿੰਦੀਆਂ ਕਲਾ ਵਿਚ ਸੀ ਤਾਂ ਇਸਨੇ ਜੰਗ ਸਮੇਂ ਲਈ ਸਰਕਾਰੀ 
ਕਰਜ਼ੇ ਦੇ 95ਫ਼ੀ ਸਦੀ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਅਦਾਇਗੀ ਆਪਣੇ ਕੋਲੋਂ ਕੀਤੀ ਜਿਸ 
ਕਾਰਨ ਅਮਰੀਕਾ ਯੁੱਧ ਜਾਰੀ ਰੱਖ ਸਕਿਆ। 


ਜਿਰਾਰਡ ਨੇ ਲਗਭਗ ਆਪਣਾ ਸਾਰਾ ਧਨ ਸਮਾਜ ਭਲਾਈ 
ਦੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਤੇ ਲਗਾਇਆ। ਇਸ ਨੇ ਫ਼ਿਲਾਡੇਲਫ਼ੀਆ ਵਿਚ ਯਤੀਮ 
ਕਾਲਜ ਵਜੋਂ 1933 ਵਿਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 

26 ਦਸੰਬਰ, 1831 ਨੂੰ ਫ਼ਿਲਾਡੈਲਫ਼ੀਆ ਵਿਖੇ ਇਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋ 
ਗਈ। 

ਹ..ਪੁ.-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 5 : 553 


ਜਕੜ ਜੀਨ ਬੋ ਤਿੰਸ 9 


_ਸਿੱਖਿਆ-ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੀ ਜਿਸਨੂੰ ਪਿਰੇ ਜਜਾਰਡ ਜਾਂ ਪਿਰੇ ਗ੍ਰੋਗਰੀ ਦੇ 


ਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣਿਆਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ਼ ਦਾ ਜਨਮ ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ 
ਦੇ ਫ੍ਰੀਬਅਰ ਕੈਨਟਨ ਵਿਖੇ ੧7 ਦਸੰਬਰ, 175 ਨੂੰ ਹੋਇਆ। ਇਸਨੇ 
ਲੂਸਰਨ ਵਿਖੇ ਪਾਦਰੀਪੁਣੇ ਲਈ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਸੰਨ 1804 
ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਨੇ ਇੰਕ ਪਬਲਿਕ ਟੀਚਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਨੌਕਰੀ ਆਰੰਭ 
ਕੀਤੀ। ਸੰਨ 1805-23ਤੱਕ ਇਹ ਫ੍ਰੀਬਰਗ ਦੇ ਐਲੀਮੈਂਟਰੀ ਸਕੂਲ ਵਿਚ 
ਰਿਹਾ। ਫਿਰ ਯਸੂਹੀਆਂ ਦੀ ਈਰਖਾ ਤੇ ਵੈਰ ਕਾਰਨ ਇਹ ਲੂਸਰਨ ਵਿਖੇ 
ਜਿਮਨੇਜ਼ੀਅਮ ਵਿਚ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਇਥੇ ਇਹ 1834 ਤੱਕ ਰਿਹਾ ਅਤੇ 
ਰਿਟਾਇਰ ਹੋਣ ਉਪਰੰਤ ਇਸੇ ਸਾਲ ਇਹ ਫ੍ਰੀਬਰਗ ਵਾਪਸ ਚਲਾ ਗਿਆ 
ਤੇ ਇਥੇ ਇਸ ਨੇ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਤੇ ਪੁਸਤਕਾਂ ਲਿਖਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ 
ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ 1੬ 18056108060%00 3€020112; ਹਟ 18 
1840੬ ੦0035 €0068010॥ ਦਾ: ਨਾਂ ਵਰਣਨ -ਯੋਗ ਹੈ। ਰ 
ਉੱਪਰ ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ ਅਸਰ ਪਾਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਨਿਯਮਾਂ ਅਤੇ ਤੱਥਾਂ ਦੇ 
ਆਧਾਰ ਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿਚ ਰੱਟਾਬਾਜ਼ੀ ਦੇ ਸਿਸਟਮ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕੀਤੀ। 


ਜਿਰਾਲਡਸ, ਕੈਬਹੈਨਾਸਿਸ 


ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਬੱਜ਼ਿਆਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਵਿਚ ਯਾਦ ਕਰਨ ਸਮੇਂ ਉਤੇਜਨਾ 
ਪੈਦਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। 

6 ਮਾਰਚ, 1850 ਨੂੰ ਜਿਰਾਰਡ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। 

ਹ. ਪੁ. -ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 10 : 431 

ਜਿਰਾਲਡਸ, ਕੈਬਹੈਨਾਸਿਸ : ਇਹ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ 
ਪਾਦਰੀ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ ਲ. 1146 ਵਿਚ 
ਪੈਬ੍ਰੋਕਸ਼ਿਰ ਵਿਚ ਮੈਨੋਬਾਇਰ ਕਾਸਲ ਵਿਖੇ ਇਕ ਅਮੀਰ ਘਰਾਣੇ ਵਿਚ 
ਹੋਇਆ। ਇਸ ਨੂੰ ਜਿਰਾਲਡ ਆਫ਼ ਵੇਲਜ਼ ਜਾਂ ਜਿਰਾਲਡ ਡੀ. ਬੱਰੀ ਵੀ 
ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵੇਲਜ਼ ਦੇ ਧਰਮ ਵਿਚ ਐਂਗਲੋ ਨਾਰਮਲ ਦਖ਼ਲ 
ਦਾ ਕੱਟੜ ਵਿਰੋਧੀ ਸੀ। ਇਸ ਨੇ ਪੈਰਿਸ ਵਿਖੇ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ 
ਅਤੇ 1175 ਵਿਚ ਵੇਲਜ਼ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰੈਕਨਾੱਕ ਦਾ 
ਆਰਕਡੀਕਨ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਅਗਲੇ ਸਾਲ ਪੈਬ੍ਰੋਕਸ਼ਿਰ ਵਿਚ 
ਸੇਂਟ ਡੇਵਿਡ ਦੇ ਗਿਰਜੇ ਦਾ ਬਿਸ਼ਪ ਨਾਮਜ਼ਦ ਹੋਣ ਪਿੱਛੋਂ ਇਹ ਧਰਮ 
ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਲਈ ਫਿਰ ਪੈਰਿਸ ਚਲਾ ਗਿਆ। 


ਜੁਲਾਈ 1184 ਦੇ ਲਗਭਗ ਜਿਰਾਲਡਸ ਹੈਨਰੀ ਦੂਜੇ ਦੀ ਸੇਵਾ 
ਵਿਚ ਆਇਆ। ਆਇਰਲੈਂਡ ਅਤੇ ਵੈਲਜ਼ ਦੀਆਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਦੇ ਸਿੱਟੇ 
ਆਫ਼ ਦੀ ਕਾੱਨਕੁਐਸਟ ਆਫ਼ ਆਇਰਲੈਂਡ' (1189), 'ਇਟੀਨੀਰੇਰੀ 
ਆਫ਼ ਵੈਲਜ਼' (1191) ਅਤੇ 'ਡਿਸਰ੍ਰਿਪਸ਼ਨ ਆਫ਼ ਵੇਲਜ਼' (1194) 
ਲਿਖੀਆਂ। ਸੰਨ 1195ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ। 
ਸੰਨ 1199 ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਮੁੜ ਤੋਂ ਸੇਂਟ ਡੇਵਿਡ ਦਾ ਆਰਚ ਡੀਕਨ 
ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਕੈਂਟਰਬਰੀ ਦੇ ਲਾਟਪਾਦਰੀ ਨਾਲ ਇਸ ਦਾ 
ਝਗੜਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਸੰਨ 1205 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅਹੁਦੇ ਤੋਂ 
ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਭਾਵੇਂ ਜਿਰਾਲਡਸ ਦਾ ਖੇਤਰ ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿਚ ਧਰਮ 
ਸੀ ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਲਿਖਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਲਿਖੇ ਗਏ ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ 
ਤੋਂ 32ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮਗਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਲੋਕ-ਜੀਵਨ ਸਬੰਧੀ ਭਰਪੂਰ 
ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 


ਸੰਨ 1204-05 ਵਿਚ ਲਿਖੀ ਇਸ ਦੀ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ ਨੂੰ ਐਚ. 
ਬਟਰਲ ਨੇ 1937 ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕਰਕੇ 'ਦੀ ਆਟੋ 
ਬਾਇਉਗ੍ਰਾਫ਼ੀ ਆਫ਼ ਜਿਰਾਲਡਸ ਕੈਬਹੈਨਾਸਿਸ' ਨਾਂ ਹੇਠ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ 
ਕੀਤਾ। 

ਹ. ਪੁ.-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 4: 553 


ਜਿਰਾਲੜਡੀ ਜਿਆਮਬਤਿਸਤਾ : .ਇਹ ਇਟਲੀ ਦਾ 


ਨਾਵਲਕਾਰ, ਨਾਟਕਕਾਰ ਤੇ ਕਵੀ ਸੀ। ਇਸ ਨੂੰ ਸਿਨਟਸੀਓ ਜਾਂ ਸਿੱਧੀਓ ` 


ਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਪੁਕਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੋਲ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮੱਧ ਦੇ 
ਸਾਹਿਤਕ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧਤਵ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ 
1504 ਵਿਚ ਫੈਰਾਰਾ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਨੇ ਫੈਰਾਰਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ 
ਤੋਂ ਵਿਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਸੰਨ 1541 ਵਿਚ ਇਹ ਉਥੇ ਹੀ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ 
ਲਗ ਗਿਆ। ਮਗਰੋਂ ਇਹ ਟੂਰਿਨ ਅਤੇ ਪਾਵੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ 
ਵਿਚ ਲਗਿਆ ਰਿਹਾ। ਜਿਰਾਲਡੀ ਅਰਸਤੂ ਦੇ ਸਾਹਿਤਕ ਸਿਧਾਤਾਂ ਤੇ 

ਇਸ ਬਾਰੇ ਕੈਥੋਲਿਕਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤਿਕਰਮ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਹੋਇਆ। ਆਪਣੀ 
_ ਰਚਨਾ %%68950 10(0800081 60101[7817602 70108021" (1549) 
ਵਿਚ ਇਹ ਰੋਮਾਂਟਿਕ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਦੀ ਉਚਿਤਤਾ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਦਾ 
ਹੈ ਅਤੇ '%96018”ਨਾਂ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਅਰਸਤੂ ਦੇ ਸਾਹਿਤਕ ਸਿਧਾਤਾਂ 


ਨੂੰ ਕੈਥੇਲਿਕ ਨੈਤਿਕਤਾ (1557) ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਰਾ ਉਤਰਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ 


ਕਰਦਾ ਹੈ। 


ਇਸ ਨੇ ਨਾਟਕ ਬਾਰੇ 1800950 9216 €0902662 €61 
(40600 (1543)ਪੁਸਤਕ ਲਿਖੀ ਹੈ। (॥666'(1541),171900ਟ' 


456 


(1542),910ਟ" __(1543),%1800808 (1543) ਅਤੇ 
9410311;0€॥1" (1549) ਆਦਿ ਇਸ ਦੇ ਦੁਖਾਂਤ ਨਾਟਕ ਹਨ। 


` “36800ਸਗਗ0'(1565) ਇਸ ਦੀਆਂ 112 ਕਹਾਣੀਆਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੈ। 


ਸ਼ੈਕਸਪੀਅਰ ਦੇ ਅਥੈਲੋ ਅਤੇ 'ਮਈਅਰ ਫ਼ਾਰ ਮਈਅਰ' ਦਾ ਸਰੋਤ 
ਇਸ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨ! ਸੰਨ 1573 ਵਿਚ ਫੈਰਾਰਾ ਵਿਖੇ ਇਸ ਦੀ 
ਮੰਤ ਹੋਈ। ਰ 

ਹ. ਪੁ. -ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 10: 430; ਐਨ. ਬ੍ਰਿ ਮਾ. 4: 552 

ਜਿਰੀ : ਇਹ ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਸਾਮ ਰਾਜ ਦਾ ਇਕ ਦਰਿਆ 
ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਬਰਾਈਲ ਪਰਬਤਾਂ ਦੀਆਂ ਦੱਖਣੀ ਢਲਾਣਾਂ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲਦਾ 
ਹੈ। ਇਥੋਂ ਇਹ ਦੱਖਣੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ ਵਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ 120ਕਿਮੀ. ਦਾ 
ਫ਼ਾਸਲਾ ਤੈਅ ਕਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਇਹ ਬਰਾਕ ਦਰਿਆ ਵਿਚ ਜਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ 
ਜਿਹੜਾ ਸੁਰਮਾ ਨਦੀ ਦਾ ਹੀ ਉਪਰਲਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਇਹ ਦਰਿਆ ਆਰੰਭ . 
ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅੰਤ ਤੀਕ ਕਾਛਾਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਅਤੇ ਮਨੀਪੁਰ ਰਾਜ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ 
ਹੱਦਬੰਦੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਿਰੀਘਾਟ ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਬੇੜੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਇਸ 
ਦਰਿਆ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦਰਿਆ ਦਾ ਬਹੁਤਾ ਪੰਧ ਪਹਾੜੀ 
ਖੇਤਰ ਦੇ ਵਿਚੋਂ ਹੀ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਇਸ ਦੇ ਨੇੜੇ-ਤੇੜੇ ਵਾਲੀ ਜ਼ਮੀਨ ਨਾ 
ਮਾਤਰ ਹੀ ਹੈ। ਸਿਰਫ਼ ਜੰਗਲੀ ਉਤਪਾਦਨ ਅਤੇ ਜਿਰੀਘਾਟ ਦੇ ਚਾਹ 
ਦੇ ਬਾਗ਼ ਦੀ ਚਾਹ ਹੀ ਦਰਿਆ ਦੇ ਰਸਤੇ ਹੇਠਾਂ ਬਰਾਕ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ 
ਪਹੁੰਚਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 

ਹ. ਪੁ.-ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ. 14 : 177 ਕੰ 

ਜਿਰੇਨੀਅਮ : ਇਹ ਬਨਸਪਤੀ ਜਗਤ ਦੀ ਜਿਰੇਨਿਏਸੀ ਕੁਲ 





ਦਾ ਪੌਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਫਲ ਦਾ ਆਕਾਰ ਸਾਰਸ ਪੰਛੀ ਦੀ ਚੁੰਝ ਦੇ ਰ੍ 
ਬਰਾਬਰ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਇਸ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਚ 'ਕਰੇਨਜ਼ ਬਿਲ' ਕਿਹਾ 


457 


ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਪ-ਊਉਸ਼ਣ ਖੰਡੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਜਿਰੇਨੀਅਮ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਵਿਚ 
250 ਤੋਂ ਅਧਿਕ ਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਪੌਦੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਗਰਮ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ 
ਇਹ ਪੌਦਾ ਘੱਟ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਪੌਦਾ ਇਕ ਜਾਂ ਦੋ-ਵਰਸ਼ੀ 
ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਫੁੱਲ ਹਲਕੇ ਅਤੇ ਗੂੜ੍ਹੇ ਵੈਂਗਣੀ, ਪਿਆਜ਼ੀ ਜਾਂ ਨੀਲੇ 
ਰੰਗ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੌਦਿਆਂ ਲਈ ਚੰਗੀ ਉਪਜਾਊ 
ਮਿੱਟੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 


ਜਿਰੇਨੀਅਮ ਮੈਕਿਉਲੋਟਮ ਅੜੇ ਜਿਰੇਨੀਅਮ ਰੌਬਰਟਿਨਮ ਦੇ 
ਪੌਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਛਾਂ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਵੀ_ ਕਾਫ਼ੀ ਵਧਦੇ-ਫਲਦੇ ਹਨ। ਕਈ 
ਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸਿਆਂ ਜਿਵੇਂ ਮੈਕਿਉਲੋਟਮ ਦੀਆਂ 
ਜੜ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਪਯੋਗੇ ਦਵਾਈਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀਆਂ 
ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ, ਮੈਕਰੋਨਿਜ਼ਮ ਅਤੇ ਮਾਲਵਰੋਸਾ ਦੇ ਪੌਦਿਆਂ ਵਿਚ ਸੁਗੰਧੀ 
ਵਾਲਾ ਤੇਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। 


ਹ. ਪ.-ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 4: 498; ਸ. ਸਾ. ਹਾ. 2: 1331 


ਜਿਲਦਸਾਜ਼ੀ : .ਛਪੇ ਹੋਏ ਪੰਨਿਆਂ ਨੂੰ ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਰੂਪ 


ਦੇਣ, ਇਸਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਜਿਲਦ ਚੜ੍ਹਾਉਣ ਅਤੇ ਜਿਲਦ ਨੂੰ 


ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਜਿਲਦਸਾਜ਼ੀ ਛਪਾਈ ਕਲਾ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ 
ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਈ। _.! 

ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਤੋਂ ਹੀ ਜਿਲਦਸਾਜ਼ੀ ਲਈ ਚਮੜੇ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹੁੰਦੀ 
ਆ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਇਸ ਕੰਮ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਚੀਜ਼ ਗਿਣੀ 


ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਗਿੱਲਾ ਹੋਣ ਉਪਰੰਤ ਚਮੜਾ ਬੜੀ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਪੁਸਤਕ 


ਦੇ ਆਕਾਰ ਵਿਚ ਮੁੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇਂ ਚੀੜ੍ਹੇਪਨ ਅਤੇ ਲਚਕੀਲਾ 
ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਇਹ ਪੁਸਤਕਾਂ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਪੁਸਤਕਾਂ 
ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹਣ ਵਿਚ ਕੋਈ ਔਖ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਕਈ ਵਾਰ ਚਮੜਾ ਬਹੁਤ 
` ਮਹਿੰਗਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਪੂਰੀ ਜਿਲਦ ਦੀ ਥਾਂ ਕੇਵਲ ਨੁਕਰਾਂ ਅਤੇ ਪਿਛਲੇ 
ਪਾਸੇ ਹੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਾਕੀ ਹਿੱਸੇ ਉੱਤੇ ਕਾਗਜ਼ ਜਾਂ ਕੱਪੜੇ 
ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਚਮੜੇ ਦੀ ਥਾਂ ਘੱਟ ਖ਼ਰਚ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਦਿਆਂ, 
` ਬੁਕਰਮ ਜਾਂ ਅਜਿਹੇ ਹੀ ਸਸਤੇ ਕੱਪੜੇ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 
ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਜਿਲਦ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰਤਾ ਲਈ ਪਲਾਸਟਿਕ ਦੇ 
ਕਵਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਰ 
ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹੱਥ ਨਾਲ ਜਿਲਦ ਬੰਨ੍ਹਣ ਲਈ ਜੋ ਯੰਤਰ ਇਸਤੇਮਾਲ 
ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਨ-1. ਸਿਲਾਈ ਕਰਨ ਦਾ 
ਚੌਖਟਾ--ਇਸ ਵਿਚ ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਮੁੜੇ ਹੋਏ ਫ਼ਰਮੇ ਧਾਗੇ ਨਾਲ ਸਿਉਂ 
ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 2. ਕੱਟਣ ਦਾ ਯੰਤਰ--ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਵਧੇ ਹੋਏ 
ਕਿਨਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਕੱਟਣ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। 3. ਦਬਾਉ ਯੰਤਰ ਜਾਂ 
ਸ਼ਿਕੰਜਾ--ਇਸ ਨਾਲ ਜਿਲਦਸਾਜ਼ੀ ਦੌਰਾਨ ਪੁਸਤਕਾਂ ਨੂੰ ਦੱਬਿਆ ਜਾਂਦਾ 
ਹੀ: 


ਹੱਥ ਨਾਲ ਜਿਲਦਸਾਜ਼ੀ--ਭਾਰਤ ਵਿਚ ੜਿਮਾਈ ਅੱਠ ਪੰਨੇ 
ਜਾਂ ਡਬਲ ਡਿਮਾਈ 16 ਪੰਨੇ, ਰਾਇਲ ਅੱਠ ਪੰਨੇ ਅਤੇ ਡਬਲ ਕਰਾ ਨ 
16 ਪੰਨਿਆਂ ਦੇ ਆਕਾਰ ਦੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ 
ਆਕਾਰ ਦੇ ਕਾਗਜ਼ ਇਕ ਸ਼ੀਟ ਵਿਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਡਿਮਾਈ ਅੱਠ 
ਪੰਨੇ ਦਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਛਪੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸ਼ੀਟਾਂ ਨੂੰ ਦੋ 
ਬਰਾਬਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਕੱਟ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੋੜਨ 
ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਲਦਸਾਜ਼ ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਖ਼ਾਸ ਗੱਲਾਂ ਦਾ 
_ ਧਿਆਨ ਰੱਖਦਾ ਹੈ-ਪਹਿਲੀ ਇਹ ਕਿ ਅੰਦਰੋਂ ਬਾਹਰੋਂ ਹਾਸ਼ੀਆ ਠੀਕ 
ਰਹੇ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਇਹ ਕਿ ਮੋੜ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਣ ਕਿ ਪੰਨਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 
ਕੁਮ-ਅਨੁਸਾਰ ਹੋਵੇ। ਸਾਰੇ ਫ਼ਰਮਿਆਂ ਨੂੰ ਮੋੜ ਲੈਣ ਬਾਅਦ ਮਿਸਲ 


ਜਿਲਦਸਾਜ਼ੀ 
ਚੁੱਕਣ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਲਦਸਾਜ਼ ਹਰ ਫ਼ਰਮੇ ਦੀ ਦੱਥੀ ਆਪਣੇ 
ਖੱਬੇ ਤੋਂ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਵੱਲ ਸਜਾਉਂਦਾਂ ਹੈ। ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 
ਅੰਦਰਲੀ ਜਿਲਦ ਆਦਿ ਦਾ ਫ਼ਰਮਾ ਅਤੇ ਅਖ਼ੀਰ ਵਿਚ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ 
ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਅਖ਼ੀਰੀ ਫ਼ਰਮਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਇਕ ਇਕ ਫ਼ਰਮਾਂ 
ਚੁੱਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਫ਼ਗਮਿਆਂ ਦਾ ਮਿਲਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। _ 

ਮਿਸਲ ਚੁੱਕਣ ਜਾਂ ਇਕੱਠੀ ਕਰਨ ਬਾਅਦ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਲੱਗਣ 
ਵਾਲੇ ਚਿੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸਹੀ ਥਾਂ ਲਗਾ ਕੇ ਸਿਲਾਈ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। . 
ਇਹ ਸਿਲਾਈ ਦੋ ਕਿਸਮ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ-ਸਟਿਚਿੰਗ ਅਤੇ ਜੁਜ਼ਬੰਦੀ। 
ਸਟਿਚਿੰਗ ਵਿਚ ਫ਼ਰਮਿਆਂ ਨੂੰ ਸਟਿਚਿੰਗ ਯੰਤਰ ਨਾਲ ਤਾਰ ਜਾਂ ਸੂਏ _ 
ਨਾਲ ਛੇਕ ਕਰਕੇ, ਸੂਈ ਅਤੇ ਧਾਗੇ ਨਾਲ ਸਿਉ' ਕੇ, ਉੱਪਰ ਜਿਲਦ 
ਚਿਪਕਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੁਜ਼ਬੰਦੀ ਵਿਚ ਪੰਨੇ ਜੋੜਿਆਂ ਵਿਚ ਸੀਤੇ 
ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਿਕੰਜੇ ਵਿਚ ਪੁਸਤਕ ਨੂੰ ਉਲਟਾ ਕਸ ਕੇ ਜਿਥੇ ਰੱਸੀ ਰੱਖਣੀ 
ਹੋਵੇ ਉਸ ਥਾਂ ਆਰੀ ਨਾਲ ਕੱਟ ਕੇ ਥੋੜ੍ਹਾ ਡੂੰਘਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਬਣਾਇਆ 


ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੁਜ਼ਬੰਦੀ ਵਿਚ ਇਕ ਫ਼ਰਮੇ ਨੂੰ ਇਕ ਪਾਸਿਉਂ' ਨਿਸ਼ਾਨ ਉੱਪਰੋਂ 


ਸਿਉਂਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਦੂਜੇ ਸਿਰੇ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ 
ਫ਼ਰਮੇ ਸਿਉਂ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਾਰੀ ਸਿਲਾਈ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੁਸਤਕ 
ਦੇ ਦੋਨੋਂ ਪਾਸੇ ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਮਾਪ ਦਾ ਕਾਗਜ਼ ਚਿਪਕਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, 
ਇਸ ਨੂੰ ਪੋਸਤੀਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪੋਸਤੀਨ ਦਾ ਕਾਗਜ਼ ਰੰਗੀਨ ਅਤੇ 
ਚੀੜ੍ਹਾ ਜਾਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪੋਸਤੀਨ ਲਗਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 
ਪੁਸਤਕ ਦੀ ਕਟਾਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਿਸ ਪਾਸੇ 
ਪੁਸਤਕ ਖੁਲ੍ਹਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਨਾਰਾ ਕੱਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਟਾਈ ਉਪਰੰਤ 


ਅਤੇ ਸੁੱਕਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਪਿਛਲਾ ਹਿੱਸਾ ਗੋਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਮਗਰੋਂ ਇਸ 'ਦਾ ਕਿਨਾਰਾ ਕੱਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ 
ਲਈ ਪੁਸਤਕ ਨੂੰ ਸ਼ਿਕੰਜੇ ਵਿਚ ਫਸਾ ਕੇ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ 
ਕੁੱਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਨਾਰਾ ਇਸ ਲਈ ਕੱਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ 
ਜੋ ਜਿਲਦ ਬੰਨ੍ਹਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੁਸੰਤਕ ਖੋਲ੍ਹਣ ਵਿਚ ਆਸਾਨੀ ਰਹੇ। 
ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਆਕਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਜਿਲਦ ਦੀ ਮੋਟਾਈ ਨਿਸ਼ਚਿਤ 


ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਲਦ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਗਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਕ ਤਾਂ ਬਿਲਕੁਲ 


ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਮਾਪ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਫਲੱਸ਼ ਕੱਟ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ 
ਦੂਜੀ ਤਿੰਨ ਪਾਸਿਆਂ ਵੱਲ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਲਦ 
ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਪਾਸੇ ਕਾਗਜ਼ ਚਿਪਕਾ ਦਿੱਤਾਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸਾਰੀ 


ਜਿਲਦ ਉੱਪਰ ਕੱਪੜਾ ਜਾਂ ਚਮੜਾ ਮੜ੍ਹਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ_ 


ਉੱਪਰ ਕਾਗਜ਼ ਚਿਪਕਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਰੱਸੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ, ਰੱਸੀ 
ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਅਨੁਸਾਰ ਜਿਲਦ ਉੱਪਰ ਨਿਸ਼ਾਨ ਲਗਾ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। - 
ਹਰ ਨਿਸ਼ਾਨ ਉੱਖਰ ਸੂਏ ਨਾਲ ਦੋ ਛੇਕ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ'ਜਿਸ ਵਿਚ 
ਦੂਜਾ ਛੇਕ ਜਿਲਦ ਦੇ ਸਿਰੇ ਤੋਂ 38 ਇੰਚ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਕੇ ਬਣਾਇਆ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਲਦ ਨੂੰ ਪੁਸਤਕ ਉੱਪਰ ਰੱਖ ਕੇ_ਰੱਸੀ ਨੂੰ ਨੇੜੇ ਵਾਲੇ 
ਛੇਕ ਵਿਚੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ਦੂਜੇ ਛੇਕ ਵਿਚ ਪਰੋਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ 
ਜਗ੍ਹਾ ਕਾਗਜ਼ ਦੀ ਚੇਪੀ ਚਿਪਕਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਪਿਛਲੇ 
ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਹਥੌੜੀ ਨਾਲ ਠੋਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੁਰੇਸ਼ ਨਾਲ ਜਿਲਦ ਦੇ ਸਿਰਿਆਂ 
ਨੂੰ ਕਸ ਕੇ ਰਗੜ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਜਿਲਦ ਉੱਪਰ ਲੱਕੜੀ ਦਾ ਫੱਟਾ 


_ਰੱਖ ਕੇ ਪੁਸਤਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰੈਸ ਵਿਚ ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ 24 ਘੰਟੇ ਦੱਬੀ ਰੱਖਦੇ 


ਹਨ। ਰ ਰ ਰ 
ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਪਾਸੇ ਜਿਲਦ ਦੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਲਗਾਈ 
ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਜਿਲਦ ਪਿਛਲੇ ਹਿੱਸੇ ਨਾਲ ਚਿਪਕੀ ਹੁੰਦੀ 


ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਤਰੀਕੇ ਵਿਚ ਜਿਲਦ ਅਤੇ ਪਿਛਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚਕਾਰ ਖਾਲੀ 


ਜਿਲੀ 


ਥਾਂ ਛੱਡੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਤਰੀਕੇ ਵਿਚ ਪਿਛਲੇ ਹਿੱਸੇ ਉੱਪਰ ਪਤਲਾ 
ਕੱਪੜਾ ਚਿਪਕਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਪਰ ਸਰੇਸ਼ ਲਗਾ ਕੇ ਜਿਲਦ 
ਚਿਪਕਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਤਰੀਕੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕਾਗਜ਼ ਦਾ ਦੂਹਰਾ 
ਅਸਤਰ ਚੜ੍ਹਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾ ਅਸਤਰ ਦਾ ਕੱਟ ਕੇ 
ਚਿਪਕਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਅਸਤਰ ਕਾਗਜ਼ ਦੀ ਚੌੜੀ ਪੱਟੀ, 
ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਮੋਂੜ ਕੇ, ਇਕ ਹਿੱਸੇ ਦਾ ਕਿਨਾਰਾ ਵਿਚਕਾਰ ਚਿਪਕਾ ਦਿੱਤਾ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਹਿੱਸਾ ਇਸ ਦੇ ਉੱਪਰ ਚਿਪਕਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
ਵਿਚਕਾਰੋਂ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਅਖ਼ੀਰ ਵਿਚ ਇਸਨੂੰ 
ਪਹਿਲੇ ਅਸਤਰ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਿਪਕਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 

ਇਸ ਸਭ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨੁਕਰਾਂ ਉੱਪਰ ਚਮੜਾ ਜਾਂ ਕੱਪੜਾ ਮੜ੍ਹਨ 
ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਜਿਲਦ ਉੱਪਰ ਕਵਰ ਚੜ੍ਹਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ 
ਕਵਰ ਤਿੰਨ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਲਗਭਗ ਇਕ ਜਾਂ ਅੱਧਾ ਇੰਚ ਵੱਧ ਕੱਟ 
ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਅੰਦਰ ਮੋੜ ਕੇ ਚਿਪਕਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਭ 
ਤੋਂ ਅਖ਼ੀਰ ਵਿਚ ਪੋਸਤੀਨ ਅੰਦਰ ਵੱਲ ਚਿਪਕਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਲਦ 
ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਲਈ ਪੋਸਤੀਨ ਦੇ ਦੋਹਾਂ ਪੰਨਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਬਰੀਕ ਕੱਪੜੇ 
ਦੀ ਪੱਟੀ ਚਿਪਕਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੁਸਤਕ ਨੂੰ ਧਾਗੇ 
ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਸੁੱਕਣ ਲਈ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 

ਜਿਲਦ ਉਪਰਲੇ ਕਵਰ ਨੂੰ ਸੁਹਣਾ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਲੱਕੜੀ ਦੇ 
ਮੁੱਠ ਵਾਲੇ ਤਾਂਬੇ ਦੇ ਠੱਪੇ ਨਾਲ ਗਰਮ ਚਮੜੇ ਦੇ ਕਵਰ ਉੱਤੇ ਠੱਪੇ ਲਾ 
ਕੇ ਅੱਖਰ ਜਾਂ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਛਾਪੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਤਿਆਰ ਚਮੜੇ ਉੱਪਰ ਠੱਪੇ 
ਦੁਆਰਾ ਸੁਨਹਿਰੀ ਵਰਕ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਨਾਲ ਸੁਨਹਿਰੀ ਅੱਖਰ ਉੱਘੜ 
ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਮੱਧਕਾਲ ਵਿਚ ਗਿਰਜਾ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਅਤੇ ਰਾਜੇ 
ਕੀਮਤੀ ਸਜਾਵਟ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। 

ਯੰਤ੍ਰਿਕ ਜਿਲਦਸਾਜ਼ੀ--ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਜਿਲਦਸਾਜ਼ੀ 
ਸਵੈ-ਚਾਲਿਤ ਯੰਤਰਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਬਹੁਤ 
ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦੀ ਜਿਲਦਸਾਜ਼ੀ ਸੰਭਵ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ 
ਕਿਸਮ ਦੀ ਜਿਲਦਸਾਜ਼ੀ ਨੂੰ ਵੀ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ 
ਹੈ-ਕਾਗਜ਼ ਦੀ ਜਿਲਦ (28ਗਮੁਮ0੬। ਸੋਜ00ਡ) ਅਤੇ ਦ੍ਰਿੜ ਜਿਲਦ 
(ਸ0010॥ 1100002)। 


ਕਾਗਜ਼ ਦੀ ਜਿਲਦ--ਛਪਾਈ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਕਾਗਜ਼ . 


ਮੋੜਨ ਦੇ ਯੰਤਰ ਲਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਮੇਂ ਦੀ ਬਹੁਤ ਬੱਚਤ 
ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਵੈ-ਚਾਲਿਤ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਵਿਚ ਫ਼ਰਮੇ ਜਾਂ ਪੰਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ 
ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਵੈ-ਚਾਲਿਤ ਸੰਯੋਜਨ, ਤਾਰ-ਸਿਲਾਈ ਅਤੇ 
ਜਿਲਦ-ਕਵਰ ਯੰਤਰਾਂ ਨਾਲ ਕਾਗਜ਼ ਦੀ ਜਿਲਦ ਚੜ੍ਹਾਉਣ ਦੀ ਕਿਰਿਆ 
ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਵਿਚ ਕਿਨਾਰੇ ਕੱਟਣ, ਗੋਂਦ 
ਲਗਾਉਣ, ਮੋਟਾ ਕੱਪੜਾ ਚਿਪਕਾ ਕੇ ਕਾਗਜ਼ ਦੇ ਕਵਰ ਉੱਤੇ ਗੋਂਦ 
ਲਗਾਉਣ ਅਤੇ ਜਿਲਦ ਉੱਪਰ ਚਿਪਕਾਉਣ ਨਾਲ ਜਿਲਦਸਾਜ਼ੀ ਦੀ 
ਕਿਰਿਆ ਸੰਪੂਰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕੱਟਣ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਤਿੰਨ ਧਾਰ ਵਾਲੇ 
ਯੰਤਰ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਕਿਨਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਬਾਕੀ ਤਿੰਨ 
ਪਾਸਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਕੱਟਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੁਸਤਕਾਂ, ਸਪਤਾਹਕ ਜਾਂ 
ਮਾਸਿਕ ਪੱਤਰਾਂ ਸਭ ਦੀ ਕਟਾਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 

ਦ੍ਰਿੜ ਜਿਲਦਸਾਜ਼ੀ--ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਫ਼ਰਮਿਆਂ ਨੂੰ ਮੇੜਨ ਉਪਰੰਤ 
ਬੰਡਲ ਵਾਯੂ-ਦਾਬ ਯੰਤਰਾਂ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ. ਹੈ। ਮੈਰਿਸ਼ਫੋਰਡ 
ਕਵਰ ਅਤੇ ਪੋਸਤੀਨ ਜੋੜਨ ਆਦਿ ਦਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਕਸ਼ਿਆਂ 
ਅਤੇ ਮੁੜੇ ਹੋਏ ਫ਼ਰਮਿਆਂ ਨੂੰ ਪੱਟੀ ਲਾ ਕੇ ਦ੍ਰਿੜ ਕਰਨ ਦਾ ਕੰਮ ਬ੍ਰੈਕਟ 


458 


ਸਟ੍ਰਿਪਿੰਗ ਯੰਤਰ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਲਮਲ, ਟਵਿੱਲ ਅਤੇ ਕਾਗਜ਼ 
ਲਈ ਇਹ ਯੰਤਰ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੇ 
ਹੋਰ ਯੰਤਰ ਮਾਰਸ਼ ਐਂਡ ਪੇਪਰ; ਮਾਰਸ਼ ਟਵਿੱਲ ਸਕੂਲ ਬੁਕ ਐਂਡ ਪੇਪਰ 
ਅਤੇ ਏਲਰਿੰਗ ਐਂਡ ਪੇਪਰ ਹਨ। ਸ਼ੇਰੀਡਨ, ਜੇਂਗਸਟ ਅਤੇ ਪਲੀਮਲ 
ਯੰਤਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਫ਼ਰਮਿਆਂ ਨੂੰ ਕਰਮ ਵਿਚ ਲਗਾਉਣ ਦਾ 
ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੇਰੀਡਨ ਬੈਲਟ ਕਨਵੇਅਰ ਸਮੈਸ਼ਰ ਦੁਆਰਾ 
ਕਤਰਨ, ਛਪਾਈ ਦੇ ਧੱਬੇ ਸਾਫ਼ ਕਰਨ ਅਤੇ ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਇਕੋ 
ਜਿਹਾ ਵਿਸਤਾਰ ਦੇਣ ਦਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੀਬੋਲਡ ਕੰਪ੍ਰੈਸ਼ਰ 
ਨਾਲ ਸਿਲਾਈ ਕਾਰਨ ਹੋਈ ਸੁੰਗੜਨ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੋਰ 
ਯੰਤਰਾਂ ਨਾਲ ਕਵਰ ਲਗਾਉਣ ਅਤੇ ਸਜਾਵਟ ਦਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ 
ਹੈ। 

ਹ. ਪੁ.-ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 4 : 499 

ਜਿਲੀ : ਇਹ ਇਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ 
ਦਾ ਆਮ ਨਾਂ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਲੌਂਗਾਂ ਵਰਗੀ ਖ਼ੁਸ਼ਬੂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਵਿਚੋਂ ਵਰਣਨ ਯੋਗ ਕਾਰਨੇਸ਼ਨ ਜਾਂ ਕਲਾਵ ਪਿੰਕ (12080005 
€8$009005) ਅਤੇ ਸਟਾਕ (%੩000013 1੧੦8੩) ਹਨ ਪਰੰਤੂ 
ਵਾਲ ਫਲਾਵਰ (€0608100560201)ਲਈ ਵੀ ਇਹ ਨਾਂ ਵਰਤਿਆ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰ 

ਇਹ ਨਾਂ ਯੂਨਾਨੀ ਅੱਖਰ ਜੋ ਲੌਂਗ ਰੁੱਖ ਕੇਰੀਓਫਾਈਲਾਨ (ਜਿਸ 
ਦਾ ਸਾਹਿਤਕ ਨਾਂ ਨਟ ਪੱਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ) ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ 
ਪਹਿਲ ਇਹ ਨਾਂ ਇਟਲੀ ਵਿਚ ਪਿੰਕ ਫੈਮਿਲੀ (ਕੈਰਿਓਫਾਇਲੇਸੀ) ਲਈ 
ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਚੌਸਰ, ਸਪੈਂਸਰ ਅਤੇ ਸ਼ੈਕਸਪੀਅਰ ਸਮੇਂ ਦਾ ਜਿਲੀ 
ਫੁੱਲ ਕਾਰਨੇਸ਼ਨ.ਸੀ। ਹੋਰ ਪੌਦੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਂਵਾਂ ਵਿਚ ਜਿਲੀ ਫੁੱਲ 
ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਡੇਮਜ਼ ਵਾਇਲਿੰਟ (ਸਿਧ0ਟ9 
੧੧3001318) ਜਾਂ ਡੇਮਜ਼ ਜਿਲੀ ਫੁੱਲ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ 
ਸੋਪਵਰਟ ਜਾਂ ਬਾਉਸਿੰਗ ਬੈਟ (6400੩ 00060865) ਹੈ, ਜਿਸ 
ਨੂੰ ਮੌਕ ਜਿਲੀ ਫੁੱਲ; ਦੀ ਗਰਾਸ ਜਾਂ ਗਾਰਡਨ ਪਿੰਕ (1840(008 
1101041105),ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਿਲੀ ਫੁੱਲ ਅਤੇ ਥਰਿਫਟ (&70098 
3003) ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਮੁੰਦਰੀ ਪਿੰਕ ਜਾਂ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਿਲੀ ਫੁੱਲ ਕਿਹਾ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਆਦਿ ਸਭ ਫੁੱਲ ਇਸ ਗਰੁੱਪ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। 

ਹ. ਪੁ.--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 10:420 

ਜਿਲੇਟਿਨ : ਇਹ ਸਾਧਾਰਣ ਪ੍ਰੋਟੀਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਹੈ ਅਤੇ 
ਇਸ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਕਰਕੇ ਭੋਜਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ 
ਦੇ ਕਈ ਉਦਯੋਗਿਕ ਲਾਭ ਵੀ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਵਧੇਰੇ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਵਾਲੇ 
ਗ੍ਰੇਡ ਦੀ. ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਜਿਲੇਟਿਨ ਸ਼ਬਦ ਲਾਤੀਨੀ ਸ਼ਬਦ 81808 ਤੋਂ 
ਪਿਆ ਜੇ ਇਸ ਦੇ ਲੱਛਣਿਕ ਗੁਣ ਅਰਥਾਤ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਜੈੱਲ ਦੇ 


ਬਣਨ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਿੰਗਾਂ, ਖੁਰਾਂ, ਟੇਫੜਿਆਂ, ਪੇਸ਼ੀ 


ਟਿਜ਼ੂਆਂ ਅਤੇ ਖੂਨ ਵਰਗੇ ਪ੍ਰੋਟੀਨਾਂ ਤੋਂ ਜਿਲੇਟਿਨ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਹੋ 
ਸਕਦੀ। ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਮਿਲਦੇ ਸਾਰੇ ਚਿੱਟੇ ਰੇਸ਼ੇਦਾਰ ਜੋੜਕ 


ਤੰਤੂਆਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਅੰਸ਼ ਕਾੱਲਜੈੱਨ 'ਚੋਂ ਇਹ ਕੱਢੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 


ਜਲ-ਅਪਘਟਨ ਦੁਆਰਾ ਕਾੱਲਜੈੱਨ, ਨਿਮਨਕਰਨ ਉਪਜਾਂ ਦੀ ਇਕ 
ਲੜੀ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ ਜਿਹੜੀਆਂ ਕਿ ਕਦੇ ਵੀ ਜੀਵਿਤ ਪਸ਼ੂ ਦੇ ਸਰੀਰ 
ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਿਲੇਟਿਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ 
ਜੋੜਕ ਤੰਤੂ ਕਾਰਟੀਲੇਜ (ਉਪ-ਅਜਥੀ), ਪੱਠਿਆਂ, ਚਮੜੀ ਜਾਂ ਆੱਸੀਨ 
(ਹੱਡੀ ਦਾ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਮੈਫ੍ਰਿਕਸ) ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵਧੇਰੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 

ਭਾਵੇਂ ਕਾੱਲਜੈਨ ਅਤੇ ਜਿਲੇਟਿਨ ਵਿਚ ਐਮੀਨੋ ਐਸਿਡਾਂ ਦੇ ਅੰਸ਼ 
ਦੇ ਸਾਪੇਖੀ ਅਨੁਪਾਤ ਅਸਲ ਵਿਚ ਇਕੋ ਹਨ ਪਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰੋਟੀਨਮਈ 
ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੇ ਭੌਤਿਕ ਅਤੇ ਰਸਾਇਣਿਕ ਗੁਣਾਂ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਅੰਤਰ ਹੈ। 


459 


ਕਾੱਲਜੈਨ ਦੀ ਜਿਲੇਟਿਨ' ਵਿਚ ਤਬਦੀਲੀ ਨਿਸ਼ਾਸਤੇ ਦੇ ਜਲ ਅਪਘਟਨ 
ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਜੁਲਦੀ ਹੈ- 


ਕਾੱਲਜੈਨ -> ਜਿਲੇਟਿਨ - ਪ੍ਰੋਟੀਓਸ - ਪੈੱਪਟੋਲ -> 
ਪੈੱਪਟਾਈਡ - ਐਮੀਨੋ ਐਸਿਡ (ਉੱਚ ਵਿੱਸਕਾਸਿਤਾ) = ਨਿਮਨ 
ਵਿੱਸਕਾਸਿਤਾ ਨਿਸ਼ਾਸਤਾ  ਡੇੱਕਟਰੀਨ -> ਗਲੂਕੋਜ਼। 

ਡੈਕਸਟ੍ਰੀਨ ਵਾਂਗ ਜਿਲੇਟਿਨ' ਦਾ ਅਣਵੀ-ਅਕਾਰ ਵੀ ਬਦਲ 
ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਿਲੇਟਿਨ ਅਣੂ ਲਈ.ਕੋਈ ਵੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਆਕਾਰ ਜਾਂ 
ਰਚਨਾ ਨਹੀਂ ਮਿਥੀ ਜਾ ਸਕੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਨਿਮਨਕਰਨ ਉਪਜਾਂ ਦਾ 
ਮਿਸ਼ਰਣ ਹੈ। ` 


ਰਚਨਾ--ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦੁਆਰਾ ਜਿਲੇਟਿਨ ਅਤੇ ਕਾੱਲਜੈਨ ਇਕੋ 
ਜਿਹੀ ਰਚਨਾ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ 
ਹੈ-ਕਾਰਬਨ (50%), ਨਾਈਟੋੋਜਨ (18%), ਆੱਕਸੀਜਨ (25%), 
ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ (7%) ਅਤੇ ਗੰਧਕ ਥੋੜ੍ਹੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿਚ)। ਐਮੀਨੋ ਐਸਿਡ 
ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਾਪੇਖੀ ਮਾਤਰਾਵਾਂ ਅੰਦਾਜ਼ਨ ਗਲਾਈਸੀਨ (25%) 
ਐਲਾਨੀਨ _(9%), ਲਿਊਸੀਨ _(7%), ਸੈਰੀਨ (05%), 
ਫ਼ੀਨਾਈਲਐਲਾਨੀਨ (1%), ਮੈਥੀਓਨੀਨ (1%), ਪ੍ਰੇਲੀਨ (19%), 
ਹਾਈਡ੍ਰਾਕਸੀਪ੍ਰੇਲੀਨ (14%),ਐਸਪਾਰਟਿਕ ਐਸਿਡ (3%),ਗਲੂਟੈਮਿਕ 
ਐਸਿਡ ਵਿ ਹਿਸਟੀਡੀਨ (1%), ਆਰਜਿਨੀਨ (9%) ਅਤੇ 
ਲਾਈਸੀਨ (6%) ਹਨ। ਵੈਲੀਨ ਆਈਸੋਲਿਉਸੀਨ, ਟਾਇਰੋਸੀਨ, 
_ਟ੍ਰਿਪਟੋਫੋਨ ਅਤੇ ਸਿਸਟੀਨ ਵਰਗੇ ਐਮੀਨੋ ਐਸਿਡ ਜਾਂ ਤਾਂ ਉੱਕੇ ਹੀ 
ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਜਾਂ ਫਿਰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਘੱਟ ਮਾਤਰਾ ਵਿਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। 


ਲਾਭ--ਭੋਜਨ ਉਦਯੋਗ ਵਿਚ ਇਸ ਦੇ ਜੈਲੀ ਬਣਾਉਣ ਦੇ 
ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਜਿਲੇਟਿਨ ਮਠਿਆਈਆਂ, ਜੈਲੀ ਵਾਲੇ ਮੀਟ ਤੇ ਸੂਪ, 
ਮਾਰਸ਼ਮੈਲੇ (ਦਲਦਲ ਵਾਲੀ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿਚ ਉੱਗਣ ਵਾਲੇ ਰੂੰ ਵਾਲੇ 
ਜੰਗਲੀ ਕੋਮਲ ਪੌਦੇ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਤੋਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਿਲੇਟਿਨੀ ਮਿੱਠਾ ਮੀਟ), 
ਜੈਲੀ ਵਾਲੇ ਮੁਰੱਬੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਮਠਿਆਈਆਂ 
ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦਵਾਈਆਂ-ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ 
ਗਲਿਸਰੀਨ ਮਿਲਾ ਕੇ ਨਰਮ ਕੈਪਸਿਉਲ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤੀ 
ਜਾਂਦੀ ਹੈ। _` 

ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਭੋਜਨ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਫ਼ੋਟੋਗ੍ਰਾਫੀ ਤੋਂ 
ਲੈ ਕੇ ਕੱਪੜੇ ਦੀ ਛਪਾਈ ਤੱਕ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫ਼ੋਟੋਗ੍ਰਾਫ਼ਿਕ ਇਮਲਸ਼ਨ 


ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਜਿਲੇਟਿਨ ਇਕ ਜ਼ਰੂਰੀ ਅੰਸ਼ ਹੈ। ਸੁਰੱਖਿਅਕ ਕੋਲਾਇਡ . 


ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਰੰਗ ਉਦਯੋਗ ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਉੱਥੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ 
ਹੈ ਜਿਥੇ ਰੰਗ ਦੀ ਤਹਿ ਇਕਸਾਰ ਡਿਪਾਜ਼ਿਟ ਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੋਵੇ। 
ਗੁਣ--ਜਿਲੇਟਿਨ ਬਾਰੀਕ ਜਾਂ ਸਾਫ਼ ਪੇਪੜੀਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ 
ਜਾਂ ਬਾਰੀਕ ਪਾਊਡਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਮਾਰਕਿਟ ਵਿਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਰਵੇ 
ਹਲਕੇ ਪੀਲੇ ਜਾਂ ਐਂਬਰ ਰੰਗ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਖੁਸ਼ਕ ਜਿਲੇਟਿਨ ਵਿਚ 
8% ਤੋਂ 12% ਸਿੱਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਕਿ ਵਾਯੂ ਮੰਡਲੀ ਨਮੀ ਉੱਤੇ 
ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਸੁਆਹ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ 
ਵਿਚ 2% ਤੋਂ ਘੱਟ ਖਣਿਜੀ ਅੰਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸ਼ੁੱਧ ਠੰਢੇ ਪਾਣੀ 
ਵਿਚ ਅਘੁਲਣਸ਼ੀਲ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਜਜ਼ਬ ਕਰਕੇ ਫੁੱਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 
____ ਜਦੋਂ ਇਸ ਫੁੱਲੀ ਹੋਈ ਜੈੱਲ ਨੂੰ 48.89" ਸੈਂ. ਤੱਕ ਗਰਮ ਕੀਤਾ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਪੂਰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਘੁਲ ਜਾਂਦੀ. ਹੈ ਅਤੇ ਠੰਢੀ ਹੋ ਕੇ ਫਿਰ 
ਜੈੱਲ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫੁੱਲੀ ਹੋਈ ਜੈੱਲ ਗਰਮ ਪਾਣੀ, ਗਰਮ ਜਲੀ 
ਗਲਿਸਰੀਨ, ਗਰਮ ਤੇਜ਼ਾਬ, ਖਾਰਾਂ ਅਤੇ ਲੂਣਾਂ ਵਿਚ ਘੁਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 


ਛੱਡ ਕੇ ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਆਰਗੈਨਿਕ ਘੋਲਕਾਂ ਵਿਚ ਇਹ ਅਘੁਲਣਸ਼ੀਲ 


ਜੀਉਂਣਾ ਮੋੜ 


ਹੈ। ਗਾੜ੍ਹੇ ਖਣਿਜੀ ਤੇਜ਼ਾਬਾਂ ਅਤੇ ਖਾਰਾਂ ਵਿਚ ਜਲ-ਅਪਘਟਨ ਦੁਆਰਾ 
ਇਹ ਕਾਫ਼ੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿਚ ਘੁਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਠੰਢੇ ਤੇ ਗਾੜ੍ਹੇ ਐਸੀਟਿਕ 
ਅਤੇ ਫ਼ਾਰਮਿਕ ਐਸਿਡ ਵਿਚ ਜਿਲੇਟਿਨ ਘੁਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ___ 

ਜਿਲੇਟਿਨ ਜਾਂ ਬਿੰਦੂ ਇਸ ਨੂੰ ਤਿਆਰ 
ਕਰਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ 4.85 ਜਾਂ 78 ਹੁੰਦਾ 
ਹੈ। ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਘੁਲਣ ਵਾਲੇ ਦੂਸਰੇ ਪ੍ਰੋਟੀਨਾਂ ਵਾਂਗ ਜਦੋਂ ਜੈਲ ਨੂੰ ਸੁੱਕਾ 
ਹੀ ਗਰਮ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਮੱਕੀ ਦੇ ਦਾਣਿਆਂ ਵ਼ਾਂਗ ਫੁੱਲ _ 
ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ 148.807ਸੈਂ. ਉੱਤੇ ਪੱਲੀਮਰਾਈਜ਼ ਹੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ 
ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਵਿੱਸਕਾਸਿਤਾ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਘੁਲਣਸ਼ੀਲਤਾ ਘਟ ਜਾਂਦੀਂ 
ਹੈ। ਚਮੜਾ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਆਮ ਚਮੜਾ ਰੰਗਾਈ 
ਕਾਰਕ ਜਿਲੇਟਿਨ ਉੱਤੇ ਕਿਰਿਆ ਕਰਕੇ` ਇਸ ਦੀ ਪਾਣੀ ਵਿਚ 
ਅਘੁਲਣਸ਼ੀਲਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਿਲੇਟਿਨ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਅਰਥਾਤ 
ਸਾੱਲ ਅਤੇ ਜੈੱਲ ਦੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 

ਹ. ਪੁ.--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 10:51 

ਜਿਲੈਟ, ਵਿਲੀਅਮ ਹੁਕਰ : ਇਰ/-ਮੰਰੰਕਕ ਰਾਜੇ 
ਅਮਰੀਕਾ ਦਾ ਨਾਟਕਕਾਰ ਅਤੇ ਅਭਿਨੇਤਾ ਸੀ ਜਿਹੜਾ ਸਰ ਆਰਥਰ _ 


- ਕੋਨਨ ਡੋਇਲ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਾਤਰ 'ਸ਼ਰਲਕ ਹੋਮਜ਼' ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ 


ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ ਕਨੈਕਟੀਕਟ ਰਾਜ ਦੇ ਹਾਰਟਫ਼ਰਡ 
ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਖੇ 24 ਜੁਲਾਈ, 1853 ਨੂੰ ਹੋਇਆ। ਹਾਰਟਫ਼ਰਡ ਸਕੂਲ ਤੋਂ 
ਬੀ. ਏ. ਕਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਇਹ ਨਿਊਯਾਰਕ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ 
ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਿਆ। ਰ 

ਜਬਤ ਸਾਰੀ ਕਿਰ 
ਕੀਤੀ। ਸੰਨ 1875 ਵਿਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਬੋਸਟਨ ਸ਼ਹਿਰ ਤੇ ਗਲੋਬ 
ਥੀਏਟਰ ਵਿਚ ਸਟੇਜ ਤੇ ਆਇਆ। ਇਸ ਦਾ ਨਾਟਕ 'ਦੀ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ” 
ਜੋ ਹਲਕਾ ਸੁਖਾਂਤ ਹੈ, ਨਿਊਯਾਰਕ ਵਿਖੇ 1881 ਵਿਚ ਦਿਖਾਇਆ 
ਗਿਆ। ਇਸ ਨੇ ਹੋਰ ਸੁਖਾਂਤਾਂ ਵਿਚ 'ਐੱਸ ਐਸਮੈਰਾਲਡਾ' (1881), 
'ਹੈੱਲਡ ਬਾਈ ਦੀ ਐਨੇਮੀ' (1886) ਅਤੇ 'ਸੀਕ੍ਰਿਟ ਸਰਵਿਸ' (1895) 
ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। ਇਸ ਦਾ ਬਹੁਤ ਉੱਘਾ ਨਾਟਕ `'ਸ਼ਰਲਕ 
ਹੋਮਜ਼' 1899 ਵਿਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਨਿਊਯਾਰਕ ਵਿਚ ਖੇਡਿਆ ਗਿਆ। 
ਉਸ ਨੇ ਕੇਵਲ ਇਕੋ ਵਾਰ 1915 ਵਿਚ ਬਣੀ ਪਿਕਚਰ ਵਿਚ 'ਸ਼ਰਲਕ 
ਹੇਮਜ਼' ਦਾ ਅਭਿਨੈ ਕੀਤਾ। 


ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹਾਰਟਫਰਡ ਵਿਖੇ 29 ਅਪਰੈਲ, 1937ਨੂੰ ਹੋਈ। 

ਹ. ਪੁ.-ਐਨ. ਬਿ 10919; ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾਂ. 4544 

ਜੀਉਣਾ ਮੌੜ : ਇਹ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਦੂਜੇ ਅੱਧ ਵਿਚ 
ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਾਲਵੇ ਖੇਤਰ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ ਇਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਡਾਕੂ ਸੀ ਜਿਸ_, 
ਨੇ ਅਮੀਰਾਂ, ਸ਼ਾਹੂਕਾਰਾਂ ਤੇ ਸਮਾਂਜ ਦੇ ਲਹੂ ਚੂਸ਼ਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਖੂਬ 
ਲੁੱਟਿਆ ਅਤੇ ਗਰੀਬਾਂ, ਲੋੜਵੰਦਾਂ ਤੇ ਦੀਨ ਦੁਖੀਆਂ ਦੀ ਦਿਲ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ 
ਮਦਦ ਕੀਤੀ। ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ ਬੜੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਹੋਈ। ਇਹ ਦਲੇਰੀ 
ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਜੀਉਣੇ ਦੇ ਭਰਾ ਕਿਸ਼ਨੇ ਨੂੰ ਅਹਿਮਦ 
ਡੋਗਰ ਨੇ ਪੁਲਿਸ ਕੋਲ ਪਕੰੜਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਨੂੰ ਕਾਲੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ 
ਹੋਈ। ਉਹ ਜਾਂਦਾ ਹੋਇਆ ਜੀਉਣੇ ਨੂੰ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਲਈ ਆਖ ਗਿਆ। 
ਜੀਉਣੇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਵਰਦੀ ਪਹਿਨੀ ਤੇ 
ਡਸਕੇ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਿਆ। ਉਥੇ ਜਾ ਕੇ ਪੂਰੀ ਦਲੇਰੀ ਤੇ ਚੁਸਤੀ ਨਾਲ 
ਅਹਿਮਦ ਦਾ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਨਾਲ ਜੀਉਣੇ ਦੀ ਗੁੱਡੀ ਹੋਰ 
ਚੜ੍ਹ ਗਈ। ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਇਸ ਬਾਰੇ ਲੋਕ ਗੀਤ ਜੋੜੇ ਤੇ ਮਰਾਸੀਆਂ ਨੇ 


_ਵਾਰਾਂ ਲਿਖੀਆਂ। ਅਖ਼ੀਰ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪਕੜ ਲਿਆ। ਅਦਾਲਤ 


ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਫ਼ਾਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ। ਇਸ਼ ਦੇ ਫ਼ਾਂਸੀ ਲੱਗਣ 
ਮਗਰੋਂ ਧਨਵਾਨ ਲੋਕ ਆਰਾਮ ਦੀ. ਨੀਂਦ ਸੌਣ ਲੱਗੇ ਤੇ ਗਰੀਬਾਂ ਦੇ 


ਜ਼ੀਉਲਾਈਟ 
ਮਨਾਂ ਵਿਚ ਉਦਾਸੀ ਆਈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਜੀਉਣਾ ਮੌੜ ਦਾ ਕਿੱਸਾ 
ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ ਕਵੀਸ਼ਰ ਨੇ ਲਿਖਿਆ। ਇਸ ਮਗਰੋਂ 
ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕਿੱਸਾਕਾਰਾਂ ਨੇ ਇਹ ਕਥਾ ਆਪਣੀ ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਪਾਹ 
ਦੇ ਕੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ। 
ਹ. ਪੁ.--ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ ਰਚਨਾਵਲੀ--ਪ. ਸ. ਪਦਮ 
ਜ਼ੀਉਲਾਈਟ : ਇਸ ਵਰਗ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਖਣਿਜ ਸੰਸ਼ਲਿਸ਼ਟ 
ਯੋਗਿਕ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਐਲੂਮੀਨੋਸਿਲੀਕੇਟ ਦੇ ਚੌਫ਼ਲਕੀ ਢਾਂਚੇ ਦੇ ਬਣੇ 
ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੈਟਾਇਨ ਆਪਣੇ ਆਇਨ ਬਦਲਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ 
ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਗਰਮ ਕਰਨ ਤੇ.ਪਾਣੀ ਦੇ ਅਣੂ ਛਡਦੇ ਹਨ। ਇਸ 
ਦਾ ਫਾਰਮੂਲਾ ੩" ੧੪1" 


%--$1"1--੩%.ਗਤ%) ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ (3), 40 0 ਦਾ 
ਅਨੁਪਾਤ 1:2 ਹੈ। ਇਸ ਵਰਗ ਦੇ ਸਾਰੇ ਖਣਿਜ ਅਗਨ-ਚਟਾਨਾਂ ਵਿਚ 
ਮੌਜੂਦ ਫੈਲਸਪਾਰ ਅਤੇ ਐਲੂਮੀਨਿਅਮ ਵਾਲੇ ਹੋਰ ਖਣਿਜਾਂ ਦੇ 
ਪਰਿਵਰਤਨ ਨਾਲ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਖਣਿਜਾਂ ਦੀ 'ਅਣੂ-ਛਾਣਨੀ' ਦੀ 
ਹੈ। ਨਿਰਜਲਿਤ ਜ਼ੀਉਲਾਈਟ ਹੋਰ ਤਰਲ ਪਦਾਰਥਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਅਮੋਨੀਆ, 
ਅਲਕੋਹਲ ਅਤੇ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਸਲਫਾਈਡ, ਨੂੰ ਜਜ਼ਬ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਪਰ 
ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਹਲਕਾ ਕਰਨ ਲਈ ਇਸ ਦੀ 
ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਹਲਕਾ ਕਰਨ ਸਮੇਂ ਜ਼ੀਉਲਾਈਟ ਦਾ 
੩" ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ੮੪ ਆਇਨ ਆਪਸ ਵਿਚ ਬਦਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 


ਜ਼ੀਉਲਾਈਟ ਨਿਮਨ ਤਾਪ ਅਤੇ ਨਿਮਨ ਦਬਾਉ ਵਾਲੇ ਖਣਿਜ 
ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਐਮੀਡਲਾਇਡਲ ਬਸਾਲਤਾਂ ਅਗਨ ਪੱਥਰ) 
ਵਿਚ ਖਣਿਜ ਵਜੋਂ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਅਪਾਰਦਰਸ਼ੀ ਕਣ, ਉਤਪਾਦ, 
ਦੇ ਪਰਿਵਰਤਨ ਉਤਪਾਦਾਂ ਵਜੋਂ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਫਿਲੀਸਾਈਟ `ਅਤੇ 
ਲੋਮੋਨਟਾਈਟ, ਮਹਾਸਾਗਰ ਦੇ ਤਲ ਤੇ ਤਲਛੱਟ ਵਜੋਂ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। 


ਆਈਸਲੈਂਡ ਅਤੇ ਪੂਨਾ ਭਾਰਤ) ਦੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਤਟੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ 
ਬਸਾਲਤਾਂ ਦੀਆਂ ਖੇੜਾਂ ਵਿਚ ਵੱਡੇ ਰਵਿਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। 

ਜ਼ੀਉਲਾਈਟ ਅਕਸਰ ਚਿੱਟੇ ਰੰਗ ਵਿਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਪਰ 
ਮਿਲਾਵਟ ਕਾਰਨ ਇਹ ਗੁਲਾਬੀ, ਭੂਰੇ, ਲਾਲ, ਪੀਲੇ ਅਤੇ ਹਰੇ ਰੰਗ ਦੇ 
ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਠੋਰਤਾ 3ਤੋਂ 5 ਤੀਕ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਿਸ਼ਟ 
ਘਣਤਾ 2.0ਤੋਂ 2.5ਤੀਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਵਖਹੇਵੇਂ 
ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਰਮਾਣੂ ਬਣਤਰ ਉੱਪਰ ਨਿਰਭਰ ਹਨ। 
ਕੁਝ ਜ਼ੀਉਲਾਈਂਟ ਰੇਸ਼ੇਦਾਰ ਅਤੇ ਉੱਨ ਵਰਗੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕੁਝ 
ਤਹਿਦਾਰ ਅਤੇ ਅਬਰਕ ਵਾਂਗ। 


ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਵਿਆਂ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਦੇ ਫਲਸਰੂਪ 
ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ -ਜ਼ੀਉਲਾਈਟ ਖਣਿਜਾਂ ਦੀ ਪਰਮਾਣੂ ਵਿਉਂਤ ਬਾਰੇ 
ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਲੱਛਣਾਂ ਵਿਚ 4--,5--, 
6-,8- ਅਤੇ 12- ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀ ਚੌਫ਼ਲਕੀ ਘੇਰਿਆਂ ਦੇ ਲੂਪ ਹਨ ਜੋ 
ਅੱਗੇ ਚੈਨਲ ਅਤੇ ਢਾਂਚੇ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਸਹਾਈ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। 

ਜੀਉਲਾਈਟਾਂ ਦੇ ਰਵਿਆਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਸਬੰਧੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਾਲ 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੀਵਿੰਗ (6£॥£) ਗੁਣਾਂ ਬਾਰੇ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ 
ਹੈ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਚੈਨਲ ਦੀ ਘੱਟੋ ਘੱਟ ਚੌੜਾਈ, ਇਕ ਅਣੂ ਦੇ ਵੱਧ ਤੋਂ 
ਵੱਧ ਘੇਰੇ ਦੀ ਸੂਚਕ ਹੈ ਜੋ ਉਸ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰਹਾਂ 
ਕੈਬੇਜ਼ਾਈਟ, ਜਿਸਦੀ ਚੈਨਲ ਦੀ ਚੌੜਾਈ 3.9- ਹੈ, ਸਿੱਧੀ ਚੇਨ ਦੇ 
ਰਿ 


460 _ 


ਨਹੀਂ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫ਼ੈਜੇਸਾਈਟ, ਜਿਸ ਵਿਚ 12ਮੈਂਬਰੀ ਰਿੰਗ ਹਨ ਅਤੇ 
ਚੈਨਲ ਦਾ ਘੇਰਾ 94 ਹੈ, ਬੈੱਨਜ਼ੀਨ ਰਿੰਗਾਂ ਲਈ ਵੀ ਲੰਘਣ ਯੋਗ ਹੈ। 
ਇਹ ਜ਼ੀਉਲਾਈਟ ਜੋ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਖਣਿਜ ਖੋਜੀਆਂ ਲਈ ਉਤਸੁਕਤਾ 
ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਹੁਣ ਪੈਟੋੋਲੀਅਮ ਦੀ ਉਤਪ੍ਰੇਰਕ ਤੋੜ 
ਭੰਨ ਵਿਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਥਾਨ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਫ਼ੈਜੇਸਾਈਟ ਅਤੇ ਹੋਰ 
ਜ਼ੀਉਲਾਈਟ ਖਣਿਜਾਂ ਦਾ ਮਰਜ਼ੀ ਦੇ ਚੰਗੇ ਗੁਣ-ਭਰਪੂਰ, ਸੰਸ਼ਲਿਸ਼ਟ 
ਤੌਰ ਤੇ ਉਤਪਾਦਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 


___ ਜ਼ੀਉਲਾਈਟ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਪਣ-ਬਿਜਲਈ ਸੰਸ਼ਲਿਸਟ ਤਰੀਕੇ 
ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਉਤਪਾਦਨ ਦੌਰਾਨ ਤਾਪਮਾਨ 
450%ਤੋਂ 100ਸੈਂ ਤੱਕ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚਟਾਨਾਂ ਵਿਚ ਜ਼ੀਉਲਾਈਟ 
ਹੈ। 

ਜੀਉਲਾਈਟ ਖਣਿਜਾਂ ਵਿਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਐਨੇਲਸਾਈਟ, 
ਨੈਟ੍ਰੋਲਾਈਟ ਅਤੇ ਸਟਿਲਬਾਈਟ ਹੀ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ। ਐਨੇਲਸਾਈਟ 
ਕਿਊਂਬਿਕ ਰਵਿਆਂ ਦੇ ਗਰੁੱਪ ਵਿਚ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਰੰਗਹੀਣ 
ਜਾਂ ਸਫੈਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਕਠੋਰਤਾ 5ਤੋਂ 55ਤੀਕ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਿਸ਼ਟ 
ਘਣਤਾ 2.25 ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਨੈਟ੍ਰੋਲਾਈਟ ਦੇ ਰਵੇ ਸੂਈ ਦੇ ਅਕਾਰ ਦੇ ਹੁੰਦੇ 
ਹਨ ਅਤੇ ਕੱਚ ਵਾਂਗ ਚਮਕੀਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੀ ਕਠੋਰਤਾ ਅਤੇ 
ਵਿਸ਼ਿਸ਼ਟ ਘਣਤਾ ਐਨੇਲਸਾਈਟ ਵਾਂਗ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਟਿਲਬਾਈਟ 
ਇਕ ਨਤਧੁੱਰਈ ਕ੍ਰਿਸਟਲ ਵਾਲੇ ਗਰੁੱਪ ਵਿਚ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ 
ਦਾ ਰੰਗ ਸਫ਼ੈਦ ਜਾਂ ਲਾਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਕਠੋਰਤਾ 3.5 ਤੋਂ 
4 ਤੀਕ.ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਿਸ਼ਟ ਘਣਤਾ 2.1 ਤੋਂ 2.2 ਤੀਕ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। 
-_ _ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਰਾਜਮਹਲ ਦੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਵਿਚ, ਕਾਨੀਆਵਾੜ 
ਦੇ ਗਿਰਨਾਰ ਪਰਬਤ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਟ੍ਰੈਪ ਵਿਚ ਜ਼ੀਉਲਾਈਟਾਂ ਦੇ ਭਰਪੂਰ 


ਭੰਡਾਰ ਹਨ। 
ਹ. ਪੁ-ਸੈਕ. ਐਨ. ਸਾ. ਟ. 14696; ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 4462 


ਜੀਓਕ, ਵਿਲੀਅਮ ਫ੍ਰਾਂਸਿਸ : ਇਸ ਭੌਤਿਕੀ 
ਰਸਾਇਣ-ਵਿਗਿਆਨੀ ਦਾ ਜਨਮ 12 ਮਈ, 1895 ਨੂੰ ਨਿਆਗਰਾ 
ਆਬਸ਼ਾਰ, ਅੰਟਾਰੀਓ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਨੇ ਪਰਮ ਜ਼ੀਰੋ ਦੇ ਨੇੜੇ 
ਦੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਹੇਠ ਮਾਦੇ ਦੇ ਗੂਣਾਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਵਜੋਂ 1949 ਦਾ 
ਰਸਾਇਣ-ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਨੇ 
ਕੁਆਂਟਮ ਸਟੈਟਿਸਟਿਕਸ ਅਤੇ ਤਾਪ ਗਤੀ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਤੀਸਰੇ 
ਮਿਲ `ਕੇ ਆੱਕਸੀਜਨ ਦੇ 17 ਅਤੇ 18 ਪਰਮਾਣਵੀ ਭਾਰ ਵਾਲੇ 
ਸਮਸਥਾਨਕਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਕੀਤੀ। ਸੰਨ 1926 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ 272.15" ਸੈਂ, 
ਤੋਂ ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ ਥੱਲੇ ਤਾਪਮਾਨ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਦਾ ਇਕ ਢੰਗ ਤਜਵੀਜ਼ ਕੀਤਾ 
ਜਿਸ ਨੂੰ 1935 ਵਿਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਂਰ ਡੀ. ਪੀ. ਮੈਕ-ਡੂਗਾਲ ਨਾਲ ਰਲ 
ਕੇ ਕਾਮਯਾਬੀ ਨਾਲ ਵਰਤਿਆ। 

ਹ. ਪੁ.-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 4:528 ਰ 
____ਜੀਆ ਗੰਜ : ਇਹ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਮੁਰਸ਼ਦਾਬਾਦ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ 
ਲਾਲ. ਬਾਗ਼ ਉਪ-ਮੰਡਲ ਵਿਚ ਇਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਇਹ ਭਾਗੀਰਥੀ ਨਦੀ 


`_ਦੇ ਖੱਬੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਮੁਰਜ਼ਿਦਾਬਾਦ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ 5ਕਿ. ਮੀ. ਉੱਤਰ ਵੱਲ 


ਸਥਿਤ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਇਸ ਪਿੰਡ ਦਾ ਬਹੁਤਾ ਮਹੱਤਵ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ 
ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਵਸਤਾਂ ਬਰਾਮਦ ਕਰਨ ਲਈ ਇਥੇ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ 


461 


ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਥੇ ਇਕ ਪਟਸਨ ਦੀ ਪ੍ਰੈੱਸ ਵੀ ਲੱਗੀ. ਹੋਈ ਹੈ। 
ਜੀਆ ਗੰਜ ਅਜ਼ੀਮਗੰਜ ਮਿਊਂਸਪਲਟੀ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ ਅਤੇ 
ਅਜ਼ੀਮਗੰਜ ਨਾਲ ਇਹ ਪਿੰਡ ਬੇੜੀ ਰਾਹੀਂ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਵਰਖਾ 
ਰੁੱਤ ਦੌਰਾਨ ਇਕ ਅਗਨਬੇਟ ਜੀਆ ਗੰਜ ਅਤੇ ਦੂਡੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ 
ਚਲਦੀ ਹੈ। ਇਥੇ ਕਾਫ਼ੀ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਮਕਾਨ ਹਨ, ਜੈਨ ਵਪਾਰੀਆਂ ਦੀ 
ਜਾਇਦਾਦ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਲੋਕ ਇਥੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਮੁੱਖ 
ਬਸਤੀ ਅਜ਼ੀਮਗੰਜ ਹੈ। 

ਆਬਾਦੀ-42,104 (1991) 

24515'ਉ_ ਵਿਥ; 88216/ ਪੂ. ਲੰਬ 

ਹ. ਪੁ--ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ. 14:165 

ਜੀਆਂਗ ਮਾਈ : ਉੱਤਰੀ ਥਾਈਲੈਂਡ ਵਿਚ ਇਸੇ ਹੀ ਨਾਂ 
ਦੇ ਪ੍ਰਾਵਿੰਸ ਦਾ ਰਾਜਧਾਨੀ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਜੋ ਮੈਨਾਮ ਚਾਉਂਫ੍ਰਾਇਆ ਦੀ 
ਮੁੱਖ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀ ਪਿੰਗ ਦੇ ਕੰਢੇ ਸਮੁੰਦਰ ਤਲ ਤੋਂ 335 ਮੀ. ਦੀ 
ਉਚਾਈ ਤੇ ਵਾਕਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ, 1845 ਮੀ. (6,000 
ਫੁੱਟ) ਤੋਂ 2,121 ਮੀ. (7000ਫੁੱਟ) ਉੱਚੇ ਪਰਬਤ ਹਨ। ਇਹ ਜੀਆਂਗ 
ਮਾਈ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਵੀ ਹੈ। ਇਹ ਉੱਤਰੀ ਥਾਈਲੈਂਡ ਅਤੇ 
ਬਰਮਾ ਦੇ ਸ਼ਾਨ ਰਾਜ ਦਾ ਧਾਰਮਿਕ, ਸਭਿਆਚਾਰਕ, ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ 
ਆਵਾਜਾਈ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਵੀ ਹੈ। ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ 'ਉੱਤਰ ਦਾ 
ਗੁਲਾਬ' ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲੋਂ ਪਹਿਲ ਇਹ ਸੁਤੰਤਰ 
ਲਾਓ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਵੀ ਹੋਇਆ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਇਥੇ ਬਹੁਤੀ 
ਵਸੋਂ ਲਾਓ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਹੀ ਹੈ। ਸੰਘਣੀ ਵਸੋਂ ਵਾਲਾ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਆਮ 
ਏਸ਼ਿਆਈ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਬੜਾ ਸਾਫ਼ ਸੁਥਰਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ। ਇਸ 
ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 1296 ਵਿਚ ਹੋਈ। ਸੰਨ 1558 ਵਿਚ ਬਰਮਾ 
ਅਧੀਨ ਆਉਣ ਤੱਕ ਇਹ ਲਾਓ ਸਲਤਨਤ ਰਾਜ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਰਿਹਾ। 
ਸੰਨ 1774 ਵਿਚ ਸਿਆਮੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਟਾਕਸਿਨ ਨੇ ਇਥੋਂ ਬਰਮਾ 
ਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਪਰ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਜੀਆਂਗ ਮਾਈ 
ਬੈਂਕਾਕ ਤੋਂ ਸੁਤੰਤਰ ਹੀ ਰਿਹਾ। 

ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਦਰਿਆ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ ਵਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰ 
ਦਾ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਮੰਦਰਾਂ ਵਾਲਾ ਹਿੱਸਾ ਦਰਿਆ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਹੈ। ਇਸ 
`ਵਿਚ ਤੇਰ੍ਹਵੀਂ ਅਤੇ ਚੌਦਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਬਣੇ ਮੰਦਰਾਂ ਦੇ ਖੰਡਰ ਵੇਖਣ ਨੂੰ 
ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਨਵਾਂ ਵਸਿਆ ਹਿੱਸਾ ਜਿਹੜਾ ਆਧੁਨਿਕ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ 


ਖੁੱਲ੍ਹਾ-ਡੁੱਲਾ ਹੈ, ਦਰਿਆ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਹੈ। ਪਿੰਗ ਦਰਿਆ ਉੱਤੇ ਦੋ 


ਪੁਲ ਵੀ ਹਨ। ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਉੱਨਤ ਸੈਲਾਨੀ ਕੇਂਦਰ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ 
ਥਾਈਲੈਂਡ ਦੀ ਦਸਤਕਾਰੀ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਵੀ ਹੈ। ਇਥੇ ਥਾਈ ਰੇਸ਼ਮ ਦੀ 
ਬੁਣਾਈ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 

ਸ਼ਹਿਰ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਇਕ ਵੱਡਾ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਇਥੋਂ ਦੀਆਂ 
ਅਤੇ ਲੇਨਾ ਥਾਈ ਸਮਾਜ-ਵਿਗਿਆਨ ਖੋਜ ਕੇਂਦਰ ਆਦਿ ਹਨ। ਸੰਨ 
1964 ਤੋਂ ਇਥੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵੀ ਸਥਾਪਤ ਹੈ। 

ਬੈਂਕਾਕ ਤੋਂ ਆਉਂਦੀ 752ਕਿ. ਮੀ. ਲੰਬੀ ਰੇਲ ਪਟੜੀ ਦਾ ਇਹ 
ਆਖਰੀ ਸਟੇਸ਼ਨ ਹੈ। ਸੜਕ ਤੇ ਹਵਾਈ ਮ਼ਾਰਗਾਂ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਥਾਈਲੈਂਡ 
ਦੇ ਹੋਰ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। 


ਇਥੇ ਪਹਾੜੀ ਢਲਾਣ ਦੇ ਉੱਪਰ ਬੁੱਧ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਕਈ . 


ਮੰਦਰ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਮਹਾਤਮਾ ਬੁੱਧ ਦੀਆਂ ਪਵਿੱਤਰ ਯਾਦਗਾਰਾਂ 


ਜੀਸਸ ਸੁਸਾਇਟੀ 


ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਧਾਰਮਿਕ ਯਾਂਤਰਾ ਲਈ ਵੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। 

ਆਬਾਦੀ-1,01,595 (1980) 

18”46' ਉ. ਵਿਥ.; 98558' ਪੂ. ਲੰਬ. 

ਹ. ਪੁ.-ਐਨ ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 2832; ਵੈ. ਜਗ ਡਿ. 260, ਕੋਲ. ਐਨ. 4:654 

ਜੀਸਸ ਸੁਸਾਇਟੀ : ਇਹ ਯਸੂਹੀਆਂ ਦੀ ਇਕ ਸੁਸਾਇਟੀ 
ਹੈ। ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੇ ਇਸ ਰੇਮਨ ਕੈਥੋਲਿਕ ਮੱਤ ਨੂੰ.ਲੋਈਓਲਾ 
ਦੇ ਸੇਂਟ ਇਗਨੇਟੀਅਸ ਨੇ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਹ ਮੱਤ ਆਪਣੇ 
ਸਿਖਿਅਕ, ਆਉ 
ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਕੈਥੋਲਿਕ ਪ੍ਰਤਿ ਸੁਧਾਰ ਅੰਦੋਲਨ ਦਾ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ 
ਬਾਅਦ, ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ਤੇ ਦੂਜੀ ਵੈਟੀਕਨ ਕੌਂਸਲ (962-65) ਮਗਰੋਂ 
ਗਿਰਜਿਆਂ ਨੂੰ ਆਧੁਨਿਕ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਾਧਨ ਸਮਝਿਆ ਗਿਆ। 
ਯੋਸੂਹੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵਿਵਾਦ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਕਈ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ 
ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਡਰ ਕੇ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭੰਡੀ ਕਰਨੀ 
ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੈਥੇਲਿਕ ਮੱਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ 
ਅਤੇ ਮਾਨਯੋਗ ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਸਥਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। 

ਇਹ ਮੱਤ ਸਪੇਨ ਦੇ ਇਕ ਸੈਨਿਕ ਇਗੇਨਟੀਅਸ ਦੇ ਉੱਦਮ 
ਆਪਣੇ ਇਲਾਜ ਦੌਰਾਨ ਧਰਮ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ। ਘੋਰ 
ਪ੍ਰਾਰਥਨਾਂ ਉਪਰੰਤ _ਇਸ ਨੇ ਰੂਹਾਨੀ ਸਾਧਨਾਂ (6000041 $060੬) 
ਲਈ ਇਕ ਅਜਿਹੀ ਸੂਚਨਾ ਪੁਸਤਕ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਜਿੱਸ ਦੁਆਰਾ 
ਦਿਲ ਅਤੇ ਦਿਮਾਗ ਇੰਜ ਬਦਲੇ ਜਾਣ-ਕਿ ਉਹ ਈਸਾ ਮਸੀਹ ਦੇ ਹੋਰ 
ਡੂੰਘੇ ਅਨੁਯਾਈ ਹੋ ਜਾਣ। ਸੰਨ 1539 ਵਿਚ ਇਗਨੇਟੀਅਸ ਨੇ ਇਸ 
ਧਰਮ ਸੰਘ ਦਾ ਮਸੌਦਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਨੂੰ ਪੋਪ ਪਾਲ ਤੀਜੇ ਨੇ 
27 ਸਤੰਬਰ, 1540 ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦਿੱਤੀ। 


ਧਾਰਮਿਕ ਜੀਵਨ ਸਬੰਧੀ ਸੁਸਾਇਟੀ ਨੇ ਕਈ ਨਵੀਆਂ ਗੱਲਾਂ 
ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕਈ ਮੱਧਕਾਲੀ ਰਹੁ-ਰੀਤਾਂ ਦਾ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣਾ 
ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਗੱਲ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਵਰਤ-ਨੇਮ ਰੱਖਣੇ, ਇਕੋ ਜਿਹੀ ਪੁਸ਼ਾਕ 


_ਪਹਿਨਣੀ ਅਤੇ ਪੂਜਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸਹਿਗਾਣ ਗਾਉਣੇ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। 


ਸੇਵਕੀ ਜਾਂ ਸ਼ਹੀਦੀ ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ਤੇ ਪੋਪ ਦੀ ਸੇਵਕੀ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ 
ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਉਦਾਰਚਿੱਤਾ ਤੇ ਵੀ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ 
ਯਸੂਹੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਪਾਦਰੀ-ਪਦ ਗ੍ਰਹਿਣ 
ਕਰਨ ਦੀ ਖੁੱਲ੍ਹ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। 


ਦਿ ਸੀਟੀ ਦਰੀ ਆਲ ਕਾ ਚੀਤਿ 
ਸੁਧਾਰਵਾਦੀ ਅੰਦੋਲਨ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਵਜੋਂ ਇਸ ਨੇ ਖੂਬ ਜ਼ੋਰ ਫੜਿਆ . 
ਅਤੇ ਕੈਥੋਲਿਕ ਮੱਤ ਦਾ ਮੁੜ ਬੋਲਬਾਲਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਪਹਿਲੇ ਯਸੂਹੀਆਂ 
ਨੇ ਅਜਿਹੇ ਧਰਮ ਉਪਦੇਸ਼ਕ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ 
ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਸੁਸਾਇਟੀ ਹੋਂਦ ਵਿਚ 
ਆਉਣ ਦੇ ਕੁਝ ਮਹੀਨੇ ਉਪਰੰਤ ਹੀ ਆਪਣੇ ਕੁਝ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਪੂਰਬ 
ਵਿਚ ਬਦੇਸ਼ੀ ਮਿਸ਼ਨ ਤੇ ਭੇਜਿਆ। ਸੰਨ 1556 ਤੱਕ ਤਕਰੀਬਨ 1000 
ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮੱਧ ਤੱਕ ਕਈ ਵਿਰੋਧੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ 
ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਸੰਨ 1773 ਵਿਚ ਪੋਪ ਕਲੀਮੈਂਟ 
ਚੰਦਵੇਂ ਨੇ ਫ਼ਰਾਂਸ, ਸਪੇਨ ਅਤੇ ਪੁਰਤਗਾਲ ਦੀਆਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਤੇ ਦਬਾਉ 
ਅਧੀਨ ਇਸ ਧਰਮ ਸੰਘ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਇਕ ਫੁਰਮਾਨ ਜਾਰੀ 
ਕੀਤਾ। ਰੂਸ ਵਿਚ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦੀ ਸਮੂਹਿਕ ਹੋਂਦ ਕਾਇਮ ਰਹੀ ਕਿਉਂਕਿ 


ਜੀਹੂ 
ਇਥੋਂ ਦੀ ਸਿਆਸੀ ਹਾਲਤ ਇਸ ਦੇ ਖਾਤਮੇ ਲਈ ਇਕ ਰੁਕਾਵਟ ਸੀ। 
ਇਸ ਮੰਗ ਦੇ ਜੋਰ ਫੜਨ ਤੇ. ਕਿ ਯਸੂਹੀ ਆਪਣੇ ਪੁਰਾਣੇ ਕੰਮ ਖ਼ਾਸ 
ਤੌਰ ਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦੇ ਖੇਤਰ ਦੇ ਕੰਮ ਮੁੜ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ। 
ਪੋਪ ਪਾਇਸ ਸੱਤਵੇਂ ਨੇ ਇਸ ਸੁਸਾਇਟੀ ਨੂੰ 1814ਵਿਚ ਮੁੜ ਤੋਂ ਸਥਾਪਿਤ 
ਕੀਤਾ। ਰ 

ਇਸ ਦੀ ਮੁੜ ਬਹਾਲੀ ਉਪਰੰਤ ਇਸ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਉੱਘੇ 
ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਘਾਂ ਵਿਚ ਹੋਣ ਲੱਗੀ। ਯਸੂਹੀ ਸਿੱਖਿਆ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸੰਚਾਰ, 
ਸਮਾਜਕ ਕੰਮਾਂ ਅਤੇ ਸਿਆਸਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਯੋਗਦਾਨ 
ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। . 
____ ਹ.ਪੁ-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ_ ਮਾਂ. 5:549 

ਜੀਹੁ : ਇਸਰਾਈਲ ਦਾ ਦਸਵਾਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ 
ਦਾ ਜਨਮ ਜੈਹੋਸਅਫਤ (1803584]9980) ਨਾਉ' ਦੇ ਇਕ ਸਾਧਾਰਣ 


`_ ' ਆਦਮੀ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਇਸਰਾਈਲ ਵਿਚ ਉਮਰੀ 


ਬਾਦਸ਼ਾਹਤ ਕਾਇਮ ਸੀ। ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਅਹਾਬ (4986) ਦੇ ਕਾਲ ਵਿਚ 
ਇਹ ਇਸਰਾਈਲੀ ਸੈਨਾ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਜਰਨੈਲ ਸੀ। ਇਹ ਇਕ ਤੇਜ਼ 
ਰੱਥ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲੇ ਵਜੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। ਇਸਰਾਈਲ ਦੀ 
ਪ੍ਰੋਫੈਟਿਕ ਪਾਰਟੀ (ਧਾਰਮਕ _ਪੈਗ਼ੀਬਰੀਆਂ ਦੀ ਪਾਰਟੀ) ਦਾ ਸ਼ਾਹੀ 
ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਕਾਫ਼ੀ ਝਗੜਾ ਸੀ। ਇਹ ਜਦੋਂ ਜੀਹੂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਵੱਲੋਂ 
ਸੀਰੀਆ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤਾਂ ਪੈਗ਼ੰਬਰ (2108) ਨੇ ਇਸਨੂੰ 
ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਵਿਰੁਧ ਬਗ਼ਾਵਤ ਕਰਨ ਲਈ ਉਕਸਾਇਆ। ਜੀਹੂ ਨੇ ਉਸ 
`ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ 842 ਈ. ਪੂ. ਵਿਚ ਉਮਰੀ (001) ਸਲਤਨਤ ਦਾ 
ਤਖ਼ਤਾ ਪਲਟ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ 
ਤਸਲੀਮ ਕਰ ਲਿਆ। ਫਿਰ ਇਸਨੇ ਜਾਜ਼ਰੀਲ (ਹ&੩੬੬))ਤੇ ਹੱਲਾ ਬੋਲ 
ਕੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜੈਹੋਰਮ (38808), ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਜਾਜ਼ਬੀਲ 
(33261), ਉਸ ਦੇ ਕਈ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਇਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ 
ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਈ ਪਾਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮੌਤ ਦੇ ਘਾਟ ਉਤਾਰ ਦਿੱਤਾ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 
ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਮੂਰਤੀ ਪੂਜਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਆਪ ਤਖ਼ਤ ਹਾਸਲ ਕਰ 
ਲਿਆ। ਇਸ ਨੇ ਇਸਰਾਈਲੀਆਂ ਅਤੇ ਫੋਨੀਸ਼ੀਆਈਆਂ ਦਰਮਿਆਨ 
ਹੋਇਆ ਇਤਿਹਾਦ ਵੀ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। 


ਇਸ ਨੇ 815ਈ. ਪੂ. ਤੱਕ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਦੇ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ 
ਸੀਰੀਆ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਕਈ ਹਮਲਿਆਂ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ 
ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਕੁਝ ਇਲਾਕਿਆਂ ਤੇ ਵੀ ਸੀਰੀਆ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਹੋ ਗਿਆ। 
_842ਈ. ਪੂ. ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। 

ਹ. ਪੁ.-ਕੋਲ. ਐਨ. 10:62 

ਜੀਗਲਰ, ਕਾਰਲ : 
ਜਨਮ 26 ਨਵੰਬਰ, 1898 ਨੂੰ 
ਕਾਸੈੱਲ (ਹੁਣ ਜਰਮਨੀ ਵਿਚ) | 
_ ਨੇੜੇ ਹੈੱਲਸਾ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ' 
. ਇਸਨੇ 1963 ਦਾ ਰਸਾਇਣ- 
ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਨੋਬਲ ਪੁਰਸ- 
_ਕੀਤਾ।' ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਲਾਸਟਿਕ ਢੇ 1 . ₹ 
ਗੁਣਾਂ ਵਿਚ ਸੁਧਾਰ ਲਈ ਖੋਜ 
`ਕੀਤੀ। ਰ 

ਇਹ ਪਹਿਲਾ ਵਿਗਿ- 
ਆਨੀ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਰਬੜ ਦੇ 
ਸੰਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਵਿਚ ਆਉਂਦੀਆਂ 
ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ_ ਕੀਤੀ। ਕਾਰਬਨ-ਧਾਤਵੀ ਰਸਾਇਣ- 


ਇਸ ਰਸਾਇਣ-ਵਿਗਿਆਨੀ ਦਾ . 





462 


ਕੀਤੇ ਗਏ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਇਹ ਮਾਡਲ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਕੰਪਲੈਕਸ 
ਕਾਰਬਨ ਰਿੰਗ ਬਣਤਰਾਂ ਉੱਤੇ ਇਸ ਦਾ ਕੀਤਾ ਕੰਮ ਸੁਗੰਧੀ ਵਾਲੇ 
ਪਦਾਰਥਾਂ ਲਈ ਕਸਤੂਰੀ ਦੀ ਖ਼ੁਸ਼ਬੂ ਦਾ ਸੰਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਨ ਲਈ ਬਹੁਤ 
ਲਾਹੇਵੰਦ ਹੈ। ਰ 
ਦੂਸਰੇ ਸੰਸਾਰ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਇਸ ਨੇ ਆਰਗੇਂਨੇ ਐਲੂਮਿਨੀਅਮ 
ਯੋਗਿਕਾਂ ਉੱਤੇ ਖੋਜ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਐਂਟੀਨਾੱਕ 
ਗੈਸੋਲੀਨ ਯੋਜਕ ਪਦਾਰਥ, ਟੈਂਟਾਈਥਾਈਲ ਲੈੱਤ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਇਆ। 
ਸੰਨ 1953 ਵਿਚ ਐਲੂਮਿਨੀਅਮ ਪਰਮਾਣੂ ਨਾਲ ਜੁੜ ਸਕਣ ਵਾਲੇ 
ਕਾਰਬਨ ਪਰਮਾਣੂਆਂ ਦੀਆਂ ਚੇਨਾਂ ਨੂੰ ਲੰਬਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ 
ਹੋਏ ਇਸ ਨੇ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਸਹਾਇਕ ਨੇ ਅਚਾਨਕ ਹੀ ਐਥੀਲੀਨ ਨੂੰ 
1-ਬਿਊਟੀਨ ਵਿਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤੇ। ਇਹ ਉਸ ਖੋਜ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਸੀ 
ਜਿਸ ਨਾਲ ਐਥੀਲੀਨ ਅਤੇ ਬਿਊਟਾਡਾਟੀਈਨ ਦੇ ਲੰਬੀ ਚੇਨ ਵਾਲੇ 
ਬਹੁਲਕ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਲਈ ਨਵੇਂ ਉਤਪ੍ਰੇਰਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ। 
ਮਨੁੱਖ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਏ ਵਧੀਆ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ ਪਲਾਸਟਿਕ, ਰੇਸ਼ੇ, ਰਬੜਾਂ 
ਅਤੇ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਛੁਲਣ ਜ਼ੀਗਲਰ ਅਤੇ ਨਾਟਾ ਦੀ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ 
ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੈ। 
12 ਅਗਸਤ, 1973 ਨੂੰ ਮੂਲਹਾਈਮ ਵਿਖੇ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ 
ਗਈ। ੍ 

- ਹੱ. ਪੁ.-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 10:880 
ਰਾਓ ਦੀ ਲੜਕੀ ਸੀ। ਸੰਨ 1605 ਵਿਚ ਇਸ ਦਾ ਵਿਆਹ ਇਕ ਬਹੁਤ 
ਸਾਧਾਰਣ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਚ ਮਾਲੋ ਜੀ ਭੌਂਸਲੇ ਦੇ ਲੜਕੇ ਸ਼ਾਹ ਜੀ ਭੌਂਸਲੇ 
ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਸ਼ਾਹ ਜੀ ਭੱਸਲੇ ਨੇ ਹੋਰ ਸ਼ਾਦੀ ਕਰਵਾ 
ਲਈ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਜੀਜਾ ਬਾਈ ਦਾ ਵਿਆਹਕ ਜੀਵਨ ਦੁਖਦਾਈ ਹੋ 
ਗਿਆ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਤੋਂ ਅਲੱਗ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਇਕਲੌਤੇ 
ਪੁੱਤਰ ਸ਼ਿਵਾ ਜੀ ਨਾਲ ਪੂਨੇ ਜਾ ਕੇ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਪਈ। 

- ਇਹ ਇਕ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਾਲੀ ਹਿੰਦੂ ਇਸਤਰੀ ਸੀ। 
ਇਕੱਲਿਆਂ ਜੀਵਨ ਬਤੀਤ ਕਰਨ ਕਾਰਨ ਇਸ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ 
ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਹੇ ਗਈਆਂ। ਧਾਰਮਿਕ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨਾਲ 
ਭਰਪੂਰ ਸਾਹਸੀ ਮਾਤਾ ਨੇ ਮਨ ਲਗਾਕੇ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਸ਼ਿਵਾ ਜੀ ਨੂੰ 
ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੇ ਉੱਚ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਜਾਣੂੰ ਕਰਵਾਇਆ। ਰਾਮਾਇਣ 
ਅਤੇ ਪੁਰਾਂਣਾਂ ਵਿਚ ਹਿੰਦੂ ਯੋਧਿਆਂ ਦੀਆਂ ਵੀਰਤਾ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ 
ਸੁਣਾ ਕੇ ਸ਼ਿਵਾ ਜੀ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਦੇਸ਼ ਭਗਤੀ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਪੈਦਾ 
ਕੀਤੀਆਂ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸ਼ਿਵਾ ਜੀ ਦੇ ਵਿਅਕਤੀਤਵ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ 


_ਸਵਾਰਨ ਵਿਚ ਜੀਜਾ ਬਾਈ ਦਾ ਕਾਫ਼ੀ ਹੱਥ ਸੀ। 


_ ਸ਼ਿਵਾ ਜੀ ਦੇ ਰਾਜ ਤਿਲਕ ਤੋਂ 11 ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ 1764 ਵਿਚ 
ਜੀਜਾ ਬਾਈ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। 
ਹ. ਪੁ.--ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 4:501 
ਜੀਜਾ ਬਾਈ ਸਰ ਜਮਸ਼ੇਦ ਜੀ : ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਇਸ 
ਉੱਘੇ ਉਦਯੋਗਪਤੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਸੇਵੀ` ਦਾ ਜਨਮ ਗੁਜਰਾਤ ਰਾਜ 
ਵਿਚ ਨੌਸਾਰੀ (ਬੜੌਦਾ) ਵਿਖੇ 1783ਵਿਚ ਇਕ ਪਾਰਸੀ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਚ 
ਹੋਇਆ। ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਨਾਲ ਬਚਪਨ ਵਿਚ ਹੀ ਇਸ ਦੇ ਮਾਤਾ ਪਿਤਾ 
ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ ਪਰ ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਤੀਖਣ ਬੁੱਧੀ ਸਦਕਾ ਅਦਭੁਤ 
ਤਰੱਕੀ ਕੀਤੀ। 20 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਇਸ ਨੇ ਚੀਨ ਵਿਚ 
ਜਾ ਕੇ ਉਥੇ ਵਪਾਰਕ ਅਦਾਰੇ ਕਾਇਮ ਕੀਤੇ। ਪੰਜ ਵਾਰੀ ਚੀਨ ਦੀ 


ਪੈਮਾਨੇ ਤੇ ਵਪਾਰਕ ਕਾਰਜਾਂ ਦਾ ਸੰਚਾਲਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗਾ। 
ਸੰਨ 1836 ਤੱਕ ਇਸ ਨੇ ਬੇਸ਼ੁਮਾਰ ਦੌਲਤ ਇਕੱਠੀ ਕਰ ਲਈ ਸੀ। 

ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਮਸ਼ੇਦ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਸਮਾਜ ਸੇਵਾ 
ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿਚ ਲਗਾ ਦਿੱਤਾ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਦਾ 
ਇਹੋ ਪੱਖ ਹੀ ਇਸ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਅਤੇ ਮਹਾਨਤਾ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ 
ਹੈ। ਇਸ ਨੇ ਸਰਬਜਨਕ ਭਲਾਈ ਲਈ ਹਸਪਤਾਲ, ਸਿੱਖਿਆ ਸੰਸਥਾਵਾਂ, 
ਦਾਨਸ਼ਾਲਾਵਾਂ ਅਤੇ ਪੈਨਸ਼ਨ ਨਿਧੀ ਆਦਿ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਬੰਬਈ 
ਅਤੇ ਬੰਬਈ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਦੂਜੇ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਜਨਤਾ ਦੀ ਭਲਾਈ 
ਲਈ ਇਸ ਨੇ ਖੂਹ, ਤਲਾਬ, ਪੁਲ ਅਤੇ ਬੰਨ੍ਹ ਆਦਿ ਬਣਵਾਏ। ਇਸ 
ਨੇ ਜੀਵਨ ਭਰ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਅਫਿਰਕੂ ਚੇਤਨਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੇ ਉਪਰਾਲੇ 
ਕ਼ੀਤੇ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਸਮਾਜਕ ਸੇਵਾਵਾਂ ਕਰਕੇ 1842ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ 'ਸਰ' 
ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਮਿਲੀ ਅਤੇ 1858 ਵਿਚ ਬੈਰੋਨੈੱਟ ਦਾ ਪਦ ਮਿਲਿਆ। 
ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਭਾਰਤੀ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਣੀ ਵਿਕਟੇਰੀਆ ਨੇ 
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਜੀ। 

ਇਸ ਦੀ ਮੰਤ 1859 ਵਿਚ ਹੋਈ। 

ਹ. ਪੁ.-ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 4:501 


ਜੀਡ ਚਾਰਲਸ : ਇਹ ਇਕ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਅਰਥ ਵਿਗਿਆਨੀ 


ਅਤੇ ਸਹਿਕਾਰਤਾ ਲਹਿਰ ਦਾ ਹਮਾਇਤੀ ਸੀ। ਇਹ 29 ਜੂਨ, 1847 
ਵਿਚ ਉਜੇਸ (025) ਵਿਖੇ ਜਨਮਿਆ। ਇਸ ਨੇ ਕਾਲਜ ਡੀ. ਉਜੇਸ 
(60162 002੦8) ਤੋਂ ਸਿੱਖਿਆ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ 
ਪੈਰਿਸ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨ ਵਿਭਾਗ ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਗਿਆ। 


ਜਲਦੀ ਹੀ ਇਹ ਪਹਿਲਾਂ ਬਾਰਡੋ ਅਤੇ ਫਿਰ ਮੈਪੈਲਯੋ ਵਿਖੇ 
ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਆਰਥਿਕਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਲੱਗ ਗਿਆ। ਸੰਨ 1898 ਤੋਂ 
1920 ਤੱਕ ਇਸ ਨੇ ਪੈਰਿਸ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। 
ਏਹ 9100000€5 ਧਦ੦੦000੧੦70110੍ਰਹ੬ ਦਾ ਲੇਖਕ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ 
ਇਲਾਵਾ ਇਸ ਨੇ ਚਾਰਲਸ ਰਿਸਟ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਆਰਥਿਕ ਸਿਧਾਂਤ 
ਟੇ ਇਤਿਹਾਸ ਉੱਤੇ “੧੦੪੧੦ 0੬5 ਧ0ਟ00025 ੬6੦000000ਟ5' 
ਚਾਮਕ ਲੇਖ ਲਿਖਿਆ। 


ਜੀਡ ਨੈ ਆਪਣੀ ਬਹੁਤੀ ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਸਮਾਂ ਫ਼ਰਾਂਸ ਵਿਚ 
ਹਹਿਕਾਰਤਾ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਤ ਅਤੇ ਉੱਨਤ ਕਰਨ ਵਿਚ ਲਗਾਇਆ 
ਮਤੇ ਇਸ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਲਿਖਿਆ। 


13 ਮਾਰਚ, 1932 ਵਿਚ ਪੈਰਿਸ ਵਿਖੇ ਜੀਡ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। 

ਹ. ਪੁ.-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 10404 ਰ 

ਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੀਤਲ : ਵੇਖੋ ਸੀਤਲ, ਜੀਤ ਸਿੰਘ 

ਜੀਤੋ ਮਾਤਾ : ਮਾਤਾ ਜੀਤੇ ਜੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ 
[ਤਨੀ ਸਨ। ਆਪ ਜੀ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਹਰਿਜਸ ਸੁਭਿਖੀਏ ਖੱਤਰੀ ਦੀ 
(ਪੁੱਤਰੀ ਸਨ। 23 ਹਾੜ ਸੰਮਤ 1734 (1677 ਈ) ਨੂੰ ਆਨੰਦਪੁਰ ਦੇ 
ਹਗੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਆਪ ਦਾ ਵਿਆਹ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ 
ਲ ਹੋਇਆ। ਮਾਤਾ ਜੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਨਾਂ ਅਜੀਤੋ ਸੀ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ 
'ਸਕਾਰ ਮਗਰੋਂ ਅਜੀਤ ਕੌਰ ਨਾਂ ਰੱਖਿਆ' ਗਿਆ। ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ 
ਬਾ ਫ਼ਤਹਿ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। 13 ਅੱਸੂ ਸੰਮਤ 1753(1700 
1) ਨੂੰ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਪਰਲੋਕ ਗਮਨ 
ਇਆ। ਆਪ ਦਾ ਦੇਹਰਾ ਅਗੰਮਪੁਰ ਵਿਖੇ ਹੈ। 


ਹ. ਪ.--ਮ. ਕੋ. 


463 


ਜ਼ੀਦ ਆਂਦਰੇ 


ਜ਼ਰੀਦ, ਆਂਦਰੇ : ਇਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਲੇਖਕ _ 
ਹੋਇਆ ਜਿਹੜਾ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅੱਧ ਵਿਚ ਯੂਰਪੀਨ ਸਾਹਿਤ _ 
ਉੱਤੇ ਛਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਸੰਨ 1947ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ 
ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਰ 

ਜ਼ੀਦ ਦਾ ਜਨਮ ਇਕ ਚੰਗੇ ਪੜ੍ਹੇ ਲਿਖੇ ਘਰ ਵਿਚ 22 ਨਵੰਬਰ, 
1869 ਨੂੰ ਪੈਰਿਸ ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਦਾ ਪਿਤਾ ਕਾਨੂੰਨ ਦਾ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ 
ਸੀ ਅਤੇ ਜ਼੍ਰੀਦ 11 ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਹੀ ਸੀ ਜਦੋਂ ਇਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ' 
ਗਈ। ਇਸ ਦੀ ਮਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇਕਲੌਤੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਕਰੜੇ ਪ੍ਰੋਟੈਸਟੈਂਟ 
ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿਚ ਪਾਲਿਆ। ਮੁੱਢ ਵਿਚ ਇਹ ਸਿਹਤ ਪੱਖੋਂ ਬੜਾ ਕਮਜ਼ੋਰ 
ਸੀ ਪਰ ਇਸ ਨੂੰ ਸਭ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਾਹਿਤ ਪੜ੍ਹਨ ਦਾ ਬੜਾ ਸ਼ੋਕ ਸੀ। 
ਬਾਈਬਲ ਇਸ ਨੂੰ ਜ਼ਬਾਨੀ ਯਾਦ ਸੀ। 





ਜ਼ਰੀਦ ਨੂੰ ਸਫ਼ਰ ਕਰਨ ਦਾ ਬੜਾ ਸ਼ੌਕ ਸੀ। ਸੰਨ 1893 ਵਿਚ 
ਭੋਗ ਦੀ ਆਦਤ ਪੈ ਗਈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੇ ਧਰਮ ਵੱਲੋਂ ਨੋਸੀਆਂ ਗਈਆਂ 
ਸਦਾਚਾਰਕ ਕਦਰਾਂ ਕੀਮਤਾਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਪਿਆਰ ਨੂੰ ਸਰੀਰੀ 
ਭੁੱਖ ਤੋਂ ਅੱਡਰੀ ਚੀਜ ਸਮਝਦਾ ਸੀ। ਸੰਨ 1895 ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੀ 
ਮੌਤ ਤੋਂ ਝੱਟ ਮਗਰੋਂ ਹੀ ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰੀ ਵਿਚ ਲੱਗਦੀ 
ਭੈਣ ਮੈਡੇਲੀਨ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ। ਸੰਨ 1896 ਵਿਚ ਇਹ 
ਨਾ ਰੋਕ ਦਾ ਮੇਅਰ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ। ਸੰਨ 1918 ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਜ਼੍ਰੀਦ ਦੀ 
ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਵੱਲੋਂ ਲਿਖੇ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰੋਮ ਪੱਤਰ ਜਲਾ ਦਿੱਤੇ। ਇਸ ਨਾਲ 
ਜ਼ਰੀਦ ਨੂੰ ਡੂੰਘੀ ਸੱਟ ਲੱਗੀ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਕਿਰਤਾਂ ਵਿਚ 
ਦਹ ਉਮਰ ਬਹ ਐ ਬਣੀ ਦਿਲੀ ਬਿਤਾ ਹੀ ਬਿਗ 
ਰਿਹਾ। 


ਰਿ 
ਸੰਸਾਰ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੇ, ਜਿਵੇਂ ਇਸ ਅਥਾਹ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ 
ਆਪੇ ਦੀ ਭਾਲ, ਸਵੈ-ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਅਤੇ ਬੁਰਜ਼ੁਵਾ ਸਮਾਜ ਦੀਆਂ ਨੈਤਿਕ 
ਕਦਰਾਂ ਕੀਮਤਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਇਸ ਦੇ ਸਮਕਾਲੀਆਂ ਵਿਚ ਇਸ ਦੇ 
ਹੁੱਦਾ ਰਿਹਾ। ਦੂਜੇ ਸੰਸਾਰ ਯੁੱਧ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਜਦੋਂ ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ 
ਸਿਖ਼ਰਾਂ ਤੇ ਸੀ ਤਾਂ ਇਕ ਧੜਾ ਇਸ ਨੂੰ ਸ਼ੈਤਾਨ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਮੁਕਤੀਦਾਤਾ 
ਕਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਅਗਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਇਸ ਨੂੰ ਮਹਾਨ ਕਲਾਕਾਰ ਅਤੇ ਉਪਨਿਆਸ 
ਦੇ ਨਵੇਂ-ਨਵੇਂ ਰੂਪਾਂ ਦਾ ਜਨਮਦਾਤਾ ਸਮਝਣ ਲਗੀ। 


ਜੀਂਦ : 


ਆਪਣੀ ਜਵਾਨੀ ਸਮੇਂ ਜ਼ੀਦ ਉੱਤੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਾਦੀ ਕਵੀ ਮੱਲਾਰਾਮ 
ਦਾ ਕੁਝ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਿਆ-ਪਰ 'ਝੱਟ ਹੀ ਇਹ ਖੁਦ ਆਪਣਾ ਰਾਹ ਲੱਭਣ 
ਲਗ ਪਿਆ। ਉੱਤਰੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਦੇ ਆਪਣੇ ਪਹਿਲੇ ਸਫ਼ਰ ਮਗਰੋਂ ਇਸ 
ਨੇ ਕਿੰਨੀਆਂ ਹੀ ਉੱਤਮ ਰਚਨਾਵਾਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀਆਂ। ਪਹਿਲਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ 
ਕੋਈ ਕਦਰ ਨਾ ਪਈ ਪਰ ਮਗਰੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਨੁਵਾਦ ਇਸ 
ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੋਏ-ਸਰੋਦੀ ਵਾਰਤਕ ਕਵਿਤਾ 'ਫ਼ਰਟੂਸ ਆਫ਼ ਦੀ ਅਰਥ' 
(1987) ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਨਾਟਕ 'ਫਿਲੋਕਟੀਟੀਜ਼' (1899), 'ਕਿੰਗ ਕੇਨਡੋਲ' 
(1901) ਅਤੇ 'ਸਾੱਲ' (1903) ਪਰ ਇਸ ਦੀ ਅਸਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਉਸ ਵੱਲੋਂ 
ਲਿਖੇ ਗਏ ਦੋ ਵਿਅੰਗਾਂ 'ਮਾਰਸ਼ਲੈਂਡਜ਼' (1895) ਅਤੇ 'ਪ੍ਰੋਮੀਥੀਮਿ 
ਮਿਸਬਾਉੜਡ' (1899) ਕਾਰਨ ਹੋਣ ਲੱਗੀ। !900ਵੇਂ ਦਹਾਕੇ ਤੱਕ ਤਾਂ 
ਇਹ ਇਕ ਉੱਘੇ ਸਮਾਲੋਚਕ ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਣ ਲਗ ਪਿਆ 
ਸੀ। _ 


_ਜ਼ੀਂਦ ਦੇ ਮੇਡੇਲੀਨ ਨਾਲ : ਪਿਆਰ ਦੇ ਸਿੱਟ ਵਜੋਂ ਉਸ ਦੇ ਖਿੰਨ 
ਛੋਟੇ ਨਾਵਲ '1?1ਜ003181(ਟ” (1902), 1੩ ੧00੧੬" (1909) 
ਅਤੇ 1.੩$੯ਗਮ੍ਰ/੧੦ਰਮ੬ £054731€" (1919) ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਏ। ਲਘੂ 
ਨਾਵਲਾਂ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਮਹਾਨ ਕਿਰਤ 5040 % 02 3' (1909) 
ਦੁਆਰਾ ਜ਼ਰੀਦ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਆਹਕ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਇਕਸੁਰਤਾ 


ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ 


ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਕਦਰਾਂ ਕੀਮਤਾਂ ਸਬੰਧੀ ਭੁਰਪੂਰ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। 


ਜਰੀਦ ਨੇ ਨਾਵਲਕਾਰਾਂ ਲਈ ਬੜੀਆਂ ਸੇਧਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀਆਂ 
ਹਨ। ਇਸ ਅਨੁਜਾਰ ਨਾਵਲ ਸਮੁੱਚੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। 


ਇਸ ਦਾ 'ਕਾਉਂਟਰੈਫ਼ੀਟਰਜ਼' ਇਕ ਨਵੇਕਲੀ ਰਚਨਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ . 


ਨਾਵਲ ਦੇ ਸਾਰੇ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਸਾਂਚੇ ਵਿਚ ਢਾਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ 
ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਪੁਸਤਕਾਂ .ਵਿਚ 'ਦੀ ਕਾਇਨਰਜ਼', 'ਟੇਵਲਜ਼ ਇਨ ਦੀ 
ਕਾਂਗੋ', 'ਰਿਟਰਨ ਫ੍ਰਾਮ ਦੀ ਯੂ. ਐਸ. ਐਸ. ਆਰ. ਆਦਿ ਪ੍ਰਸਿੱਧ 
ਹਨ। ਆਪਣੀ ਉੱਤਮ ਰਚਨਾ 'ਇਫ ਇਟ ਡਾਈ' ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੇ 
ਜਨਮ ਤੋਂ ਵਿਆਹ ਤੱਕ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਨੂੰ ਸੱਚ ਸੱਚ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। 


ਆਪਣੇ ਜਟਿਲ ਜੀਵਨ ਬਾਰੇ ਜ਼੍ਰੀਦ ਨੇ ਆਪਣੇ 'ਜਰਨਲ' ਵਿਚ 
ਵੀ ਬੜਾ. ਕੁਝ ਲਿਖਿਆ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਸਹੀ ਰੂਪ ਵਿਚ 
ਸਮਝਣ ਲਈ ਜਰਨਲ ਹੀ ਵਧੇਰੇ ਸਹਾਈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਅੰਤਲੀ 
ਜਿਲਦ ਇਸ ਨੇ 1950 ਵਿਚ.ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ। ਸੰਨ 1947ਵਿਚ ਜ਼੍ਰੀਦ 


ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਸਨਮਾਨ ਮਿਲਿਆ, ਜਦੋਂ, 
ਸੀਰੀ ਗਿਰ 


ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਉਸੇ ਸਾਲ ਨਵੰਬਰ ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ 
ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ। 

19 ਫ਼ਰਵਰੀ, 1950 ਨੂੰ ਪੈਰਿਸ ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। 

ਹ. ਪੁ.-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮੈ. 8157 ਐਨ. ਅਮੈ. 12:645 . 

ਜੀਂਦ : ਰਿਆਸਤ--ਭਾਰਤ . ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ -ਦੀਆਂ 
ਜੀ। ਇਸ ਦਾ ਕੁੱਲ ਰਕਬਾ 3,310 ਵ. ਕਿ. ਮੀ. (1,332 ਵ. ਮੀਲ) 
ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚ ਇਸ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਤਹਿਸੀਲਾਂ-ਸੰਗਰੂਰ, 
ਜੀਂਦ ਅਤੇ ਦਾਦਰੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਰਿਆਸਤ ਵਿਚ 4ਮੁੱਖ ਸ਼ਹਿਰ (ਜੀਂਦ, 
ਸੰਗਰੂਰ, ਦਾਦਰੀ ਅਤੇ ਸਫੀਦੋ) ਅਤੇ 442ਪਿੰਡ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। 


__ਜੰਦਿ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਇਕ ਵੱਖਰੀ ਸ਼ਾਹੀ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਰੂਪ 
ਵਿਚ 1763ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਾਲ ਵਿਚ ਹੀ ਮਿਸਲੀ ਸਿੱਖਾਂ 
ਨੇ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੁਰਾਨੀ ਦੇ ਸੂਬੇਦਾਰ ਕੋਲੋਂ ਸਰਹੰਦ ਸ਼ਹਿਰ ਆਪਣੇ 
ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਚ ਲੈ ਲਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਰਿਆਸਤ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਸੁਖਰੈਨ 
ਸਿੰਘ ਨੇ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਸੁਖਚੈਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਹੀ ਮਾਈ ਆਗਾਂ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ 


464 


1738 ਵਿ 
ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਜਾਣ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਆਲਮ ਸਿੰਘ 


ਆਪਣੇ ਤਿੰਨਾਂ ਭਰਾਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਗਜਪਤਿ ਸਿੰਘ ਹੀ ਵਧੇਰੇ ਸਾਹਸੀ 
ਸੀ। ਸੰਨ 1754ਵਿਚ ਆਲਮ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌੜ ਹੋ ਜਾਣ ਤੇ ਬਾਲਾਂਵਾਲੀ 
ਵੀ ਗਜਪਤਿ ਸਿੰਘ ਅਧੀਨ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਸੰਨ 1755 ਵਿਚ ਗਜਪਤਿ 
ਸਿੰਘ ਨੇ ਜੀਂਦ ਅਤੇ ਸਫੀਦੋਂ ਦੇ ਪਰਗਨੇ ਜਿੱਤ ਲਏ। ਉਸ ਨੇ ਪਾਣੀਪਤ 
ਤੇ ਕਰਨਾਲ ਵੀ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਪਰ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੇ ਕੋਈ ਬਹੂਤਾ 
ਚਿਰ ਕਬਜ਼ਾ ਨਾ ਜਮਾ ਸਕਿਆ। ਅਗਲੇ ਸਾਲ ਉਸ ਨੇ ਜੀਂਦ ਸ਼ਹਿਰ 
ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣਾਇਆ। ਸੰਨ 1772ਵਿਚ ਉਸ ਨੂੰ ਰਾਜੇ ਦਾ 
ਖ਼ਿਤਾਬ ਮਿਲਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਉਹ ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ ਦਾ ਇਕ 
ਜਾਗੀਰਦਾਰ ਬਣਿਆ ਰਿਹਾ। ਸੰਨ 1773ਵਿਚ ਉਸਨੇ ਅਮਲੋਹ, ਭਾਦਸੋਂ 


ਅਤੇ ਸੰਗਰੂਰ (ਜਿਹੜੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਨਾਭਾ ਰਿਆਸਤ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਸਨ) 


ਉੱਤੇ ਹਮਲੇ ਕੀਤੇ। ਜਦੋਂ ਪਟਿਆਲੇ ਦੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਦਬਾਅ 
ਪਾਇਆ ਤਾਂ ਅਮਲੋਹ ਅਤੇ ਭਾਦਸੋਂ ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਨਿਕਲ ਗਏ ਪਰ 
ਉਸ. ਨੇ ਸੰਗਰੂਰ ਉੱਤੇ ਆਪਣਾ ਕਬਜ਼ਾ ਜਮਾਈ ਰੱਖਿਆ। ਉਦੋਂ ਤੋਂ 
ਹੀ ਇਹ ਜੀਂਦ ਰਿਆਸਤ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਿਆ ਰਿਹਾ। ਸੰਨ 1774ਵਿਚ 
ਦਿੱਲੀ ਸਹਿਨਸ਼ਾਹ ਨੇ ਜੀਂਦ ਨੂੰ ਮੁੜ ਹਾਸਲ ਕਰਨ.ਲਈ ਇਕ ਅਸਫ਼ਲ 
ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਸੰਨ 1775 ਵਿਚ ਗਜਪਤਿ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪਟਿਆਲੇ ਦੇ ਰਾਜੇ 
ਨਾਲ ਰਲਕੇ ਰੋਹਤਕ ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਪਰ ਅੱਗੋਂ ਮੁਗ਼ਲ ਫੌਜਾਂ ਨੇ ਇਕ 
ਮੁੱਠ ਹੋ ਕੇ ਇਸ ਹਮਲੇ ਨੂੰ ਪਛਾੜ ਦਿੱਤਾ। ਸੰਨ 1780 ਵਿਚ ਉਸ ਨੇ 
ਦੂਜੀਆਂ ਰਿਆਸਤਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਕੇ ਮੇਰਠ ਵੱਲ ਇਕ ਅਸਫ਼ਲ ਹਮਲਾ 
ਕੀਤਾ। ਰਾਜਾਂ ਗਜਪਤਿ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਕੈਦੀ ਬਣਾ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ 
ਬਹੁਤ ਚੋਖਾ ਭੁਗਤਾਨ ਕਰਕੇਂ.ਉਸ ਨੂੰ ਰਿਹਾਂ ਕਰਵਾ ਲਿਆ ਗਿਆ। _ 

___ ਸੰਨ 1789ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਗਜਪਤਿ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਉਸ 
ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਭਾਗ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਰਾਜੇ ਦਾ ਖ਼ਿਤਾਬ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਨਾਲ 
ਹੀ ਜੀਂਦ ਅਤੇ ਸਫੀਦੋਂ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੌਂਪੇ ਗਏ। ਉਸ ਦੇ ਦੂਜੇ 
ਪੁੱਤਰ ਭੂਪ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਬਡਰੁੱਖਾਂ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਮਿਲਿਆ। ਜਦੋਂ ਲਾਰਡ 
ਲੇਕ ਜਸਵੰਤ ਰਾਓ ਹੋਲਕਰ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰ _ਰਿਹਾ ਸੀ ਤਾਂ ਰਾਜਾ ਭਾਗ 
ਸਿੰਘ ਨੇ ਵੀ ਬਿਆਸ ਤੱਕ ਉਸ ਦਾ ਸਾਥ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ 
ਉਸ ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਕੋਲ ਵੀ ਜਸਵੰਤ ਰਾਓ ਹੋਲਕਰ 


ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਭਜਾ ਦੇਣ ਲਈ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ। ਲਾਰਡ 


ਲੇਕ ਦਾ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਹੋਲਕ਼ਰ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੋਂ ਨਸਾ ਦਿੱਤਾ 
ਗਿਆ। ਇਨਾਮ ਵਜੋਂ ਰਾਜਾ ਭਾਗ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਪਾਣੀਪਤ ਦੇ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ 


` ਵਿਚ ਪੈਂਦਾ ਬਵਾਨਾ ਦਾ ਪਰਗਨਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ 


ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਕੋਲੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ। . 

ਸੰਨ 1819 ਵਿਚ ਭਾਗ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਮਗਰੋਂ ਉਸ 
ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਫ਼ਤਹਿ ਸਿੰਘ ਰਾਜ ਗੱਦੀ ਤੇ ਬੈਠਾ ਪਰ 1822 ਵਿਚ ਉਸ 
ਦੀ ਵੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਸੰਨ 1834 ਵਿਚ ਸੰਗਤ ਸਿੰਘ ਫ਼ਤਹਿ ਸਿੰਘ 
ਦਾ ਲੜਕਾ) ਬੇ-ਔਲਾਦਾ ਮਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਜਾਂਨਸ਼ੀਨੀ ਲਈ ਝਗੜਾ 
ਚਲ ਪਿਆ। ਆਖਰ 1837 ਵਿਚ ਇਹ ਝਗੜਾ ਤੈਅ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ 
ਸਮੇਂ ਸਰੂਪ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੜਦਾਦੇ ਦੇ ਥੱਲੇ ਰਹੇ ਸਾਰਿਆਂ 
ਇਲਾਕਿਆਂ ਦਾ ਸਰਦਾਰ ਮੰਨ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਬਾਕੀ ਇਲਾਕੇ ਜਿਹੜੇ 
ਰਾਜਾ ਸਰੂਪ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪ ਜਿੱਤੇ ਸਨ ਜਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਸਨ, ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ 
ਨੇ ਮੁੜ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਕਰ ਲਏ। ਪਹਿਲੇ ਸਿੱਖ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਰਾਜਾ 


465 


ਸੀ ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਟ੍ਰਾਂਸਪੋਰਟ ਦੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ 
ਨਾ ਕੀਤੀਆਂ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ 10,000 ਰੁਪਏ ਜੁਰਮਾਨਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 
ਪਹਿਲੇ ਸਿੱਖ ਯੁੱਧ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਉਸ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ 
ਆਪਣੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਭੇਜੀਆਂ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਰਾਸ਼ਨ ਵੀ ਸਪਲਾਈ ਕੀਤਾ। 
ਇਸੇ ਸੇਵਾ ਦੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਤਾਰੀਫ਼ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਕੀਤਾ 
ਜੁਰਮਾਨਾ (10,000ਰੁਪਏ) ਵੀ ਮੁਆਫ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ 3000 
ਰੁਪਏ ਦੀ ਸਾਲਾਨਾ ਆਮਦਨ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਸਨਦ ਦਿੱਤੀ 
ਗਈ। ਗਦਰ ਦੌਰਾਨ ਰਾਜਾ ਸਰੂਪ ਸਿੰਘ ਨੇ ਨਾ ਕੇਵਲ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ 
ਮਦਦ ਹੀ ਕੀਤੀ ਸਗੋਂ ਆਪਣੇ 800ਆਦਮੀਆਂ ਨਾਲ ਕਰਨਾਲ ਛਾਉਣੀ 
ਉੱਪਰ ਕਬਜ਼ਾ ਜਮਾਈ ਰੱਖਿਆ। ਇਸ ਨੇ ਅਲੀਪੁਰ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿਚ 
ਵੀ ਆਪਣੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ। ਗਦਰ ਉਪਰੰਤ ਉਸੀ ਨੂੰ 
ਦਾਦਰੀ ਦਾ ਇਲਾਕਾ, ਸੰਗਰੂਰ ਦੇ ਗੁਆਂਢ ਵਿਚ ਪੈਂਦੇ ਕੁਲਾਰਾਂ ਪਰਗਣੇ 
ਦੇ ੧3 ਪਿੰਡ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਵਿਖੇ ਇਕ ਮਕਾਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਦੂਜੇ 
ਛੂਲਕੀਆਂ ਸਰਦਾਰਾਂ ਵਾਂਗ ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ 11 ਤੋਪਾਂ ਦੀ ਸਲਾਮੀ ਦਿੱਤੀ 
ਜਾਣ ਲੱਗ ਪਈ। ਰ 

ਸੰਨ 1864 ਵਿਚ ਰਾਜਾ ਸਰੂਪ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ 
ਇਸ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਰਘਬੀਰ ਸਿੰਘ ਰਾਜਗੱਦੀ ਤੇ ਬੈਠਾ। 
_ਰਾਜਾ ਬਣਨ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਪਿੱਛੋਂ ਉਸ ਨੇ ਦਾਦਰੀ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਮਾਲੀਏ 
__ਸਬੰਧੀ ਉੱਠੇ ਵਿਦਰੋਹ ਨੂੰ ਆਪਣੇ 2000 ਆਦਮੀਆਂ ਨਾਲ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ 
ਕੁਚਲ ਦਿੱਤਾ। ਰਾਜਾ ਰਘਬੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ 1872 ਵਿਚ 
ਕੂਕਾ ਲਹਿਰ ਸਮੇਂ ਅਤੇ 1878 ਵਿਚ ਅਫ਼ਗਾਨ ਯੁੱਧ ਵੇਲੇ ਬਹੁਤ 
ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ। ਰ 


ਇਨਾਮ ਵਜੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਰਾਜਾ-ਇ-ਰਾਜਾਗਨ (੧4[8-% 
1੧3੩0) ਦੇ ਆਨਰੇਰੀ ਖ਼ਿਤਾਬ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਆ ਗਿਆ। ਸੰਨ 
1887 ਵਿਚ ਰਘਬੀਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਪਿੱਛੇ ਰਾਜਗੱਦੀ 
ਲਈ ਆਪਣਾ ਪੋਤਰਾ ਰਣਬੀਰ ਸਿੰਘ ਛੱਡ ਗਿਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਸ ਦੀ 
ਉਮਰ ਮਸਾਂ ਅੱਠਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਨਾਬਾਲਗੀ ਦੌਰਾਨ ਰਿਆਸਤ 
ਦਾ ਰਾਜ ਪ੍ਰਬੰਧ ਚਲਾਉਣ ਲਈ ਇਕ ਕੌਂਸਲ ਆਫ਼ ਰੀਜੈਂਸੀ ਸਥਾਪਿਤ 
ਕੀਤੀ ਗਈ। ਨਵੰਬਰ 1899ਵਿਚ ਸੰਗਰੂਰ ਵਿਖੇ ਇਕ ਦਰਬਾਰ ਹੋਇਆ 
ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਸ ਨੂੰ ਰਾਜੇ ਦੇ ਪੂਰੇ ਇਖ਼ਤਿਆਰ ਸੌਪੇ ਗਏ। 


ਸੰਨ 1947 ਵਿਚ ਆਜ਼ਾਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਸਮੇਂ ਵੀ ਰਾਜਾ ਰਣਬੀਰ 
ਸਿੰਘ ਦੀ ਹੀ ਜੀਂਦ ਰਿਆਸਤ ਵਿਚ ਹਕੂਮਤ ਚੱਲ ਰਹੀ ਸੀ। 5 ਮਈ 
1948 ਨੂੰ ਹੋਰਨਾਂ 8 ਸ਼ਾਹੀ ਰਿਆਸਤਾਂ-ਪਟਿਆਲਾ, ਜੀਂਦ, ਨਾਭਾ, 
ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ, ਕਪੂਰਥਲਾ, ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ, ਨਾਲਾਗੜ੍ਹ ਅਤੇ ਕਲਸੀਆਂ ਦੇ 
ਨਾਲ ਹੀ ਇਸ ਨੂੰ ਧੈਪਸੂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਸੰਨ 1966 
ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਪੰਜਾਬ ਰਾਂਜ ਵਿਚੋਂ ਹਰਿਆਣਾ ਨਾਂ ਦਾ ਨਵਾਂ ਰਾਜ ਬਣਿਆ 
ਤਾਂ ਇਸ ਰਿਆਸਤ ਦਾ ਕੁਝ ਹਿੱਸਾ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਰਹਿ ਗਿਆ ਅਤੇ 
ਕੁਝ ਹਿੱਸਾ ਹਰਿਆਣਾ ਰਾਜ ਵਿਚ ਚਲਾ ਗਿਆ। 

ਹ. ਪੁ.--ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ. 14:165; ਸੋਸਿ. ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ--1961; ਡਿ. ਸ. 
ਹੈਂ. ਬੁ-ਸੰਗਰੂਰ ਡਿਸਟ੍ਰਿਕਟ 

` ਜੀਂਦ : ਸ਼ਹਿਰ--ਹਰਿਆਣਾ ਰਾਜ ਭਾਰਤ) ਦਾ ਇਕ ਸ਼ਹਿਰ 
ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਇਸੇ ਹੀ ਨਾਂ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਸਦਰ-ਮੁਕਾਮ ਹੈ ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ 
ਇਸੇ ਹੀ ਨਾਂ ਦੀ ਸਾਬਕਾ ਰਿਆਸਤ ਦੀ ਇਹ ਰਾਜਧਾਨੀ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। 
ਜੀਂਦ ਸੰਗਰੂਰ ਤੋਂ 100 ਕਿ. ਮੀ. (60 ਮੀਲ) ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਅਤੇ 
ਰੋਹਤਕ ਦੇ ਲ. 40 ਕਿ. ਮੀ. (25 ਮੀਲ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਸਥਿਤ 
ਹੈ। ਜੀਂਦ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਇਥੇ ਹੀ ਤਖ਼ਤ-ਨਸ਼ੀਨੀ ਹੋਇਆ ਕਰਦੀ 
_ਸੀ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। 


ਰਵਾਇਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਨੀਂਹ ਪਾਂਡਵਾਂ ਨੇ ਰੱਖੀ ਸੀ। 


ਜੀਨਜ਼, ਸਰ ਜੇਮਜ਼ ਹੋਪਵੁਡ 


ਪਾਂਡਵਾਂ ਨੇ ਇਥੇ ਹੀ ਜੈਯੰਤੀ ਦੇਵੀ ਜਿੱਤ ਦੀ ਦੇਵੀ) ਦਾ ਮੰਦਰ 
ਬਣਵਾਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਮੰਦਰ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਜੈਯੰਤਾਂਪੁਰੀ ਨਾਂ 
ਦਾ ਕਸਬਾ ਉੱਨਤ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਹੀ ਨਾਂ ਵਿਗੜ ਕੇ ਜੀਂਦ ਦਾ 
ਰੂਪ ਧਾਰ ਗਿਆ। ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੇ ਰਾਜ ਕਾਲ ਵੇਲੇ ਇਹ ਕੋਈ ਬਹੁਤੀ 


ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਵਾਲਾ ਸ਼ਹਿਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸੰਨ 1775 ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਜੀਂਦ ਦੇ 


ਪਹਿਲੇ ਰਾਜੇ ਗਜਪਤਿ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਕਰ ਲਿਆ। ਸੰਨ 
1775 ਵਿਚ ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਜੀਂਦ ਨੂੰ ਮੁੜ ਹਥਿਆਉਣ ਲਈਂ 
ਰਹੀਮ ਦਾਦ ਖਾਂ ਨੂੰ ਭੇਜਿਆ ਪਰ ਉਸ ਨੂੰ ਬੂਰੀ ਹਾਰ ਹੋਈ ਅਤੇ ਉਹ 
ਲੜਾਈ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਹੀ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਉਸ ਦਾ ਮਕਬਰਾ ਅਜੇ 
ਵੀ ਸਫੀਦੋਂ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਕੋਲ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਕਈ ਪੁਰਾਣੇ 
ਮੰਦਰ ਅਤੇ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਕਈ ਥਾਵਾਂ ਹਨ। ਇਥੇ ਇਕ 
ਫਤਹਿਗੜ੍ਹ ਨਾਂ ਦਾ ਕਿਲਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਗਜਪਤਿ ਸਿੰਘ ਨੇ _ 
ਬਣਾਇਆ ਸੀ। ` ਰ 

ਇਹ ਅਨਾਜ ਦਾ ਇਕ ਸਥਾਨਕ ਵਪਾਰਕ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਇਥੇ 
ਕਪਾਹ ਵੇਲਣ ਦੇ ਕਈ ਕਾਰਖਾਨੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਥੇ ਇਕ 
ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਲਜ ਹੈ। 

ਆਬਾਦੀ-85,315 (1991) 

29520" ਉ. ਵਿਥ.; 76? 19' ਪੂ. ਲੰਬ. 

ਹ. ਪੁ.-ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ. 14:176; ਐਨ. ਬਿ. ਮਾ. 5:560 

ਜੀਨਜ਼, ਸਰ ਜੇਮਜ਼ ਹੋਪਵੁਡ : ਇਹ ਇਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ 
ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ, ਖ਼ਗੋਲਵੇਤਾ ਅਤੇ ਲਿਖਾਰੀ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ 
ਜਨਮ 11 ਸਤੰਬਰ, 1877 ਨੂੰ ਲੰਡਨ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਟ੍ਰਿਨਿਟੀ ਕਾਲਜ 


_ਕੈਂਬਰਿਜ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਇਸ ਨੇ ਵਿੱਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਸੰਨ 


1904 ਵਿਚ ਇਹ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਖੇ ਗਣਿਤ ਦਾ ਲੈਕਚਰਾਰ, 1905 
ਤੋਂ 1909ਤੱਕ ਪ੍ਰਿੰਸਟਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਚ ਅਪਲਾਈਡ ਮੈਥੇਮੈਟਿਕਸ 
ਦਾ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ, 1910-1912ਤੱਕ ਕੈਂਬਰਿਜ ਵਿਖੇ ਅਪਲਾਈਡ ਮੈਥੇਮੋਟਿਕਸ 
ਦਾ ਲੈਕਚਰਾਰ, 1919 ਤੋਂ 1929ਤੱਕ ਰਾਇਲ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦਾ ਸਕੱਤਰ, 
1924ਤੋਂ 1929ਤੱਕ ਅਤੇ 1934ਤੋਂ ਫਿਰ ਇਹ ਰਾਇਲ ਇਨਸਟੀਚਿਊਸ਼ਨ 
ਵਿਚ ਖ਼ਗੋਲ ਦਾ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਵੀ ਰਿਹਾ। ਸੰਨ 1923 ਤੋਂ 1944 ਤੱਕ ਇਹ 
ਕੈਲਿਫ਼ੋਰਨੀਆ ਵਿਖੇ ਮਾਊਂਟ ਵਿਲਸਨ ਪ੍ਰਖਣਸ਼ਾਲਾ ਵਿਚ ਰੀਸਰਚ 
ਐਸੋਸੀਏਂਟ ਰਿਹਾ। ਭੌਤਿਕ-ਵਿਗਿਆਨੀ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਇਸ ਨੇ ਗੈਸਾਂ ਦੇ 

ਅਣੂ-ਗਤੀ ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਕੀਰਣ ਦੇ ਪਹਿਲੂਆਂ ਵੱਲ ਵਧੇਰੇ ਧਿਆਨ 
ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਖ਼ਗੋਲਵੇਤਾ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵ-ਉਤਪਤੀ ਸਬੰਧੀ 
ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦਾ ਗਣਿਤੀ` ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਨੇ ਤਾਰਾ ਗਤੀਆਂ 
ਉੱਪਰ. ਗੁਰੂਤਵੀ ਖਿੱਚਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ, ਯੁਗਮ ਤਾਰਿਆਂ, ਕੁੰਡਲ ਧੁੰਦ 


` ਤਾਰਿਆਂ, ਦਾਨਵ ਦੇ_ਬੌਣੇ ਤਾਰਿਆਂ ਅਤੇ ਗੈਸੀ ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਸਰੂਪ 


ਅਤੇ ਬਣਤਰ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਖੇਜ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚ 
ਏਡਾਇਨੈਮੀਕਲ ਥਿਊਰੀ ਆਫ਼ ਗੈਸਿਜ਼ (1904); ਥਿਊਰੈਟੀਕਲ 
ਮਕੈਨਿਕਸ (1906); ਦੀ ਮੈਥੇਮੈਟੀਕਲ ਥਿਊਰੀ ਆਫ਼ ਇਲੈਕਟੀਸਿਟੀ 
ਐਂਡ ਮੈਗਨੇਟਿਜ਼ਮ (1908); ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ ਐਂਡ ਦੀ ਕੁਆਂਟਮ ਥਿਊਰੀ 
(1914); ਪ੍ਰਾਥਲਮਜ਼ ਆਫ਼ ਕਾਸਮੋਗੋਨੀ ਐਂਡ ਸਟੈਲਰ ਡਾਈਨੈਮਿਕਸ 
(1919); ਐਟਾਮਿਸਿਟੀ ਐਂਡ ਕੁਆਂਟਾ (1926); ਐਸਟ੍ਰਾਨੋਮੀ ਐਂਡ 
ਕਾਸਮੋਗੋਨੀ (1928); ਦੀ ਯੂਨੀਵਰਸ ਅਰਾਊਂਡ ਅਸ (1929);ਦੀ _ 
ਸਿਸਟੀਰੀਅਸ ਯੂਨੀਵਰਸ (1930); ਦੀ ਸਟਾਰਜ਼ ਇੰਨ ਦੇਅਰ 
ਕੋਰਸਿਜ਼ (1933); ਥਰੂ ਸਪੇਸ ਐਂਡ ਟਾਈਮ (1934); ਸਾਇੰਸ ਐਂਡ 
ਮਿਊਜ਼ਿਕ (1937); ਐਨ ਇਨਟ੍ੋਡਕਸ਼ਨ ਟੂ ਦੀ ਕਾਇਨੈਟਿਕ- ਥਿਊਰੀ 
ਆਫ਼ ਗੈਸਿਜ਼ (1940) ਅਤੇ ਫਿਜ਼ਿਕਸ਼ ਐਂਡ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ (1942) ਸ਼ਾਮਲ 
ਹਨ। 


ਜੀਨਾਨ ਪੇਅਰੇ 


16 ਸਤੰਬਰ, 1946ਨੂੰ ਸਰੇ ਕਾਉਂਟੀ ਵਿਚ ਡਾਰਕਿੰਗ ਵਿਖੇ ਇਸ 
ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। 

_ਹ. ਪੁ-ਐਨ. ਅਮੈ. 15771 

ਜੀਨਾਨ ਪੇਅਰੇ : ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਹੈਨਰੀ ਚੌਥੇ ਦੇ ਕਾਲ ਵਿਚ 
ਫ਼ਰਾਂਸ ਦਾ ਇਕ ਉੱਘਾ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਸੀ ਜਿਸ ਦਾ ਜਨਮ 1540 
ਵਿਚ ਫ਼ਰਾਂਸ ਵਿਚ ਆੱਟਨ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। 


ਇਹ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਉੱਘੇ ਵਿਦਵਾਨ ਜੈਕੁਇਸ ਕੁਜਾਸ ਦਾ 
ਸ਼ਾਗਿਰਦ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਕਾਫ਼ੀ ਅਸਰ ਹੇਠ ਸੀ। ਸੰਨ 1569 ਵਿਚ 
ਬਰਗੰਡੀ ਦੀ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਵਕਾਲਤ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਸੰਨ 
1579 ਵਿਚ ਕਾਂਸਲਰ ਅਤੇ ਮਗਰੋਂ ਪ੍ਰਧਾਨ ਬਣ ਗਿਆ। ਇਸ ਨੇ 1572 
ਵਿਚ ਹੋਏ ਪ੍ਰੋਟੈਸਟੈਟਾਂ ਦੇ ਕਤਲਿਆਮ ਦਾ ਅਸਫ਼ਲ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ। 


ਕੈਥੋਲਿਕ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ ਇਹ ਪਹਿਲਾਂ ਪਹਿਲ ਨਵਾਰ ਦੇ ਹੈਨਰੀ 
ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਲੋਰੇਨ ਦੇ ਚਾਰਲਸ ਦਾ ਸਮਰਥਕ ਸੀ ਅਤੇ 1591 ਵਿਚ 
ਕੈਥੋਲਿਕ ਲੀਗ ਦਾ ਨੁਮਾਇੰਦਾ ਬਣ ਕੇ ਸਪੇਨ ਵੀ ਗਿਆ। ਇਸ ਨੇ 
ਲੋਰੇਨ ਅਤੇ ਹੈਨਰੀ ਵਿਚਕਾਰ ਸੁਲ੍ਹਾ ਕਰਵਾਉਣ ਦਾ ਜਤਨ ਕੀਤਾ। ਸੰਨ 
1595ਵਿਚ ਫਾਨਟੇਨ ਫ੍ਰੈਂਕੇਸ (00004902918063%6) ਦੀ ਜਿੱਤ ਮਗਰੋਂ 
ਇਹ ਹੈਨਰੀ ਚੌਥੇ ਦੇ ਪੱਖ ਵਿਚ ਹੋ ਗਿਆ। 


ਕਾਂਸਲ ਆਫ਼ ਸਟੇਟ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਦੀ ਹੈਸੀਅਤ ਵਿਚ. ਇਸ ਨੇ 


ਹੈਨਰੀ ਚੌਥੇ ਦੇ ਰਾਜ ਕਾਲ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕੰਮ 
ਕੀਤੇ। ਰ 


ਰ ਸੰਨ 1601 ਵਿਚ ਸਵਾਏ ਨਾਲ ਲਯੋਨ ਦੀ ਸੰਧੀ ਕੀਤੀ। ਸੰਨ 
1607-09 ਦੌਰਾਨ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਵਿਚ ਰਾਜਦੂਤ ਵਜੋਂ ਅਹੁਦਾ 
ਸੰਭਾਲਿਆ। ਸੰਨ 1610ਵਿਚ ਹੈਨਰੀ ਚੌਥੇ ਦੇ ਕਤਲ ਮਗਰੋਂ ਇਹ ਮੈਰੀ 
ਦੇ ਮੈਡੀਕਿਸ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਲੂਈ ਸੋਹਲਵੇਂ ਦਾ ਰੀਜੈਂਟ 
ਬਣਿਆ। ਸੰਨ 1616 ਵਿਚ ਇਹ ਇਸ ਅਹੁਦੇ ਤੋਂ ਬਰਖ਼ਾਸਤ ਹੋ ਗਿਆ। 
ਸੰਨ 1617 ਵਿਚ ਇਸਨੂੰ ਸਰਕਾਰ ਵਿਚ ਮੁੜ ਵਾਪਸ ਬੁਲਾ ਲਿਆ 
ਗਿਆ। 


ਸੰਨ 1622 ਵਿਚ ਫ਼ਰਾਂਸ ਵਿਚ ਪੈਰਿਸ ਵਿਖੇ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ 
ਗਈ। 

ਹ. ਪੁ.-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 6: 521; ਕੋਲ. ਐਨ. 11:982 

ਜੀਨੇਡੀਅਸ ਦੂਜਾ : ਦਿ ਤਰ 
ਸ਼ੋਲਾਰੀਓਸਾ ((3੪%॥/85 $6001496058) ਸੀ। ਇਹ ਕਾਨਸਟੈਂਟਾ- 


ਈਨਓਪਲੇ ਦਾ ਚਾਂਸਲਰ ਸੀ ਜੋ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਬਾਜ਼ਨਤੀਨ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ 


ਨੀਤੀਵਾਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਸੀ। ਇਹ 1400 ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਨੂੰ 
ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਮੈਨੂਅਲ ਧੇਲੀਓਲਾਕਸ ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸੀ ਜਿਸ 
ਕਰਕੇ ਇਹ ਅਗਲੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜਾਨ ਅੱਠਵੇਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਨਸ਼ਦੀਕੀ 
ਸਲਾਹਕਾਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਬਣਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਦਾ 
ਪ੍ਰੋਜੀਡੈਂਟ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 

ਕੌਂਸਲ ਆਫ਼ ਫ਼ਰਾਗ ਫਲਾਰੈਂਸ ਸਮੇਂ ਇਸ ਨੇ ਗ੍ਰੀਕ ਚਰਚ ਅਤੇ 
ਰੋਮਨ ਵਿਚਕਾਰ ਪੁਨਰ ਏਕੀਕਰਣ ਦਾ ਪੱਖ ਪੂਰਿਆ। ਕਾਂਨਸਟੈਟਾ- 
ਈਨਓਪਲੇ ਨੂੰ ਵਾਪਸੀ ਸਮੇਂ ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੀਂ ਨੀਤੀ ਬਦਲ.ਲਈ ਅਤੇ 
1443 ਵਿਚ ਇਸਨੇ ਸੰਮੇਲਨ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸੰਨ 
1449 ਵਿਚ ਇਹ ਸੰਨਿਆਸੀ ਬਣ ਰਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਨਾਮ 
ਜੀਨੇਡੀਅਸ ਰੱਖ ਲਿਆ। 

ਸੰਨ 1453 ਵਿਚ ਕਾਨਸਟੈਂਟਾਈਓਪਲ ਤੁਰਕਾਂ ਕੋਲ ਚਲੇ ਜਾਣ 
ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਨੂੰ ਚਾਂਸਲਰ ਚੁਣ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਪੰਜ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ 
_ ਤੁਰਕ ਹਾਕਮਾਂ ਅਤੇ ਚਰਚ ਨਾਲ ਮੱਤਭੇਦ ਹੇ ਜਾਣ ਤੇ ਜੀਨੇਡੀਅਸ 


466 


ਸੈਂਟ ਜਾਨ ਦੀ ਖਾਨਗਾਹ ਵਿਚੋਂ ਚਲਾ ਗਿਆ ਜਿਥੇ 1468 ਵਿਚ ਇਸ 
ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। 


ਸੰਮੇਲਨ ਵਿਚ ਰੋਮ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਦੇ 
ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਿਚ ਮੱਤਭੇਦ ਹੋਣ ਕਾਰਨ 17ਵੀਂ ਤੇ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ 
ਦਾ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ ਜਾਰਜੀਅਸ ਅਤੇ ਜੀਨੋਡੀਅਸ ਦੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ 
ਆਦਮੀ ਸਨ। 

ਹ. ਪੁ.-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 10104 

ਜੀ. ਬੀ. ਸਿੰਘ : ਇਸ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਖੋਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਸ. ਤੇਜਾ 
ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ 18 ਫ਼ਰਵਰੀ, 1877 ਨੂੰ ਗਜਿਆਨ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ 
(ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਦਾ ਪੁਰਾ ਨਾਂ ਸ. ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ 
ਸੀ। ਬੀ. ਏ. ਕਰਨ ਮਗਰੋਂ ਇਸਨੇ ਟਾਮਸਨ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਕਾਲਜ 
ਰੁੜਕੀ ਤੋਂ ਕੋਰਸ ਕਰਕੇ ਤਾਰ ਵਿਭਾਗ ਵਿਚ ਨੌਕਰੀ ਕਰ ਲਈ ਤੇ 
ਨੌਕਰੀ ਕਾਰਨ ਇਸ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਰਹਿਣ 
ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਿਆ। ਸੰਨ 1932 ਵਿਚ ਪੋਸਟ ਮਾਸਟਰ ਜਨਰਲ ਵਜੋਂ 
ਰਿਟਾਇਰ ਹੋ ਕੇ ਇਹ ਮਾਡਲ ਟਾਊਨ ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਰਹਿਣ ਲੱਗਾ, 
ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਵੰਡ ਮਗਰੋਂ ਇਹ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਹਰਬੰਸ ਸਿੰਘ ਪਾਸ ਨੌਰਿਚ 
(ਇੰਗਲੈਂਡ) ਚਲਾ ਗਿਆ। ਰ 

ਜੀ. ਬੀ. ਸਿੰਘ ਨੇ ਖੋਜ ਦੇ ਆਲੋਚਨਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਕਾਫ਼ੀ 
ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇਸ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਉਚਤਮ ਖੋਜੀਆਂ ਵਿਚ 
ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਵੈਸ਼ਨਵ 
ਧਰਮ (1913), ਗੁਰਮੁਖੀ ਦੇ ਜਨਮ ਪੁਰ ਵਿਚਾਰ (1919), ਯੋਗ ਤੇ 
ਯੋਗੀ (1915), ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਭਗਤ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ, 
ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਬੀੜਾਂ, ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਦਾ 
ਜਨਮ ਤੇ ਵਿਕਾਸ (1949), ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਉਧਯ ਸ੍ਰੀ ਜੈਦੇਵ ਚਰਿਤ੍ਰ 


(1905),ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਮੀਰਾ ਬਾਈ ਜੀ ਦਾ ਜੀਵਨ (1905),ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ 


ਦਾ ਜੀਵਨ ਚਰਿਤ੍ਰ (1906), ਸ਼ੇਖ ਫ਼ਰੀਦ ਜੀ ਦਾ ਚਰਿਤ੍ਰ, ਵੈਦਿਕ 
ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਇਲਗਹੁਨਰ, ਵੇਦਕ ਜਾਦੂਗਰੀ, ਵੇਦਕ ਗੁਰਬਾਨੀਆਂ 
ਗੀਤਾ ਸਾਰ, ਭਰਤਰੀ ਹਰੀ ਤੇ ਤ੍ਰੈਲਤਕ ਹਠਯੋਗ ਪ੍ਰਚੀਸਿਕਾ, ਕਿਆ 
ਵੇਦ ਇਲਹਾਮੀ ਹੈ? (ਉਰਦੂ), ਨਿਯੰਗ (ਉਰਦੂ), ਵੈਦਕ ਰੀਤੀ ਉਰਦੂ), 
ਲਾਈਟ ਐਂਡ ਪ੍ਰੀਚਿਡਾਜ਼ ਆਫ਼ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ) ਸ਼ਾਮਲ 
ਹਨ। 

ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਵਿਗਿਆਨਕ ਲੀਹਾਂ ਤੇ ਖੇਜ ਦਾ ਮੁੱਢ 
ਜੀ. ਬੀ. ਸਿੰਘ ਨੇ ਹੀ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਸੀ। ਇਕ ਵਾਰਤਕ ਲਿਖਾਰੀ ਵੰਜੋਂ ਇਸ 
ਦਾ ਸਥਾਨ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਉੱਚੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵਿਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। 

30 ਜਨਵਰੀ 1950 ਨੂੰ ਨੌਰਿਚ ਵਿਖੇ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। 

ਹ. ਪੁ.-ਪੰ. ਲਿ. ਕੋ. ਕਲਮ ਦੇ ਧਨੀ (ਭਾਗ ਦੂਜਾ) ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਪਦਮ; 
ਪੰ. ਸ. ਇ.-ਭਾ. ਵਿ. ਪੰ. 

ਜੀਭ ਅਤੇ ਜੀਭ ਦੇ ਰੋਗ` : ਜੀਭ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਬੋਲਣ, 
ਚੱਖਣ, ਚਬਾਉਣ ਅਤੇ ਨਿਗਲਣ ਦਾ ਮੁੱਖ ਅੰਗ ਹੈ। ਇਹ ਇਕ 


ਵਿਚ ਤਾਲੂ ਹੇਠਾਂ ਪਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਭੋਜਨ ਨੂੰ ਉਪਰਲੇ ਅਤੇ ਹੇਠਲੇ 


ਜਬਾੜ੍ਹੇ ਦੇ ਦੰਦਾਂ ਵਿਚ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਰੱਖੀ ਰੱਖਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਭੋਜਨ 
ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਿੱਥਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਥਣਧਾਰੀ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੀ ਜੀਭ ਚੁੰਘਣ 
ਵਿਚ ਵੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਰ 

ਜੀਭ ਬਲਗਮ ਝਿੱਲੀ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਿਸ਼ਟ 
ਐਪੀਥੀਲੀਅਲ ਸੈੱਲਾਂ ਦੇ ਗਰੁੱਪ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁਆਦ ਅੰਕੁਰ 
(ਟੇਸਟ ਬੱਡ) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸੁਆਦ ਦੀਆਂ ਗਿਆਨ ਇੰਦਰੀਆਂ 
ਹਨ। ਕਈ ਨਾੜੀ ਰੇਸ਼ੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਉੱਤੇਜਨਾ ਨੂੰ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਕੇਂਦਰੀ 
ਨਾੜੀ ਸਿਸਟਮ ਤੱਕ ਲਿਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੀਭ ਦੀਆਂ ਗਲੈਂਡਾਂ ਨਿਗਲੇਣ 
ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੀ ਕੁਝ ਥੁੱਕ ਵੀ ਰਿਸਾਉ'ਦੀਆਂ ਹਨ। 


467 ਜੀਭ ਅਤੇ ਜੀਭ ਦੇ ਰੋਗ 
ਬਣਧਾਰੀ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੀ ਜੀਭ ਵਿਚ ਧਾਰੀਦਾਰ ਪੇਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਖੜਵੇਂ ਫੋਲਡਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਵਿਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਮ੍ਹਣੇ ਸਾਹਮਣੇ 

ਜਾਲ ਵਿਛਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਬਲਗਮ ਖਿੱਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੇ ਪਾਸਿਆਂ ਤੇ ਸੁਆਦ ਅੰਕੁਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। 

ਕੁਝ ਗਲੈਂਡਾਂ ਵਿਚ ਚਰਬੀ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਆਪਣੀਆਂ 


ਰ ਮੀਡੀਖਨ ਗਨਾਸਂਬਪਰਲਾਂ ਟਿਕ ਦੋਲਭ_,....ਨੇਟਰਨ ਰਨਾਂਸੋਬੇਪੀਗਨਾਂਟਿਤ ਫੋਲਤ 
'ਫੈਰਿੰਕਸ) ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬਲਗਮ ਝਿੱਲੀ ਦੇ 





ਤੇ ਹਿੰਜੀਅਨ ਖਾਰਚ ਬੇ ਪੇਸੂ . 
ਵਾਧਰਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਮੂੰਹ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਪਾਸੇ ਅਤੇ ਸਿ, ਹਾ ਨ 
ਪੰਡੀ ਢੱਕਣ (ਐਪੀਗਲਾਟਿਸ) ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰ ਐਪ ਰ 
ਜੀਭ ਦੇ ਉਪਰਲੇ ਪਾਸੇ ਮੱਧ ਵਿਚ ਇਕ ਝਿਰੀ ਰੇ ਪਿ 
ਹੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਹੜੀ ਪਿੱਛੇ ਇਕ ਛੇਕ ਵਿਚ ਖ਼ਤਮ ਹੁੰਦੀ (06. 44411-" 19 082 
9 2 : 0 -ਗਲਾਂਸਲ ਘਾਰ੍‌ਰ ਬਤੇ ਪੋਸੂਪ 
ਹ। ਇਸ ਛੇਕ ਨੂੰ ਫੋਰੈਮਨ ਸੀਕਮ ਲਿੰਗੂਈ ਕਹਿੰਦੇ ਸਿ , ਫੋਰੋਮਨ 
ਰੀ ੨੬ ` ਸੀਕਮ ` 
ਹਨ। ਇਹੀ ਨੁਕਤਾ ਇਕ ਆਕਾਰ ਦੀ ਝਿਰੀ ਸਲਕਸ --... 
ਹਰਮੀਨੇਲਿਸ ਲਿੰਗੂਈ ਦਾ ਸਿਰਾ ਵੀ ਬਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰੋ ਸਲਰਸ ਟਰਮੰਨਿੰਲਿਸੁ 
ਏਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੱਧ ਝਿਰੀ ਅਤੇ ਆਕਾਰ ਦੀ ਝਿਰੀ ਇਕ ਨੇ ਚ ਪੈਤਾ-ਆਗਾਰ-ਪੈਪਿਲਾ 
ਹਰ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਵਿਚ ਬਣਦੇ ਹਨ ਜਿਸ,ਦਾ ਸਿਰਾ ਦਾ - ਸਰਕਮ-ਢੈਨੈਟ ਪੈਪਿਲਾ 
ੱਡੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਬਾਡੀ ਅਤੇ ਪਿਛਲੇ ਛੋਟੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਜੜ੍ਹ ਰਾ 
ਕਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੀਭ ਦੀ ਕਾਟ ਦਾ ਵਿਉਂਤਪੂਰਵਕ ਚਿੱਤਰ 


ਜੀਭ ਦੀ ਉਪਰਲੀ ਸੜ੍ਹਾ ਨੂੰ ਡਾਰਸਮ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸੜ੍ਹਾ ਜੀਭ ਦੀ ਬਾਡੀ ਦਾ ਹੇਠਲਾ ਪਾਸਾ ਮੁਕਤ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ) ਪਤਲੀ, 


ਮਖਣ ਵਿਚ ਖੁਰਦਰੀ ਜਿਹੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਤੋਂ ਅਸੰਖਾਂ ਛੋਟੇ 
£ਟੇ ਜੀਭ ਪੈਪਿਲੀ ਉੱਠਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪੈਪਿਲੀ ਪੰਜ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ 
ਨ। ਤੰਤੂ ਰੂਪ ਅਤੇ ਨੋਕਦਾਰ ਪੈਪਿਲੀ, ਪਤਲੇ ਧਾਗੇ ਵਰਗੇ ਲਸਿੰਗਮਈ 
ਹੋਪੀਥੀਲੀਅਮ ਦੇ ਉਭਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਟਰਮੀਨਲ ਸਲਕਸ ਦੇ 
ਮਾਂਤਰ ਆਕਾਰ ਦੀਆਂ ਲਾਈਨਾਂ ਵਿਚ ਲੱਗੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਅਸੰਖਾਂ 
ਮੈ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਫ਼ੰਗਸ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਵਾਲੇ ਪੈਪਿਲੀ ਦੀ 
ਣਤਰ ਵੀ ਉਪਰਲਿਆਂ ਵਰਗੀ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਵੱਡੇ ਅਤੇ 
7ਲ਼ ਰੰਗ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵੀ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 
ਹਤੇ ਫ਼ੰਗਸ ਰੂਪੀ ਪੈਪਿਲੀ ਉੱਤੇ ਸੁਆਦ ਅੰਕੁਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। 
ਰਕਮ-ਵੈਲੇਟ ਪੈਪਿਲੀ ਸਲਕਸ ਟਰਮੀਨੇਲਿਸ ਲਿੰਗਈ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ 








ਪੱਧਰੀ ਬਲਗਮ ਝਿੱਲੀ ਰਾਹੀਂ ਢਕਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਇਕ 
ਪਰਤੱਖ ਮੱਧ ਫ਼ੋਲਡ ਫੀਨਲਮ ਲਿੰਗੁਈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਜੀਭ ਨੂੰ ਹੇਠਲੇ 
ਜਬਾੜ੍ਹੇ ਅਤੇ ਮੂੰਹ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਪਾਸੇ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਦੋਨੋਂ 
ਦੋਨਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਜੀਭ ਸ਼ਿਰਾ ਦੋਨੋਂ ਪਾਸੇ) ਦਿਸਦੀ ਹੈ। 


ਜੀਭ ਦਾ ਜੜ੍ਹ ਵਾਲਾ ਹਿੱਸਾ ਬਾੱਡੀ ਬਣਤਰ, ਦਿੱਖ, ਕੰਮ ਆਦਿ 


ਦੇ ਲਿਹਾਜ ਨਾਲ ਹਰ ਪੱਖੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 


ਜਿਹੜੀਆਂ ਪੇਸ਼ੀਆਂ ਜੀਭ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, 


ਅੰਦਰਵਰਤੀ ਪੇਸ਼ੀਆਂ ਕਹਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਹਰੇਕ ਪਾਸੇ ਚਾਰ 


ਚਾਰ _(ਉੱਪਰਲੀ ਅਤੇ _ਹੇਠਲੀ 
ਲੰਬਕਾਰੀ, ਖੜ੍ਹਵੀਂ ਅਤੇ ਆਡੀ ਪੇਸ਼ੀ) 


ਤੰਤੂਰੂਪ- ਪੈ ਪਿਠ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਸੁੰਗੜਨ ਨਾਲ ਇਹ 

੍ ਜੀਭ ਦੀ ਲੰਬਾਈ, ਚੌੜਾਈ ਬਦਲਣ 

_ਭੰਗਸਰੂਪ ਪੈਪਿਲਾ 0 ਨ ੪ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਨਿਕਾਲਣ ਵਿਚ 
ਪੈਪਿਠਾ ਦਾ... 4 ( ] ਰੰ”... ਰ ਵੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਦੋਨਾਂ 
ਸਿੰਗਮ£) ਸਿਰਾ ਟ੍ਰੰਟ.<` ਹੀ ੫ ਫਝੈਂਡਯੁਕਤ ਧੋੜ ___ ਪਾਸੇ ਚਾਰੇ ਚਾਰ ਬਾਹਰਵਰਤੀ ਪੇਸ਼ੀਆਂ 

ਸਰਟਮ-ਵੇਨੋਟ-ਹੈ ਪਿਲਾ :- 1 ਕੇ ਵੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ___ 

ਨੁਆਢੇ ਕਲੀਆਂ ਰ ਤੁਲਨਾਤਮਕ _ ਐਨਾਟਮੀ-- 

ਰ [ਵੱਡ ਦੀ ਲਿਡਾਸ= ਵਹਿਣੀ _ ਮੱਛੀਆਂ ਵਿਚ ਜੀਭ ਅਵਿਕਸਿਤ ਅਤੇ 
ਡੂੰਘੀ ਦਰੀ” ਲਸੀਗਾ ਪੋਣਕੀਅ _ ਅਹਿੱਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕਈ ਮੱਛੀਆਂ ਵਿਚ 
ਬੰਤਰਵਰਤ) ਪੇਸੂ$ ਬੈਚਨ-ਰ ਗਨ ਰ੍ ਇਸ ਉੱਤੇ ਦੰਦ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। 

ਰ ਪੱ ਬਨਗਮ ਰਲੈਡਾਂ ਜਲ-ਥਲੀ ਜੀਵਾਂ ਦੀਆਂ ਪੂਛ ਵਾਲੀਆਂ 

ਨਾ ਕਗ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿਚ ਜੀਭ ਮੱਛੀਆਂ ਵਰਗੀ 

ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਪੂਛ ਰਹਿਤ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿਚ 
ਗੇ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਸਮਾਂਤਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 711 ਇਹ ਪੇਸ਼ੀਦਾਰ ਅਤੇ ਹਿੱਲਣਸ਼ੀਲ ਹੁੰਦੀ 


ਤੀ ਹੈ। ਪੱਤਾ ਆਕਾਰ ਪੈਪਿਲੀ ਜਿਹੜੇ ਮਨੁੱਖ ਵਿਚ ਅਵਿਕਸਿਤ ਹੁੰਦੇ _ਹੈ। ਮਗਰਮੱਛ ਐਲੀਗੇਟਰ ਅਤੇ ਕੱਛੂਆਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਬਾਕੀ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ 


5 ਡਾਰਮਸ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਹਿੱਸੇ ਤੇ ਲੇਟਰਲ ਕਿਨਾਰਿਆਂ ਤੋਂ ਕੁਝ (3-8) 


ਵਿਚ ਇਹ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹਿਲਨਸ਼ੀਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸੱਪਾਂ ਦੀ ਜੀਭ 


ਜ਼ੀਮਨ ਪ੍ਰਭਾਵ 


ਦੁਸਾਂਗੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਜੀਭ ਵਿਚ ਅੰਦਰਵਰਤੀ ਪੇਸ਼ੀਆਂ ਨਹੀਂ 
ਹੁੰਦੀਆਂ। ਥਣਧਾਰੀ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਵੇਲ੍ਹ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਬਾਕੀਆਂ ਵਿਚ 
_ਇਹ ਹਿਲਣਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਯੋਗ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 


ਜੀਭ ਦੇ ਰੋਗ--ਜੀਤ ਦੇ ਮੁੱਖ ਰੋਗ ਕੈਂਸਰ, ਲੂਕੋਪਲੇਕੀਆ, 
ਸਿਫਲਿਸ਼ ਅਤੇ ਐਕਟਿਨੋਮਾਈਕੋਸਿਸ ਹਨ। ਕੈਂਸਰ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ 
ਅਲਸਰ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਵਿਚ ਇੰਨੇ ਵਖਰੇਵੇਂ ਮਿਲਦੇ ਹਨ 
ਕਿ ਸਿਰਫ ਦੇਖਣ ਅਤੇ ਜਾਂਚ ਤੋਂ ਇਸ ਦੀ ਖਤਰਨਾਕ ਅਤੇ ਖਤਰਾਹੀਣ 
ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਫ਼ਰਕ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਲਗ ਸਕਦਾ। ਜਦੋਂ ਵੀ ਜੀਭ ਉੱਤੇ 
ਕੋਈ ਵਿਕਾਰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਬਣਦਾ ਅਤੇ ਸਥਾਈ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕੈਂਸਰ 
ਦਾ ਸ਼ੱਕ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੁਰੂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਕੈਂਸਰ ਨੂੰ ਸਰਜਰੀ 
ਅਤੇ ਵਿਕੀਰਣਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਠੀਕ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜੀਭ 
ਦੇ ਕੈਂਸਰ ਦੇ ਪੱਕੇ ਕਾਰਨਾਂ ਦਾ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲਗ ਸਕਿਆ ਪਰ ਖਰਾਬ 
ਦੰਦ, ਤੰਮਾਕੂ ਦਾ ਸੇਵਨ ਆਦਿ ਵੀ ਕਾਰਨਾਂ ਵਿਚ ਗਿਣੇ ਜਾ ਸਕਦੇ 
ਹਨ। ਰ 

ਲੂਕੋਪਲੇਕੀਆ ਵਿਚ ਜੀਭ ਦੀ ਬਲਗਮ ਝਿੱਲੀ ਸਖ਼ਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ 
ਹੈ ਅਤੇ ਇਕ ਪਰਤੱਖ ਚਿੱਟਾ ਚਟਾਖ਼ ਜਿਹਾ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ 
ਇਸ ਨਾਲ ਕੋਈ ਦਰਦ ਨਾ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੋਵੇ ਤੇ ਇਹ ਵੱਧ ਵੀ ਨਾ ਰਿਹਾ 
ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਇਸ ਨੂੰ ਕੱਢ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਤੋਂ ਕੈਂਸਰ 
ਦਾ ਵੀ ਡਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਕਾਰਨ ਵੀ ਤੰਮਾਕੂ ਦਾ ਸੇਵਨ, 
ਖਰਾਬ ਦੰਦ ਆਦਿ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਸਿਫ਼ਲਿਟਿਕ ਲੂਕੋਪਲੇਕੀਆ 
ਵਿਚ ਸਾਰੀ ਜੀਭ-ਉੱਤੇ ਅਸਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 


ਸਿਫ਼ਲਿਸ਼ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਜ਼ਖਮ ਜਾਂ ਟਿਊਮਰ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ 
ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਜੀਭ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿਚ ਰੁਕਾਵਟ ਪਾਉਂਦਾ 
ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਇਲਾਜ ਐਂਟੀਸਿਫ਼ਲਿਟਿਕ ਦਵਾਈਆਂ ਲੈਣਾ ਜਾਂ ਜੇ ਲੋੜ 
ਪਏ ਤਾਂ ਸਰਜਰੀ ਹੈ। 


ਐਕਟਿਨੋਮਾਈਕੋਸਿਸ ਵਿਚ ਜੀਭ ਦੇ ਅੰਦਰ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਗਿਲਟੀ 


ਜਿਹੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਜੀਭ ਦੇ ਕਿਸੇ ਹਿੱਸੇ ਤੇ ਸੋਜਸ਼ ਜਿਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ 
ਹੈ। ਐਂਟੀਬਾਇਆਟਿਕ ਦਵਾਈਆਂ ਲੈਣ ਨਾਲ ਇਸ ਤੋਂ ਆਰਾਮ ਮਿਲ 
ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਥਥਲਾ ਕੇ ਬੋਲਣਾ ਜਾਂ ਰੁਕ ਰੁਕ ਕੇ 
ਬੋਲਣਾ ਵੀ ਜੀਭ ਦੇ ਰੋਗਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਆ ਜਾਂਦੇ -ਹਨ। 


ਪਾਚਨ ਸਿਸਟਮ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਵਿਗਾੜ ਕਰਕੇ ਜੀਭ ਦੀ ਰੰਗਤ, 
ਸੜ੍ਹਾ ਅਤੇ ਗਿਲੇਪਣ ਵਿਚ ਫ਼ਰਕ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੂੰਹ ਵਿਚਲੀ 
ਕਿਸੇ ਬੀਮਾਰੀ ਨਾਲ ਵੀ ਜੀਭ ਤੇ ਅਸਰ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਦੁਖਣ 
ਵੀ ਲੱਗ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੀਭ ਦਾ ਆਕਾਰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੀ ਛੋਟਾ ਜਾਂ ਵੱਡਾ 
ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਜੀਭ ਦਾ ਸਿਰਾ ਮੱਧ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਦੀ ਥਾਂ 
ਇਕ ਪਾਸੇ ਮੁੜਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ 
ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਧਰੰਗ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ। 

ਹ. ਪੁ.-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 22 : 286 

ਜ਼ੀਮਨ ਪ੍ਰਭਾਵ : ਕਿਮ ਪੰਥ ਚੀ ਤੇਗ ਵਿ 
ਰੱਖਣ ਨਾਲ ਸਪੈਂਕਟਮੀ ਰੇਖਾ ਕਈ ਅੰਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਵਿਭਾਜਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ 
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅਫ੍ਰਿੱਤੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਅੰਤਰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਘੱਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 
ਵਿਭਾਜਨ ਦੀ ਇਸ ਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਭੌਤਿਕ ਅਤੇ ਖ਼ਗੋਲਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿਚ 
ਜੀਮਨ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੇ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ 
ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਉੱਤੇ ਬਹੁਤ ਅਸਰ ਪਾਇਆ। ਐਟਾਮਿਕ ਕਣਾਂ ਅਤੇ 
ਨਿਊਕਲੀਅਸਾਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ, ਸਿਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਚੁੰਬਕੀ ਖੇਤਰ ਮਿਣਨ, 
ਨਿਮਨ ਤਾਪਮਾਨ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਅਤੇ ਨਿਊਕਲੀ ਚੁੰਬਕੀ ਮੋਮੈਂਟ ਮਿਣਨ 
ਵਿਚ ਇਸ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 


468 


ਇਹ ਪ੍ਰਭਾਵ ਫ਼ੈਰਾਡੇ ਪ੍ਰਭਾਵ (1845) ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਲੱਭਿਆ ਗਿਆ। . 
ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਡੱਚ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ, ਜ਼ੀਮਨ, 
ਪੀਟਰ ਨੇ 1896 ਵਿਚ ਪ੍ਰਬਲ ਚੁੰਬਕੀ ਧਰੁਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਰੱਖੀ ਸੋਡੀਅਮ 
ਦੀ ਲਾਟ ਨੂੰ ਦੋ ਪੀਲੀਆਂ ਡੀ-ਰੇਖਾਵਾਂ ਵਿਚ ਖਿਲਰਿਆ ਵੇਖਿਆ। ਡੱਚ 
ਭੌਤਿਕ-ਵਿਗਿਆਨੀ ਹੈਡਰਿਕ ਏ. ਲੌਰੈਟਸ ਨੇ ਦਸਿਆ ਕਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਾ 
ਉਤਸਰਜਨ ਐਟਮ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਦੁਆਲੇ ਇਲੈੱਕਟ੍ਹਾਨ ਕੰਪਨਾਂ ਦੁਆਰਾ 


ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜਿਸ ਦੀ ਆਵ੍ਰਿੱਤੀ ਸਪੈੱਕਟਮੀ ਰੇਖਾ ਜਿੰਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕੁਆਂਟਮ 


ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ ਇਸ ਧਾਰਨਾ ਨਾਲ ਕਿ ਹਰ ਸਪੈੱਕਟਮੀ ਰੇਖਾ, ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ 
ਵੱਖਰੇ ਉਰਜਾ ਸਤਰ ਤੋਂ ਦੂਸਰੇ ਉਰਜਾ ਸਤਰ ਤੱਕ ਇਕ ਇਲੈਕਟ੍ਹਾਨ 
ਦੇ ਕੁੱਦਨ ਕਾਰਨ ਉਰਜਾ ਉੱਤਸਰਜਨ ਤੋਂ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਹਰ ਉਰਜਾ 
ਸਤਰ ਦਾ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਕੋਣੀ ਸੰਵੇਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਚੁਬੰਕੀ 
ਖੇਤਰ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਸਬ-ਲੈਵਲਾਂ ਵਿਚ ਨਿਖੜ ਜਾਂਦੀ 
ਹੈ। ਦੇ ਸਬ-ਲੈਵਲਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਊਰਜਾ ਅੰਤਰ ਇਕਸਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 
ਉਰਜਾ ਅੰਤਰ ਦੀ ਇਸ ਮਾਤਰਾ ਨੂੰ ਬਹੁਤੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿਚ ਕੋਣੀ 
ਸੰਵੇਗ ਦੇ ਦੋ ਘਟਕਾਂ ਨਾਲ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ 
ਸਾਧਾਰਣ ਜ਼ੀਮਨ ਵਿਭਾਜਨ ਅਤੇ ਦੂਸਰਾ ਇਸ ਤੋਂ ਦੁਗਣੇ ਵਿਭਾਜਨ 
ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਹ ਹਾਈਪਾੱਥੇਸਿਸ ਪਿਰਿਕਲਪਣਾ) 
ਉੱਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਇਲੈੱਕਟ੍ਰਾਂਨ ਦਾ ਅੰਤਰੀ ਸਪਿੰਨ ਕੋਣੀ 
-ਸੰਵੇਗ 1/2 ਕੁਆਂਟਮ ਇਕਾਈ ਹੁੰਦਾ, ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਢੁਗਣਾ 
ਸਾਧਾਰਣ ਜ਼ੀਮਨ ਵਿਭਾਜਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 


ਕਈ ਸਪੈੱਕਟ੍ਰਮਾਂ ਦੇ ਉਰਜਾ-ਲੈਵਲਾਂ ਦਾ ਪਤਾ ਲਾਉਣ ਅਤੇ 
ਕੋਣੀ ਸੰਵੇਗਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਲਈ ਜ਼ੀਮਨ ਪ੍ਰਭਾਵ 
ਦਾ ਬਹੁਤ ਯੋਗਦਾਨ ਹੈ। ਮੂਲ ਕੁਆਂਟਮ ਸੁਧਾਂਤ ਦੁਆਰਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ 
ਆੱਰਬਿਟਾਂ ਵਿਚ ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਦੀ ਬਜਾਏ ਸੰਭਾਵੁਕਤਾ 
ਵੰਡ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਵੀ ਜ਼ੀਮਨ-ਪ੍ਰਭਾਵ ਤੋਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਨਵੀਂ ਕੁਆਂਟਮ 
ਮਕੈਨਿਕਸ ਦੁਆਰਾ ਜ਼ੀਮ ਪੈਟਰਨ ਦੀਆਂ ਸਾਪੇਖੀ ਤੀਬਰਤਾਵਾਂ ਸਮੇਤ 
ਐਟਮੀ ਸਪੈੱਕਟ੍ਮ ਦੇ ਕਈ ਹੋਰ ਵੇਰਵਿਆਂ ਦਾ ਪਤਾ ਚੱਲਿਆ। 

ਜਦੋਂ ਦੇ ਜਾਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਊਰਜਾ ਸਤਰ ਇੰਨੇ ਨੇੜੇ ਹੋਣ ਕਿ ਤੀਬਰ 
ਚੁੰਬਕੀ ਖੇਤਰਾਂ ਅਧੀਨ ਵੀ ਵਿਭਾਜਨ ਵੱਖਰੇ ਨਾ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਣ ਤਾਂ 
ਸਾਧਾਰਣ ਜ਼ੀਮਨ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਸ਼ਨ ਬੈਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਿਚ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
ਜ਼ੀਮਨ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕੁਝ-ਕੁ ਬਣਤਰ ਬਾਰੇ ਵਡਮੁੱਲੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ 
ਯੋਗਿਕਾਂ ਵਿਚ ਗਿਆਤ ਨਿਊਕਲੀ ਜਾਂ ਐਟਮੀ ਮੋਮੈਂਟ ਦੀ ਆਫ੍ਰਿਤੀ 
ਵਿਚ਼ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਤਬਦੀਲੀ ਤੋਂ ਮਿਲ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਖ਼ਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ 
ਦੇ ਪੱਖੋਂ ਜ਼ੀਮਨ-ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਹੋਰ ਨਛੱਤਰਾਂ ਦੇ 
ਚੁੰਬਕੀ ਖੇਤਰ ਮਿਣਨ ਲਈ ਲਾਹੇਂਵੰਦ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ 
ਵਿਭਾਜਨ ਸੂਰਜੀ ਧੱਬਿਆਂ ਉੱਤੇ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਸਤ੍ਹਾ ਉੱਤੇ 
ਦੂਸਰੇ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਵਿਭਾਜਨ ਬਹੁਤ ਹੀ ਘਟ ਹੈ। ਕੁਝ ਕੁ ਸਿਤਾਰਿਆਂ 


_ਦੇ ਸਪੈੱਕਟ੍ਰਮਾਂ ਵਿਚ ਜ਼ੀਮਨ ਪੈਟਰਨ ਕਈ ਹਜ਼ਾਰ ਦੇ ਚੁੰਬਕੀ ਖੇਤਰ 


ਜਾ ਸਕਦਾ। 

ਹ. ਪੁ-ਐਨ. ਬ੍ਰਿਮਾ. 10: 870 

ਜ਼ੀਮਨ, ਪੀਟਰ : ਇਸ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਭੌਤਿਕ-ਵਿਗਿਆਨੀ ਦਾ 
ਜਨਮ 25 ਮਈ, 1865ਨੂੰ ਨੀਂਦਰਲੈਂਡ ਵਿਚ ਜੈਨੈਮੇਅਰ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। 


_ ਸੰਨ 1902 ਦਾ ਭੌਤਿਕ-ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਨੋਬਲ ਪ੍ਰਾਈਜ਼ ਇਸ ਨੇ 


ਨੀਦਰਲੈਂਡ ਵਾਸੀ ਹੈਡਰਿਕ ਏ. ਲੈਰੇ ਲਰੈਟਸ ਨਾਲ ਜ਼ੀਮਨ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੀ 
ਖੋਜ ਕਰਕੇ ਸਾਂਝਾ ਕੀਤਾ। ਜ਼ੀਮਨ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਾ ਉਹ ਗੁਣ ਹੈ 
ਜਿਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਸੜ੍ਹਾ ਉੱਤੇ ਚੁੰਬਕੀ ਖੇਤਰਾਂ ਦਾ ਪਤਾ ਲਾਉਣ 


` ਅਤੇ ਇਲੈੱਕਟ੍ਹਾਨਾਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਲਈ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। 


469 


ਸੰਨ 1890 ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਜ਼ੀਮਨ ਲੀਡਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਖੇ 
ਭਦਿਆਰਥੀ ਸੀ ਤਾਂ ਇਸ ਨੇ ਉਥੇ ਲੈਕਚਰ ਕਰਨੇ ਆਰੰਭ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। 
_ਇਸ ਤੋਂ ਛੇ ਸਾਲ ਮਗਰੋਂ ਲੋਰੈਟੇਸ 
ਦੇ ਸੁਝਾਅ ਤੇ ਇਸ ਨੇ ਕਿੱਸੇ 
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਰੋਤ ਉੱਤੇ ਚੁੰਬਕੀ 
ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਉੱਤੇ ਖੋਜ 
ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਪਤਾ ਲਾਇਆ ਕਿ 
ਉਤਸਰਜਿਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਹਰ 
ਸਪੈਕਟ੍ਰਮੀ ਰੇਖਾ ਕਈ ਰੇਖਾਵਾਂ 
ਵਿਚ ਵਿਭਾਜਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 
ਇਸੇ ਨੂੰ ਜ਼ੀਮਨ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਿਗਾ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੰਨ 1900ਵਿਚ ਇਸ 





ਦਿੱਤਾ ਸਿ ਇਥੇ ਰਹਿ ਕੇ 

ਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬਾਕੀ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਪਾਣੀ, ਕੁਆਰਟਜ਼ ਅਤੇ ਫ਼ਲਿੰਟ 
ਤਗੇ ਮਾਧਿਅਮ ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸੰਚਾਰ ਦੀ ਖੋਜ ਉੱਤੇ ਲਾ ਦਿੱਤੀ। ਅੰਤ 
ਚ 9 ਅਕਤੂਬਰ, 1943 ਨੂੰ ਐਮਸਟਰਡਮ ਵਿਖੇ ਇਸ ਦੀ ਮ੍ਰਿਤੂ ਹੇ 
ਈ। 

ਹ. ਪੁ. -ਐਨ. ਬ੍ਰਿ੍‌ਮਾ. 10: 870; ਅ. ਫ਼ਿ-ਰਾਜਮ 

ਜੀਮਿਸਟਸ ਪਲੀਥੋ,. ਜਾਰਜ਼ : ਇਸ ਬਾਜਨਤੀਨੀ 
ਲਾਸਫ਼ਰ ਅਤੇ ਮਾਨਵਵਾਦੀ ਵਿਦਫਾਨ ਦਾ ਜਨਮ 1355 ਵਿਚ 
ਜਤੁਨਤੁਨੀਆਂ (ਮੌਜੂਦਾ ਇਸਤੰਬੋਲ) ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੀ 
ਖਿਆ ਕੁਸਤਨਤੁਨੀਆਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ 
ਹੈਰਾ ਸਮਾਂ ਇਸ ਨੇ ਮਿਸਤਰਾ ਵਿਖੇ ਬਿਤਾਇਆ। ਉਥੇ ਇਸ ਨੇ ਇਕ 
ਲਾਸਫ਼ੀ ਸਕੂਲ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਉਥੇ.ਹੀ ਇਸ ਨੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ 
ਦਅਲ ਨੂੰ ਸਮਾਜੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਬਾਰੇ ਇਕ ਯਾਦ ਪੱਤਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ 
ਅਦ ਵਿਚ ਸਿਵਲ ਅਤੇ ਮਿਲਟਰੀ ਢਾਂਚੇ ਨੂੰ ਮੁੜ ਤੋਂ ਸੰਗਠਿਤ ਕਰਨ 
ਤੀ ਤਜਵੀਜ਼ਾਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀਆਂ। ਇਸ ਨੇ ਫ਼ਲੇਰੈਂਸ ਦੇ ਨੇਤਾ ਕੱਸੀਮੋ ਦੀ 
ਭੀਚੀ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਪਲੈਟੋਨਿਕ ਅਕਾਦਮੀ ਆਫ਼ ਫ਼ਲੋਰੈਂਸ ਦੀ 
ਭਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। 

ਜੀਮਿਸਟਸ ਪੱਛਮੀ ਯੂਰਪ ਦੇ ਜਾਗ੍ਰਤੀ ਯੁਗ ਵਿਚ ਆਪਣੇ 
7ਵ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਜਿਤ 'ਲਾੱਅਜ਼' ਕਾਰਨ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। 
ਸ ਨੇ ਅਫਲਾਤੂਨਵਾਦ ਸਟੋਇਕਵਾਦ ਅਤੇ ਇਸਲਾਮੀ ਮੱਤ ਆਦਿ 
ਚੋਂ ਗੱਲਾਂ ਲੈ ਕੇ ਇਕ ਨਵੇਂ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸਿਰਜਨਾ ਕਰਨ ਦੀ ਵਿਉੱਤ 
ਲਾਈ ਪਰ ਯੂਨਾਨੀ ਧਰਮ ਸ਼ਾਸਤਰੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਅਰਸਤੂ ਵਿਰੋਧੀ 
ਹ ਕੇ ਇਸ ਦੀ ਨਿਖੇਧੀ ਕੀਤੀ। 'ਲੱਅਜ਼' ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਸ ਨੇ 
ਫਲਾਤੂਨ ਅਤੇ ਅਰਸਤੂ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਮਤਭੇਦ ਬਾਰੇ ਪਾਰਸੀ ਮੱਤ 
ਧਆਤਮਕ ਵਿਧੀਆਂ ਤੇ ਲੇਖ ਲਿਖੇ। ਇਸ ਦੇ ਨਵ ਅਫ਼ਲਾਤੂਨੀ ਅਤੇ 
ਤਜਤੂਨੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਭਰਪੂਰ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ.ਗਿਆ; ਇਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ 
।ਆਰਕ ਜੈਨਾਡੀਅਸ ਨੇ ਇਸ ਦੀਆਂ ਕ੍ਰਿਤ ਨੂੰ ਖੁੱਲ੍ਹੇਆਮ ਅੱਗ ਦੀ 
7 ਕੀਤਾ। ਰ੍ 

ਸੰਨ 1450 ਜਾਂ 1452 ਵਿਚ ਯੂਨਾਨ ਵਿਚ ਮਿਸਰ ਵਿਖੇ ਇਸ 
ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। 

ਹ. ਪੁ-ਐਨ. ਅਮੈ. 12:364; ਐਨ. ਬਿ, 10:65; ਐਨ, ਬ੍ਰਿ ਮਾ.4: 455 

ਜੀ.ਮੈੱਠ : ਇਹ ਗਵਰਨਮੈਂਟ ਮੈੱਨ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਰੂਪ ਹੈ। ਇਹ 
[ਦ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਵਿਚ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੇ ਨਿਆ ਵਿਭਾਗ ਵਿਚ 
'ਤੀਸ਼-ਬੀਓਰੋ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਏਜੰਟਾਂ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਤੰਬਰ, 


ਜੀਰਾ 


1933 ਵਿਚ ਇਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਦੋਸ਼ੀ ਜਾਰਜ ਨੀਲੇ ਦੇ ਫੜੇ ਜਾਣ ਤੇ ਇਸ 
ਮੁਹਾਵਰੇ ਦੇ ਅਰਥ ਨਿਸਚਤ ਹੋਏ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ ਅਨੁਰੂਪਤਾ 
ਦਾ ਇਕ ਹੋਰ ਸ਼ਬਦ ਟੀ. ਐੱਨ ਵੀ ਪ੍ਰਚਲਤ ਹੋਇਆ ਜਿਹੜਾ ਸੰਯੁਕਤ 
ਰਾਜ ਦੇ ਖ਼ਜਾਨਾ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਤਫ਼ਤੀਸ਼ੀ ਏਜੰਟਾਂ ਲਈ ਸੰਖੇਪ ਰੂਪ ਵਿਚ 


ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 


ਹ. ਪੁ-ਐਨ. ਬਿਰਿ 10:502 

ਜੀਰਾ : ਇਹ ਇਕ ਔਸ਼ਧੀਜਨਕ ਪੌਦੇ ਦੇ ਬੀਜ ਅਤੇ ਪੌਦੇ 
ਦਾ ਆਮ ਨਾਂ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਨਸਪਤੀ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿਚ ਕਿਊਮੀਨਮ 
ਸਾਇਮੀਨਮ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਚ ਇਸ _ 
ਨੂੰ 'ਕਿਉਮਿਨ ਸੀਡਜ਼' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਇਕ ਸਾਲੀ ਮੁਲਾਇਮ ਪੌਦਾ 
0.30ਸੈਂ. ਮੀ. ਤੋਂ 1 ਮੀ. ਦੀ ਉਚਾਈ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਰੈ। ਇਸ _ 


`_ਟਹਿਣੀਆਂ ਫੈਲੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਛੋਟੇ ਛੋਟੇ ਫੁੱਲ ਲੰਬੀ ਡੰਡੀ 


ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਸ਼ਾਖ਼ਾਵਾਂ ਵਾਲੇ ਵੱਡੇ ਫੁੱਲ ਛਤਰੀ ਵਿਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। 
ਜੀਰੇ ਦੇ ਪੌਦੇ ਅਰਬ ਦੇਸ਼ਾਂ ਜਿਵੇਂ ਸਾਊਦੀ ਅਰਬ, ਮਿਸਰ 


` ਤੋਂ ਛੁੱਟ ਸਾਰੇ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਹੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਾਸ਼ਤ 


ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਹੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 


ਜੀਰੇ ਦੇ ਫੁੱਲ ਵਿਚ ਪੇਟ ਦਰਦ ਦੂਰ ਕਰਨ, ਪਿਸ਼ਾਬ ਲਿਆਉਣ, 
ਬੈ-ਬਾਦੀ ਦੂਰ ਕਰਨ, ਮਾਹਵਾਰੀ ਠੀਕ ਕਰਨ ਆਦਿ ਦੇ ਗੁਣ ਹੁੰਦੇ 
ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਬਦਹਜ਼ਮੀ ਪੇਚਸ ਅਤੇ ਆਵਾਜ਼ ਦੀ ਭਰੜਾਈ ਹੋਈ 
ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰਨ ਲਈ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੀਰਾ ਉਤੇਜਕ ਅਤੇ 
ਬਾਧਕ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਨਿੰਬੂ ਦੇ ਰਸ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਗਰਭਵਤੀ ਔਰਤ 


ਨੂੰ ਉਲਟੀਆਂ ਆਦਿ ਹਟਾਉਣ ਲਈ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੱਚੇ ਢੇ 


ਜਨਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਾਂ ਦੇ ਦੁੱਧ ਦਾ ਰਿਸਾਉ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਵੀ ਇਸ 
ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੁਜਾਕ ਹੋਗ ਇਲਾਜ ਲਈ ਵਰਤੀਆਂ 
ਜਾਂਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਦਵਾਈਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਜੀਰੇ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ 
ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਫ਼ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਮੱਖਣ ਨਾਲ ਤੰਮਾਕੂ ਵਾਂਗ ਜੀਰੇ ਦਾ 
ਫਲ ਪੀਣ ਨਾਲ ਹਿਚਕੀ ਹਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੀਰੇ ਤੋਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ 
ਪੁਲਟਿਸ ਛਾਤੀ ਅਤੇ ਪਤਾਲੂ ਉਪਰ ਹੋਈ ਸੋਜਿਸ਼ ਹਟਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤੀ 
ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬਾਰੀਕ ਕੀਤੇ ਫ਼ਲ ਸ਼ਹਿਦ ਅਤੇ ਸਾਫ਼ ਕੀਤੇ ਮੱਖਣ ਤੋਂ 
ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਲੇਪ ਬਿਛੂ. ਦੇ ਡੰਗ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਪੀੜ ਲਈ ਵੀ 
ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਬੀਜ ਸੱਪ ਦੇ ਡੱਸਣ ਦੇ ਇਲਾਜ ਲਈ 
ਵੀ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 

ਹ. ਪ.-ਐ. ਪ. ਇੰ. ਪਾ. 97 ਗ. ਇੰ. ਮੈ. ੫. : 84 

ਜੀਰਾ : ਤਹਿਸੀਲ-ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਭਾਰਤ) ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ 
ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਦੀ ਇਕ ੜਹਿਸੀਲ ਹੈ! ਇਸੇ ਨਾਂ ਦਾ ਨਗਰ ਇਸ ਦਾ 
ਸਦਰ-ਮੁਕਾਮ ਹੈ। ਇਹ ਤਹਿਸੀਲ 1312. 64 ਵ. ਕਿ.ਮੀ. ਦੇ ਰਕਬੇ 
ਵਿਚ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਆਬਾਦੀ 1,41,460(1991)ਹੈ। ਸਤਲੁਜ 
ਇਸ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲੋਂ ਲੰਘਦਾ ਹੋਇਆ ਇਸ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ 
ਨਾਲੋਂ ਵੱਖ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਤਹਿਸੀਲ ਦਾ ਖੇਤਰ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ਤੇ ਹੀ ਬੇਟ, 
ਰੋਹੀ ਅਤੇ ਬੇਟ ਤੋਂ ਰੋਹੀ ਵਿਚਕਾਰ ਦੀ ਲੰਬੀ ਪੱਟੀ ਦੇ ਖੇਤਰ, ਤਿੰਨਾਂ 
ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆਂ ਗਿਆ ਹੈ। ਬੇਟ ਵਾਲਾ ਇਲਾਕਾ ਦਰਿਆ ਦੇ 
ਨਾਲ ਨਾਲ ਜਲੋਢ ਮਿੱਟੀ ਵਾਲਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਗ੍ਰੇ ਨਹਿਰਾਂ ਸਿੰਜਦੀਆਂ 
ਹਨ। ਰੋਹੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਚ-ਭੂਮੀ ਪਠਾਰ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। 
ਵਧੀਆ ਮੇਰਾ ਜਾਂ ਦੁਮਟ ਮਿੱਟੀ ਵਾਲੀ ਉਪਜਾਊ ਜ਼ਮੀਨ ਹੈ। ਤੀਜਾ 
ਖੇਤਰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਨਵੀਨਤਮ ਹੋਂਦ ਵਾਲਾ ਤੰਗ ਤੇ ਨਮੀ ਪੱਟੀ ਦੇ ਰੂਪ 
ਵਿਚ ਬੇਟ ਤੇ ਮੈਰਾ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। 


ਜੀਰਾ 
ਮਖੂ ਤੇ ਧਰਮਕੋਟ ਕਸਬਿਆਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕਈ ਪਿੰਡ ਇਸ 


_ ਤਹਿਸੀਲ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਤਹਿਸੀਲ ਦੇ ਸਦਰ-ਮੁਕਾਮ ਜੀਰਾ ਵਿਖੇ 


ਇਕ ਸਰਕਾਰੀ ਡਿਗਰੀ ਕਾਲਜ ਹੈ। ਗੰਨਾ ਮਿੱਲ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ 
ਗਈ ਹੈ। 

ਹ. ਪੁ.-ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ. 24 :437 

ਜੀਰਾ ` ਸ਼ਹਿਰ-ਇਹ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ 
ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਦਾ ਇਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਕਸਬਾ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਫ਼ਿਰੇਜ਼ਪੁਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ 
ਪੂਰਬ ਵਿਚ 45 ਕੁ. ਕਿ ਮੀ. ਦੇ ਫ਼ਾਸਲੇ ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਜੀਰਾ ਇਸੇ ਨਾਂ 
ਦੀ ਤਹਿਸੀਲ ਦਾ ਸਦਰ-ਮੁਕਾਮ ਹੈ। ਸੰਨ 1867 ਵਿਚ 'ਇਥੇ 
ਮਿਉਂਸਪਲਟੀ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਈ। ਪਹਿਲਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਭਾਵੇਂ 
ਇਸ ਸਥਾਨ ਦੀ ਵਪਾਰਕ ਪੱਖੋਂ ਖਾਸ ਮਹੱਤਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਰ ਹੁਣ ਇਥੇ 


ਝੋਨੇ ਤੇ ਕਣਕ ਦੀ ਵੱਡੀ ਮੰਡੀ ਹੈ ਤੇ ਮਾਰਕਿਟ ਕਮੇਟੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ 


ਫਲਸਰੂਪ ਇਥੇ ਕਈ ਰਾਈਸ ਸੈੱਲਰ ਵੀ ਲਗ ਗਏ ਹਨ। ਇਥੇ ਰੇਲਵੇ 
ਸਟੇਸ਼ਨ ਹੈ ਅਤੇ ਤਲਵੰਡੀ ਭਾਈ, ਮਖੂ, ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ, ਧਰਮਕੋਟ ਆਦਿ 
___ ਇਥੇ ਇਕ ਜੈਨੀ ਮੰਦਰ, ਲੜਕੇ ਅਤੇ ਲੜਕੀਆਂ ਦੇ ਵੱਖੋ ਵੱਖਰੇ 
ਦੋ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਹਨ। ਇਕ ਸਰਕਾਰੀ ਡਿਗਰੀ ਕਾਲਜ ਵੀ ਹੈ। ਰੈੱਡ 
ਕਰਾਸ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦਾ ਚਲਾਇਆ ਹੋਇਆ ਇਕ ਬਾਲ ਭਲਾਈ ਕੇਂਦਰ 
ਤੇ ਪ੍ਰਜੂਤ ਘਰ ਵੀ ਹੈ। ਰੋਗੀਆਂ ਦੇ ਇਲਾਜ ਲਈ ਇਕ ਸਿਵਲ 
ਹਸਪਤਾਲ ਹੈ। ਦਿਨੋ-ਦਿਨ ਹੁਣ ਇਹ ਕਸਬਾ ਵਧ ਫੁੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ ਤੇ 
ਨਵੇਂ ਨਵੇ ਧੰਦੇ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ। ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਗੰਨੇ ਦੀ ਵੀ ਇਕ 
ਮਿੱਲ ਲਗਾਈ ਗਈ ਹੈ। 

ਆਬਾਦੀ-23,722 (1991) 

305 59" ਉ. ਵਿਥ.; 7459 ਪੂ. ਲੰਬ, 

ਹ. ਪੁਛ. ਸੈ. ਹੋ ਬੜ 2: ਵਰ, ੬੫. ਇਡ 4437 
17 ਮਾਰਚ, 1628 ਨੂੰ ਟਰਵਾ (109੦6) ਵਿਖੇ ਬਪਤਿਸਮਾ ਲਿਆ। ਇਸ 
ਨੇ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਲੱਕੜੀ ਦੇ ਚਿੱਤਰ ਘੜਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਲੂਈ 
14 ਵੇਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਇਹ ਵਰਸੇਲਜ਼ ਵਿਖੇ ਬਹੁਤ ਬੈਰੇਕ ਬੁੱਤ ਘਾੜਿਆਂ 
ਵਿਚ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਚਾਂਸਲਰ ਪੀਅਰੇ ਮੈਗੂਈਅਰ ਇਸ ਤੋਂ ਬਹੁਤ 
ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਪੈਰਿਸ ਲੈ ਆਇਆ ਅਤੇ ਬਾਅਦ 
ਵਿਚ ਸਿਖਲਾਈ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਰੋਮ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ। 


ਸੰਨ 1650 ਦੇ ਲਗਭਗ ਇਹ ਵਾਪਸ ਫ਼ਰਾਂਸ ਆਇਆ ਅਤੇ 
1657 ਈ. ਪੂ. ਵਿਚ 'ਰਾਇਲ ਅਕਾਦਮੀ ਆਫ਼ ਪੇਂਟਿੰਗ ਅਤੇ 
ਸਕਲਪਰਰ' ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਬਣ ਗਿਆ। ਇਸ ਨੇ ਸ਼ਾਹੀ ਮਹੱਲਾਂ ਦੀ 
ਸਜਾਵਟ ਲਈ ਬਹੁਤ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਨੇ ਲੂਵਰ ਵਿਖੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ 
ਅਤੇ 1666 ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਘੀ ਕ੍ਰਿਤ %[00 
1੬॥ਧਟ੦ 8$ (0 ੧ਿ੯0॥]7॥5' ਦਾ ਕੰਮ ਸੱਪਿਆ ਗਿਆ। ਵਰਸੇਲਜ਼ 


ਵਿਖੇ ਇਸ ਦੀ ਹੋਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕ੍ਰਿਤ ਵਿਚ “880 0੬8 10ਸਮ੍੧5' . 


(1668-70) ਅਤੇ “1੬78੬ 0 7੬ 560 (1677-79) ਸ਼ਾਮਲ 
ਹਨ। 
ਸੌਂਪੇ ਜਾਂਦੇ ਰਹੇ। 
1 ਸਤਬੰਰ, 1715 ਨੂੰ ਪੈਰਿਸ ਵਿਖੇ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। 
ਹ. ਪੁ-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 4:554; ਐਨ. ਅਮੈ. 12:664; ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 10:431 
ਜੀਰਾਰਦੈਨ, ਐਮੀਲ ਦਾ : ਇਹ ਇਕ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਲੇਖਕ 
ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਦਾ ਮੋਢੀ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਸ ਦੇ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ 


470. 


ਦੀ ਬੇਤਹਾਸ਼ਾ ਵਿਕਰੀ ਕਾਰਨ 'ਪ੍ਰੈੱਸ ਦਾ ਨੈਪੋਲੀਅਨ' ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ 
ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ ਪੈਰਿਸ ਵਿਖੇ 21 ਜੂਨ, 1806 ਨੂੰ ਹੋਇਆ। ਇਸ _ 
ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਕ੍ਰਿਤ ਇਸ ਦਾ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ ਨਾਵਲ 'ਐਮੀਲ' (1827) 
ਸੀ। ਸੰਨ 1828ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ 1 ੧੯੩੬੦ ਨਾਂ ਦਾ ਮਾਸਿਕ ਮੈਗਜ਼ੀਨ 
ਕੱਢਿਆ। ਸੰਨ 1837ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਲੇਖਿਕਾ ਡੈਲਫੀਨ ਦੇ ਨਾਲ ਵਿਆਹ 
ਕਰਾ ਲਿਆ। ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਾਵਾਂ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਜੀਗਰਡੇਨ ਨੂੰ ਬੜੀ ਸਫ਼ਲਤਾ 
ਮਿਲੀ ਅਤੇ 1834 ਵਿਚ ਇਹ ਡਿਪਟੀ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ। ਸੰਨ 1836 
ਵਿਚ 1,416 ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੇ ਹੋਰ ਵੀ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ 
ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਇਕ ਹੋਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਆਰਮੰਡ ਕਾਰੈਲ ਨਾਲ ਨਿਜੀ ਤੇ 
ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਝਗੜੇ ਕਾਰਨ 22 ਜੁਲਾਈ, 1836 ਨੂੰ ਇਸਨੇ ਉਸ ਦਾ 
ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਦਾ ਪਤਨ ਹੋ ਗਿਆ। 


ਸੰਨ 1848 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਲੂਈ ਫਿਲਾਟਸ ਨੂੰ ਗੱਦੀ ਛੱਡਣ ਦੀ 
ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਪਰ ਜੂਨ, 1848 ਦੀ ਗੜਬੜ ਸਮੇਂ ਇਸ ਨੇ ਲੂਈ 
ਨੈਪੇਲੀਅਨ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ। ਸੰਨ 1856 ਵਿਚ ਇਸ 
ਨੇ 1.4€55&" ਦੀ ਸੰਪਾਦਕੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਪਰ 1862 ਵਿਚ ਵਾਪਸ 
ਆ ਗਿਆ। ਸੰਨ 1866 ਵਿਚ ਇਹ -1- 156€% ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਦਾ 
ਸੰਪਾਦਕ ਬਣ_ਗਿਆ। ਸਮੇਂ ਸਮੇਂ ਜੀਗਰਡੇਨ ਪਾਰਟੀਆਂ ਬਦਲਦਾ 
ਰਿਹਾ। ਸੰਨ 1870 ਵਿਚ ਇਹ ਰੀਪਬਲੀਕਨ ਬਣ ਗਿਆ। ਸੰਨ 1872 
ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ 1੬ 360081' ਖਰੀਦ ਲਿਆ ਅਤੇ 1874 ਵਿਚ 
ਇਹ ੩ ਸ&੩੦੬'ਦਾ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸੰਪਾਦਕ ਬਣ ਗਿਆ। ਇਸ ਦੀ 
ਮੌਤ ਪੈਰਿਸ ਵਿਖੇ 27 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1881 ਨੂੰ ਹੋਈ। 

_ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 10:431 

ਜੀਰੀ ਆਰਥਰ (609 &090) : ਇਹ ਇਕ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ 
ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜਿਸਨੇ ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ 
ਦੇ ਮੂਲ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਸਬੰਧੀ ਡੂੰਘਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 
ਇਸ ਸਬੰਧੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ ਕਾਫ਼ੀ ਦੇਣ ਹੈ। ਜੀਰੀ - 
ਆਰਥਰ ਨੂੰ ਜੀਨ ਮੇਰੀ ਜੋਸਫ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ 
ਐਨ ਡਿਪਾਰਟਮੈਂਟ ਦੇ ਟ੍ਰੇਵ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਖੇ 28ਫਰਵਰੀ, 1848ਨੂੰ ਹੋਇਆ। 
ਇਸ ਨੇ '%੦੦£ ਟ 1016, “1੬ ੮੦1੬ 0੬5 604੬5” ਅਤੇ 
“੧60180€5 11305 (ਧ0੦5' ਵਿਖੇ ਵਿੱਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਇਸਨੇ 
ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ 1877 ਵਿਚ “੨੦੦12 06 ਸੰ੩0॥੦੭ ॥(06ਟ5' ਵਿਖੇ 
ਲੈਕਚਰਾਰ ਨਿਯੁਕਤ ਹੋਇਆ। ਸੰਨ 1981 ਵਿਚ ਇਹ ਸਾੱਬੇਨ ਵਿਖੇ 
'ਫੈਕਲਟੀ ਆਫ਼ ਲੈਟਰਜ਼' ਵਿਚ ਵੀ ਲੈਕਚਰਾਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਰਿਹਾ! ਇਸ 

1. ਜਠ(002 02 13 ੯1 0£ 5310 00021 ਹਦ 88 
051(011005 [050080 %੧1 ੧੬61 (1877) 

2. 1.€5 2(611556100115 0 1੧003) (1883-85) 


3. 120000160005 507 125 7€1811015 02 13 70$330੬ 3੯੬੦ 
1੬5 ੯016 ਹਟ ਸੀ੩॥੬ 0੬ 1180 ੩ 1314 (1885). 

4. (300੦1 ਧਟ 00100081100ਟ 
ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ। 


13 ਨਵੰਬਰ, 1899 ਨੂੰ ਪੈਰਿਸ ਵਿਖੇ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। 
ਹ. ਪੁ-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 10:436 


ਜੀਰੋਂ, ਆਨਰੀ ਆਨੌਰ (60300 ਸ੪0੧ 10849): 
ਇਹ ਇਕ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਸਿਪਾਹੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਜਨਮ 18 ਜਨਵਰੀ, 
1879 ਵਿਚ ਪੈਰਿਸ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਨੇ ਸਥਾਨਕ ਸਕੂਲਾਂ ਅਤੇ 
(64. ੦955) ਵਿਖੇ ਸਿੱਖਿਆ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਮੁਢਲੀ ਉਮਰ ਵਿਚ 
ਫ਼ੌਜ ਵਿਚ ਭਰਤੀ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਮੋਰਾਕੋ ਵਿਚ ਨੌਕਰੀ 
ਕੀਤੀ। ਪਹਿਲੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਇਹ ਕੈਪਟਨ ਦੇ ਅਹੁਦੇ 
ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਅਤੇ ਮੁਢਲੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਇਸ 
ਦੌਰਾਨ ਇਹ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸਤੰਬਰ, 1914 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ 
ਜਰਮਨਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ ਪਰ ਜਲਦੀ ਹੀ ਨਵੰਬਰ ਵਿਚ ਇਹ 
ਇੰਗਲੈਂਡ ਹੁੰਦਾ ਹੋਇਆ 1915 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਫ਼ਰਾਂਸ ਵਾਪਸੇ ਆ 
ਗਿਆ। ਫ਼ਰਾਂਸ ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਮੁੱਖ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ 
ਅਤੇ 1918 ਵਿਚ ਤੁਰਕੀ ਦੇ ਈਨ ਮੰਨ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਨੇ 
ਦੱਖਣ ਪੱਛਮ ਵਿਚ ਤੁਰਕੀ ਰਾਜ਼ੀਨਾਮੇ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿਚ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ 
ਨੌਕਰੀ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਫ਼ਰਾਂਸ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ ਅਤੇ 
1922 ਵਿਚ ੧੧੩01 1980(੦₹ ਦੇ ਸਟਾਫ਼ ਦੇ ਚੀਫ਼ ਵਜੋਂ ਮੋਰਾਕੋ 
ਚਲਾ ਗਿਆ। ਸੰਨ 1925-26 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਰਿਫ (00) ਲੀਡਰ 
/&00-61-%700ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ। ਇਸ ਲੜਾਈ ਦੌਰਾਨ ਇਹ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋ 
ਗਿਆ। ਇਸ ਨੂੰ ਸਿਹਤਯਾਬੀ ਲਈ ਫ਼ਰਾਂਸ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ। ਅਗਲੇ 
ਸਾਲ ਇਹ ਮੋਰਾਕੋ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ। ਸੰਨ 1930 ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ 
ਬਗ਼ਾਵਤੀ ਕਬੀਲਿਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦਾ ਕਮਾਂਡਰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। 

ਦੂਜਾ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਤੇ ਜੀਰੋ ਨੂੰ ਦੱਖਣੀ ਫ਼ਰਾਂਸ ਵਿਚ 


ਸੱਤਵੀਂ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਫ਼ੌਜ (ਸ€॥੦॥ $੬੪€॥॥ ਸਗ) ਦੀ ਕਮਾਨ 


ਸੰਭਾਲੀ ਗਈ। ਸੰਨ 1940 ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਦੋ ਸਾਲ 
ਜਰਮਨੀ ਦੀ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਮਗਰੋਂ ਇਹ ਬਚ ਨਿਕਲਣ ਵਿਚ ਸਫ਼ਲ 
ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ 1942 ਵਿਚ ਫ਼ਰਾਂਸ ਵਿਚ ੯੬੧ ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਚਲਾ 
ਗਿਆ। ਇਹ ਫ਼ਰਾਂਸ ਪ੍ਰਤੀ ਬੜਾ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਸੀ। ਸੰਨ 1942 ਵਿਚ ਇਹ 
ਦੱਖਣੀ _ਅਫ਼ਰੀਕਾ _ਵਿਚ _ਸਾਰੀਆਂ _ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ _ ਫ਼ੌਜਾਂ _ਦਾ 
ਕਮਾਂਡਰ-ਇਨ-ਚੀਫ਼ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਹਾਈ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਬਣਿਆ। 
ਜੂਨ !,1943ਵਿਚ ਫ੍ਰਂਚ ਕਮੇਟੀ ਆਫ਼ ਨੈਸ਼ਨਲ ਲਿਬਰੇਸ਼ਨ ਦੇ 3381 
ਦਾ ਸਹਿ-ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ ਬਣਿਆ। ਅਪ੍ਰੈਲ, 1944 ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ 
ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਕਮਾਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਜੂਨ, 1946 ਵਿਚ ਇਸ 
ਨੂੰ ਦੂਜੀ ਸੰਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦਾ ਡਿਪਟੀ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ। 

11 ਮਾਰਚ, 1949 ਵਿਚ ਡਾਈਜਾਂ ਫ਼ਰਾਂਸ) ਵਿਖੇ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ 
ਹੋ ਗਈ। 

ਹ. ਪ.-ਕੋਲ. ਐਨ. 8 : 490 

_ਜ਼ੀਰੋਦੇ ਕੀਓਸਨ : ਇਸ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਦਾ ਜਨਮ 
29 ਫ਼ਰਵਰੀ, 1767 ਨੂੰ ਮੋਤਾਰਜੀ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਦਾ ਪੂਰਾ ਨਾਂ 
ਐਨ-ਲੂਈ ਜੀਰੋਦੇ ਦਾ ਗਊਸੀ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਬਣਾਏ ਚਿੱਤਰ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ 
ਕਲਾ ਦੀ ਰੋਮਾਂਚਿਕ ਲਹਿਰ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪੜਾਅ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦੇ 
ਹਨ। ਸੰਨ 1789ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਚਿੱਤਰ 'ਜੌਜ਼ਫ ਕਗਨਸੁਈਜ਼ਡ 
ਬਾਈ ਹਿਜ਼ ਬ੍ਰਦਰਜ਼' ਲਈ ਰੋਮ ਪ੍ਰਾਈਜ਼' ਮਿਲਿਆ। ਸੰਨ 1806 ਵਿਚ 
ਆਪਣੇ ਬਣਾਏ ਇਕ ਹੋਰ ਚਿੱਤਰ 'ਡਿਲਿਊਜ਼' ਤੇ ਇਨਾਮ ਮਿਲਣ 
ਕਾਰਨ ਇਹ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਿਆ। ਜ਼ੀਰੋਦੇ ਇਕ ਚੰਗਾ ਕਵੀ ਵੀ 
ਸੀ। ਆਪਣੀ ਇਸ ਰੁਚੀ ਦਾ ਵਿਖਾਵਾ ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਕ੍ਰਿਤਾਂ ਵਿਚ 
ਭਲੀਭਾਂਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। 'ਫਿੰਗਲ' (1802) 'ਐਨਟੂੰਬਮੈਂਟ ਆਫ਼ ਅਟਾਲਾ' 
(1908) ਅਤੇ 'ਸ਼ਾਟੋਬ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਪੋਰਟਰੇਟ' (1809) ਇਸ ਦੇ ਮਿਸਾਲੀ 


471 


ਜੀਲਯੋ 
ਚਿੱਤਰ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਬਣਾਏ ਭੂ-ਦ੍ਰਿਸ਼ ਚਿੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਪੁਸਤਕਾਂ ਲਈ 
ਬਣਾਈਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਅਨੋਖੀ ਤਾਜ਼ਗੀ ਹੈ। ਰ 
9 ਦਸੰਬਰ, 1824 ਨੂੰ ਪੈਰਿਸ ਵਿਖੇ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। 
ਹ. ਪੁ.-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 10 : 435; ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 4 : 555 ਰ੍ ਰ੍ 
ਜੀਲਯੀ, ਬੈਨੀਐਮੀਨੋ (300), ੧੮੩੦॥੦) : ਇਟਲੀ 
ਦੇ ਇਸ ਉੱਘੇ ਗਾਇਕ ਅਤੇ ਐਕਟਰ ਦਾ ਜਨਮ 20 ਮਾਰਚ, 1890 


_ਨੂੰ ਰੈਕਨਾਟੀ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਨੇ ਰੋਮ ਵਿਖੇ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। 


ਸੰਨ 1914ਵਿਚ ਪਾਰਮਾ ਵਿਖੇ ਇਕ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿਚ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ 
ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਇਟਲੀ ਵਿਚ ਹੇਵੀਗੋ ਵਿਖੇ 'ਲਾ ਜੇਕੋਡਾ' ਵਿਚ ਕੰਮ 
ਕਰਨ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਵਿਚ ਚੜ੍ਹਿਆ। ਕਈ ਯੂਰਪੀ ਗੀਤ-ਨਾਟਾਂ 
ਵਿਚ ਹਿੱਸਾਂ ਲੈਣ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਮਿਲੀ। ਸੰਨ 1919-20 
ਵਿਚ ਦੱਖਣੀ ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਸਪੇਨ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ` 
ਨਵੰਬਰ, 1820 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਨਿਊਯਾਰਕ ਸਿਟੀ ਦੇ ਮੈਟਰੋਪਾਲਿਟਨ ` 
ਉਪੇਰੇ ਵਿਚ ਕਮਾਲ ਦਿਖਾਏ ਅਤੇ 12 ਸਾਲ ਤੱਕ ਇਸ ਕੰਪਨੀ ਨਾਲ 
ਰਿਹਾ। ਰ 





ਬੈਨੀਐਮੀਨੋ ਜੀਲਯੀ 


- ਸੰਨ 1930 ਵਿਚ ਇਸ ਦੇ ਕੋਵੈਟ ਗਾਰਡਨ ਦੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਨਾਲ 
ਲੰਡਨ ਦੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ। ਸੰਨ 1935 ਅਤੇ 1951 
ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਨੇ ਜਰਮਨੀ ਅਤੇ ਇਟਲੀ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ 
ਬਣਾਈਆਂ। ਸੰਨ 1946ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਕਿੰਨੀ ਵਾਰੀ ਆਪਣੀ ਲੜਕੀ 
ਰੀਨੋ ਜੀਲਯੀ ਨਾਲ ਗੀਤ ਨਾਟ ਵਿਚ ਅਤੇ 1955 ਵਿਚ ਆਖਰੀ ਵਾਰ 


ਸੰਗੀਤ-ਮੰਡਲੀ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਦੀ ਸੰਗੀਤਮਈ ਆਵਾਜ਼ __ 


ਰਸੀਲੇਪਣ, ਕੋਮਲਤਾ ਅਤੇ ਸੋਜ਼ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ। 


30 ਨਵੰਬਰ 1957 ਨੂੰ ਰੋਮ ਵਿਖੇ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। 

ਹ. ਪੁ.-ਐਨ. ਅਮੈ. 12 : 667; ਐਨ. ਬ੍ਰਿ_ ਮਾਂ. 4 : 537 ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 10: 
403 

_ ਜੀਲਯੋ : ਇਟਲੀ ਦੇ ਗ੍ਰੋਸਾਟੋ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦਾ ਰੂਮ ਸਾਗਰ ਵਿਚ 

ਸਥਿਤ ਇਕ ਟਾਪੂ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਇਤਾਲਵੀ ਤਟ ਤੋਂ 16 ਕਿ. ਮੀ. ਦੂਰ 
ਵਸਿਆ ਹੈ। ਜੀਲਯੋ 8ਕਿ. ਮੀ. ਲੰਬਾ, 5ਕਿ. ਮੀ. ਚੌੜਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ 
21 ਵ. ਕਿ. ਮੀ. ਦੇ ਰਕਬੇ ਉੱਪਰ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ 
ਧਰਾਤਲ ਪਰਬਤੀ ਹੈ। ਪੌੜੀਦਾਰ ਵਾਦੀਆਂ ਵਿਚ ਅੰਗੂਰਾਂ ਦੀ ਖੇਤੀ . 
ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਕਿਸਮ ਦੀ ਸ਼ਰਾਬ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ 
ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਾਹਿਲ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਲੋਕ ਮੱਛੀਆਂ ਫੜਨ ਦਾ ਧੰਦਾ ਵੀ 
ਕਰਦੇ ਹਨ। 'ਜੀਲਯੇ ਕਾਸਟੈਲੋ' ਨਾਉਂ ਦੇ ਟਾਪੂ ਵਿਚ ਇਕੋ ਇਕ ਸ਼ਹਿਰ 
ਹੈ ਅਤੇ 'ਜੀਲਯੋ ਪੇਰਟੋ' ਨਾਉਂ' ਦੀ ਇਥੇ ਇਕ ਬੰਦਰਗਾਹ ਹੈ। ਮੱਧ 


ਜੀਲਾਨੀ, ਅਬਦੁਲ ਕਾਦਿਰ 


ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਪੀਸਾ ਅਤੇ ਫ਼ਲੋਰੈਂਸ ਨੇ ਜੀਲਯੋ ਉੱਪਰ ਰਾਜ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 
ਪਿੱਛੋਂ ਪਿਕਾਲੋਮਿਨੀ ਨੇ ਇਸ ਉੱਪਰ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਇਸ ਪਿੱਛੋਂ 
ਟੋਲੀਡੋ, ਦੇ ਇਲੀਨਾਰ (ਸ1੬88੦) ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੇਨ 
ਰੱਖਿਆ। ਇਲੀਨਾਰ ਟਸਕਨੀ ਗਰੈਂਡ ਡਿਊਕ ਕਾਸੀਮੋ ਪਹਿਲੇ 
(6608੦ 1) ਦੀ ਪਤਨੀ ਸੀ। ਟਸਕਾਨੀ ਤਟ ਤੇ ਸਥਿਤ 'ਪੋਰਟੋ 
ਸਟੀਫਾਨੋ' ਤੋਂ ਜੀਲਯੋ ਤੱਕ ਸਟੀਮਰ ਰੋਜ਼ ਚੱਲਦੇ ਹਨ। 
ਹ. ਪੁ.--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 10: 408 
__ਜੀਲਾਨੀ, ਅਬਦੁਲ ਕਾਦਿਰ : ਇਹ ਇਸਲਾਮ ਧਰਮ 
ਦਾ ਉੱਘਾ ਵਿਦਵਾਨ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਅਤੇ ਸੂਫ਼ੀ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਕਾਦਰੀ ਫ਼ਿਰਕਾ 
ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ! ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਆਮ ਰਾਇ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਈਰਾਨੀ 
ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ ਤੈਸਪੀਅਨ ਸਾਗਰ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਜੀਲਾਨ 
ਵਿਚ ਨਾਇਫ ਵਿਖੇ 470ਹਿਜਰੀ (1077-78ਈ2) ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਇਸ 
ਦਾ ਪੂਰਾ ਨਾਂ ਮੁਹੀਉੱਦੀਨ ਅਬੂ ਮੁਹੰਮਦ ਬਿਨ ਅਥੀ ਸਾਲਿਹ ਜੰਗੀ 
ਦੋਸ਼ਤ ਸੀ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਹਜ਼ਰਤ ਮੁਹੰਮਦ ਸਾਹਿਬ ਦੇ 
ਦੋਹਤੇ ਹਸਨ ਦੀ ਅੰਸ਼ ਵਿਚੋਂ ਸੀ। 


18 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਜੀਲਾਨੀ ਬਗ਼ਦਾਦ ਵਿਖੇ ਪੜ੍ਹਨ 
ਗਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਮਰ ਭਰ ਉਥੇ ਹੀ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਨੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ 
ਉੱਚ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਅਤੇ ਕਾਜ਼ੀਆਂ ਤੋਂ ਵਿੱਦਿਆ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤੀ। ਅਬੁਲ 
ਮੈਰ ਹਮਾੱਦ ਅਲ_ਦਬਾੱਸ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸੂਫ਼ੀਮਤ ਦਾ ਗਿਆਨ 
ਕਰਵਾਇਆ। ਦੀਖਿਆ ਕਾਲ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਅਲ ਮੁੱਖਰਿਮੀ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ 
ਸੂਫ਼ੀ ਮੱਤ ਦਾ ਚੋਲਾ ਪਹਿਨਾਇਆ। ਸੰਨ 1127 ਵਿਚ 50 ਸਾਲਾਂ ਦੀ 
ਉਮਰ ਵਿਚ ਜੀਲਾਨੀ ਇਕ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਵਜੋਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ। 
ਛੇਤੀ ਹੀ ਇਸ ਨੇ ਇਕ ਸੁਘੜ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਕ ਹੋਣ ਦਾ 
ਡੰਕਾ ਵਜਾ ਦਿੱਤਾ। ਛੇ ਸਾਲ ਮਗਰੋਂ ਇਸ ਦੇ ਉਸ ਉਸਤਾਦ ਅਲ 
ਮੁੱਖਰਿਮੀ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸਕੂਲ ਦਾ ਚਾਰਜ ਸੰਭਾਲ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਹਦੀਸ 
ਅਤੇ ਫਿਕਰ ਦੇ ਉਸਤਾਦ ਅਤੇ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ 
ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਨਾਲ ਯਹੂਦੀਆਂ ਅਤੇ ਈਸਾਈਆਂ ਵਿਚੋਂ ਬੇਸ਼ੁਮਾਰ ਲੋਕਾਂ 
ਲੇ ਇਸਲਾਮ ਕਬੂਲ ਕਰ ਲਿਆ। 

ਅਬੁਲ ਕਾਦਿਰ ਦੇ ਸਮੇਂ ਸੂਫ਼ੀਵਾਦ ਸਿਖ਼ਰ ਤੇ ਸੀ ਭਾਵੇਂ ਇਹ 
ਪੱਕਾ ਸੂਫ਼ੀ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਹੰਬਲੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ 
ਨਾਲ ਕੋਈ ਖਾਸ ਮੱਤਭੇਦ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਆਪਣੀਆਂ 'ਅਲ ਗੁਨੀਆ 
'ਫ਼ਤੂਹ ਅਲ ਗੈਬ' ਨਾਂ ਦੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਧਾਰਮਕ ਸਿੱਖਿਆ 
ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਹੱਸਵਾਦੀ ਕਵਿਤਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 

ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ 1166 ਵਿਚ ਬਗ਼ਦਾਦ ਵਿਚ ਹੋਈ। 

ਹ: ਪੁ. -ਐਨ. ਇਸ. 1 : 69; 

ਜ਼ੀਲੈਂਡ : ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮੀ ਨੀਦਰਲੈਂਡਜ਼ ਦਾ ਇਹ ਇਕ ਤਟੀ 
ਪ੍ਰਾਂਤ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਸਕੈਲਟ ਅਤੇ ਮਾਸ ਦਰਿਆ ਦਾ ਡੈਲਟਾ ਮੱਲਿਆ 
ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਜੀਨਵਸ ਵਾਲੈਂਡਰੈਨ, ਪੱਛਮੀ ਸਕੈਲਟ ਅਤੇ 
ਬੈਲਜ਼ੀਅਮ ਵਿਚਕਾਰਲੀ ਫਲੈਡਰਜ਼ ਮੁੱਖ ਭੂਮੀ ਦੀ ਇਕ ਪੱਟੀ ਅਤੇ 
ਸਾਬਕਾ ਦੀਪ ਸਕਾਉਰੈਨ ਡਾਇਵਲਾਂਟ ਟੋਲੈਨ ਉੱਤਰੀ ਬੇਵਲਾਟ ਵਾਲ 
ਕਰੈਨ, ਦੱਖਣੀ ਬੇਵਲਾਂਟ ਅਤੇ ਸਿੰਟ ਫਿਲਿਪਸਲਾਂਟ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਵਿਚੋਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਦੀਪ ਕੋਲ ਆਪਣੀ ਅਸਲੀ ਹੋਂਦ ਨਹੀਂ ਰਹੀ। ਇਹ 
ਸਾਰੇ ਦੀਪ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਜਾਂ ਉੱਤਰੀ ਬਰਾਂਬਾਂਟ ਨਾਲ ਡੈਮਾਂ ਜਾਂ 
ਪੁਲਾਂ ਰਾਹੀਂ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। 


ਰ ਸੰਨ 1323 ਵਿਚ ਹਾਲੈਂਡ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ 
ਫਲੈਡਰਜ਼ ਅਤੇ ਹਾਲੈਂਡ ਦੇ ਕਾਊਟੀ ਵਿਚਕਾਰ ਝਗੜਾ ਬਣਿਆ ਰਿਹਾ। 


472 


ਸਟੈਡਹੇਲਡਰ ਵਿਲੀਅਮ ਤੀਜੇ (1672-1702) ਦੇ ਰਾਜ ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ 
ਇਸ ਨੂੰ ਬਾਕੀ ਦੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਇਥੋਂ ਦਾ 
ਇਤਿਹਾਸ ਸਮੁੰਦਰ ਸਬੰਧੀ ਇਕ ਨਿਰੰਤਰ ਜੱਦੋ-ਜਹਿਦ ਨਾਲ ਭਰਿਆ 
ਰਿਹਾ। ਜਲੋਢੀ ਗਾਦ ਨਾਲ ਦੀਪਾਂ ਦਾ ਖੇਤਰ ਵਧਦਾ ਰਿਹਾ। ਬੰਨ੍ਹ ਮਾਰਕੇ 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਹੜ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਪਾਂ ਦਾ ਕਾਫ਼ੀ 
ਇਲਾਕਾ ਖੇਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੀਲੈਂਡ ਦੇ ਨਕਸ਼ੇ ਵਿਚ ਲਗਾਤਾਰ 
ਤਬਦੀਲੀ ਆਉਂਦੀ ਰਹੀ। ਬੰਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ 1 ਫ਼ਰਵਰੀ, 1953 ਨੂੰ 
ਇਥੇ ਬਹੁਤ ਭਾਰੀ ਹੜ੍ਹ ਆਏ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਇਥੋਂ ਦਾ ਬਹੁਤ ਨੁਕਸਾਨ 
ਹੋਇਆ। ਸੰਨ 1971ਵਿਚ ਇਸ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦਾ ਕੁੱਲ ਰਕਬਾ 2,746 ਵ. ਕਿ. 


`ਮੀ. (1,060 ਵ. ਮੀਲ) ਸੀ ਅਤੇ ਵਸੋਂ 59,205 (1992) ਸੀ। 


ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੀ ਤਬਾਹੀ ਅਤੇ 1953 ਦੇ ਹੜ੍ਹਾਂ ਪਿੱਛੋਂ 
ਵਾਲਕਰੈਨ ਅਤੇ ਸਕਾਊਵੈਨ ਡਾਇਵਲਾਂਟ (6600੧€॥170941309) 
ਦੀਪਾਂ ਉੱਤੇ ਬਹੁਤ ਭਾਰੀ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਆਈਆਂ। ਬੰਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੁਰੰਮਤ 
ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਦੇਹਾਤੀ ਪੁਨਰ-ਉਸਾਰੀ ਕੀਤੀ 
ਗਈ ਅਤੇ ਆਈਸੈੱਲਮੀਰ (66ਗ੪9)ਦੇ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਪੋਲਡਰ 
ਵਿਚਾਲੇ ਜ਼ੀਲੈਂਡ ਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਪੁਨਰਵਾਸ ਹੋ ਜਾਣ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ 
ਗਿਆ। ਅਜਿਹੇ ਕਦਮਾਂ ਨਾਲ ਇਥੋਂ ਦੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦਾ ਮੁਕੰਮਲ ਰੂਪ 
ਵਿਚ ਵਿਗਿਆਨਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੁਨਰ-ਗਠਨ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ 
ਇਥੋਂ ਦੀ ਵਾਹੀ ਦਾ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਮਸ਼ੀਨੀਕਰਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ 
ਗਿਆ ਹੈ। ਵਾਹੀ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਅਸਰਦਾਇਕ ਤਰੀਕੇ ਅਪਣਾਏ ਗਏ 
ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਇਥੋਂ ਦੀਆਂ ਫ਼ਸਲਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀ ਏਕੜ ਝਾੜ ਬਹੁਤ 
ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ। ਜ਼ੀਲੈਂਡ -ਦੀ ਭੂਮੀ ਦਾ ਵਧੇਰੇ ਹਿੱਸਾ ਸਮੁੰਦਰੀ ਚਿਕੰਣੀ 
ਮਿੱਟੀ ਵਾਲਾ ਹੈ ਜਿਥੇ ਪੂਰੀ ਵਾਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਅਨਾਜ, 
ਆਲੂ, ਚਕੰਦਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਪਾਰਕ ਫ਼ਸਲਾਂ ਜਿਵੇਂ ਸਣ (ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 
ਤੇ ਬੇਵਲਾਂਟ ਵਿਚ), ਤੋਰੀਆ, ਖਸਖਸ ਆਦਿ ਬੀਜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 


ਇਥੋਂ ਦੀ ਵਾਹੀ ਹੋਈ ਜ਼ਮੀਨ ਦਾ ਲਗਭਗ 15% ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ 
ਚਰਾਂਦਾਂ ਅਤੇ ਰਸਾਲੇ ਦੇ ਘੋੜਿਆਂ ਲਈ ਅਤੇ ਲਗਭਗ 9% ਬਾਗ਼ਬਾਨੀ, 
ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਡੈਲਟਾ ਪਲਾਨ ਨਾਲ ਜਦੋਂ ਸਮੁੰਦਰੀ ਚੈਨਲਾਂ ਵਿਚ 
ਕਾਫ਼ੀ ਤਾਜ਼ਾ ਪਾਣੀ ਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਰਵਾਇਤੀ ਸਿੱਪ ਕਲਚਰ ਅਤੇ 
ਮਸਲ (%0866)) ਕਿਸਮ ਦੇ ਮੱਛੀ ਉਦਯੋਗ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਸੱਟ ਵਜੇਗੀ 
ਪਰ ਸੈਰ-ਸਪਾਟੇ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਕੰਢੇ ਬਣੀਆਂ ਅਰਾਮਗਾਹਾਂ ਨੂੰ ਉੱਨਤ 
ਹੋਏ ਸੰਚਾਰ ਸਾਧਨਾਂ ਤੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਲਾਭ ਪੁੱਜੇਗਾ। 

ਡੱਚ ਪ੍ਰਾਂਤਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਹ ਆਬਾਦੀ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਪ੍ਰਾਂਤ ਹੈ। 
ਇਥੇ ਉਦਯੋਗ ਬਹੁਤ ਥੋੜ੍ਹੇ ਹਨ। ਇਥੇ ਕੋਈ ਵੱਡੇ ਨਗਰ ਵੀ ਨਹੀਂ 
ਹਨ। ਡੈਲਟਾ ਪਲਾਨ ਦੇ ਮੁਕੰਮਲ ਹੋ ਜਾਣ ਨਾਲ ਇਥੇ ਅਗਾਊ' ਵਿਕਾਸ 
ਦੀ ਕਾਫ਼ੀ ਆਸ ਹੈ। ਵਲਿਸਿੰਗੇਨ (੪0604), ਮਿਡਲਬਰਗ 
(ਅ166160),ਗੂਸ (630੬5), ਟਰਨਜੈਨ (10202) ਅਤੇ ਸਾਸ 
ਵਾਨ ਗੈਂਟ ($405 ੧੦॥ 900) ਇਥੋਂ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ 
ਕੇਂਦਰ ਹਨ। 


ਇਥੋਂ ਦੀਆਂ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਰੱਖਾਂ ਤਟਵਰਤੀ ਰੇਤ ਤੇ ਟਿੱਥਿਆਂ 
ਵਾਲੇ ਖੇਤਰਾਂ ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ। 


51530" ਉ. ਵਿਥ., 350 ਪੂ. ਲੰਬ, 
ਹ. ਪੁ.-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 10 : 869 


473 


ਜੀਲੋ, ਕਲਾਡ ((010( (1406) : ਇਹ ਫ਼ਰਾਂਸ ਦਾ 
ਰੱਤਰਕਾਰ, ਨਕਸ਼ਾਕਾਰ ਅਤੇ ਸਟੇਜ ਡਿਜ਼ਾਇਨਕਾਰ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ 
[ਨਮ 27 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1673 ਨੂੰ 1&% ੦5 ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਮਹਾਨ 
ਰੱਤਰਕਾਰ ਆਂਤਵਾਂ ਵੱਤੋ ਦਾ ਉਸਤਾਦ ਸੀ। ਜੀਲੋ ਥੀਏਟਰ ਅਤੇ ਗੀਤ 
ਹਟਕ ਦੋਹਾਂ ਲਈ ਸੀਨਰੀਆਂ ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਾਕਾਂ ਦੇ ਡਿਜ਼ਾਇਨਾਂ ਦਾ 
ਨਰਦੇਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਇਹ 'ਫੀਸਟ ਆਫ਼ ਪੈਨ' ਵਰਗੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ੁਗਲੀ 
ਮਥਿਹਾਸਕ ਚਿੱਤਰਾਂ ਕਰਕੇ 1715 ਵਿਚ ਪੈਰਿਸ ਦੀ ਫ਼ਰੈਂਚ ਅਕੈਡਮੀ 
ਵਚ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਮੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਆਪਣੀ 
ਕਲਾ ਵਿਚ ਲੋੜੀਂਦਾ ਸੋਹਜ ਲੈ ਆਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਨੇ ਰੋਕੋਕੋ ਸ਼ੈਲੀ ਦੇ 
ਤੈਸ਼ਨਕਾਰ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਨਿਕੋਲਸ ਲਾਂਸਰੇ ਉੱਤੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਪਦ 
ਪਾਇਆ। 





ਕਲਾਡ ਜੀਲੋ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਇਕ ਚਿੱਤਰ 


4 ਮਈ, 1722ਨੂੰ ਪੈਰਿਸ ਵਿਚ ਇਸ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ 
ਗਈ। 

ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 4:545; ਐਨ. ਬ੍ਰਿ 10:419 

ਜੀਵ ਉੱਤਪਤੀਵਾਦ ਜਾਂ ਜੀਵੋਂ ਜੀਵ ਉੱਤਪਤੀ : 
ਜੀਵ ਉੱਤਪਤੀਵਾਦ ਜਾਂ ਜੀਵੋਂ ਜੀਵ ਉੱਤਪਤੀ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਜੀਵ 
ਤੋਂ ਜੀਵ ਦੀ ਉੱਤਪਤੀ। ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਉੱਤਪਤੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਹੈ 
ਸਕਦੀ ਹੈ। ਨਿਰਜੀਵ ਜ਼ੀਜ਼ਾਂ ਤੋਂ ਨਹੀਂ। 

ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀਵਾਦੀ ਅਰਸਤੂ, ਪਿਓਫ਼ੈਸਟਸ ਆਦਿ ਦਾ 
ਵਿਚਾਰ ਸੀ ਕਿ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਉੱਤਪਤੀ ਨਿਰਜੀਵ ਪਦਾਰਥਾਂ ਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖ਼ਿਆਲ ਅਨੁਸਾਰ ਕਈ ਕੀੜਿਆਂ ਦੇ ਲਾਰਵੇ ਚਿੱਕੜ ਵਿਚ 
ਅਤੇ ਮੱਖੀਆਂ ਜੰਤੂਆਂ ਦੇ ਮਾਸ ਵਿਚ ਧੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਈਆਂ 


ਦਾ ਖ਼ਿਆਲ ਸੀ ਕਿ ਅਨੁਕੂਲ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿਚ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਉੱਤਪਤੀ 


ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਉਹ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਿੰਦੇ 
ਸਨ ਕਿ ਜੇ ਮਾਸ ਦਾ ਕੋਈ ਟੁਕੜਾ ਜਾਂ ਅਜਿਹੀ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਹਵਾ ਵਿਚ 
ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਰੱਖ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ ਉਸ ਵਿਚ ਅਨੇਕਾਂ ਕੀੜੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਪੈਦਾ 
ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਹੱਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ 
ਵਿਗਿਆਨੀ ਇਟਲੀ ਦਾ ਫ੍ਰੈਂਸਿਸਕੋ ਰੈਡੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਦੇ ਕਈ 
'ਬਰਤਨਾਂ ਵਿਚ ਮਾਸ਼ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਰੱਖੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੁਝ ਨੂੰ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਰੱਖਿਆ 


ਜੀਵ ਸੰਦੀਪਤੀ (ਜਾਂ ਜੀਵ ਪ੍ਰਕਾਸ਼) 


ਅਤੇ ਕੁਝ ਨੂੰ ਬਾਰੀਕ ਜਾਲੀ ਨਾਲ ਢਕ ਦਿੱਤਾ। ਕੁਝ ਦੇਰ'ਬਾਅਦ ਉਸ 
ਨੈ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਬਰਤਨਾਂ ਵਿਚ ਤਾਂ ਮੱਖੀਆਂ ਦੇ ਅੰਡੇ ਅਤੇ ਬੱਚੇ 
ਬਰਤਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਨ ਪਰ ਢਕੇ ਹੋਇਆਂ ਵਿਚ ਜਾਲੀ ਦੇ ਉਪਰ ਹੀ 
ਸਨ। ਇਸ ਪ੍ਰਯੋਗ ਤੋਂ ਸਿੱਧ ਹੋਇਆ ਕਿ ਅੰਡੇ ਮੱਖੀ ਨੇ ਦਿੱਤੇ ਸਨ ਨਾ 
ਕਿ ਆਪਣੇ ਆਪ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। 


19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿਚ ਲੂਈ ਪਾਸ਼ਚਰ ਨੇ ਸਿੱਧ ਕਰ ਦਿੱਤਾ 
ਕਿ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਉੱਤਪਤੀ ਨਿਰਜੀਵ ਤੋਂ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ 
ਸਗੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਸਿੱਧ 
ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਸ਼ੋਰਵਾ ਜਾਂ ਮਾਸ ਦਾ ਟੁਕੜਾ ਜਾਂ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 
ਹਵਾ ਵਿਚ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਰੱਖਣ ਤੇ ਅਨੇਕਾਂ ਕੀੜੇ ਪੇਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ 
ਨੂੰ ਜੇ ਕੀਟਾਣੂ ਰਹਿਤ ਕਰਕੇ ਹਵਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੂਜੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਤੋਂ 
ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਜੀਵ ਪੈਦਾ 
ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਉਸ ਨੇ ਸਿੱਧ ਕਰ ਦਿੱਤਾ 
ਕਿ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਉੱਤਪਤੀ ਜੀਵਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦੀ 
ਹੈ। 

ਹ. ਪੁ.-ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੇ. 4: 504 
ਕੋਈ ਵੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਜਿਸ ਨਾਲ ਨਾਂ ਮਾਤਰ ਤਾਪ ਦੀ 
ਮਾਤਰਾ ਮਿਲੀ ਹੋਵੇ, ਨੂੰ ਜੀਵ-ਸੰਦੀਪਤੀ ਜਾਂ ਠੰਢਾ 
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਾਪ-ਸੰਦੀਪਤੀ ਨਾਲੋਂ . 
ਬਿਲਕੁਲ ਵੱਖਰੀ ਹੈ ਕਿਉਕਿ ਤਾਪ-ਸੰਦੀਪਤੀ ਵਿਚ 
ਤਾਪ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਬਹੁਤ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ 
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਿੱਧੇ ਹੀ ਉੱਚ ਤਾਪਮਾਨ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ 
ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੰਦੀਪਤੀ ਕਈ ਵਿਧੀਆਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋ 
ਸਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਆਮ ਕਰਕੇ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਅੱਗੇ 
ਆਦਿ ਲਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਗੇਤਰਾਂ ਤੋਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ 
ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਕਿਸਮ ਦੇ ਵਿਕੀਰਣ ਜਾਂ ਬਿਜਲੱਈ 
ਉੱਤੇਜਨ ਦੁਆਰਾ, ਰ੍ਰਿਸਟਲੀਕਰਨ ਦੁਆਰਾ ਪਦਾ- 
ਰਥਾਂ ਦੀ ਇਕ ਦੂਸਰੇ ਨਾਲ ਰਗੜ ਦੁਆਰਾ ਜਾਂ ਕਿਸੇ 
ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਤਿਦੀਪਤੀ (ਫ਼ਲੋਰੀਸੈਂਸ) ਇਕ ਰੇਡੀਓ 
ਸੰਦੀਪਤੀ ਦੀ ਕਿਸਮ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨੂੰ ਕਿਰਨ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ' 
ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ. ਤਾਂ ਇਹ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਾ ਉੱਤਸਰਜਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ 
ਕਿ ਸਵੈ-ਦੀਪਤੀ ਫ਼ਾਸਫ਼ੋਰੀਸੈਂਸ) ਵਿਚ ਕਿਰਨ ਪ੍ਰਭਾਵਨ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ 
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਉੱਤਸਰਜਨ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਵੇ-ਦੀਪਤੀ ਸ਼ਬਦ ਕੇਵਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ` 
ਪਦਾਰਥ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫ਼ਾਸਫ਼ੋਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦੁਆਰਾ_ਦੂਸਰੀਆਂ 


ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਪੂਰਵ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪ੍ਰਭਾਵਨ ਜਾਂ ਵਿਕੀਰਣ ਮਗਰੋਂ ਘੱਟ ਤਾਪਮਾਨ 


ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਉਤਪਤੀ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਕਿਸਮਾਂ 
ਦੇ ਜੀਵਿਤ ਜੀਵਾਂ ਕਾਰਨ ਸਮੁੰਦਰ ਜਾਂ ਮੱਛੀ, ਮਾਸ ਜਾਂ ਲੱਕੜ ਦਾ 
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਉੱਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਜੀਵ ਸੰਦੀਪਤੀ ਜਾਂ 
ਜੀਵ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਉੱਤਸਰਜਨ (ਬਾਇਓਫ਼ੋਟੋਜੈਨੀਸਿਸ) ਜਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
ਅਜਿਹਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਜੀਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ' ਕੀਤੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੇ ਮੰਦ 


ਆੱਕਸੀਕਰਨ ਕਾਰਨ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਰਸਾਇਣਿਕ “ 


ਸੰਦੀਪਤੀ ਦੀ ਇਕ ਉਦਾਹਰਣ ਹੈ। 


ਹਲ ਰਗ ਦਲ 
ਦਿ ਦਿ ਚ 


ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। 


474 


ਜੀਵ ਸੰਦੀਪਤੀ (ਜਾਂ ਜੀਵ ਪ੍ਰਕਾਸ਼) 


ਵਾਦ 


2 
€ 


ਯੰ 
੩੭ 


੧ 


0 


੦0੬੩6 


= ੯੬ 


26498 


` ਹਮ 
ਅਲ 





੧੦੦੦੮=੨੯੨ 








/. ਅਤੇ 2. ਦੀਪਤ ਬੈਕਟੀਰੀਆ, 4. ਕੋਂਬ ਜੈਲੀਫਿਸ਼ ਜਾਂ ਟੈਨੋਫੋਰ, 4. ਕੀਟਾਪਟੈਰਸ, 5. ਪਾਇਰੋਸੋਆ, 6. ਦੀਪਤ ਸਕੁਇਡ 


ਦੱ 


475 


ਪੌਦੇ--ਪੌਦਿਆਂ-ਵਿਚ ਇਕ ਤਾਂ ਬੈਕਟੀਰੀਆ ਹੈ ਜਿਹੜੇ ਮਾੱਸ 
ਪੌਦਿਆਂ ਵਿਚ ਰੌਸ਼ਨੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਉੱਲੀ ਹੈ ਜਿਹੜੇ 
ਲੱਕੜਾਂ ਵਿਚ ਰੌਸ਼ਨੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉੱਲੀ ਦੇ ਜਾਲੇ ਮਾਈਸੀਲੀਆ) 
` ਜਾਂ ਖੁੰਭਾਂ ਜਾਂ ਦੋਨੋਂ ਹੀ ਚਮਕਦੇ ਹਨ। 

ਕਿ ਉਹ ਇਕੱਲੇ ਇਕੱਲੇ ਆਪਣੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ 

ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਾਲੋਨੀਆਂ ਨਜ਼ਸ਼ ਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 
ਬਣਾਉਟੀ ਮਾਧਿਅਮਾਂ ਉੱਤੇ ਵੀ ਕਲਚਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ 
ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਹਾਨੀਕਾਰਕ ਨਹੀਂ ਹਨ ਪਰ ਕਈ ਜਿਉਂਦੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ 
_ ਬੀਮਾਰੀ ਫੈਲਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਮੱਛੀ ਦੇ ਰੌਸ਼ਨੀ ਦੇ ਅੰਗ ਦੇ ਅੰਦਰ 
ਸਹਿਜੀਵੀ ਜੀਵਨ ਵੀ ਬਿਤਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। 

ਬੈਕਟੀਰੀਆ ਅਤੇ ਉੱਲੀ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਦੀ ਖ਼ਾਸੀਅਤ ਜਿਹੜੀ 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਾਕੀ ਸਾਰਿਆਂ ਤੋਂ ਅੱਡ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਦੀ ਇਕਸਾਰ 
ਤੀਬਰਤਾ ਅਤੇ ਬਗੈਰ ਕਿਸੇ ਉਤੇਜਨਾ ਤੋਂ ਦਿਨੇ-ਰਾਤੀ ਚਮਕਦੇ ਰਹਿਣਾ 
ਹੈ; ਜਦੋਂ ਕਿ ਦੂਜੇ ਜੀਵ ਉਤੇਜਿਤ ਹੋਣ ਤੇ ਜਾਂ ਛੇੜਨ ਤੇ ਹੀ ਰੌਸ਼ਨੀ 
ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। 


ਪ੍ਰਾਣੀ--ਸਮੰਦਰ ਦੇ ਪਾਣੀ ਤੇ ਦਿਸਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ 
ਕੁਝ ਪ੍ਰੋਟੋਜ਼ੋਆ ਰੇਡੀਓਲੇਰੀਆ ਅਤੇ ਡਾਈਨੋਫ਼ਲੈਜੈਲੇਟਾ) ਕਰਕੇ ਹੈ। 
ਰੌਸ਼ਨੀ ਦੇ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਚਟਾਖ਼ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਸੀਲੈਂਟਰੇਟਾਂ, ਜੈਲੀਫਿਲ਼ਾਂ, 
ਸਾਈਫ਼ੋਨੋਫ਼ੋਰਾਂ ਜਾਂ ਟੈਨੋਫ਼ੋਰਾਂ ਕਰਕੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਵਿਚ 
ਜਾਂ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਵਿਚ ਪਿਛਲੀ ਕਿਸਮ ਦੇ ਜੀਵ ਚਮਕਣਾ ਬੰਦ 
ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਅੱਧਾ ਕੁ ਘੰਟਾ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਤੇ ਫਿਰ ਰੌਸ਼ਨੀ 
ਕੱਢਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਸਮੁੰਦਰੀ ਪੈਨ ਜਾਂ ਪੈਨੈਟੂਲਿਡ ਦੀ ਬਹੁਤ 
ਚਮਕਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਪਾੱਲਿਪਾਂ ਦੀ ਕਾਲੋਨੀ ਉੱਤੇ ਲਹਿਰ 
ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਲਦੀ ਹੈ, ਇਕ ਨੈਮਰਟਿਅਨ ਵਰਮ (ਇਗਮ੧੬(੦0੬॥ਕ) 
ਵੀ ਦੀਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਐਨੇਲਿਡਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੁਝ ਗੰਡੋਏ ਅਤੇ ਕਈ ਸਮੁੰਦਰੀ 
ਕਿਸਮਾਂ (੯36(01206905,201900€,100%7੬79,019ਟਜਧ5ਅਤੇ 
€09001659115) ਵੀ ਦੀਪਤ ਪ੍ਰਾਣੀ ਹਨ। 

ਕੀਟਾਪਟੈਰਸ ਰੇਤ ਵਿਚ ਦਬੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਝਿੱਲੀ ਵਰਗੀਆਂ 
ਟਿਉਬਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਗਲੈਂਡ ਸੈੱਲ 
_ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਪ੍ਰਾਣੀ ਨੂੰ ਛੇੜਨ ਤੇ ਇਕ ਚਮਕਦਾ, ਰੌਸ਼ਨ 
ਲੇਸਲਾ ਪਦਾਰਥ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ। ਸਪੰਜਾਂ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ 


ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਦੀਪਤ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਕਰਕੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਸਿਰਫ 


_ਇਕ ਜਾਤੀ ਹੀ ਆਪਣੇ ਕਰਕੇ ਦੀਪਤ ਹੈ। 


ਦੀਪਤ ਮੌਲਸਕਾਂ ਵਿਚ _ਫੋਲੈਸ ਭੈਕਟਾਈਲਜ (£103185 
198619105) ਕੁਝ ਨਿਊਡੀਬ੍ਰੈਂਕ (206110700, £1668ਗ%॥ ੧੦5) 
ਇਕ ਸਥੱਲੀ ਸਨਲੇ (290),ਇਕ ਅਲੂਣੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਲਿੰਪੈਟ (੩0੩) 
ਇਕ ਸਮੁੰਦਰੀ ਗੈਸਟੋਪੋਡ (71304੪5) ਅਤੇ ਕੁਝ ਸੈਫ਼ੈਲੋਪੇਡ ਆਉਂਦੇ 
_ ਹਨ। ਸੈਫ਼ੈਲੋਪੇਡਾਂ ਅਤੇ ਡੂੰਘੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਦੀਆਂ ਮੱਛੀਆਂ ਵਿਚ ਬਹੁਤ 
ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਲੈਂਪਾਂ ਵਰਗੇ ਦੀਪਤ ਅੰਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਕਾਈਨੋਡਰਮੇਟਾਂ 
ਵਿਚੋਂ ਸਿਰਫ ਬ੍ਰਿਟਲ ਸਟਾਰ ਦੀਪਤ ਪ੍ਰਾਣੀ ਹੇਨ। 

ਕ੍ਰਾਸਟੇਸ਼ੀਅਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਮਿਸਿਡ, ਕੋਪੇਪੇਡਾਂ ਅਤੇ ਆੱਸਟ੍ਰੈਕੋਡਾਂ ਵਿਚ 
ਕਈ ਦੀਪਤ ਕਿਸਮਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਸ਼ਾਈਜ਼ੋਪੋਡ ਅਤੇ ਡੈਕਾਪੇਡ 
ਸ਼ਰਿਪਾਂ ਵਿਚ ਅਗਨੀ ਦੀਪਤ ਅੰਗ ਜਾਂ ਫ਼ੋਟੋਫੋਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਆੱਸਟ੍ਰੈਕੋਡ 
ਅਤੇ ਕੁਝ ਸ਼ਰਿੰਪ ਆਪਣੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਗਲੈਂਡਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ 
ਕਾਫ਼ੀ ਸਾਰਾ ਦੀਪਤ ਰਿਸਾਉ ਕੱਢਦੇ ਹਨ ਜਿਹੜਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਲੇ ਤਰਲ 
ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਮਿਰੀਆਪੋਡ, ਸਪਰਿੰਗਟੇਲ ਅਤੇ ਕੁਝ 
ਮੱਖੀਆਂ ਅਰੈਕਨੋਕੈਂਪਾ ਤੇ ਬੀਟਲਾਂ ਫ਼ਾਇਰ ਫਲਾਈ, ਗਲੋ ਵਰਮ ਆਦਿ) 


ਜੀਵ ਗੋਸਵਾਮੀ 


ਦੇ ਲਾਰਵੇ ਵੀ ਦੀਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਫ਼ਾਇਰ ਫ਼ਲਾਈ ਕੀੜਿਆਂ ਦੀ _ . 
ਕਾਇਆ ਬਦਲੀ ਵਿਚ ਸਾਰੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਉੰਡੇ ਸਮੇਤ) ਦੀਪਤ ` 
ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। 

ਬੈਲੈਨੋਗਲਾਸਸ ਅਤੇ ਐਸਿਡੀਅਨ ਵੀ ਦੀਪਤ ਪ੍ਰਾਣੀ ਹਨ। 
ਪਿਛਲਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਹਰੇਕ ਪ੍ਰਾਣੀ ਉੱਤੇ ਦੋ ਚਮਕਦੇ ਚਟਾਖ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। __ 
ਦੀਪਤ ਮੈਂਬਰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਬਹੁਤੀਆਂ ਮੱਛੀਆਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਰੌਸ਼ਨੀ 
ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਕਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ `ਸਹਿਜੀਵੀ 
ਬੈਕਟੀਰੀਆ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਕਰਕੇ ਚਮਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖ਼ਾਸ 

ਦੀਪਤ ਅੰਗ ਜਾਂ ਹਿੱਸੇ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਗਲੈਂਡਦਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ 
ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਦੀਪਤ ਲੇਸਦਾਰ ਮਾਦਾ ਜਾਂ ਰਿਸਾਉ ਬਾਹਰ 
ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਇਹ ਮਾਦਾ ਫ਼ੋਟੋਜੈਨਿਕ ਸੈੱਲਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ 
ਹੈ। ਟ੍ਰੇਕੀਆ ਜਾਂ ਲਹੂ-ਗੇੜ ਰਾਹੀਂ ਇਸ ਅੰਗ ਨੂੰ ਆੱਕਸੀਜਨ ਪਹੁੰਚਦੀ 
ਹੈ ਜਿਸ ਤੋਂ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆੱਕਸੀਜਨ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਰਾਹੀਂ ਰੌਸ਼ਨੀ 
ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਟੈਨੋਫੋਰਾਂ ਵਿਚ ਘੁਲੀ ਹੋਈ ਆੱਕਸੀਜਨ ਦੀ ਲੋੜ 
ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੀ। ਰ੍ 

ਇਸ ਰੌਸ਼ਨੀ ਦਾ ਪ੍ਰਾਣੀ ਨੂੰ ਕੀ ਫਾਇਦਾ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਇਸ 
ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਪੱਕਾ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਪਰ ਫ਼ਾਇਰ ਫ਼ਲਾਈ ਵਿਚ 
ਇਹ ਲਿੰਗ-ਆਕਰਸ਼ਣ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਾਤੀਆਂ ਦੀ 
ਇਕ ਵਾਰ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਦਾ ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਰੌਸ਼ਨੀਆਂ ਦੇ 
ਵਿਚਕਾਰ ਦਾ ਵਕਫ਼ਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਤੀ ਦੀ 
ਪਛਾਣ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 

ਹ. ਪੁ.-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 3: 667 

ਜੀਵ ਗੋਸਵਾਮੀ : ਇਹ ਸਨਾਤਨ ਗੋਸਵਾਮੀ ਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ 
ਵੱਲਭ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ 1511 ਈ. ਵਿਚ ਰਾਕੋਲੀ ਨਾਂ 
ਦੇ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਹੋਇਆ। 20ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਉਚੇਰੀ ਸਿੱਖਿਆ 
ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇਹ ਨਵਦੀਪ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਸ੍ਰੀ 
ਨਿਤਯਨੰਦ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿਚ ਆਇਆ ਫਿਰ ਇਹ ਕਾਸ਼ੀ ਚਲਾ ਗਿਆ, 
ਜਿੱਥੇ ਇਸ ਨੇ ਚਾਰ ਸਾਲ ਵੇਦਾਂਤ ਆਦਿ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ। ਉਸ 
ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਇਹ ਬਿੰਦਰਾਬਨ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਉਥੇ ਇਸਨੇ ਰੂਪ ਗੋਸਵਾਮੀ 
ਤੋਂ ਦੀਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਭਗਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਤੇ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ 
ਕਰਨ ਵਿਚ ਵ੍ਰਿੱਧ ਗੋਸਵਾਮੀ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਤੇ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਜੁੱਟ ਪਿਆ। 

ਜੀਵ ਗੋਸਵਾਮੀ ਨੇ ਗੋਸਵਾਮੀ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੇ ਸਰਲ ਟੀਕੇ ਲਿਖੇ ਅਤੇ 
ਆਪ ਵੀ ਅਨੇਕ ਗ੍ਰੰਥ ਲਿਖੇ। ਸਮਰਾਟ ਅਕਬਰ ਦੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੋਸਵਾਮੀਆਂ 
'ਚ ਬਹੁਤ ਸ਼ਰਧਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਲਾਲ ਪੱਥਰ ਦੇ 
ਕਈ ਮੰਦਰ ਬਿੰਦਰਾਬਨ ਵਿਚ ਬਣਾਏ ਗਏ। ਸੰਨ 1573 ਵਿਚ ਸਮਰਾਟ 
ਅਕਬਰ ਜਦੋਂ ਬਿੰਦਰਾਬਨ ਗਿਆ ਤਾਂ ਜੀਵ ਗੋਸਵਾਮੀ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ 
ਭੇਂਟ ਹੋਈ ਅਤੇ ਇਕ ਫੁਰਮਾਨ ਜਾਰੀ ਕਰਕੇ ਉਥੇ ਉਸ ਨੇ ਜੀਵ-ਹੱਤਿਆ, 
ਰੁੱਖ ਕੱਟਣੇ ਤੇ ਵੇਸਵਾਵਾਂ ਨੂੰ ਕਸ਼ਟ ਦੇਣਾ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। 40 ਵਰ੍ਹੇ 
ਜੀਵ ਗੋਸਵਾਮੀ ਆਪਣੇ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇ ਦਾ ਮੁਖੀ ਰਿਹਾ। 

ਜੀਵ ਗੋਸਵਾਮੀ ਨੇ ਵਿਆਕਰਣ ਤੇ ਹਰੀਨਾਮ_ ਅੰਮ੍ਰਿਤ,' 
ਸੂਤ੍ਰਮਾਲਿਕਾ ਤੇ ਧਾੜੂ ਸੰਗ੍ਰਹਿ, ਲੀਲਾ ਗ੍ਰੰਥ, ਸ੍ਰੀ ਗੋਪਲਾ ਚੰਪੂ ਅਤੇ 
ਵੈਸ਼ਣਵ ਦਰਸ਼ਨ ਉੱਤੇ ਸੱਤ ਸੰਦਰਭ ਗ੍ਰੰਥ ਲਿਖੇ। ਇਸ ਨੇ ਸੱਤ-ਅੱਠ 
ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਗ੍ਰੰਥ ਵੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪਦਚਿੰਨ੍ਹ, ਸ੍ਰੀ ਰਾਧਿਕਾ _ 
ਪਦ ਚਿੰਨ੍ਹ ਆਦਿ। 
___ 1596 ਈ. ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। 

ਹ. ਪੁ.-ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 4: 504 


ਜੀਵ ਤੱਤ 


ਜੀਵ ਤੱਤ : ਭਾਰਤੀ ਵਿਚਾਰਵਾਨਾਂ ਨੇ ਆਤਮਬੋਧ ਤੇ 
ਜਗਤਬੋਧ ਵਿਚਕਾਰ ਕਿਸੇ ਅਵਸਥਾ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਮਨੁੱਖ 
ਜਿੰਨਾ ਵਧੇਰੇ ਰੂਪ ਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੜਾਵਾਂ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿਚ 
ਪੈ ਕੇ ਅਗਿਆਨ ਅਤੇ ਅਭਿਮਾਨ ਆਦਿ ਵਿਚ ਫਸਦਾ ਹੈ, ਉੱਨਾ ਹੀ 
ਮਲੀਨ ਹੋਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪਛਤਾਵੇ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿਚ ਸੜਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ 
ਕਿਉਕਿ ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਦੀ ਬਿਰਤੀ ਅਗਾਂਹਵਧੂ ਹੈ। 

ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਵਿਚ ਨਾਸ਼ਵਾਨ ਜਗਤ ਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ਦੀ 
ਹਨ--ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਣ ਨਾਲ ਅਗਿਆਨ ਕਾਰਨ ਨਾਮ ਅਤੇ 


ਦੀ ਨਿਰੰਤਰ ਪਰੰਪਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਵਿਵੇਕ ਨੂੰ 
ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਲਈ ਸਰੀਰ ਦੇ ਸਾਧਾਰਣ ਧਰਮ ਦਾ ਸਰੂਪ ਸਮਝ 
ਲੈਣਾ ਹਰ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਲਈ ਉਨਾ ਹੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਜਿੰਨੀ ਜੀਵਨ 
ਲਈ ਹਵਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। 

ਵਿਹਾਰਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿਚ ਵੀ ਅਸੀਂ ਜੇਕਰ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ 
ਸੁਖੀ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਨ ਦੀਆਂ 
ਸਾਧਾਰਣ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਤੇ ਇਛਾਵਾਂ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦੇਣਾ ਹੋਵੇਗਾ 
ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਡੇ ਬਾਹਰੀ ਵਿਹਾਰ ਅੰਦਰਲੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਦੀ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ 
ਮਾਤਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। 

ਹ. ਪੁ.-ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 4 : 504 

ਜੀਵਨ ਸੰਘਰਸ਼ : ਜੀਵਨ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਅਰਥ ਹਨ ਆਪਣੀ 
ਉੱਤਰਜੀਵਿਤਾ ਲਈ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਪਰਸਪਰ ਸੰਘਰਸ਼। ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਉਤਪਤੀ 
ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ. ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿਚ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਹੀ ਕਾਫ਼ੀ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ 
ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣਿਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਨਵੀਂ ਕਿਸਮ ਦੇ ਜੀਵ ਦੀ ਉਤਪਤੀ 
ਬਾਰੇ ਚਾਰਲਸ ਡਾਰਵਿਨ ਨੇ 1858 ਵਿਚ 'ਪ੍ਰਾਕਿਰਤਿਕ ਚੇਣ ਨੈਚੁਰਲ 
ਸਿਲੇਕਸ਼ਨ) ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ 1859 ਵਿਚ ਜੀਵ ਜਾਤੀ ਦੀ 
ਕੀਤੀ। ਪ੍ਰਾਕਿਰਤਿਕ ਚੇਣ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਜੀਵਨ 
ਸੰਘਰਸ਼ (ਸਟਰਗਲ ਫ਼ਾਰ ਐਗਜ਼ਿਸਟੈਂਸ) ਦਾ ਸਹਾਇਕ ਸਿਧਾਂਤ ਪੇਸ਼ 
ਕੀਤਾ। 

ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਵਿਚ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਜਣਨ ਹੁੰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ 
ਲਗਾਤਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ. ਵਧਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਜਿਸ ਅਨੁਪਾਤ 
ਵਿਚ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ ਵਧਦੀ ਹੈ ਉਸੇ ਅਨੁਪਾਤ ਵਿਚ ਖੁਰਾਕ ਦੇ 
ਵਸੀਲੇ ਅਤੇ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨਹੀਂ ਵਧਦੀ। ਇਸ ਕਰਕੇ 
ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਖੁਰਾਕ ਅਤੇ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨਾਂ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਚਲਦਾ ਹੈ 
ਮਤੇ ਚਲਦਾ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਜੀਵ 
ਤਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਇਹ ਆਪਸੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਕਿਸੇ 
ਚਕ ਹੀ ਜੋੜੇ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਸੰਤਾਨ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਇੰਨੀ ਵੱਧ ਜਾਵੇ 
ਕ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਜੀਵ ਨੂੰ ਰਹਿਣ ਲਈ ਜਗ੍ਹਾ ਮਿਲਣੀ ਔਖੀ ਹੋ ਜਾਵੇ। 
ਤੇਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ ਡਾਰਵਿਨ ਦੇ ਦਿੱਤੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਕ ਜੋੜਾ 
ਹਾਥੀ, ਜਿਹੜਾ 100 ਸਾਲ ਤੱਕ ਜਿਉਂਦਾ ਰਹੇ, 30 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ 
ਵਚ ਜਣਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪੂਰੇ ਆਯੂ ਕਾਲ ਵਿਚ ਸਿਰਫ਼ ਛੇ 
ਰੱਚੇ ਪੈਦਾ ਕਰੇ, ਫਿਰ ਅੱਗੋਂ ਇਹ ਬੱਚੇ ਵੀ ਮਾਂ-ਬਾਪ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ 
ਹਣਨ ਕਰਦੇ ਰਹਿਣ ਤਾਂ 750 ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹਾਥੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 
ਇਕ ਕਰੋੜ ਨੱਬੇ ਲੱਖ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਕਸਲੇ ਦੇ ਦਿੱਤੇ 


ਮੰਕੜਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਜੇ ਇਕ ਹਰੀ ਮੱਖੀ (ਗ੍ਰੀਨ ਫਲਾਈ) ਦੀਆਂ ' 


476 


ਮੀ ਦੀ ਰਤ ਦੇ ਅਖਰ ਤੱਕ ਹੀ ਇਨਹਾਂ ਦ ਰਿਣਤੀ ਚੀਨ ਈ ਕੁੱਲ 
ਆਬਾਦੀ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਾਏਗੀ। 


ਇਸੇ ਤਰਹਾਂ ਸਭ ਵਰਗਾਂ ਦੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਜਨ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ੀ 
ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੇ ਕੋਈ ਕੰਟਰੋਲ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ 
ਇਕ ਹੀ ਕਿਸਮ ਦੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਬਹੁਤ ਵੱਧ ਜਾਏਗੀ। ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ 
ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਪੌਦਿਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਖਾਧ-ਪਦਾਰਥ, ਧੁੱਪ ਅਤੇ ਰੌਸ਼ਨੀ' 
ਲਈ ਆਪਸ ਵਿਚ ਸੰਘਰਸ਼ ਚਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। 

` ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਇਹ ਜੀਵਨ ਸੰਘਰਸ਼ ਸਿਰਫ਼ ਇਕ ਹੀ ਜਾਤੀ ਜਾਂ 
ਇਕੋ ਕਿਸਮ ਦੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਪਰਸਪਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਸਗੋਂ ਦੂਸੇਰੀਆਂ 
ਜਾਤੀਆਂ ਜਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਨਾਲ ਵੀ ਚਲਦਾ 
ਹੈ। ਇਸ ਜੀਵਨ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ 
ਦੀ 

1. ਅੰਤਰਾ-ਜਾਤੀ ਰੀ ਰੀ ਜਾਤੀ ਜਾਂ ਕਿਸਮ 
ਦੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਆਪਸ ਵਿਚ ਆਪਣੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਲਈ ਚਲਦਾ ਹੈ 
ਕਿਉਂਕਿ ਇਕ ਜਾਤੀ ਦੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਇਕੋ ਜਿਹੀਆਂ 
ਵਿਚ ਅੰਤਰਾ-ਜਾਤੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਚਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। 

2. ਅਤਰ-ਜਾਤੀ ਸੰਘਰਸ਼--ਇਹ ਸੰਘਰਸ਼ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ 
ਦੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ ਨਿਉਲੇ ਤੇ ਸੱਪ ਵਿਚ, ਕੁੱਤੇ 
ਅਤੇ ਬਿੱਲੀ ਵਿਚ, ਬਿੱਲੀ ਅਤੇ ਚੂਹੇ ਵਿਚ ਆਦਿ। ਇਸ ਵਿਚ ਇਕ 
ਜੀਵ ਤਾਂ ਦੁਸ਼ਮਣ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਰੱਖਿਆ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ 
ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਉਸ ਸ਼ਿਕਾਰ ਨੂੰ ਪਕੜਨ ਦੀ। 


3. ਵਾਤਾਵਰਣਕ _ਸੰਘਰਸ਼--ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ _ਅੰਤਰਾ ਅਤੇ 
ਅੰਤਰ-ਜਾਤੀ ਦੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਸੰਘਰਸ਼ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਵਾਤਾਵਰਣਕ 
ਪਰਿਸਥਿਤੀਆਂ ਦਾ ਵੀ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਗਰਮੀ, ਸਰਦੀ, 
ਹਨੇਰੀ, ਤੂਫ਼ਾਨ, ਹੜ੍ਹ, ਸੋਕਾ, ਕਾਲ, ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਤੇਜ਼ ਧੁੱਪ, ਲੂ 
ਆਦਿ ਵਰਗੀਆਂ ਪਰਿਸਥਿਤੀਆਂ। ਰ 


ਇਨ੍ਹਾਂ ਹਾਲਤਾਂ ਢਾ ਖ਼ੁਕਾਬਲਾ ਕਰ ਸਕਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਬਚ 
ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਮਭ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਖੇਤ ਵਿਚੋਂ ਕਮਜੋਰ ਅਤੇ 
ਹਾਨੀਕਾਰਕ ਪੌਦਿਆਂ ਨੂੰ ਲਿਕਾਲ ਸੁੱਟਣ ਵਾਲੇ ਮਾਲੀ ਜਾਂ ਕਿਸਾਨ ਵਾਂਗ 
ਕੁਦਰਤ ਵੀ ਨਿਰਬਲ ਅਤੇ ਬੇਲੋੜੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ 
ਗੁਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ 'ਯੋਗਤਮ ਦੀ ਉੱਤਰਜੀਵਿਤਾ' 
(ਸਰਵਾਈਵਲ ਆਫ਼ ਦੀ ਫ਼ਿਟੈਸਟ) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੁਦਰਤ 
ਵਿਚ ਸੰਤੁਲਨ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। 
ਗੁਣ ਅੱਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਵਿੰਚ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ 
ਪੀੜ੍ਹੀ-ਦਰ-ਪੀੜ੍ਹੀ ਉੱਲਤ ਕਿਸਮਾਂ ਪੈਦਾ ਹੋ ਕੇ ਇਕ ਐਸੀ ਜਾਤੀ ਬਣ 
ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਪੂਰਵਜ ਕਿਸਮਾਂ ਤੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਵੱਖਰੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ ਅਤੇ 
ਇਸ ਝਰ੍ਹਾਂ ਨਵੀਂ ਜਾਤੀ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 

ਹ. ਪੁ.-ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 5:5 

ਜੀਵਨ ਸਾਰਨੀ : ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਨੀਆਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਮਨੁੱਖੀ 
ਜੀਵਨ ਦੀ ਉਮਰ (ਭਾਵ ਸੰਭਾਵੀ ਸਮਾਂ) ਦੀ ਗਣਨਾ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ 
ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਨੀਆਂ ਨੂੰ ਉਮਰ-ਸਾਰਣੀ ਕਹਿਣਾ ਵੀ ਉਚਿਤ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਵਿਚ ਹਰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸਮਿਆਂ ਉੱਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਜੀਵਿਤ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 


ਦਿੱਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ ਸਥਿਰ ਸੰਖਿਆ ਦੇ (ਆਮਤੌਰ ਤੇ 1,00,000) 
ਸਜੀਵਜਾਤ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮੇਂ ਉੱਤੇ, ਮੌਤ ਦਰਾਂ ਦੇ 
ਅਨੁਸਾਰ ਸੰਭਾਵਿਤ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ ਪੁਰਖਾਂ ਦੀ 
ਆਯੂ ਸਾਰਨੀ 'ਦੀ ਇੰਗਲਿਸ਼ ਲਾਈਫ਼ ਟੇਬਲਜ਼ ਨੰ: 10ਫ਼ਾਰ ਮੋਲਜ਼', 
ਅਨੁਸਾਰ, 1, 2, 20, 45, 70, 95 ਸਾਲ਼ ਦੇ-ਸਮੱ ਤੱਕ ਉਤਰਜੀਵੀਆਂ 
ਦੀ ਸੰਖਿਆ, 92, 814; 91, 394; 87, 245; 78, 3751; 43, 361 ਅਤੇ 
232 ਹੈ। ਆਮਤੌਰ ਤੇ ਆਯੂ ਸਾਰਨੀ ਵਿਚ ਅਜਿਹੇ ਅੰਕੜੇ ਵੀ ਦਿੱਤੇ 
ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਉੱਤਰਜੀਵਿਤਾਂ ਦੀਆਂ ਸੰਖਿਆਵਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦੁਆਰਾ 
ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਹਰ ਸਮੇਂ ਉੱਤੇ ਮਿਰਤਕਾਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ, 
ਹਰ ਜਨਮ ਦਿਵਸ ਉੱਤੇ ਬਾਕੀ ਸੰਭਾਵਿਤ-ਜੀਵਨ .ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਜਨਮ 
ਦਿਵਸ ਤੱਕ ਜੀਵਿਤ ਰਹਿਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ। ਇਸ ਆਯੂ-ਸਾਰਣੀ ਵਿਚ 
ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਕੀਤਾ ਅਨੁਮਾਨ ਹੈ। ਸਿਰਫ ਬੀਮਾ ਕੀਤੇ 
ਜੀਵਨਾਂ ਦੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਤ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ 
ਆਯੂ-ਸਾਰਣੀ ਦੀ ਵਰਤੇ ਬੀਮਾ ਕੰਪਨੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਬੀਮਾ-ਕਿਸ਼ਤ 
ਆਦਿ ਦੇ ਨਿਰਧਾਰਨ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 
ਆਯੂ-ਸਾਰਨੀ ਕਿਸੇ ਦੇਸ਼, ਜਾਤੀ, ਲਿੰਗ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸੰਗਠਨ ਲਈ 
ਵੀ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਰਥ-ਸ਼ਾਸਤਰੀਆਂ, ਸਮਾਜ-ਸ਼ਾਸਤਰੀਆਂ, 
ਜਨ-ਸਿਹਤ ਕਾਰਜਕਰਤਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕੰਮਾਂ ਵਿਚ ਵਰਤੀ 
ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਸਤ ਆਯੂ ਅਤੇ ਵੱਖਰੇ ਸਮਿਆਂ ਤੱਕ ਜੀਵਿਤ ਰਹਿਣ 
ਦੀਆਂ ਦਰਾਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਕਰਕੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਲੰਬੀ ਉਮਰ ਅਤੇ 
ਸਧਾਰਨ ਸਿਹਤ ਦੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ 
ਹੈ। ਆਯੂ ਸਾਰਨੀ ਨਾਲ ਸਮਾਜਿਕ ਬੀਮਾ-ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਦੇ ਭਾਵੀ ਖਰਚਾਂ 


ਦਾ ਅਤੇ ਆਬਾਦੀ ਵਿਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮਿਆਂ ਉੱਤੇ ਪੁਰਖਾਂ ਅਤੇ 
ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੇ ਅਨੁਪਾਤ ਵਿਚ ਭਾਵੀ ਪਰਿਵਰਤਨ ਆਦਿ ਦਾ ਵੀ 
ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।.ਆਯੂ-ਸਾਰਨੀ ਦੀ 
ਵਰਤੋਂ ਅਦਾਲਤ ਵਿਚ ਜਾਇਦਾਦ ਸਬੰਧੀ ਝਗੜਿਆਂ ਦੇ ਨਿਪਟਾਰੇ ਲਈ 
.ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 
ਇਤਿਹਾਸ--ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ ਜੋਤਸ਼ੀ ਐਤਮੰਡ ਹੈਲੀ ਨੇ 1663 
ਈ. ਵਿਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਆਯੂ ਸਾਰਨੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ 
ਸਮੇਂ ਅਨੁਸਾਰ ਮੌਤ ਅਤੇ ਜਨਗਣਨਾ, ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ 
1815 ਈ. ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈ। ਇੰਗਲੈਂਡ ਅਤੇ ਵੇਲਜ਼ ਵਿਚ 1837 
ਈ. ਤੋਂ ਜਨਮ, ਮੌਤ ਅਤੇ ਵਿਆਹ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀਕਰਣ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੋ ਗਿਆ 
ਅਤੇ 1843 ਈ. ਤੋਂ ਹਰ ਦਸ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਸਾਲਾਨਾ ਜਨਗਣਨਾ ਦੇ 
ਲੜੀ ਦੀ ਦਸਵੀਂ ਸਾਰਨੀ 1936 ਈ. ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈ। ਜੀਵਨ 
ਬੀਮਾ ਕੰਪਨੀਆਂ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਪਹਿਲੀ ਮ੍ਰਿਤੂ-ਸਾਰਨੀ 
1834 ਈ. ਵਿਚ ਬਣੀ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਜਿਸਟਰਾਰ ਜਨਰਲ ਦੇ ਦਫ਼ਤਰ 
ਤੋਂ ਸਮੇਂ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਮ੍ਰਿਤੂ-ਦਰ ਸੰਭਾਵੀ ਉਮਰ ਆਦਿ ਦੇ ਅੰਕੜੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ 
ਹੁੰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਇਹ ਨਮੂਨਿਆਂ ਉੱਪਰ ਅਧਾਰਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। 
ਸਾਰੀ ਆਬਾਦੀ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਅੰਕੜੇ ਇਕੱਠੇ ਕਰਨ ਵਿਚ ਔਖ 


ਦਾ ਕਾਰਨ ਸਾਧਨਾਂ ਦੀ ਕਮੀ ਅਤੇ ਜਨਤਾ ਵਿਚ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਇਸ . 


ਵਿਸ਼ੇ ਵਿਚ ਰੁਚੀ ਦੀ ਘਾਟ ਹੈਂ। ਆਯੂ-ਸਾਰਨੀ ਦੀ ਇਕ ਉਦਾਹਰਣ-- 


477 


ਰ੍ ਜੀਵਨ-ਕਾਲ, ਜਾਨਵਰਾਂ ਦਾ 

ਵੀਆਂ ਦੀ ਦੀ ਜੀਵੀਆਂ ਦਾ ਸੰਭਾਵੀ 
ਸੰਖਿਆ ਸੰਖਿਆ ਦਾ ਅਨੁਪਾਤ ਜੀਵਨ 

ਅਨੁਪਾਤ 

ਵ(8) ਉਫ() ਮਿਫ(0) ਸਫਲ) ਹਫ(00 ਪਵ(੬੦) 

0 _1,00,000 7,186 92814 _ .07186 5874 
। 92,814 1,420 98474 0153) _ 92.25 
2 91,394 600 __.99343 _ .00657 92:21 


ਹ. ਪੁ.-ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੈ. 5:6 ਰ੍ 

ਜੀਵਨ-ਕਾਲ, ਜਾਨਵਰਾਂ ਦਾ : ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ 
ਕਾਲ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ, ਪਾਲਤੂ ਜਾਨਵਰਾਂ, ਚਿੜੀਆ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਜਾਂ 
ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾਵਾਂ ਵਿਚ ਰੱਖੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ 
ਗਈ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਅਧਿਐਨ ਵਿਚ ਇਕ ਸਮੱਸਿਆ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ 
ਕਿ ਜਾਨਵਰ ਕੁਦਰਤੀ ਵਾਤਾਵਰਨਾਂ ਵਿਚ ਕਿੰਨਾ ਚਿਰ ਜਿਉਂਦੇ ਹਨ। 
ਕੁਝ ਕਿਸਮਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕੁਝ ਮੱਛੀਆਂ, ਸਿੱਪੀਆਂ ਅਤੇ ਕੁਝ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੇ 
ਕਿਸੇ ਹਿੱਸੇ ਉੱਤੇ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵ੍ਰਿਧੀ ਚੱਕਰ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ 
ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਈ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਜਾਤੀਆਂ ਵਿਚ ਦੰਦਾਂ ਦੇ ਭੂਰਨ ਜਾਂ ਹੱਡੀਆਂ ਦੀ 
ਬਣਤਰ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਤੋਂ, ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਬੈਂਡਾਂ ਆਦਿ ਤੋਂ ਉਮਰ 
ਦਾ-ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਕਿਸਮਾਂ 
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਬਾਰੇ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਉਣਾ ਔਖਾ ਹੈ। 

ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਤੇ ਔਸਤਨ ਆਯੂ ਕਾਲ--ਕਿਸੇ ਜਾਤੀ ਦੀ 
ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਉਮਰ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਉਣ ਲਈ ਉਸ ਜਾਤੀ ਦੇ ਕੁਝ 
ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੀ ਉਮਰ ਪਤਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਉਸ ਜਾਤੀ 
ਦੀ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਉਮਰ ਲਗਭਗ) ਪਤਾ ਲਗਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਇਹ 
ਅਧਿਐਨ ਬੰਦੀ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿਚ ਰੱਖੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਜਾਨਵਰਾਂ ਤੇ ਹੀ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ 
ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੰਗਲੀ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਤੋਂ ਘੱਟ 
ਮੁਸ਼ਕਿਲਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਹੇਠਾਂ ਸਾਰਨੀ ਵਿਚ ਕੁਝ 
ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਫੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਉਮਰ ਦਰਸਾਈ ਗਈ ਹੈ। 

ਬੰਦੀ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿਚ ਰੱਖੇ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੀ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਉਮਰ 
ਦੀ ਸਾਰਨੀ 


ਥਣਧਾਰੀ ਪ੍ਰਾਣੀ _ 
ਪ੍ਰਾਣੀ ਦਾ ਨਾਂ _ ਛੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਉਮਰ 
(ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ) 
ਚਮਗਿੱਦੜ (1[4੬6205 05205) _ 2 
ਬਿੱਲੀ (616 (05) 21. 
ਕੁੱਤਾ (੯੪੦0੪ ਕਿਸਮ98088) 34 
ਬੱਕਰੀ (6੫੪੩ 1੦05) 18 
ਘੋੜਾ (ਲ੫੦੦੧ ੮86੩5) 62 
ਚੂਹਾ (605 710560105) 3 
ਸਲੇਟੀ ਗਲਿਹਰੀ (960੪ਧ$ ੮੩੦6982056) 15 
ਭੂਰਾ -ਰਿੱਛ (੧79508 1689000%) 31 
ਜ਼ੰਪੈਜ਼ੀ (ਨ੪੪ ੪੦੬੦੦੧੧੬੩) 37 


ਭਾਰਤੀ ਹਾਥੀ (21600046 ਗ੩॥॥੩5) 57 


ਜੀਵਨ ਸਾਰਨੀ 


ਸੁਨਹਿਰੀ ਹੈਮਸਟਰ (108500੬(08 307੩੧੫5) 
ਬੱਬਰ ਸ਼ੇਰ (8007੨ 18੦) 
ਬੈਲ (੧08 00185) 
ਜੰਗਲੀ ਸੂਰ ($08 52088) 

ਪੰਛੀ 
ਨੀਲੀ ਜੈ (6$੩੦੦੦੯੩ ੦੪੦੧੩) 
ਕਾਨੇਅਰੀ (6€ਰ0308 ੦08718) 
ਮੱਕੋ (438 ॥4੦80) _ 
ਕਬੂਤਰ (€੦੧੫0॥੭੩ 1੮9੨ 0੦70੬5063) 
ਨਾਈਟਿੰਗੇਲ (1.056003 10560%) ` 
__ਟਿਟਮਾਉਸ (205 ਗ੩ਊ੦) 
ਰੀਂਗਣੇ ਪ੍ਰਾਣੀ 


ਸੰਸਾਰ (41083(01 ਗ055165820515) 


ਬਾਕਸ ਕੱਛੂ (ਸਮੁੰਦਰੀ) (1੬੪4]000੬ 04201023) 


ਪਾਣੀ ਦਾ ਕੱਛੂ (9੪੪੦ਟ॥195 5੦ਮ੍ਰਮ੩) 

ਗਾਰਟਰ ਸੱਪ (11080[ਮਮ5 5085) 

ਮਹਾਂ ਕੱਛੂ (86060 €160008001705) 

ਜਲ-ਬਲੀ ਜੀਵ 

ਯੂਰਪੀ ਕਾਲਾ ਸਮੁੰਦਰ (6&0130੦੩ 373) 

ਡੱਤੂ (34004 50੦15) 

ਧੱਬੇਦਾਰ ਸਮੁੰਦਰ (4009800008 00੩6018(001) 
ਇਦਾ] ਹ ਰੁ 

ਈਲ (423420713 05083) 

ਗੋਲਡਫਿਸ਼ (੮੪0੨66੧05 ੧0੩605) _ 


ਸਟਰਜਨੇ (&09205€3 (030510004005) 
ਕੀਟ 
ਕੀੜੀ (18905 6੬615) 
ਫਰੂਟ ਫਲਾਈ (121080[%013 ਨ:੬1300285(ਟ9) 
ਬੈਪਰੈਸਟਿਡ ਬੀਟਲ (80]0੪568 5[01606€75) 
੍ ੯ਕੜੀਆਂ 

ਬਰਡ ਸਪਾਈਡਰ (2੧601 ੧₹੧੦੫1੪7%) 
ਕਰਂਫਿਸ਼ (&58੦05 70141005) 
ਹਾਊਸ ਸਪਾਈਡਰ (1੦੬੦0 61₹1115) 
ਜਲ ਪਿੱਸੂ (04[ਮਮਮ& ਧ੩£ਸ੩) 
ਰ ਮੌਲਸਕ 

ਸਿੱਪੀਆਂ ਕਈ ਜਾਤੀਆਂ) 
ਸਨੋਲ (ਕਈ ਜਾਤੀਆਂ) 

ਵਿ ਐਨੇਲਿਡ ਵਰਮ 

ਗੰਭੋਆ (1.003001205 197656025) 
ਜੋਕ (ਜਮ09੦0੬6120315) 
ਰ ਰੋਟੀਫਰ 
ਕਈ ਜਾਤੀਆਂ 


18. 


29 
30 
27 


24 


64 
35 
3.8 


56 
123 


177 


5-15. 


6 


25 
-50 


15 
0,1 
30 


0.01 
02 


1-10 
1-30 


10 
27 


_(003-01) 


478 


ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਉਮਰ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੀ 
ਵਿਆਪਕਤਾਵਾਂ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਕਈ ਪ੍ਰਾਣੀ ਬਹੁਤ ਲੰਬੀ 
ਉਮਰ ਜਿਉਂਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਕੱਛੂ 100 ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਤੱਕ ਜਿਉਂਦੇ 
ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਆਮਤੌਰ ਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਲਈ ਇਹ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਇਆ 
ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਵੱਡੇ ਜਾਨਵਰ ਲੰਬੀ ਉਮਰ ਭੋਗਦੇ ਹਨ ਪਰ ਇਸ ਵਿਚ 
ਵੀ ਕਈ ਛੋਟਾਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਬਾਕਸ ਕੱਛੂ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਕੱਛੂ ਭਾਵੇਂ 
ਇਕੋ ਆਕਾਰ ਦੇ ਹਨ ਪਰ_ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਯੂ ਕਾਲ ਦਾ ਬਹੁਤ ਫ਼ਰਕ 
ਹੈ। ਇਹ ਵੀ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਆਯੂਕਾਲ, 
ਵੱਡੇ ਆਕਾਰ ਵਾਲੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਗਰੁੱਪ ਜਿਵੇਂ ਰੀਂਗਣੇ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਵਿਚ 
ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਰੇਕ ਗਰੁੱਪ ਵਿਚ ਛੋਟੇ ਆਕਾਰ ਵਾਲੀਆਂ 
ਜਾਤੀਆਂ ਵੀ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। _ 

ਨਾ ਸਿਰਫ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਸਗੋਂ ਇਕੋ ਜਾਤੀ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ 


ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੇ ਆਯੂ ਕਾਲ ਵਿਚ ਵੀ ਵਖਰੇਵੇਂ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ 


ਵੱਖ-ਵੱਖ ਉਮਰ ਗਿਆਤ ਕਰ ਲੈਣ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ 
ਅੰਸਤਨ ਉਮਰ ਪਤਾ ਕਰਨਾ ਹੈ। 

ਇਕੱਲਾ ਪ੍ਰਾਣੀ ਅਤੇ ਕਾਲੋਨੀ--ਆਯੂ ਕਾਲ ਦੀ ਧਾਰਨਾ 
ਦੇਖਣ ਲਈ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਨੂੰ ਫਰਜ਼ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ ਕਿ ਹਰ ਪ੍ਰਾਣੀ ਦਾ 
ਇਕ ਖਾਸ ਵਜੂਦ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਇਕ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਆਦਿ ਅਤੇ ਅੰਤ ਹੈ। 
ਪਦਾਰਥ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜਿਉਂਦਾ 
ਰੱਖਣ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚ ਖਾਸ ਅਨੁਵੰਸ਼ਿਕ ਲੱਛਣ 
ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਲਗਾਤਾਰ ਵ੍ਰਿਧੀ ਅਤੇ ਵੰਡੀਜਣ ਹੁੰਦਾ 
ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਣਕ ਸੈੱਲ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਨਵੇਂ ਸੈੱਲ ਬਣਦੇ ਰਹਿੰਦੇ 
ਹਨ। ਜੇ ਵੰਡੀਜਣ ਪੂਰਾ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਨਵੇਂ ਬਣੇ ਸੈੱਲ ਨਾਲ ਨਾਲ ਹੀ 
ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਲੋਨੀ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਇਕ ਸੈੱਲੇ-ਜੀਵਾਂ 
ਵਿਚ ਜਣਕ ਅਤੇ ਸੰਤਾਨ ਸੈੱਲਾਂ ਵਿਚ ਫਰਕ ਲੱਭਣਾ ਔਖਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ 
ਹੈ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਯੂ ਕਾਲ ਵੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 

ਕਿਸੇ ਵੀ 'ਜੀਵ ਦੀ 'ਮੌਤ ਉਦੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਉਸ ਵਿਚ 
ਅਪਰਤਵੀਆਂ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਉਸ ਹੱਦ ਤੱਕ ਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ 
ਜੀਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸੰਗਠਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ ਪਰ ਕਈ ਜੀਵ 
ਅਜਿਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਵਧਦੇ ਤੇ ਵੰਡੀਜਦੇ 
ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਸਿਰਫ਼ ਕਿਸੇ ਦੁਰਘਟਨਾ ਆਦਿ ਕਾਰਨ 
ਹੀ.ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 


ਲਿੰਗੀ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਜੀਵ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਉਦੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ 
ਜਦੋਂ ਅੰਡੇ ਦਾ ਨਿਸ਼ੇਚਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਲਿੰਗੀ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿਚੋਂ ਉਦੋਂ 
ਜਦੋਂ ਦੋ ਜੀਵ ਵੰਡ ਉਪਰੰਤ ਵੱਖ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਆਯੂ ਕਾਲ ਉਦੋਂ ਸ਼ੁਰੂ 
ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਨਵਾਂ ਜੀਵ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਜਨਮ ਲੈਣ ਸਮੇਂ ਅਤੇ 
ਉਸ ਵਕਤ ਬੱਚੇ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਵੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਖਰੇਵੇਂ ਮਿਲਦੇ 
ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਉਮਰ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਲਈ ਵੀ ਇਹ ਕੋਈ ਪੱਕਾ ਲੱਛਣ 
ਨਹੀਂ ਹੈ। 

ਵਾਤਾਵਰਨਕ ਪ੍ਰਭਾਵ--ਆਯੂ-ਕਾਲ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਇਕਾਈਆਂ 
ਵਿਚ ਮਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਵਿਚ ਵੀ ਕੁਝ ਔਕੜਾਂ ਪੇਸ਼ 
ਉੱਤੇ ਤਾਪਮਾਨ ਤੇ ਖੁਰਾਕ ਦਾ ਅਸਰ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਈ ਜੀਵ 
ਸੀਤ ਨਿਸ਼ਕਿਰਿਆ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਿਸੇ 'ਵੀ 
ਜਾਨਵਰ ਦੇ ਆਯੂ ਕਾਲ ਉੱਤੇ ਕਈ ਗੱਲਾਂ ਅਸਰ ਪਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ _ 
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਵਾਤਾਵਰਨਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ 
ਵਾਤਾਵਰਨਕ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦੇਣਾ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੈ ਜਿਹੜੇ ਮੌਤ ਦਾ ਕਾਰਨ 
ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਕੁਝ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕੈਟਾਗਰੀਆਂ ਬਣਾਈਆਂ 


479 


ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਰੇਕ ਜਾਨਵਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ 
ਕਰਦਾ ਹੈ; (1) ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕਦੀ ਵੀ ਮੌਤ 
ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ; (2) ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨ ਵਿਚ ਮੌਸਮੀ ਜਾਂ ਹੋਰ ਤਬਦੀਲੀਆਂ 
ਜਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਘਾਤਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਾਪਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ (3)ਸਰੀਰ 
ਟੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਿਸਟਮਾਂ ਵਿਚ ਅੰਦਰੂਨੀ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਜਿਹੜੀਆਂ 
ਵਾਤਾਵਰਨਕ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਬਦਲ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। 

ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੀ ਉਮਰ ਮੁਤਾਬਕ/ਜਿਉਂਦੇ ਰਹਿਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਿਕਤਾ 
ਨੂੰ ਗ੍ਰਾਫ ਰਾਹੀਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਗ੍ਰਾਫ ਵਿਚ ਚਾਰ ਕਿਸਮਾਂ 





ਉੱਤਰਜੀਵਤਾ ਵਕਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ 


ਮੌਤਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਦਿਖਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਅਨੁਸਾਰ ਜਨਮ ਸਮੇਂ 
ਮੌਤ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਉ' ਜਿਉ' ਉਮਰ 
ਵਧਦੀ ਹੈ ਇਤਫ਼ਾਕੀਆ ਮੌਤ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਘਟਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਅਨੁਸਾਰ 
ਵੀ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿਚ ਵੱਡਿਆਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਇਤਫ਼ਾਕੀਆ ਮੌਤਾਂ ਜ਼ਿਆਦਾ 
ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਵਕਰ ੬) ਉਮਰ ਭੋਗ ਕੇ ਮੌਤ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਕ 
ਖ਼ਾਸ ਉਮਰ ਹੈ ਜਿਥੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਮੌਤ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ 


ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕੋਈ ਕੋਈ ਹੀ ਇਸ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵਕਰ (ਸ) 


ਪਹਿਲੀਆਂ ਤਿੰਨਾਂ ਵਕਰਾਂ ਦੀ ਅਸਤ ਹੈ। ਇਸ ਅਨੁਸਾਰ ਕੁਝ ਉਮਰ 
ਤੱਕ ਮੌਤ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਕੁਝ 
ਉਮਰ ਤੱਕ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਇਕ ਦਮ ਵਧਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ 
ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਫਿਰ ਵਕਰ ਦਾ ਅਖੀਰਲਾ ਹਿੱਸਾ ਉਮਰ ਭੋਗ ਕੇ 
ਮਰ ਜਾਣਾ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। _ 

ਹ. ਪੁ-ਐਨ. ਬਿ 13: 1097 

ਜੀਵਨ-ਕਾਲ, ਪੰਦਿਆਂ ਦਾ : ਪੌਦੇ ਵੀ ਉਨਾ ਚਿਰ ਹੀ 
ਜਿਉਂਦੇ ਰਹਿ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜਿੰਨਾ ਚਿਰ ਤਾਈਂ ਪ੍ਰਾਣੀ ਜਿਉਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ 
ਹਨ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ ਉਮਰ ਸਬੰਧੀ ਕੋਈ ਵੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ 
ਅਜੇ ਤੱਕ ਪ੍ਰਮਾਣੀਕ ਨਹੀਂ ਮੌਨੀ ਗਈ। ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਇਕ ਪੌਦੇ ਦੀ 
ਉਮਰ ਪੁੰਨਰ ਉਤਪਾਦਕ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਅਤੇ ਉਸ 
ਇਕੱਲੇ ਪੌਦੇ ਦੀ ਮੌਤ ਵਿਚਕਾਰਲਾ ਸਮਾਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਕਈ 
ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ ਉਮਰ ਦੱਸੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਪਰ “ਸਾਰਿਆਂ 
ਦੀ ਨਹੀਂ। ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੀ ਸਾਰਨੀ ਵਿਚ ਬੀਜ ਵਾਲੇ ਕੁਝ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ 
ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਉਮਰ (ਅਨੁਮਾਨਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ) ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। 

ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ ਉਮਰ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਦੱਸਣ ਵਿਚ ਆਉਂਦੀਆਂ 
ਔਐਕੜਾਂ--ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਇਕ ਓਕ ਰੁੱਖ ਦੇ ਤਣੇ 
ਵਿਚ ਜੇਕਰ 1000 ਚੱਕਰ ਹੋਣ ਤਾਂ ਇਹ ਪੌਦਾ 1000 ਸਾਲ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ 
`ਪਰੰਤੂ ਇਕ ਆਰਕਟਿਕ ਲਿਊਪਾਈਨ ਦੀ ਉਮਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਘੱਟ 


(127863€03 01820) 


_ਜੀਵਨ-ਕਾਲ, ਪੌਦਿਆਂ ਦਾ 


ਹੀ ਹੋਵੇ ਜੋ ਕਿ ਇਕ ਭਰੂਣ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਆਰਕਟਿਕ ਵਿਚ 
ਪੱਕੇ ਤੌਰ ਤੇ ਜੰਮੇ ਹੋਏ ਰੂਪ ਵਿਚ ਜੂਹੇ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਖੁੱਡਾਂ ਵਿਚ 
ਲਗਭਗ 10,000 ਸਾਲ ਤੋਂ ਪਿਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। 

ਖੁੰਭਾਂ ਦੀਆਂ ਛਤਰੀਆਂ ਜੋ ਇਕ ਰਾਤ ਵਿਚ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀਆਂ 
ਹਨ ਅਤੇ ਕੁਝ ਹੀ ਦਿਨ ਤਕ ਜੀਵਿਤ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਉੱਲੀਆਂ ਦੇ ਫ਼ਿਲਾਮੈਂਟ ਜੋ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਉਹ 
400 ਸਾਲ ਪੁਰਾਣੇ ਹੋਣ। ਬਣਤਰ ਵਿਚ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਪੌਦਿਆਂ 
ਦੇ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਵੱਡੇ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ 
ਸਕਦੀ। ਸਧਾਰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਭਰੂਣ ` 
ਸੈੱਲ ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ ਗਵਾ ਬੈਠਦੇ ਹਨ। ਪੌਦਿਆਂ ਵਿਚ ਫਿਰ ਵੀ, ਭਰੂਣ 
ਤੰਤੂ ਪਿੰਦੇ ਵਿਭਾਜਨ ਯੋਗ ਤੰਤੂਹ ਕਈ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ 
ਵਾਧੇ ਅਤੇ ਤੰਤੂ ਬਣਾਉਣ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਮਾਂ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਥੋਂ ਤੱਕ 
ਕਿ ਕਈ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿਚ ਇਹ ਪੌਦੇ ਦੀ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਤੱਕ ਹੀ ਹਿੱਸਾ 
ਪਾਉਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। 

ਸਾਰਨੀ--ਕੁਝ ਬੀਜ ਵਾਲੇ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਉਮਰ _ 


॥ 


ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ ਵੱਧ __ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਕਿਸਮ 


ਪੌਦੇ ਤੋਂ ਵੱਧ ਉਮਰ ਦਾ ਸਬਾਨ 
ਅਨੁਮਾਨਤ _ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ 
ਕੋਨੀਫਰਜ਼ (ਸਾਲ) (ਸਾਲ) 
ਆਮ ਜੂਨੀਪਰਜ਼ __2,000 544 _ ਕੋਲਾ ਪ੍ਰਾਇਦੀਪ 
(0081[9€705 (ਉੱਤਰੀ ਪੂਰਬੀ 
€090010105) ਰੂਸ) 
ਨਾਰਵੇ ਸਪਰੂਸ __ 1,200 __340-400 _ ਈਸਟੈਟ 
(21੦8 3005) (ਬਾਵੇਰੀਆ) 
ਯੂਰਪੀਅਨ ਲਾਰਚ 700 417 ਰਿਫੈਲ ਐਲਪ 
(14710 0261903) (ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ) 
ਸਕਾਚ ਪਾਈਨ ਵਾ 584 ਜਾ 
(79005 5916੯50495) 
ਸਵਿਸ ਸਟੋਨ 1, 200 750 _ ਰਿਫੈਲ ਐਲਪ 
ਪਾਈਨ (ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ) 
(70305 ਗਮ) ੍ ਰ 
ਚਿੱਟਾ ਪਾਈਨ - 400-450 
(20105 50605) ਰ ਰ 
ਬ੍ਰਿਸਨਕੋਨ ਪਾਈਨ __- 4,900 __ਵੀਲਰ ਪਾਰਕ, 
(20105 31588) ._ ਹਮਬਲ _ਬੋਲਟ 
ਨੈਸ਼ਨਲ  ਫਾਰੈ- 
ਰ _ ਸਟ, ਨੈਵੇਦਾ 
ਸੀਆਰਾ ਰੈਡਵੁੱਡ __4,000 2,200-2,300 ਉੱਤਰੀ ਕੈਲੀਫ਼ੋ- 
(68੧00830ਟ 0970॥ £/ਇ3ਮਟਧ70) ਰਨੀਆ 
ਫੁੱਲ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੋ ਪੌਦੇ 
ਇਕ ਬੀਜ ਪੱਤਰੀ 
_ ਡਰੈਗਨ ਰੁੱਖ 2005 - __ਟੈਨਰਿਫ (ਕੈਨੇਰੀ 
ਦੀਪ ਸਮੂਹ) 


ਜੀਵਨ-ਕਾਲ, ਪੌਦਿਆਂ ਦਾ 


ਸੇਲੋਮਾਨਾਜ਼ ਸੀਲ _ 174 ਈਂ 

_(£019008(070) 

ਦੋ ਬੀਜ ਪੱਤਰੀ 

ਛੋਟਾ ਬਿਰਚ - 80 __ ਪੂਰਬੀ _ਗਰੀਨ- 
(8(013 03718) 

ਯੂਰਪੀਅਨ ਬੀਚ 900 250 ਮਾਨਟਿਨੀ, ਨਾਰ- 
(73205 571₹3023) ਮੰਡੀ ਫਰਾਂਸ) 
ਇੰਗਲਿਸ਼ ਓਕ __ 2,000 1,500 _ ਹੈਸਬਰਚ ਫਾਹੈ- 
(00705 70007) ਸਟ 

ਪਿੱਪਲ _` _ 2000-3000 ੩ ਬੁਧਗਯਾ, 
(79605 701121053) ਭਾਰਤ, ਲੰਕਾ 
ਲਿਨਡੈਨ - 815 ਨਿਬੂਨੀਆ 
(17) 

ਇੰਗਲਿਸ਼ ਆਈਵੀ __440 - __ਗਿਨੈਕ 
(ਸ੬6੬੪੩ 8600) ` (ਫਰਾਂਸ) 


ਰ੍ “ ਇਸ ਜਾਤੀ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਨਮੂਨਿਆਂ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਮੁਬਾਲਗਨ 6000 
ਸਾਲ ਤੱਕ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। 


੧ ਜੜ੍ਹਾਂ ਉੱਪਰ ਪਏ ਸਕਾਂਰ ਗਿਣੇ ਗਏ ਹਨ। 

$ ਇਹ ਬੋਧੀ ਅਤੇ ਰੋਮਨ ਇਤਿਹਾਸ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ। 

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਅਤੇ ਨੈਵੇਦਾ ਦੇ ਇਕ ਬ੍ਰਿਸਲਕੋਨ 
ਪਾਈਨ ਵਿਚ ਕੇਵਲ ਇਕ ਹੀ ਮੈਰਿਸਟਮ (੮8੧॥੫ਗ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੇ 
ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿਚ ਕੋਈ 4,000 ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੀ. ਵੱਧ ਸਮੇਂ 
ਤੱਕ, ਸੈੱਲ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਣ ਹੈ ਅਤੇ ਇਕ ਹੋਰ ਮੈਰਿਸਟਮ 
(419੦3) ਹੈ ਜੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਵਿਚ ਇੰਨੇ ਹੀ ਸਮੇਂ ਲਈ ਵਾਧਾ 
ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਭਾਜਨ ਯੋਗ_ ਤੰਤੂ ਉੱਠੇ ਹੀ ਪੁਰਾਣੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ 
ਜਿੰਨਾ ਪੁਰਾਣਾ ਰੁੱਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਭਰੂਣ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਸਨ। 
ਲੱਕੜ, ਛਿੱਲ, ਪੱਤੇ ਅਤੇ ਕੋਨ, ਫਿਰ ਵੀ ਕੁਝ.ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ 
ਹਨ। ਤਣੇ ਅਤੇ ਜੜ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲੱਕੜ ਭਾਵੇਂ ਮਰ ਚੁੱਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਅਣਮਿਥੇ 
ਸਮੇਂ ਲਈ ਇਹ ਰੁੱਖ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਛਿੱਲ, ਪੱਤੇ ਅਤੇ 
ਹਨ। 

ਛੋਟੇ. ਪੰਦਿਆਂ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਕੁਝ-ਕੁ ਮਾੱਸ ਪੌਦਿਆਂ ਵਿਚ 
ਅਜਿਹੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜੇ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ ਉਮਰ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ 
ਲਗਾਉਣ ਦੇ ਯੋਗ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਹੇਅਰ ਕੈਪ ਮਾੱਸ 
(701₹61500ਗ) ਹਰੇਕ ਸਾਲ ਆਪਣੇ ਤਣੇ ਦੀ ਨੋਕ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ 
ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਗਏ ਸਕੇਲਾਂ ਤੋਂ ਉਮਰ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ 
ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਮਾੱਸ ਦੀ ਉਮਰ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਤੋਂ ਪੰਜ 
ਸਾਲ ਤੱਕ ਤਾਂ ਆਮ ਹੀ ਹੈ ਪਰ ਦਸ ਸਾਲ ਤੱਕ ਦੀ ਉਮਰ ਵੀ ਰਿਕਾਰਡ 
ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਮਾਸ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਹਿੱਸੇ ਮਰ ਚੁੱਕੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪਰ 
ਉਹ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਪਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪੀਟ ਮਾੱਸ (611£00ਗ) ਵੀ 
ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵੱਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਤੇਜ਼ਾਬੀ ਦਲਦਲ 
ਵਾਲੀਆਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਨੂੰ ਪੀਟ ਦੀ ਟਰਫ਼ ਨਾਲ ਭਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ 
ਬਹੁਤਾ ਹਿੱਸਾ ਹੇਠਲੇ ਮਰ ਜ਼ੁੱਕੇ ਭਾਗਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦ ਕਿ ਇਸ 
ਦੀਆਂ ਜੀਵਿਤ ਸਿਖ਼ਰਾਂ ਆਪਣਾ ਵਾਧਾ ਚਾਲੂ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ 

ਮਾੱਸ ਪੌਦਿਆਂ ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਜ਼ੂਨੇ ਦੀ ਇਕ ਤਹਿ ਜੰਮ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਨੂੰ 
ਇਕ ਖਾਸ ਨਾਂ ਟਿਊਫਾ' (੧੫ਕਿ)ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਟਿਉਫਾ ਦੀਆਂ 
ਤਹਿਆਂ ਕਈ ਕਈ ਮੀ. ਮੋਟੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਹੇਠਲਾ 


480 


ਦੇ ਸਾਲਾਨਾ ਵਾਧੇ ਨੂੰ ਘੇਖਣ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਇਹ ਪਤਾ ਲਗਾਇਆ ਜਾ 
ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੁਝ ਟਿਉਫਾ ਮੱਸ 2,800 ਸਾਲ ਦੇ ਲੰਬੇ ਅਰਸੇ ਤੱਕ 
ਵੀ ਵੱਧਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। 


ਫ਼ਰਨ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ ਉਮਰ ਨਿਰਧਾਰਨ ਕਰਨ ਲਈ ਕੋਈ ਵੀ 
ਭਰੇਸੇ ਯੋਗ ਤਰੀਕਾ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਆਇਆ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਵਾਧੇ ਦੀ 
ਦਰ ਅਤੇ ਆਕਾਰ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੁਝ 
ਫ਼ਰਨ ਰੁੱਖ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਦਹਾਕੇ ਪੁਰਾਣੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਕਲਬ ਮਾੱਸ ਜਾਂ 
(50616) ਵਾਲਾ ਵਾਧਾ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੁਆਫ਼ਕ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿਚ 
ਕਈ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਨਮੂਨੇ ਪੰਜ ਤੋਂ ਸੱਤ ਸਾਲ ਤੱਕ ਵੀ ਜੀਵਿਤ ਪਾਏ 
ਗਏ ਹਨ। ਰ 
ਵਾਲੇ ਰੁੱਖ ਉਮਰ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਉਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ 
ਉੱਤਰਦਾਈ ਹਨ। ਸੀਤ ਖੌਡੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਜਿਥੇ ਹਰੇਕ ਸਾਲ 


`ਦਾ ਵਾਧਾ ਠੰਢ ਜਾਂ ਖੁਸ਼ਕੀ ਨਾਲ-ਬੰਦ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਹਰੇਕ ਵਾਧਾ 


ਕਾਲ ਇਕ ਇਕ ਸਾਲੀ ਚੱਕਰ ਨਾਲ ਸੀਮਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ 
ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੱਖ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿਚ ਲੱਕੜੀ ਦੀ ਇਕ ਪਰਤ ਹਰ ਸਾਲ ਸ਼ਾਮਲ 
ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਚੱਕਰ ਕਿਸੇ ਡਿੱਗੇ ਹੋਏ ਦਰਖਤ ਦੇ ਤਣੇ ਤੋਂ ਜਾਂ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਰਾਹੀਂ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਉਸ਼ਣ ਖੰਡੀ 
ਤਰ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਜਿਥੇ ਵਾਧਾ ਵੱਧ ਜਾਂ ਘੱਟ ਨਿਰੰਤਰ ਹੀ ਹੁੰਦਾ 
ਹੈ, ਕਾਰਨ ਚੱਕਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕਰਨ ਵਿਚ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਪੇਸ਼ ਆਉਂਦੀ 
ਹੈ। 


ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ ਉਮਰ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਅਕਸਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘੇਰੇ ਤੋਂ 
ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਜਦੋਂ ਔਸਤਨ ਸਾਲਾਨਾ ਵਾਧੇ ਦਾ 
ਪਤਾ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਤਰੁੱਟੀ ਉਸ ਸਮੇਂ ਪੈਦਾ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ 
ਜਦ ਇਕ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਤਣੇ ਆਪਸ ਵਿਚ ਰਲਗੱਡ ਹੋਏ ਹੋਣ। 


ਕਈ ਬਰਤਾਨਵੀ ਯਿਉ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ ਉਮਰ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ 3000 ਸਾਲ 


ਤੱਕ ਵੀ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਵੀ ਸ਼ਾਇਦ ਕਈ 
ਤਣਿਆਂ ਦੇ ਆਪਸ ਵਿਚ ਮਿਲ ਜਾਣ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਵਿਜ਼ੋਂ ਕੋਈ ਰੁੱਖ 250 ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੁਰਾਣਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। 

ਬੀਜਾਂ ਵਾਲੇ ਪੰਦਿਆਂ ਦਾ ਵਧਣਸ਼ੀਲ ਕਾਲ 

“ਇਕ ਸਾਲੀ ਪੌਦੇ--ਇਹ ਪੌਦੇ ਅਕਸਰ ਬੂਟੀਨੁਮਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ 
ਜੇ ਕੇਵਲ'ਇਕ ਵਾਧਾ ਕਾਲ ਤੱਕ ਹੀ ਜੀਵਿਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸੇ 
ਹੀ ਸਮੇਂ ਫੁੱਲ ਅਤੇ ਬੀਜ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਸਾਲੀ ਪੌਦਾ 
ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧਤਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪੌਦੇ ਮੱਕੀ ਅਤੇ 
ਮੇਰੀਗ਼ੋਲਡ ਪੌਦੇ ਹਨ ਜੋ ਕੁਝ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਤੋਂ ਕੁਝ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੱਕ ਦਾ 
ਸਮਾਂ ਜਲਦੀ ਜਲਦੀ ਖ਼ੁਰਾਕ ਜਮ੍ਹਾਂ ਕਰਨ ਵਿਚ ਬਿਤਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। 
ਹਾਰਮੇਨਾਂ ਵਿਚਲੀਆਂ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਕਾਰਨ ਜੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪੌਦਿਆਂ 
ਵਿਚ ਜਲਵਾਯੂ ਤੱਥਾਂ ਜਿਵੇਂ ਦਿਨ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਅਤੇ ਤਾਪਮਾਨ; ਪੱਤੇ 
ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਤੰਤੂ ਜਲਦੀ ਹੀ ਫੁੱਲ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਤੰਤੂਆਂ ਵਿਚ 
ਬਦਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫੁੱਲ, ਫਲ ਅਤੇ ਬੀਜਾਂ ਦੇ ਬਣਨ ਨਾਲ ਖੁਰਾਕ 
ਭੰਡਾਰ ਘੱਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪੌਦੇ ਦਾ ਬਨਸਪਤਿਕ ਭਾਗ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ 
ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰ 

ਦੋ-ਸਾਲੀ ਪੌਦੇ--ਇਹ ਪੌਦੇ ਵੀ ਆਮਤੌਰ ਤੇ ਬੂਟੀਨੁਮਾ ਹੀ 
ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਦੋ ਵਧਣਸ਼ੀਲ ਕਾਲਾਂ ਲਈ ਜੀਵਿਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। _ 
ਪਹਿਲੇ ਕਾਲ ਵਿਚ ਇਹ ਖੁਰਾਕ ਆਮਤੌਰ ਤੇ ਮੋਟੀ ਜੜ੍ਹ (ਚੁਕੰਦਰ, 
ਗਾਜਰ) ਵਿਚ ਇਕੱਠੀ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਕਾਲ ਵਿਚ ਫੁੱਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ 


481 


ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਇਕ ਸਾਲੀ ਪੌਦਿਆਂ ਵਿਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਫੁੱਲ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਨਾਲ 
ਖੁਰਾਕ ਭੰਡਾਰ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬੀਜ ਜਦ ਪੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ 
ਤਾਂ ਪੱਦੇ ਮਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 


ਬਹੁ-ਸਾਲੀ ਪੌਦੇ--ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੌਦਿਆਂ. ਦਾ ਜੀਵਨ-ਕਾਲ ਕਈ 
ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੁਝ ਪੌਦੇ 
_ ਬੂਟੀਨੁਮਾ (0%, 1061]000ਧ00) ਝਾੜੀਆਂ ਤੋਂ ਰੁੱਖਾਂ ਤੱਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। 
ਇਹ ਪੌਦੇ ਉੱਪਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਪੌਦਿਆਂ ਤੋਂ ਇਸ 
ਰਚਨਾਵਾਂ ਜਾਂ ਤਾਂ ਸਥਾਈ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਾਂ ਇਹ ਹਰ ਸਾਲ ਨਵੀਆਂ 
ਬਣਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਬਹੁਸਾਲੀ ਪੌਦਿਆਂ ਨੂੰ ਫੁੱਲ ਲੱਗਣ ਤੋਂ 


ਪਹਿਲਾਂ ਇਕ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਸਮਾਂ ਲੋੜੀਂਦਾ ਹੈ। ਫੁੱਲ ਲੱਗਣ 


'ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦਾ ਸਮਾਂ ਰੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਘੱਟ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਵਾਲੀਆਂ ਬੂਟੀਆ 
ਝਾੜੀਆਂ ਵਿਚ ਲੰਬੇ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਵਾਲੀਆਂ ਝਾੜੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਹੁੰਦਾ 
ਹੈ। ਉਦਾਹਰਣ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਬਹੁਤ ਸਮਾਂ ਜੀਵਿਤ ਰਹਿ ਸਕਣ ਵਾਲਾ 
ਇਕ- ਸਫ਼ੈਦੇ ਵਰਗਾ ਰੁੱਖ, (8੬੦੦) ਆਪਣੀ ਉਮਰ ਦੇ 30-40 ਸਾਲ 


ਅਲੂਈ' ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਹੀ ਗੁਜ਼ਾਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਬੜੀ ਤੇਜ਼ੀ' 


ਨਾਲ ਵਾਧਾ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਕੋਈ ਫੁੱਲ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੇ। 

ਕੁਝ ਪੌਦੇ ਜਿਵੇਂ ਕਪਾਹ ਅਤੇ ਟਮਾਟਰ, ਆਪਣੇ ਮੂਲ ਸਥਾਨੀ 
ਊਸ਼ਣ-ਖੰਡੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਭਾਵੇਂ ਬਹੁਸਾਲੀ ਹਨ ਪਰ ਇਹ ਪਹਿਲੇ ਸਾਲ 
ਹੀ ਫਲ, ਬੀਜ ਅਤੇ ਉਪਯੋਗੀ ਹਿੱਸੇ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। 
ਦਿ ਤਤ ਤਿਹ ਇਤ ਇਕ 
ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਉਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 


ਬੀਜਾਂ ਦੀ ਮਿਆਦ--ਤਾਵੇਂ ਬੀਜਾਂ ਦੀ ਦੀਰਘ ਉਮਰ ਵਿਚ 
__ਵਿਭਿੰਨਤਾ.ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਜੇਕਰ ਪੌਦੇ ਦੇ ਸੁਪਤ ਭਰੂਣ 
ਦਾ ਪੁੰਗਾਰਾ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਇਹ ਆਪਣੀ 
ਉਗਣ ਯੋਗਤਾ ਖੋ ਬੈਠਦੀ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਕੰਵਲ ਫੁੱਲ ਦੇ ਪੌਦੇ ਦੇ ਬੀਜਾਂ 
ਵਿਚ ਉੱਗਣ ਸ਼ਕਤੀ ਬਹੁਤ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਸਮਾਈ ਹੋਈ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਦੂਜੇ 
ਪਾਸੇ ਕਈ ਵਿਲੋ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਬੀਜ ਆਪਣੀ ਉੱਗਣ ਸ਼ਕਤੀ ਆਪਣੀ 
ਪ੍ਰੋਢਤਾ ਦੇ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਕੁਝ ਹਫ਼ਤੇ ਤਾਅਦ ਹੀ ਗਵਾ ਬੈਠਦੇ ਹਨ। ` 


ਸਟੋਰ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਬੀਜਾਂ ਵਿਚਲੀ ਉੱਗਣ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਘਾਟ, 
_ ਭਾਵੈਂ ਜਲਵਾਯੂ ਤੱਥਾਂ ਕਾਰਨ ਘੱਟ ਜਾਂ ਵੱਧ ਗਈਂ ਹੋਵੇ, ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ 
ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਦਾ ਸਿੱਟਾ ਹੈ ਜੋ ਬੀਜ ਦੇ ਵਿਚ ਵਾਪਰਦੀਆਂ ਹਨ। 
ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਜੋ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ ਉਹ ਇਹ ਹਨ; 
ਖੁਰਾਕ ਦਾ ਘਟ ਜਾਣਾ ਜਾਂ ਮੁੱਕ ਜਾਣਾ, ਪ੍ਰੋਟੋਪਲਾਜ਼ਮ ਵਿਚਲੀਆਂ 
_੍ਰੋਟੀਨਾਂ ਵਿਚ ਵਿਗਾੜ ਆ ਜਾਣਾ, ਐਨਜ਼ਾਈਮਾਂ ਵਿਚਲੇ ਵਿਗਾੜ; ਬੀਜ 
ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ ਢਾਹ ਉਸਾਂਰੂ ਪਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ 
ਨਿਕਲੇ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਕਾਰਨ 'ਆਦਿ। ਕੁਝ ਬੀਜਾਂ ਵਿਚ 
`ਸਵੈ-ਉਤਪੰਨ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਕਾਰਨ ਵੀ ਉਤਪਰਿਵਰਤਨ ਪੈਦਾ 
ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਬੀਜਾਂ ਦੀ ਉੱਗਣ ਸ਼ਕਤੀ ਘਟਾ.ਦਿੰਦੇ.ਹਨ। ਬਹੁਤ 
ਸਾਰੇ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਬੀਜਾਂ ਦੀ ਜਦੋਂ ਰਚਨਾ, ਫ਼ਿਜ਼ਿਆਲੋਜੀ ਅਤੇ ਜੀਵਨ 
ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਫਰਕ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਕੋਈ ਵੀ ਇਕੱਲਾ ਉਮਰ ਤੱਥਾਂ ਦਾ 
ਸੈੱਟ ਸਾਰੇ ਬੀਜਾਂ ਲਈ ਹੀ ਉਮਰ ਨਿਰਧਾਰਨ ਲਈ ਨਹੀਂ ਵਰਤਿਆ 
ਜਾ ਸਕਦਾ। __ 
ਹ. ਪੁ.-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮੈ. 10: 914 


ਜੀਵਨ ਕਾਲ, ਮਨੁੱਖ ਦਾ : ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਜੀਵਨ ਕਾਲ, 


ਗਰਭ ਧਾਰਨ ਤੋਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਦੇ ਵਕੇਫੈ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਤੋਂ 
ਬਾਅਦ ਮਨੁੱਖ ਜਿਉਂਦਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ, ਹਾਲਾਤ ਭਾਵੇਂ ਕਿੰਨੇ ਹੀ 
ਸੁਖਾਵੇਂ ਕਿਉ' ਨਾ ਹੋਣ। ਇਸ ਨੂੰ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਉਮਰ ਜਾਂ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ 
ਆਯੂ-ਕਾਲ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾ.ਸਕਦਾ ਹੈ। 


ਜੀਵਨ ਕਾਲ, ਮਨੁੱਖ ਦਾ 


ਟਰਮਾਂ ਅਤੇ ਸੰਕਲਪ--ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਗਲਤੀ 
ਨਾਲ (1) ਔਸਤਨ ਆਯੂ ਕਾਲ ਅਤੇ (2)ਜੀਵਨ ਦੀ ਆਸ਼ਾ ਜਾਂ ਉਮੀਦ 
ਦੇ ਸਮਾਨਾਰਥ ਸਮਝ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 


ਔਸਤਨ ਉਮਰ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਇਕ ਗਰੁੱਪ ਦੀ ਕੁੱਲ ਉਮਰ ਨੂੰ 
ਉੱਨੇ ਹੀ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨਾਲ ਵੰਡਣ ਤੇ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਇਕ 
ਗਰੁੱਪ ਜਾਂ ਇਕ ਗੋਤ ਦੇ ਸਮੂਹ ਦੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਜਿਹੜੇ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਦੇ 
ਅਰਸੇ ਵਿਚ ਮਰੇ ਹੋਣ) ਦੀ ਔਸਤਨ ਉਮਰ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ 
ਤੱਕ ਕਿ ਉਸ ਗਰੁੱਪ ਦਾ ਅਖ਼ੀਰਲਾ ਮੈਂਬਰ ਮਰ ਨਹੀਂ ਚੁਕਦਾ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ 
ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਕੁੱਲ ਉਮਰ ਦੀ ਔਸਤ ਕੱਢੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਹੜੇ 
ਇਕੱਠੇ ਹੀ ਬਹੁਤ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਮਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। 

ਜੀਵਨ ਦੀ ਆਸ਼ਾ ਇਕ ਕਲਪਿਤ ਅੰਕ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਮੌਤ-ਦਰ 
ਸਾਰਨੀ ਵਿਚ ਦਿੱਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇਕੋ ਸਮੇਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਅਤੇ ਮਰਨ 
ਤੱਕ ਇਕੋ ਜਿਹੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਇਕ ਗਰੁੱਪ 
ਦੀ ਉਮਰ ਦਾ ਅੰਸਤਨ ਅੰਕ ਹੈ। 
ਦੀ ਆਸ਼ਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗਰੁੱਪਾਂ ਵਿਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਇਕ 
ਗਰੁੱਪ ਦਾ ਕੋਈ ਮੈਂਬਰ ਔਸਤਨ_ਉਮਰ ਤੋਂ ਵੱਧ, ਕੋਈ ਘੱਟ ਸਾਲ 
ਜਿਉਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸ਼ਾਇਦ ਹੀ ਕੋਈ ਮੈਂਬਰ ਬਿਲਕੁਲ ਉਨੀ ਹੀ ਉਮਰ 
ਭੋਗਦਾ ਹੋਵੇ ਪਰ ਜੀਵਨ-ਕਾਲ ਉਹ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਉਮਰ ਹੈ ਜਿਸ ਤੋਂ 
ਵੱਧ ਕੋਈ ਵੀ ਮੈਂਬਰ ਜ਼ਿੰਦਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਪਰ ਜੀਵਨ ਕਾਲ 
ਕਲਪਿਤ ਅੰਕ ਹੈ ਅਤੇ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਉਮਰ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਉਣਾ 
ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੈ। 

ਆਯੂ ਕਾਲ ਬਾਰੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਧਿਐਨ--ਆਯੂ ਕਾਲ 
ਦੀ ਅਨੁਵੰਸ਼ਿਕਤਾ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਬੰਸਾਵਲੀ ਦੇ ਰਿਕਾਰਡਾਂ 
ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਐਮ. ਬੇਟਨ (ਅ.ਸ੬੬੧੦), ਕਾਰਲ 
ਪੀਅਰਸਨ, ਬੀ. ਸਟੋਸੀਗਰ (ਸ. 60050) ਐਸ. ਜੇ. ਹੋਮਜ਼ (3.ਹ. 
ਸਿ1੩0੬6),, ਅਲੈਗਜੈਂਡਰ, ਗਰਾਹਮ ਬੈੱਲ, ਈ. ਬੀ. ਵਿਲਸਨ, ਕਾਰਲ 
ਡੋਇਰਿੰਗ, ਆਈ. ਚਿੰਨ ਯੂਆਨ ਆਦਿ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਵਰਣਨ ਯੋਗ 


_ਹੈ। ਯੂਆਨ ਨੇ ਸਿੱਧ ਕੀਤਾ ਕਿ ਲੰਬੀ ਉਮਰ ਭੋਗਣ ਵਾਲੇ ਮਾਪਿਆਂ 


(70ਸਾਲ ਜਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ) ਦੇ ਲੜਕਿਆਂ ਦੀ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਭੋਗਣ 
ਵਾਲੇ ਮਾਪਿਆਂ (50ਸਾਲ ਤੋਂ ਘੱਟ) ਦੇ ਲੜਕਿਆਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਜ਼ਿਆਦਾ 
ਚਿਰ ਜਿਉਣ ਦੀ ਉਮੀਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 


`_ ਪਰਲ ਨੇ ਇਕ ਨਵੀਂ ਟਰਮ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਕੀਤੀ 'ਟੋਟਲ ਇਮੀਜੀਏਟ 


_ਐਨਸੈਂਸਟਰਲ ਲੋਂਗੈਵਿਟੀ' (114.)। ਕਿਸੇ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਆਯੂ-ਕਾਲ 


ਕੱਢਣ.ਲਈ ਉਸ ਦੇ ਦੋ ਮਾਪੇ ਅਤੇ ਚਾਰ ਪੜ-ਮਾਪਿਆਂ ਦੀ ਮਰਨ 
ਵੇਲੇ ਤੱਕ ਦੀ ਉਮਰ ਦਾ ਜੋੜ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ 600 ਤੋਂ 
ਵੱਧ ਜਾਂ 90ਤੋਂ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਪਰਲ ਨੇ ਮਰਨ ਸਮੇਂ ਦੀ ਉਮਰ 
ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਪਿਉਆਂ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਗਰੁੱਪਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ 
ਲੜਕਿਆਂ ਦੀ ਉਮਰ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਇਆ। ਇਹ ਤਿੰਨ ਗਰੁੱਪ 


'ਸਨ-(1)50 ਸਾਲ ਤੋਂ ਘੱਟ, (2) 50-79 ਸਾਲ ਅਤੇ (3) 80ਜਾਂ ਇਸ ਰ 


ਤੋਂ ਵੱਧ ਉਮਰ ਵਾਲੇ। ਜਨਮ ਸਮੇਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਗਰੁੱਪਾਂ ਦੇ ਲੜਕਿਆਂ 
ਦੀ. ਉਮਰ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਕੁਮਵਾਰ 470, 505 ਅਤੇ 57.2 ਸਾਲ 
ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ 40 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ 
ਲੜਕਿਆਂ ਦੀ ਉਮਰ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਕਰਮਵਾਰ 27.3, 28.9 ਅਤੇ 32.0 
ਸਾਲ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ। 


ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੰਕੜਿਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲੰਬੀ ਉਮਰ 
ਜਿਉਣ ਵਾਲੇ ਲੜਕਿਆਂ ਦੇ ਮਾਪੇ .ਅਤੇ ਪੜ-ਮਾਪੇ ਲੰਬੀ ਉਮਰ ਵਾਂਲੇ 
ਅਤੇ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਭੇਗਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਾਲੇ ਸਨ ਪਰ ਰ 


ਜੀਵਨ ਦਾ ਆਰੰਭ 


ਪਰਲ ਦੇ ਕੰਮ ਬਾਰੇ ਵੀ ਨੁਕਤਾ-ਚੀਨੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦੇ 
ਚਣੇ ਗਰੁੱਪ ਦੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਛੇ ਦੇ ਛੇ ਮਾਪੇ ਮਰ ਚੁੱਕੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਹ 
ਆਪ ਵੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਉਮਰ ਭੋਗ ਕੇ ਮਰ ਗਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੈਂਬਰਾਂ 
ਦੀ ਉਮਰ ਦੀ ਹੇਠਲੀ ਸੀਮਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ 
ਇਸ ਨਾਲ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਵੱਧ ਗਈ ਕਿ ਇਸ ਗਰੁੱਪ ਦੀ 
ਅੰਸਤਨ “1412 ਲੰਬੀ ਉਮਰ ਭੋਗਣ ਵਾਲੇ ਗਰੁੱਪ ਤੋਂ ਘੱਟ ਹੋਵੇਗੀ। 
ਕਿਸੇ 20 ਸਾਲ ਦੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਜੇ ਮਾਪੇ ਅਤੇ ਪੜ-ਮਾਪੇ ਸਾਰੇ ਮਰ ਚੁੱਕੇ 
ਹੋਣ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੁਝ ਜ਼ਰੂਰ ਕਾਫ਼ੀ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਮਰੇ ਹੋਣਗੇ। 
ਜਿਹਾ ਕਿ ਕਿਸੇ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਗਰੁੱਪ ਵਿਚ ਚਾਰ ਬੰਦੇ 20ਸਾਲ ਤੋਂ ਘੱਟ 


ਉਮਰ ਦੇ ਸਨ, ਇਸ ਲਈ ਪਰਲ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਉੱਤੇ ਜ਼ਰੁਰ ਗਰੁੱਪ __ 


ਚੋਣ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਿਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਤਰੁੱਟੀ 
ਦਾ ਸੁਧਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਸਿੱਧ ਕੀਤਾ ਕਿ ਹਰੇਕ 
ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਆਯੂ-ਕਾਲ ਲਈ ਅਨੁਵੰਸ਼ਿਕਤਾ ਇਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ 
ਨਿਰਧਾਰਕ ਹੈ। __ 

_ ਵਾਸਤਵਿਕ ਅਤੇ _ਸੰਭਵ ਜੀਵਨ-ਕਾਲ--ਮਨੁੱਖ ਦੀ 
ਵਾਸਤਵਿਕ ਉਮਰ ਸੰਭਵ ਉਮਰ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ 
ਵਾਸਤਵਿਕ ਉਮਰ ਉੱਤੇ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅਣਅਨੁਕੂਲ ਹਾਲਤਾਂ ਦਾ 
ਵੀ ਅਸਰ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਸਿੱਧੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੀਂ ਅਨੁਵੰਸ਼ਿਕਤਾ ਦਾ ਅਸਰ 
ਨਹੀਂ ਮਾਪ ਸਕਦੇ ਪਰ ਇਹ ਪਤਾ ਲੱਗ ਚੁੱਕਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦਾ ਮਨੁੱਖ 
ਦੇ ਆਯੂ-ਕਾਲ ਦੀ ਮਿਆਦ ਉੱਤੇ ਅਸਰ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। 

ਮਰ ਚੁੱਕੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਵਾਸਤਵਿਕ ਉਮਰ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਵੱਧ ਤੋਂ 
ਵੱਧ ਉਮਰ ਦੀ ਸੀਮਾ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲੱਗ ਸਕਦਾ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਤੋਂ ਕੋਈ 
ਪੱਕੀ ਸੀਮਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ। 

ਕਿਸੇ ਇਕ ਥਾਂ ਜਾਂ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸਾਰੀ ਆਬਾਦੀ ਵਿਚੋਂ ਕੁਝ ਦੀ, 
ਮਰਨ ਸਮੇਂ ਦੀ ਉਮਰ ਦੀ ਸਾਰਨੀ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਨਾਲ ਇਕ ਅਨਜੋੜ 
ਵਰਤਕਤਾ ਵੰਡ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਦੋ ਸਿਖ਼ਰ ਹਨ। ਇਕ ਸਿਖ਼ਰ 


ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਅਤੇ ਦੂਜਾ 75-80 ਸਾਲ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ। ਹੇਠਲੀ ਸੀਮਾ 
ਤੇ ਤਾਂ ਵਰਤਕਤਾ ਸੀਮਾ ਸਿਖ਼ਰ ਸਾਲ ਹੈ ਪਰ ਉਪਰਲੀ ਸੀਮਾ ਤੇ ਕੋਈ 


ਹੱਦ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਦੀ ਮਿਆਦ ਉਪਰਲੀ ਸੀਮਾ ਦੇ ਨੇੜੇ 


ਹੈ (ਜਿਵੇਂ 100 ਸਾਲ ਜਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ) ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਮੌਤਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 


ਹਰੇਕ ਸਾਲ ਫ਼ਰਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਬੁੱਢਾ ਹੋ ਕੇ ਮਰਨ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ 
ਦੀ ਉਮਰ ਵੀ ਹਰੇਕ ਸਾਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 

ਹਰੇਕ ਸਾਲ ਅਨੇਕਾਂ ਮਨੁੱਖ ਮਰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ 
ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ ਨਹੀਂ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਅੱਗੋਂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਮੌਤਾਂ ਦੀ 
ਸੰਭਵ ਗਿਣਤੀ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਵੱਧ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। 
ਆਂਕਿਕ ਸਿਧਾਂਤ ਤੋਂ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਮੌਤਾਂ 
ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਲਗਾਤਾਰ ਵੱਧਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਇਸ ਲਈ ਸਿਰਫ ਉਸ ਮਨੁੱਖ 
ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇਗਾ ਜਿਹੜਾ ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 
ਮਰ ਚੁੱਕੇ ਸਾਰਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਉਮਰ ਭੇਗ ਕੇ ਮਰਿਆ ਹੈ। 

_ ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ, ਆਸਟੇ੍‌ਲੀਆ, ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ, ਮੱਧ ਅਤੇ 
ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਯੂਰਪ ਆਦਿ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਮੌਤ-ਦਰ 
ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਜਿਹਾ ਕਿ 110ਜਾਂ 115 ਸਾਲ ਤੱਕ ਜਿਉਣ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖਾਂ 


ਦੀ ਗਿਣਤੀ 100 ਸਾਲ ਤੱਕ ਜਿਉਣ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨਾਲ ` 


ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸਬੰਧਤ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਪਿਛਲੇ ਨੰਬਰ ਵਿਚ ਵਾਧੇ ਨਾਲ 
ਉਨ੍ਹਾਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਵੱਧ ਉਮਰ ਭੋਗ ਕੇ ਮਰਨ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਵੱਧ ਜਾਂਦੀ 
ਹੈ। 


ਪ੍ਰਾਪਤ 
ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਉਮਰ ਦੀ ਮਿਆਦ ਆਮ ਤੌਰ 114 ਸਾਲ ਹੈ 


ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਅਤੇ ਅਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਰਿਕਾਰਡ ਤੋਂ ਸਿੱਟਾ ਕੱਢਿਆ - 


462 


ਪਰ ਇਹ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵਧ ਉਮਰ ਦੀ ਸੀਮਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਆਯੂ-ਕਾਲ 
ਅਨੁਵੰਸ਼ਿਕਤਾ ਨਾਲ ਨਿਰਧਾਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਹਰੇਕ ਮਨੁੱਖ ਦੇ 
ਆਯੂ-ਕਾਲ ਵਿਚ ਵਖਰੇਵੇਂ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਕਾਫ਼ੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਭਰੂਣ 
ਅਤੇ ਬੱਚੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਮਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿਚ 
ਜਨਮ ਸਮੇਂ ਕਈ ਬੀਮਾਰੀਆਂ ਜਾਂ ਵਿਗਾੜ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ 
ਦੀ ਉਮਰ ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਤਕ ਹੀ ਸੀਮਿਤ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ 
ਕਈ ਬੀਮਾਰੀਆਂ ਜਣਨਿਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਤੇ ਇਲਾਜ ਰਾਹੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 
ਠੀਕ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬੰਦਿਆਂ ਦੀ ਉਮਰ 
ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 

ਅਣਅਨੁਕੂਲ ਹਾਲਤਾਂ ਕਰਕੇ ਸੰਭਾਵੀ ਆਯੂ-ਕਾਲ ਨਾਲੋਂ 
ਵਾਸਤਵਿਕ ਉਮਰ ਘੱਟ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਹਾਲਤਾਂ ਜਾਂ ਕਾਰਨਾਂ - 
ਨੂੰ ਕੰਟਰੋਲ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਵਾਸਤਵਿਕ ਆਯੂ-ਕਾਲ, ਸੰਭਾਵੀ 
ਆਯੂ ਕਾਲ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜਿਹੇ ਹੀ ਪਹੁੰਚ ਜਾਵੇਗਾ। ਪਿਛਲੇ 2,000 ਸਾਲ 


`_ਵਿਚ ਅਨੁਕੂਲ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿਚ, ਔਸਤਨ ਉਮਰ ਦਾ 20-25 ਸਾਲ ਤੋਂ 70 


ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਤੱਕ ਦੇ ਵਾਧੇ ਤੋਂ ਇਹ ਉਮੀਦ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ 
ਕਿ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਆਯੂ-ਕਾਲ ਦੀ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੀਮਾ ਤੱਕ 
ਜਿਉਂਦਾ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ। 

ਹ. ਪੁ. -ਐਨ ਬ੍ਰਿ. 13:1100 ' 

ਜੀਵਨ ਦਾ ਆਰੰਭ : 'ਜ਼ਿੰਦਗੀ' ਜਾਂ 'ਜੀਵਨ' ਸ਼ਬਦ ਦੀ 
ਕੋਈ ਵੀ ਸਵੈ ਸਪੱਸ਼ਟ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਦਿਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਅਤੇ ਨਾ 
ਹੀ ਜਾਨਦਾਰ ਅਤੇ ਬੇਜਾਨ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇਕ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਰੇਖਾ 
ਖਿੱਚ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। 'ਜੀਵਨ' ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਆਮ 
ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਪਰਿਭਾਜ਼ਾਵਾਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਨ : ਮੈਟਾਬੋਲਿਜ਼ਮ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ 
ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ 'ਜ਼ਿੰਦਗੀ' ਲੜੀ ਬੱਧ ਜੀਵ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦਾ 
ਇਕ ਖੁਲ੍ਹਾ ਸਿਸਟਮ ਹੈ ਜਿਹੜੀਆਂ ਨਿਮਨ ਤਾਪਮਾਨ ਤੇ ਵਿਸ਼ਿਸ਼ਟ 
ਐਨਜ਼ਾਈਮਾਂ ਨਾਲ ਉਤਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਾਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਐਨਜ਼ਾਈਮਾਂ 
`ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਕ ਪ੍ਰਤਿਰੂਪ (30064608) ਹੈ ਜਿਹੜੇ ਪੂਰਨ ਤੌਰ ਰ ਤੇ 
ਮਾਲੀਕਿਊਲਾਂ ਤੋਂ ਬਣਦੇ ਹਨ। 


ਧਰਤੀ ਤੇ ਜੀਵਨ ਕਿਵੇਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇਗਾ ਇਸ ਬਾਰੇ ਕਈ 
ਵਿਚੋਂ ਹੀ ਇਕ ਹੈ। 


ਹਸ 
ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਕੋਈ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦਿਤਾ। ਚਾਰਲਸ ਡਾਰਵਿਨ ਨੇ 
ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਿੱਧ ਕੀਤਾ ਕਿ ਕਿਸੇ ਪੂਰਵਜ ਜੀਵ (ਜਿਹੜਾ 
ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਅਤੇ ਪੌਦਿਆਂ ਵਿਚ ਸਾਂਝਾ ਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ) ਤੋਂ ਵਿਕਾਸ 
ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਸਤਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿਚ ਡਬਲਿਊ. ਹਾਰਵੇ ਨੇ 
ਸਿੱਧ ਕੀਤਾ ਕਿ ਹਰੇਕ ਪ੍ਰਾਣੀ ਅੰਡੇ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ, ਸਤਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ 


ਦੇ ਅਖ਼ੀਰ ਵਿਚ ਹੀ ਐਫ. ਰੇਅਡੀ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਮਾਜ ਵਿਚ ਲਾਰਵੇ 


(ਮੈਗਟ) ਮੱਖੀਆਂ ਦੇ ਅੰਡਿਆਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ 
ਵਿਚ ਐਨ. ਸਪੈਲੈੱਨਜ਼ਾਨੀ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਥਣਧਾਰੀਆਂ ਦੇ ਪੈਦਾ ਹੋਣ 


_ ਲਈ ਸ਼ੁਕਾਣੂਆਂ ਦਾ ਹੋਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਇਹ ਸਿੱਧ ਹੋ 


ਗਿਆ ਕਿ ਵੱਡੇ ਪ੍ਰਾਣੀ ਅੰਡਿਆਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਪਰ 
ਸ਼ੂਖਮਦਰਸ਼ੀ ਜੀਵ ਜਿਹੜੇ ਸਰਬ ਵਿਆਪੀ ਹਨ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ 
ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਪਰ 1850 ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਲੂਈ ਪਾਸਚਰ ਨੇ 
ਸਿੱਧ ਕੀਤਾ ਕਿ ਛੋਟੇ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਜੀਵ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੋ 
ਸਕਦਾ ਸਗੋਂ ਇਹ ਆਸ ਪਾਸ ਦੀ ਹਵਾ ਵਿਚ ਘੁੰਮਦੇ ਫਿਰਦੇ ਜਰਮਾਂ 
ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਟੀ. ਐਚ. ਹਕਸਲੇ (1869) ਅਤੇ ਟਿਨਡੈਲ (1874) 
ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਅਕਾਰਬਨੀ ਰਸਾਇਣਾਂ ਤੋਂ ਜਿੰਦਗੀ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਜਾ 


483 


` ਹੈ ਪਰ ਉਹ ਇਸ ਕਥਨ ਨੂੰ ਸਿੱਧ ਨਾ ਕਰ ਸਕੇ! ਅੰਤ ਵਿਚ 
ਫ. ਜੀ. ਨੇ ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਜੀਵ-ਰਸਇਣ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ 
ਰਖੀ। ਇਹ ਵਿਗਿਆਨ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ ਨਾਲ 
` ਹੈ। 


1920ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਕੀਤੇ ਤਜਰਬਿਆਂ ਨਾਲ ਇਹ ਸਿੱਧਕੀਤਾ 
ਭਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੀਵਨ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਆਰੰਭ ਹੋਇਆ ਸੀ ਪਰ ਇਸ 
`ਦਾ ਜਵਾਬ ਕਿ ਜੀਵਨ ਕਿਵੇਂ ਆਰੰਭ ਹੋਇਆ? ਪਹਿਲੇ ਸਵਾਲ 
ਣਾਂ ਅਤੇ ਸਿੱਟਿੰਆਾਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ,ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। 
ਚਟਾਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਮਿਲੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੇ ਪਥਰਾਟਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਵੀ 
ਪਹਿਲਾਂ ਜੀਵਨ ਆਰੰਭ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਪਹਿਲੇ ਪਥਰਾਟ ਫਿਸੇ 
ਜਾਂ ਪੰਦੇ ਦੀ: ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਰਗੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹਨ'ਗੋਂ 


।ਵਨ ਦਾ ਰਸਾਇਣਿਕ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹਨ। ਪ੍ਰੀ-ਕੈਂਬਰੀਅਨ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ 


ਵਿਚੋਂ ਮਿਲੇ ਕੁਝ ਐਮੀਨੋ ਐਸਿਡਾਂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਤੋਂ ਪੀ. ਐਚੇ. 
ਤਨ ਨੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਦਾ ਕਿਆਸ ਕੀਤਾ ਹੈ। 
ਮਨ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਚਟਾਨਾਂ ਵਿਚ ਮਿਲੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਪਥਰਾਟ 
, 800,000,000 ਸਾਲ ਤੋਂ ਵਧ ਪੁਗਣੇ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਇਹ ਸਮਾਂ 
ਹੈਂ ਦਾ ਸਿਰਫ਼ ਇਕ ਚੌਂਥਾਈ ਭਾਗ ਹੈ। ਸਿਰਫ਼ ਥਣਧਾਰੀ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ 
ਕੇ ਬਾਕੀ ਤਕਰੀਬਨ ਸਾਰੇ ਅਜੋਕੇ ਪ੍ਰਾਣੀ ਕੈਂਬਰੀਅਨ ਸਮੇਂ ਵਿਚ 
ਨੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਗੋਂ ਵਿਕਾਸ ਹੁੰਦਾ ਰਿਹਾ ਹੇਵੇਗਾ। ਇਹ ਤਾਂ ਪੱਕਾ 
ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੈ ਕਿ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਸੈੱਲ ਕਦੋਂ ਬਣਿਆ ਹੋਵੇਗਾ 
ਹਿਹ ਪਿ 
ਹੈ” 

ਦਹੀ ਜੀਤ ਗਿ ਜੀਵਿਆ 
ਹਨ ਉਹ ਸੁਭਾਵਕ-ਹੀ ਠੀਕ ਫਿਟ ਨਹੀਂ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਸਗੋਂ ਉਹ 
ਮਿਤ ਤੇ ਨਿਯਮਿਤ ਤਰਤੀਬਾਂ ਵਿਚ ਜੁੜਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ 
ਤਜ ਤੋਂ ਹੇਠਲੇ ਪੱਧਰ ਦੇ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਸਧਾਰਨ ਅਣੂ, 
ਆਂ ਤੋਂ ਕੁਆਂਟਮ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ) ਬਣਦੇ ਹਨ ਅਤੇ 
(ਲਕਾਂ ਵਿਚ ਜੁੜ ਕੇ ਕੋਲਾਇਡੀ ਕਣ, ਰੇਸ਼ੇ ਅਤੇ ਸੈੱਲ ਝਿੱਲੀਆਂ 
ਤੇ ਹਨ, ਸੈੱਲ ਜੁੜ ਕੇ ਟਿਸ਼ੂ, ਟਿਜ਼ੂ ਅੱਗੋਂ ਅੰਗ ਅਤੇ ਵੱਖ ਵੱਖ 
। ਜੀਵ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਰ 

ਮਿਵਨ ਦਾ ਆਰੰਭ ਦੱਸਣ ਲਈ ਪਹਿਲਾਂ ਤਿੰਨ ਸਵਾਲਾਂ ਦਾ 
ਣ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। (1) ਉਸ ਮਾਦੇ ਦਾ ਆਰੰਭ (ਜਾਂ ਉਤਪਤੀ) ਜਿਸ 
' ਜੀਵ ਬਣੇ ਹਨ, (2) ਉਰਜਾ ਦੀਆਂ ਵਿਧੀਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ 
? ਕਾਰਵਿਹਾਰ (ੈਟਾਬੋਲਿਜ਼ਮ) ਚਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ (3) ਜਣਨ, 
ਮਣੂਆਂ ਦਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਜਿਹੜਾ ਮੌਜੂਦਾ ਜੀਵਨ ਦਾ 
ਹੈ-ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵਨ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ। 

੧ਵਨ ਦੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ--ਜੀਵਨ ਕੋਈ 4, 000,000,000 
ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਆਰੰਭ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਹ ਧਰਤੀ 
ਹਾਸ ਜਿੰਨਾ ਜਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਫੱਧ ਪੁਰਾਣਾ ਹੋਵੇਗਾ। 
`ਹੈ ਕਿ ਪੂਰਵਜ ਕਿਸਮਾਂ ਧਰਤੀ ਦੇ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਉਣ ਤੋਂ 
# ਵਿਚਰਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ ਹੋਣ। ਧਰਤੀ ਤੇ ਹੀ ਜੀਵਨ ਆਰੰਭ 
ਹਵੇਗਾ। ਇਹ ਇਸ ਲਈ ਸੋਚਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ 
ਨੀ ਵੱਡੀ ਹੈ ਕਿ ਆਪਣੀ ਗੁਰੂਤਾ ਸ਼ਕਤੀ ਰਾਹੀਂ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ 
ਤਕਰੀਬਨ ਸਾਰੇ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਪਕੜ ਵਿਚ ਰਖ ਸਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ 
; ਇਹ ਕਿ ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਇਸ ਦਾ ਫ਼ਾਸਲਾ ਵੀ ਐਸਾ ਹੈ ਕਿ 
ਜ ਉੱਤੇ ਤਰਲ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ 
ਜਾਂ ਉਬਲਦੇ ਰਹਿਣ ਤੋਂ ਬਚਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। 


ਲਾ ਜਾਲ (ਲਾ ੩ #ੱਚ 
ਜੀਵਨ ਦਾ ਆਰੰਭ 


ਜੀਵਨ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਤੱਤ ਹਾਈਡਡ੍ਰੋਜਨ, ਕਾਰਬਨ, ਨਾਟੀਟੋਨਨ 
ਅਤੇ ਆੱਕਸੀਜਨ ਹਨ। ਓਪੇਰਿਨ ਦੇ ਕਿਆਸ ਅਨੁਮਾਨ <” ਸਏ ਪੰਹਲ 
ਵਾਤਾਵਰਨ ਵਿਚ ਮੀਥੇਨ ਅਤੇ ਅਮੇਨੀਆ ਹੁੰਦੇ ਸਨ: ਪਰਟਜ ਮਮੁੱਦਰਾਂ 
ਦੇ ਅੰਦਰ ਜਾਂ ਸੜ੍ਹਾ ਉੱਤੇ ਕਾਰਬਨ ਅਤੇ ਨ ਨਾਈਨ੍ਰੇਗਨ ਸਨ: ਧਰਤੀ 
ਵਿਚ ਹਾਈਡ੍ਰੋਕਾਰਬਨ ਮੌਜੂਦ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਕਾਰਬਲੀ 
ਤਾਰੌਟਾਂ (0੬੦05) ਤੋਂ ਸਿੱਧ ਹੋ`ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਇਹ ਸੋਚਿਆ ਜਾ 
ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੂਰਵਜ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਨਾਈਟੋਜਨ ਦਾ ਵਾਤਾਵਰਨ ਸੀ 
ਜਿਹੜੀ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਦੀ ਸਤ੍ਹਾ ਤੋਂ ਕਿਨਾਰਿਆਂ ਤੱਕ ਫੇਛਲੀ ਹੋਵੈਗੀ! ਸੋ 
ਨਾਈਟੋਜਲੀ ਵਾਤਾਵਰਨ ਵਿਚ ਹੋ ਕੇ, ਜ਼ਿਆਦਾ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਅਣੂਹਆਂ 
ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਹ ਪ੍ਰਤਿਕਿਰਿਆਵਾਂ ਜਿਹੜੀਆਂ ਜਿੰਦਗੀ 
ਵਿਚ ਐਨਜ਼ਾਈਮ ਰਆਵਾਂ ਹਨ, ਸਲਫ਼ਰ ਫਾਸਫੋਰਸ, ਲੋਹਾ 
ਆਦਿ ਵਰਗੇ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵਿਚ ਹੋਈਆਂ ਹੋਣਗੀਆਂ। 

ਊਰਜਾ ਦਾ ਸੋਮਾ--ਦੂਜਾ ਜਵਾਲ ਉਠਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਪ੍ਰਤਿਕਿਰਿਆਵਾਂ ਲਈ ਊਰਜਾ ਕਿਥੋਂ ਆਈ। ਅਜੈਕੇ ਜਮੇਂ ਫਿਚ ਸੂਰਜ 
ਦੀ ਉਰਜਾ ਨੂੰ ਪੌਦੇ ਖੁਰਾਕ ਵਿਚ ਬਦਲ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਪੁਰਾਤਨ ਸਮਿਆਂ 


ਵਿਚ ਇਸੇ ਵਿਧੀ ਰਾਹੀਂ ਕੋਲਾਂ ਅਤੇ ਤੇਲ ਜਮ੍ਹਾਂ ਹੁੰਦੇ ਰਹੇ ਪਰ ਕਲੋਰੋਫ਼ਿਲ 


ਲਿਆਂਦਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਬਹੁਤੇ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦਾ 
ਖਿਆਲ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਵਕਤ ਜੀਵਨ ਸ਼ੁਰੂ ਹੇਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੁਝ ਮੁਕਤ 
ਊਰਜਾ, ਊਰਜਾ ਭਰਪੂਰ ਯੋਗਿਕਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਉਪਲੱਬਧ ਹੋਵੇਗੀ। 
ਇਹ ਮੂਲ ਸੋਮਾ ਉਸ ਸਮੇਂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ, ਪੁਲਾੜੀ ਕਿਰਨਾਂ ਜਾਂ 
ਰੇਡੀਓ ਐਕਟਿਵ ਤੱਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਜਮ੍ਹਾਂ ਹੋਈ ਹੋਵੇਗੀ। ਕਾਰਬਨੀ ਤਾਰੋਟਾਂ 
ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣਾਂ ਤੋਂ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਮੂਲਕ ਸੰਚਣ ਪੁਲਾੜ ਵਿਚਲੇ 
ਧੂੜ-ਘੱਟੇ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਹੋਣਗੇ ਜਿਸ ਤੋਂ ਉਪ ਗ੍ਰਹਿ ਬਣੇ ਹਨ। ਇਸ 
ਤੱਥ ਵਿਚ ਜੇ ਕੁਝ ਸਚਾਈ ਹੈ ਤਾਂ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਅਨੁਮਾਨ ਲਾਇਆ ਜਾ 
ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਊਰਜਾ ਭਰਪੂਰ ਯੋਗਿਕ ਪੂਰਵਜ ਧਰਤੀਂ ਵਿਚ ਬਣੇ 
ਸਨ। ਰ 
ਨਵ ਜੰਮੇ ਅਣੂਆਂ ਦਾ ਇਕੱਠਾ ਹੋਣਾ--ਹਾਲਡੇਨ ਅਤੇ 
ਓਪੇਰਿਨ ਅਨੁਸਾਰ ਮੂਲਕ ਸੰਚਿਤ ਪਦਾਰਥ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਪਾਰ ਵੈਗੱਣੀ 
ਦੇ ਮੁੜ ਅਸਰ ਤੋਂ ਪਰ੍ਹੇ ਹੇ ਗਏ ਹੇਣਗੇ ਤੇ ਟੁੱਟ ਭੱਜ ਤੋਂ ਬਚ ਕੇ ਸਮੁੰਦਰ 
ਦੇ ਕੰਢਿਆਂ ਤੇ ਜਵਾਨ ਦਹਾਨਿਆਂ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਕਣਾਂ ਵਿਚ ਸਮਾ ਗਏ ` 
ਹੋਣਗੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਹਿਲੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਨੂੰ ਅਲਪ-ਜੀਵਨ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ 
ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੀਵਨ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਡੱਖ 
ਜੀਵ ਦੇ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇਗਾ! 

ਬਹੁਲਕਾਂ ਦਾ ਬਣਨਾ--ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਜੀਵਨ ਦੀਨ ਇਹ 
ਇਕਾਈਆਂ ਮਿੱਟੀ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੱਖ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਜ਼ਰ ਸਕਦੀਆਂ 
ਸਨ, ਜੀਵ ਦਾ ਬਣਨਾ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਸੀ। ਪਹਿਲਾਂ ਕੁਝ ਬਹੁਲਕੀਕਰਨ ਹੋ 
ਕੇ ਛੋਟੇ ਅਣੂ ਜਿਵੇਂ ਐਮੀਨੋ' ਤੇਜ਼ਾਬ, ਨਾਈਟ੍ਰੋਜੇਨੀ ਥਾਰਾਂ, ਖੰਡ ਅਤੇ 
ਫ਼ਾਸਫੇਟ ਆਦਿ ਜੁੜ ਕੇ ਲੰਬੀਆਂ ਚੇਨਾਂ ਬਣੀਆਂ ਹੋਣਗੀਆਂ। 

ਮੁਕਤ ਫਿਰਦੇ ਬਲੱਬ (ਬੂੰਦਾ) ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਟੋ ਐੱਨਜ਼ਾਈਮ--ਇਕ 
ਸਕਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਕਣਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਰਹਿਣ ਦੀ ਫਿਰ 
ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾਵਾਂ ਵਿਚ ਬਣਾਏ ਇਹੇ ਜਿਹੇ ਬਲਾਂਬਾਂ ਨੂੰ 
ਕੋਐਸਰਵੇਟ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। (ਇਹ ਕੋਲਾਇਡੀ ਬੂੰਦਾਂ ਦਾ ਇਕ ਇਕੱਠ 
ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਬਿਜਲੀ ਬਲਾਂ ਨਾਲ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਕੋਐਸਰਵੇਟਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿੱਥਾਂ ਵਿਚ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਮੈਟਾਬੋਲਿਕ 


ਜੀਵਨੀ ਤੇ ਜੀਵਨ ਚਰਿਤਰ 


ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਅਜੋਕੇ ਐੱਨਜ਼ਾਈਮ ਪ੍ਰੋਟੋ-ਐੱਨਜ਼ਾਈਮਾਂ 
ਤੋਂ ਬਣੇ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਲੋਹੇ ਜਾਂ ਤਾਂਬੇ ਵਰਗੀਆਂ ਧਾਤਾਂ (ਸਧਾਰਨ ਕਾਰਬਨੀ 
ਖਾਰਾਂ ਸਮੇਤ) ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਕਿਰਿਆ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਸਨ। ਈਓਬਾਇਆਂਟ 
ਪਿਰਾਤਨ ਵੰਡ ਅਨੁਸਾਰ ਜੀਵਿਤ ਪਦਾਰਥ ਦਾ ਇਕ ਨਿੱਖੜਵਾਂ ਅੰਗ) 
ਦਾ ਬਣਨਾ ਅਗਲੀ ਵਿਕਸਿਤ ਸਟੇਜ (ਪਿਰੀ ਅਨੁਸਾਰ ਈਓਬਾਇਐਂਟ 
ਦਾ ਬਣਨਾ ਹੈ। (ਓਪੇਰਿਨ ਅਨੁਸਾਰ) ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੰਯੁਕਤ ਬਹੁਲਕਾਂ ਦੇ 
ਜਾਲ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਅਖ਼ਤਿਆਰ ਕਰ ਲਈ ਹੋਵੇਗੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ 
ਇਕਾਈਆਂ (ਈਓਬਾਇਆਂਟਾਂ) ਦੇ ਦੁਆਲੇ. ਲਿਪਿਡ ਜਾਂ ਚਰਬੀਦਾਰ 
ਪਦਾਰਥ ਬਣ ਗਏ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਾਕੀ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਤੋਂ ਵਖਰਾ 
ਕਰ ਦਿਤਾ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਝਿੱਲੀਆਂ ਬਣ ਜਾਣ 
- ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਹਿੱਸੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੋ 
ਗਏ। ਅਜਿਹਾ ਹੋ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸੰਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦੀ ਕਿਰਿਆ 
ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਹੋਵੇਗੀ ਜਿਸ ਵਿਚ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨੂੰ ਜਜ਼ਬ ਕਰਕੇ 
ਇਹ ਕਾਰਬਨੀ ਮਾਦਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਊਰਜਾ ਮਿਲਣ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਵਿਚ ਵੰਡ ਜਲੰਦੀ ਜਲਦੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇਗੀ ਅਤੇ ਆੱਕਸੀਜਨ ਵਾਤਾਵਰਨ 
ਵਿਚ ਛੱਡੀ ਜਾਂਦੀ ਰਹੀ ਹੋਵੇਗੀ ਜਿਸ ਨਾਲ ਆੱਕਸੀਕਰਨ ਦੀਆਂ 
ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਜਲਦੀ ਜਲਦੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ ਹੋਣਗੀਆਂ ਤੇ ਪੂਰਵਜ 
ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲਤਾ ਵਧਦੀ ਰਹੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ 
ਦੇ ਜੀਵ ਬਣ ਗਏ ਹੋਣਗੇ, ਇਕ ਤਾਂ ਜਿਹੜੇ ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਊਰਜਾ ਲੈ ਕੇ 
ਕਾਰਬਨੀ ਮਾਦਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਜਿਹੜੇ ਇਹ ਮਾਦਾ ਅਤੇ 
ਵਾਤਾਵਰਨਕ ਆੱਕਸੀਜਨ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੌਦਿਆਂ ਅਤੇ ਕੁਝ 
ਜੀਵਾਣੂਆਂ (ਸਵੈ-ਪੋਸ਼ਿਤ) ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਪਿਰ ਪੋਸ਼ਿਤ) ਵਿਚ ਵੰਡ ਹੋ 
ਗਈ ਹੋਵੇਗੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਣਨ ਦੀਆਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਹੇਣ ਨਾਲ 


ਮੈਟਾਬੋਲਿਜ਼ਮ ਵਿਚ ਵੀ ਵਿਕਾਸ ਹੁੰਦਾ ਰਿਹਾ। ਜਣਨ ਨਿਊਕਲਿਕ 


ਤੇਜ਼ਾਬਾਂ ਦੇ ਕੁਝ ਵਿਸ਼ਿਸ਼ਟ ਅਣੂਆਂ ਚਾਰ ਨਿਊਕਲੀਓਟਾਈਡਾਂ ਦੇ 
ਬਹੁਲਕਾਂ ਜਿਹੜੇ ਖੰਡ, ਅਤੇ ਫ਼ਾਸਫ਼ੇਟਾਂ ਦੇ ਬਣੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਦੀ ਹੋਂਦ 
ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰ 
ਐਨਜ਼ਾਈਮਾਂ ਅਤੇ ਕੋ-ਐਨਜ਼ਾਈਮਾਂ ਦਾ ਸੰਗਠਨ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ 
ਸਾਰੀਆਂ ਮੁੱਖ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਕਰ ਸਕਣ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਸੀ ਪਰ ਇਹ ਪੂਰੇ 
ਜੀਵ ਨਹੀਂ ਜਨ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਆਪਣੇ ਮਾਧਿਅਮ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ 
ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੈੱਲ ਅੰਦਰਲੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਜਿਵੇਂ ਮਾਈਟੋਕ੍ਹਾਂਡ੍ਹੀਆ, 
ਮਾਈੜ੍ਰੋਸੇਮ, ਪਲਾਸਟਿਡ ਆਦਿ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਦਿਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। 
ਇਹ ਲਗਭਗ -ਵਿਸ਼ਾਣੂਆਂ ਵਰਗੇ ਜੀਵ ਸਨ। _ 


ਸੇਲ ਦਾ ਬਣਨਾ--ਸੈੱਲ ਬਣਨ ਲਈ ਪੌਸ਼ਟਿਕਤਾ ਦੀ ਕਾਫ਼ੀ 
ਜ਼ਰੂਰਤ ਸੀ। ਪੂਰਵਜ ਵਿਸ਼ਾਣੂਆਂ ਅਤੇ ਸੈੱਲ ਦੇ ਸਾਈਟੋਪਲਾਜ਼ਮ ਵਿਚ 
ਜਿਹੜਾ ਨਿਊਕਲਿਕ ਤੇਜ਼ਾਬ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਉਸ ਨੂੰ ਆਰ ਐਨ ਏ ਕਹਿੰਦੇ 
ਹਨ। ਇਹ ਸਧਾਰਨ ਅਤੇ ਅਸਥਿਰ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਨਿਉਕਲਿਕ ਤੇਜ਼ਾਬ 
ਹੈ। ਰਸਾਇਣਿਕ ਵਿਕਾਸਦਦੀ ਅੰਤਮ ਸਟੇਜ ਹਰੇਕ ਨਿਊਕਲੀਓਟਾਈਡ 
ਇਕਾਈ ਵਿਚ ਖੰਡ ਦੇ ਇਕ ਪਰਮਾਣੂ ਦਾ ਮਿਲਣਾ `ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ 


ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਥਿਰ, ਡੀ. ਐਨ. ਏ. ਬਣਦਾ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਸਾਰੇ ਸੈੱਲਾਂ ਵਿਚ 


ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬ੍ਰਾਅਦ ਜੀਵ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਪ੍ਰਰ੍ਰਿਤਿਕ ਚੋਣ ਨਾਲ 
ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਿਕਸਿਤ ਕਿਸਮਾਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ। 
ਹ. ਪੁ. -ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 13: 1083 
ਜੀਵਨੀ ਤੇ ਜੀਵਨ ਚਰਿਤਰ : ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਅਕਤੀ 
ਦੇ ਜੀਵਨ ਬਿਰਤਾਂਤ ਨੂੰ ਜੀਵਨੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਚ 
_ਇਸ ਨੂੰ ਬਾਇਓਗ੍ਰਾਫ਼ੀ ਆਖਦੇ ਹਨ ਜਿਹੜਾ ਦੇ ਯੂਨਾਨੀ ਸ਼ਬਦਾਂ 
ਸਮਾਸ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਇਉ' ਜੀਵਨੀ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ 


464 ੮ 


ਲੇਖਾ ਜੋਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਆਮ ਕਰਕੇ ਇਸ ਵਿਚ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸਾਰੀ 
ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਆਦਰਸ਼ ਜੀਵਨੀ ਵਿਚ ਸਬੰਧਤ 


ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਕੋਈ ਪੱਕਾ ਨਿਯਮ ਨਹੀਂ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਪਾਲਨਾ ਹਰ ਸਮੇਂ 
ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ। 

ਕਈ ਜੀਵਨੀਆਂ ਨਾਇਕਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਵਿਚ ਹੀ ਲਿਖੀਆਂ 
ਲਿਖਣਾ ਅਸੰਭਵ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਆਦਰਸ਼ ਜੀਵਨੀ, ਨਾਇਕ ਦੇ 
ਸਮੇਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਇਤਿਹਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਲੇਖਕ ਆਪਣੀ ਕਲਪਨਾ 
ਦੀ ਪਾਣ ਚੜ੍ਹਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਜੀਵਨੀ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਾਹਿਤਕ 
ਵੰਨਗੀ ਬਣਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। 

ਪੱਛਮੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਜੀਵਨੀ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਚਿਰ ਤੋਂ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ 
ਸਾਹਿਤ ਰੂਪ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੁਨਰ ਜਾਗ੍ਰਤੀ ਕਾਲ ਤੋਂ ਧਹਿਲਾਂ 


- ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਜੀਵਨ 
ਤਤ ਬਿ 


ਸੀ। 
ਜੀਵਨ ਚਰਿੱਤਰ ਦੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਰੂਪ ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਕਿਸੇ ਵੀ 
ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖੀ ਚਰਿੱਤਰ, ਉਸ ਦੇ ਮਨੋ ਵਿਕਾਰ 


_ਤੇ ਮਨੋਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਰੂਪਮਾਨ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 


ਮਿਸਰ ਤੇ ਪੱਛਮੀ ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਪੱਥਰਾਂ ਉਪਰ 
ਰਾਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਬਰਾਂ ਦੇ ਜੰਗਲਿਆਂ ਉੱਤੇ ਅਤੇ ਥੰਮਾਂ ਤੇ ਦੀਵਾਰ 
ਉੱਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਜਿੱਤਾਂ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ 
ਉਕਰਾਈਆਂ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਬੜੀ ਪੁਰਾਣੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਮੱਗਰ 


`ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਚਰਿੱਤਰ ਦਾ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਤੇ ਮੁਢਲਾ ਰੂਪ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦ 


ਹੈ। 
ਪਹਿਲੀ ਸਦੀ ਈਸਵੀ ਪੂਰਵ ਵਿਚ ਚੀਨ ਵਿਚ ਸਸੂ-ਮਾ ਚਿਏ 


_ਨੇ ਆਪਣੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸੰਸਕਰਣਾਂ ਦੇ ਇਕ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਸਮਕਾਲ 


ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਚਰਿੱਤਰ ਲਿਖਿਆ ਹੈ। ਬਾਅਦ ਵਿ 
ਚੀਨੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਚਿਏਨ ਨੇ ਚੀਨ ਦੀਆਂ ਬੰਸਾਵਲੀਆਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾ; 
1747ਈ. ਵਿਚ 217ਖੰਡਾਂ ਵਿਚ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਵਾਇਆ 
ਜਿਸ ਵਿਚ ਚੀਨ ਦੇ ਪੰਜ ਕਾਲਪਨਿਕ ਸਮਰਾਟਾਂ ਤੋਂ ਲੈਕੇ ਸਸੂ-ਮਾ-ਚਿਏ 
ਦੇ ਕਾਲ ਤੱਕ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੋਇਆ ਹੈ। 

. __ ਯੂਨਾਨੀ ਜੀਵਨੀਕਾਰਾਂ ਵਿਚ ਪਲੂਟਾਰਕ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹੱਤ 
ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਕਿਰਤ ਵਿਚ ਯੂਨਾਨ, ਰੋਮ ਅਤੇ ਫ਼ਰਾਸ ਦੇ 46 ਵਿਸ਼ੇ 
ਅਤੇ ਤੇਜਸਵੀ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ। 


ਲਾਤੀਨੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਪਹਿਲੀ ਸਦੀ ਈਸਵੀ ਪੂਰਵ ਦਾ ਜੀਵ 
ਲੇਖਕ ਕਾਰਨੈਲੀਅਸ ਨੇਪੋਸ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿਚ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਯੋਗ 


'ਜਿਸ ਨੇ ਕਾਂਤੇ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਮਿੱਤਰ ਸਿਸਰੋ ਦੇ ਜੀਵਨ ਚਰਿੱਤਰ ਲਿ 


ਸਨ। ਇਸ ਦੇ ਹੋਰ ਜੀਵਨ ਚਰਿੱਤਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਜਰਨੈਲਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧ 
ਹਨ। 

ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ 17ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦਾ ਜੀਵ 
ਸਾਹਿਤ ਬੜਾ ਸੰਖੇਪ ਹੈ। ਇਲਿਜ਼ਾਬੱਥ ਦੇ ਸਮਕਾਲੀ ਵਿ£ 
ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਇਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਸ਼ੈਕਸਪੀਅਰ ਆਦਿ ਦੀਆਂ 
ਜੀਵਨੀਆਂ ਦੀ ਅਣਹੋਂਦ ਕਰਕੇ ਸਾਹਿਤਕਾਰਾਂ ਤੇ ਇਤਿਹ੍ਾਸਥਾਰਾਂ 
ਆਰੰਭ ਵਿਚ ਅਨੇਕ ਔਕੜਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਬਾਅ 
ਵਿਚ ਇਸ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ ਅਨੇਕ ਯਤਨ ਹੋਏ। 18ਵੀਂ ਸਦੀ 2 


485 


ਤਨ ਦੀ ਜੀਵਨੀ ਵਿਚ ਇਸ ਦਾ ਕਾਫ਼ੀ ਵਿਕਸਿਤ ਰੂਪ ਦੇਖਣ ਨੂੰ 
ਤਾ ਹੈ। 1791 ਈ. ਵਿਚ ਇਸ 'ਜੀਵਨੀ' ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ 
ਈ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਇਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਘਟਨਾ ਹੈ। ਇਹ ਗ੍ਰੰਥ 
ਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵਨੀਕਾਰਾਂ ਲਈ ਇਕ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸ਼ੈਲੀ ਤੇ ਸਰੂਪ ਦਾ 
ਰਸ਼ ਬਣ ਗਿਆ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਨਾਲ ਅਤੀਤ 
ਹਾਂ ਪੁਰਖਾਂ ਦੀਆਂ ਨਿਆਂ ਪੂਰਨ ਜੀਵਨੀਆਂ ਲਿਖਣ ਦੀ ਉਤਸੁਕਤਾ 
[ਤ ਹੋਈ। ਪ੍ਰਾਚੀਨਤਾ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਦੀ ਰੁਚੀ, ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦੀ 
7 ਸਬੰਧੀ ਯਤਨਾਂ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਖੋਜ ਕਾਰਨ ਵਿਦਵਤਾਪੂਰਨ 
ਨੀਆਂ ਲਿਖੀਆਂ ਜਾਣ ਲੱਗੀਆਂ। 


ਵਲੀ ਉਰ 
ਜਾਂ, ਤੱਥਾਂ ਜਾਂ ਤਰੀਕਾਂ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਾਲ ਨੂੰ 


ਜਾਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਫ਼ਰਾਇਡਵਾਦੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਕਿਸੇ 


ਤੰ ਦੇ ਸੂਝ ਬੂਝ ਨਾਲ ਆਖੇ ਹੋਏ ਬਚਨ ਹੀ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਮਨ 
ਸਖਿਆਨਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਵੈਨ ਵਾਈਕ ਬਰੁਕਸ 
ਮਾਂ ਜੀਵਨੀਆਂ, ਗਾਸੈੱਲੀਅਲ ਬ੍ਰੈਡਫੋਰਡ ਦੇ ਮਨੋ-ਵਿਗਿਆਨਕ 
` ਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਵਿਆਖਿਆ, ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਜੀਵਨੀਆਂ ਦੇ 
ਨੇ ਹਨ। ਕਈ ਨਵੀਨ ਜੀਵਨੀਆਂ ਨੂੰ ਕਲਾਤਮਕ ਜੀਵਨੀਆਂ ਦਾ 
ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਜੀਵਨੀਆਂ ਦੇ ਨਾਇਕਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ 
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਨਾਵਲ ਜਾਪਦੇ 
! ਨਾਇਕ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਰੋਚਿਕ ਘਟਨਾਵਾਂ, ਉਸ ਨਾਲ 
ਧਤ ਕੁਝ ਰੋਚਕ ਪਾਤਰ ਅਤੇ ਕੁਝ ਰੋਚਿਕ ਯਾਦਾਂ ਨੂੰ ਵਾਰਤਾਲਾਪ, 
ਤਮ ਬਚਨੀ ਅਤੇ ਲੰਮੀ ਗੱਲਬਾਤ ਦੀਆਂ ਵਿਧੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ 
ਰਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਂਦ੍ਰੇ ਮੋਰਵਾ, ਫ਼ਿਲਿਪ ਗੈਦਾਲ ਅਤੇ ਡੇਵਿਡ ਸੈਸਿਲ 
ਅਜਿਹੀਆਂ ਜੀਵਨੀਆਂ ਲਿਖੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਲਿਟਨ 
ਚੀ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਵਿਆਖਿਆਤਮਕ ਤੇ ਕਲਾਤਮਕ ਜੀਵਨੀਆਂ 
ਸੰਗਾਤਮਕ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿਚ ਲਿਖੀਆਂ ਹਨ। ਜੀਵਨੀ ਦੀ ਸਮੱਗਰੀ ਦਾ 
ਹਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਤੇ ਆਧਾਰਤ ਹੈ (1)ਵਿਸ਼ੇ ਉਪਰ ਲਿਖੀਆਂ ਪਹਿਲੀਆਂ 
ਤਕਾਂ (2) ਪੱਤਰ, ਡਾਇਰੀਆਂ ਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼, (3) 
[ਕਾਲੀਨ ਸੰਸਮਰਣ (4) ਸਮਕਾਲੀਨ ਜੀਉੱਦੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀਆਂ 


ਦਾਂ, (5) ਲੇਖਕ ਦਾ ਨਾਇਕ ਨਾਲ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਸਬੰਧ ਅਤੇ (6) 


ਹਾਂ ਥਾਵਾਂ ਦਾ ਤ੍ਰਮਣ ਜਿਥੇ ਨਾਇਕ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। 


ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਤੀਜੀ ਸਦੀ ਈਸਵੀ ਪੂਰਵ ਦੇ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖਾਂ ਤੇ 
ਤੇਕ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੀਆਂ ਇਬਾਰਤਾਂ ਵਿਚ ਆਤਮਕਥਾ ਦਾ ਰੂਪ ਵੇਖਿਆ 
ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਰੰਪਰਾ ਅਸ਼ੋਕ ਮਗਰੋਂ ਵੀ ਚਲਦੀ ਰਹੀ। ਇਸ 
ਨਾਲ ਨਾਲ ਕਈ ਵਾਰ ਜੀਵਨੀ ਲਿਖਣ ਦਾ ਸਪਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵੀ ਦਿਖਾਈ 
2 ਲਗਾ। ਬਾਣ ਭੱਟ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ 'ਹਰਸ਼ ਚਰਿਤ' ਇਕ ਅਜਿਹੀ 
ਟਾਹਰਨ ਹੈ। ਰ 

ਮਗਰੋਂ ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹਾਂ ਵਿਚ ਤਾਂ ਆਤਮ ਕਥਾ ਲਿਖਣ ਦੀ 
ਰੀ ਪ੍ਰਬਲ ਹੋ ਗਈ। ਬਾਬਰ ਤੋਂ ਜਹਾਂਗੀਰ ਤੱਕ ਸਾਰਿਆਂ ਨੇ 
'ਤਮਕਥਾਵਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਹਨ ਬਾਬਰ ਨਾਮਾ, ਹਮਾਯੂੰ ਨਾਮਾ, 
ਕਬਰ ਨਾਮਾ ਤੇ ਜਹਾਂਗੀਰ ਨਾਮਾ। ਭਾਰਤੀ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਦਰਬਾਰੀ 
ਵੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਜੀਵੰਨੀਆਂ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਲਿਖੀਆਂ ਹਨ। 
ਰਰ ਗਾਥਾਕਾਲ ਦੇ ਰਾਸੋ ਕਾਵਿ ਇਸ ਦਾ ਵਧੀਆ ਨਮੂਨਾ ਹਨ। 

ਨਾਭਾ ਦਾਸ ਨੇ 'ਭਗਤਮਾਲਾ' ਤੇ ਪ੍ਰਿਯਦਾਸ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਟੀਕਾ 


੪ਖ ਕੇ ਭਗਤਾਂ ਦੀਆਂ ਜੀਂਵਨੀਆਂ ਲਿਖੀਆਂ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ 'ਚੌਰਾਸੀ 


ਸ਼ਣਵਨ ਕੀ ਵਾਰਤਾ' ਅਤੇ 'ਦੋ ਸੌ ਬਾਵਨ ਵੈਸ਼ਣਵਨ ਕੀ ਵਾਰਤਾ' 
'ਪਣੇ ਕਿਸਮ ਦੇ ਵਧੀਆ ਜੀਵਨ ਚਰਿੱਤਰ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਹੁਤ 


`ਜੀਵਨੀ ਤੇ ਜੀਵਨ ਚਰਿਤਰ 


ਸਾਰੀਆਂ ਪਰਚੀਆਂ ਲਿਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਭਗਤਾਂ ਅਤੇ 
ਸੰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਜੀਵਨੀਆਂ ਅੰਕਿਤ ਹਨ। 


ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਜੀਵਨ ਚਰਿੱਤਰ ਦਾ ਆਰੰਭ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ 
ਜੀ ਦੀਆਂ ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਜਨਮਸਾਖੀਆਂ ਹਨ 
ਪੁਰਾਤਨ ਜਨਮ ਸਾਖੀ, ਬਾਲੇਵਾਲੀ ਜਨਮ ਸਾਖੀ, ਮਿਹਰਬਾਨ ਵਾਲੀ 
ਆਦਿ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਦੀ ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਵੀ ਮਿਲਦੀ 
ਹੈ। ਗੁਰਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰੰਥ, ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਵਿਜਯ, ਪੰਥ 
ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। 

ਆਧੁਨਿਕ ਕਾਲ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਜੀਵਨੀ 
ਸਾਹਿਤ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ 
ਚਮਤਕਾਰ, ਕਲਗੀਧਰ ਚਮਤਕਾਰ, ਅਸ਼ਟਗੁਰੂ ਚਮਤਕਾਰ, ਸੰਤਗਾਥਾ, 
ਆਦਿ ਪੁਸਤਕਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਹਨ। ਇਵੇਂ ਹੀ ਦੁਰਲਭ ਸਿੰਘ ਨੇ ਨਿਰਭੈ 
ਯੋਧਾ (ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ), ਬਾਗ਼ੀ ਜਰਨੈਲ ਸੁਭਾਸ਼ ਚੰਦਰ ਬੋਸ) ਤੇ 
ਨੇ ਜੀਵਨੀ ਜਰਨੈਲ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ, ਡਾ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ, ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ 


ਨੇ ਜੀਵਨ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣੰਜੀਂਤ ਸਿੰਘ, ਜੀਵਨ ਸ. ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆਂ 
ਜੀਵਨ ਕੰਵਰ ਨੌਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ, ਖਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦੇ ਉਸਰਈਏ ਤੇ ਖਾਲਸਾ 
ਰਾਜ ਦੇ ਬਦੇਸ਼ੀ ਕਰਿੰਦੇ, ਪ੍ਰੋ. ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜੀਵਨੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ 
ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ, ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਡਾ. ਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਫੁੱਲ 
ਨੇ ਜੀਵਨ ਭਾਈ ਜੋਧ ਸਿੰਘ, ਡਾ. ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ 
ਨੇ ਭਾਈ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਵੈਦ, ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਤੇ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਨੇ 
ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਸੰਗਰਾਮੀਏ, ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਕਸੇਲ ਨੇ ਰਾਜ ਹੰਸ ਤੇ ਪ੍ਰੋ. 
ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਜੀਵਨੀ, ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਜੱਜ ਨੇ ਬਾਬਾ ਰਾਮ ਸਿੰਘ, 

ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਜੀਵਨੀਆਂ ਲਿਖੀਆਂ। 

ਰਾਜਸੀ ਖੇਤਰ ਦੇ ਬੀਰ ਸਪੂਤਾਂ ਤੇ ਸੰਗਰਾਮੀਆਂ ਸਬੰਧੀ ਕੁਝ 
ਜੀਵਨੀਆਂ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ਤੇ ਵਰਣਨਯੋਗ ਹਨ। ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਜੱਜ ਰਚਿਤ 
ਵਰਣਨਯੋਗ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨ। ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਲਿਖਣ ਢੰਗ ਸਾਹਿਤਕ ਗੁਣਾਂ 
ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ। ਧਾਰਮਿਕ ਮਹਾਂ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਜੀਵਨ ਕਥਾਵਾਂ ਵਿਚੋਂ 
ਡਾ. ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਭਾਈ ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ, ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ 
ਜੀ ਦੀ ਜੀਵਨੀ (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ) ਜੀਵਨੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਵਧੀਆ 
ਨਮੂਨਾ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਗੋਂਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਤੀਜੀ ਜਨਮ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਦੇ 
ਮੌਕੇ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਸਬੰਧੀ ਲਿਖੀਆਂ ਹਰਬੰਸ ਸਿੰਘ, ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ 
ਤੌਰ ਤੇ ਵਰਣਨਯੋਗ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ 
ਪੰਜਵੀਂ ਜਨਮ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰੋ. ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ, ਪ੍ਰਿੰ ਸਤਿਬੀਰ 
ਸੀਤਲ ਦੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਵਰਣਨਯੋਗ ਹਨ। 

ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਤੇ . ਸਾਹਿਤਕਾਰਾਂ ਨੇ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀਆਂ ਵੀ 
ਲਿਖੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰੋ. ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਰਸੀ, ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰੀਤਲੜੀ 
ਨੇ ਮੇਰੀ ਜੀਵਨ ਕਹਾਣੀ, ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮੇਰੀ ਦੁਨੀਆ, ਪ੍ਰੋ. ਸਾਹਿਬ 
ਸਿੰਘ ਨੇ ਮੇਰੀ ਜੀਵਨ ਕਹਾਣੀ,-ਬਾਬਾ ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਭਕਨਾ ਨੇ ਜੀਵਨ 


ਨੰਗੇ ਪੈਤਾਂ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਆਦਿ। 

ਦਕਟ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਵੀ ਜੀਵਨੀ ਸਾਹਿਤ ਰੂਪ ਨੇ ਕਾਫ਼ੀ 
ਉੱਨਤੀ ਕੀਤੀ ਹੈ; ੍ 

ਟ. ਪੂ -ਪੰ. ਲਾ. ਲੋ; ਪੰ ਸਾ. ਇ. -ਭਾ. ਵਿ. ਪੰ. 

ਜੀਟ-ਪਦਾਰਬ (ਪ੍ਰੋਟੋਪਲਾਜ਼ਖ਼) : ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਅਤੇ 
ਪੌਦਿਆਂ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਮੂਲਕ ਇਕਾਈ ਸੈੱਲ ਹੈ ਅਤੇ ਸੈੱਲ ਦਾ ਅਧਾਰ 
ਜੀਵ-ਪਦਾਰਥ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਅਤੇ ਪੌਦਿਆਂ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ 
ਦਾ ਆਧਾਟ ਜੀਦ-ਪਦਾਤਥ ਹੈ। ਉੱਤੇਜਨਾ, ਗਤੀਸ਼ੀਲਤਾ, ਮੈਟਾਬੋਲਿਜ਼ਮ 
ਢਾਹ ਉਸਾਰ ਕਿਰਿਆ) ਵਿਕਾਸ, ਪ੍ਰਜਣਨ, ਅਤੇ ਅਨੁਕੂਲਨ ਇਸ ਦੇ 
ਮੁੱਖ ਗੁੱਣ ਹਨ! ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਮਝਣ ਲਈ ਜੀਵ ਪਦਾਰਥ ਦੀ ਭੌਤਿਕ 
ਅਤੇ ਰਸਾਇਨਿਕ ਟਚਨਾ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 


ਝੋਤਿਕ ਗੁਣ--ਸੂਖਮਦਰਸ਼ੀ ਹੇਠਾਂ ਦੇਖਣ ਤੋਂ ਜੀਵ ਪਦਾਰਥ 
ਗਾੜ੍ਹਾ, ਤਰਲ. ਖੰਗਹੀਨ ਅਤੇ ਪਾਰਦਰਸ਼ੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਪਰ 
ਨਿਓਨ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਦੇਖਿਆਂ ਇਸ ਦੀ ਬਣਤਰ ਦਾਣੇਦਾਰ 
ਲਗਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿਚ ਨਿਊਕਲੀਅਸ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਮੱਧ 
ਵਿਚ ਇਕ ਜਾਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਨਿਊਕਲੀਓਲਸ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਲਾ 


ਤਰਲ ਜ਼ਿਆਦਾ ਗਾੜ੍ਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੈੱਲ ਤਰਲ ਅਤੇ ਨਿਊਕਲੀਅਸ ` 


ਇਕੱਠੇ ਜੀਵ ਪਦਾਰਥ ਕਹਾਉਂਦੇ ਹਨ। 

ਪੱਤਿਆਂ ਦੇ ਸੈੱਲਾਂ ਵਿਚ ਹਰੇ ਰੰਗ ਦੇ ਕਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ 
ਨੂੰ ਕਲੋਰੋਪਲਾਸਟ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨ ਸੂਖ਼ਮਦਰਸ਼ੀ ਹੇਠਾਂ ਦੇਖਿਆਂ 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਗ੍ਰੇਨ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਸੂਰਜ ਦੀ 
ਰੌਸ਼ਨੀ ਦੀ ਊਰਜਾ ਨੂੰ ਰਸਾਇਣਿਕ ਊਰਜਾ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰਦੇ ਹਨ। 
ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਦੇ ਕਣ ਅਤੇ ਤੇਲ ਦੀਆਂ ਬੂੰਦਾਂ ਵੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ 
ਖਾਧ-ਪਦਾਰਥ ਹਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਜੀਵ ਪਦਾਰਥ ਨੂੰ ਪੋਸ਼ਣ ਮਿਲਦਾ 
ਹੈ। ਸੈੱਲ ਤਰਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇਹ ਸਾਰੇ ਪਦਾਰਥ ਘੁੰਮਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘੁੰਮਣ ਦੀ ਗੜੀ ਜੀਵ ਪਦਾਰਥ ਦੇ ਗਾੜ੍ਹੇਪਨ ਤੇ ਨਿਰਭਰ 


ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਗਰਮੀ ਵਿਚ ਘਟਦਾ ਅੜੇ ਸਰਦੀ ਵਿਚ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਜੀਵ, 


ਪਦਾਰਥ ਲਚਕਦਾਰ ਅਤੇ ਚਿਪਚਿਪਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 

ਟਸਾਇਣਿਕ ਕਚਨਾ--ਜੀਵ ਪਦਾਰਥ ਵਿਚ 80ਤੋਂ 90ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਤ 
ਤੱਕ ਪਾਣੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਰਹਿੰਦੇਂ ਖੁਸ਼ਕ ਪਦਾਰਥਾਂ ਵਿਚ ਹੇਠ 
ਲਿਖੇ ਪਦਾਰਥ :ਹੈਜੂਦ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। 


_ (0) ਕਾਰਬਨੀ ਅੰਗ __ 

4) ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਘੁਲਣਸ਼ੀਲ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਤ ਖੁਸ਼ਕ ਪਦਾਰਥ 
ਪਪ੍ਰੋਟੀਨਾਂ 25 

ਐਮੀਨੋ ਐਸਿਡ, ਪਿਊਰੀਨ, 24.3 

ਐਸਪੈਰਾਜੀਨ 

(2) ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਅਘੁਲਣਸ਼ੀਲ 

ਨਿਊਕਲੀਉ-ਪ੍ਰੋਟੀਨ 306 

ਨਿਊਕਲਿਕ ਐਸਿਡ 2.5 

ਗੋਲੋਬਿਊਲਿਨ 0.5 


ਇਿਪੇਪ੍ਰੇਟੀਨ ਰ 4.8 


486 


ਉਦਾਸੀਨ ਚਰਬੀ ___ 6.8 
ਫ਼ਾਈਟੋਸਟੈਰੋਲ __`______ 32 
ਫ਼ਾਸਫ਼ੇਟਾਈਡ' ਰ੍ 1.3 


` ਪੱਲੀਸੈਕੇਰਾਈਡ, ਰੰਗ, ਰੇਜ਼ਿਨ ਆਦਿ 35 


(ਅ) ਖਣਿਜ ਪਦਾਰਥ _' 44 

ਰ ਕੁੱਲ ਜੋੜ . _99.9 

ਜੀਵ ਪਦਾਰਥ ਵਿਚ ਅੰਨੇਕਾਂ ਰਸਾਇਣਿਕ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾਂ 
ਹੁੰਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ! ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਵਿਚ'ਛੋਟੇ ਅਣੂਆਂ ਤੋਂ 
ਵੱਡੇ ਅਣੂਆਂ ਦਾ ਸੰਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਯੋਜਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ 
ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ 'ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਵੱਡੇ ਅਣੂਆਂ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਅਣੂ ਬਣਦੇ 
ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲਘੂਕਰਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਜੀਵ ਰਸਾਇਣਿਕ 


ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਐੱਨਜ਼ਾਈਮਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਉੱਤੇਜਿਤ ਹੁੰਦੀਆਂ 
` ਹਨ। ਹਰੇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਿਰਿਆ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਐੱਨਜ਼ਾਈਮਾਂ ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ। 


ਹਰੇਕ ਐੱਨਜ਼ਾਈਮ ਦਾ ਆਧਾਰ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਅਣੂ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਅਤੇ ਬਨਾਵਟ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। 
ਜੀਵ-ਪਦਾਰਥ ਦੀ ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲਤਾ ਉਸਦੀ ਬਨਾਵਟ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ। 

ਜੀਵ ਪਦਾਰਥ ਸਭ ਤੋਂ ਥੇੜ੍ਹੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿਚ ਜੀਵਾਣੂਆਂ ਵਿਚ 
ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਜੀਵਾਣੂ 8 ਮਾਈਕ੍ਰਾਂਨ ਤੋਂ ਘੱਟ ਲੰਬਾ ਅਤੇ 0.5 ਮਾਈਕ੍ਰਾਂਨ 
ਤੋਂ ਘੱਟ ਚੌੜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਵਿਚ ਵੀ ਜੀਵ ਪਦਾਰਥ ਵਿਚ ਸਭ 
ਛੋਟਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਕਰਨ ਦੀ 


_ਸ਼ਕਤੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਇਹ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੇ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ` ਦੇ 
_ਐੱਨਜ਼ਾਈਮਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 


ਪਹਿਲਾਂ ਪਹਿਲ ਵਿਚਾਰ ਸੀ ਕਿ ਅਨੁਕੂਲ ਪਰਿਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿਚ 
ਨਿਰਜੀਫ ਪਦਾਰਥਾਂ ਤੋਂ ਜੀਵ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਲੂਈ ਪਾਸਚਰ 
ਨੇ ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇਸ ਨੂੰ ਅਸੰਭਵ ਸਿੱਧ ਕਰ ਦਿਤਾ। ਸੋ ਇਹ ਸਿੱਧ 


ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੀਵ ਪਦਾਰਥ ਆਦਿ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿਚ ਇਕ ਹੀ ਸਮੇਂ ਬਣਿਆ 


ਇਤ ਇਨੀ ਮਦ 
ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਰਹੇ। 


`ਜੀਵ-ਪਦਾਰਥ ਦੇ ਅੰਗ ਜਿਵੇਂ ਨਿਊਕਲੀਅਸ, ਪਲਾਸਟਿਡ 


ਆਦਿ ਵੀ ਸੈੱਲ ਵਿਭਾਜਨ ਵੇਲੇ ਵਿਭਾਜਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਵੇ 


ਬਣੇ ਛੋਟੇ ਸੈੱਲਾਂ ਵਿਚ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 

ਜੀਵ ਪਦਾਰਥ ਦੀ ਕ੍ਰਿਆਸ਼ੀਲਤਾ ਉਸ ਦੀ ਭੌਤਿਕ ਅਤੇ 
ਰਸਾਇਣਿਕ ਰਚਨਾ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਸਮਝੀ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਇਲੈੱਕਟ੍ਰਾਨ 
ਸੁਖ਼ਮਦਰਸ਼ੀ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਕਾਰ 50 ਹਜ਼ਾਰ ਤੋਂ 80 ਹਜ਼ਾਰ ਤੱਕ 
ਵਧਾ ਕੇ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਅਤਿ ਸੂਖ਼ਮ ਦਾਣੇ, 
ਝਿੱਲੀਆਂ ਅਤੇ ਤੰਤੂ ਦਿਸਦੇ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਵਾਰ ਵਾਰ ਬਣਦੇ ਤੇ ਟੁੱਟਦੇ 
ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦਾ ਧੈਟਰਨ ਲਚਕਦਾਰ ਕਿਸਮ ਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸਾੱਲ 
ਅਤੇ ਜੈੱਲ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲ ਹੁੰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਗਠਨ ਦੇ ਅੰਤਰੀਵ 
ਕੈਲਸ਼ੀਅਮ ਆਦਿ ਆਇਨ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ। 
ਰਖਣ ਲਈ ਜੀਵ ਪਦਾਰਥ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਤੋਂ ਊਰਜਾ ਅਤੇ ਰਸਾਇਣਾਂ 
ਨੂੰ ਜਜ਼ਬ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਾ ਕੇ ਸੰਯੋਜਨ ਵਿਧੀਆਂ ਦੁਆਰਾ 
ਆੱਕਸੀਕਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਟੁੱਟ ਫੁੱਟ ਵਿਚ ਨਸ਼ਟ ਹੋਏ ਜੀਵ 
ਪਦਾਰਥ ਦੇ ਕਣਾਂ ਦਾ ਫਿਰ ਤੋਂ ਨਿਰਮਾਣ ਹੁੰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੀਵ 


487 


ਪਦਾਰਥ ਦੀ ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲਤਾ ਲਈ ਊਰਜਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਜੋ ਲਘੂਕਰਨ 


ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਜਟਿਲ ਅਣੂਆਂ ਦੀ ਟੁੱਟ ਭੱਜ ਤੋਂ ਮਿਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ 
ਹੈ। ਜੀਵ ਪਦਾਰਥ ਦਾ ਹਰੇਕ ਹਿੱਸਾ ਆੱਕਸੀਕਰਨ ਰਾਹੀਂ ਨਵਾਂ ਨਹੀਂ 
ਹੇ ਸਕਦਾ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਸੈੱਲ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਸਿੱਟੇ 
ਵਜੋਂ ਰਸਾਇਣਿਕ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਵਿਚ ਰੁਕਾਵਟ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ 
ਨਾਲ ਐੱਨਜ਼ਾਈਮਾਂ ਦਾ ਸਵੈ-ਪਾਚਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਯੋਜਨ 
ਲਘੂਕਰਨ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸਮਾਂਪਤੀ 
ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 
ਹ. ਪੁ. -ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 5: 

ਜੀਵਿਤ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦਾ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਹੈ ਅਰਥਾਤ ਆਰਗੈਨਿਜ਼ਮ 
ਜਾਂ ਆਰਗੈਨਿਜ਼ਮਾਂ ਦੇ ਗਰੁੱਪਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਅਤੇ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਬਾਰੇ 
ਸਾਰਾ ਭੌਤਿਕ ਗਿਆਨ ਇਸ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਸੀਮਿਤ, 
_ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਯੋਗਿਕ ਅਤੇ ਸਧਾਰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ 
ਆਰਗੈਨਿਜ਼ਮਾਂ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪੱਖਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਵਿਗਿਆਨਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ 
ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਮਝ ਅਤੇ ਖੋਜ ਲਈ ਮਾਹਿਰ ਨੂੰ 


ਸਮਕਾਲੀ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਜਾਂ ਭੰਤਿਕੀ ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ ਬਾਰੇ 


ਸੰਪੰਨਤਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਇਸ ਐਂਟਰੀ ਵਿਚ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਲਈ ਗਈ ਹੈ। 

ਦੂਸਰਿਆਂ ਵਿਗਿਆਨਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧ--ਕੁਝ ਲੋਕ ਜੀਵ ਭੌਤਿਕ 
ਵਿਗਿਆਨ ਨੂੰ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਅਤੇ ਕੁਝ ਪ੍ਰਾਣੀ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ 
ਭਾਗ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਭੌਤਿਕੀ ਪੱਖੋਂ ਇਹ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਪੁਲਾੜ, ਸਮਾਂ 
ਅਤੇ ਪੁੰਜ ਊਰਜਾ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਜੀਵਿਤ ਪਦਾਰਥ ਦੀ ਬਨਾਵਟ ਅਤੇ 
ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਇਹ ਜੀਵ 
_ ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਪੂਰਕ ਹੈ ਵਿਸਥਾਰ ਲਈ ਵੇਖੋ ਜੀਵ ਰਸਾਇਣ 
ਵਿਗਿਆਨ)। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਵਿਗਿਆਨ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਇੰਨਾ ਨੇੜੇ ਆ ਚੁੱਕੇ 
ਹਨ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਵਖਰਾ ਕਰਨਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਦਾ ਸਬੰਧ ਅਤੇ ਪੂਰਕਤਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਮੱਲੀਕਿਊਲਰ ਪ੍ਰਾਣੀ 
ਵਿਗਿਆਨ ਵਿਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ। ਮਾਲੀਕਿਊਲਰ ਪ੍ਰਾਣੀ ਵਿਗਿਆਨ, 


ਪ੍ਰੋਟੀਨਾਂ ਅਤੇ ਨਿਊਕਲਿਕ ਐਸਿਡਾਂ ਵਰਗੇ ਪਾਲੀਮੈਰਿਕ ਮੈਕਰੋਮਾਲੀ- 


ਕਿਊਲਾਂ ਦੀ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨਕ ਮਹੱਤਤਾ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। 


ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨਕ ਪੱਖੋਂ ਜੀਵ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਕਿਸੇ ਵੀ 
ਆਰਗੈਨਿਜ਼ਮ, ਆਰਗੈਨਿਜ਼ਮ ਦੇ ਕਿਸੇ ਭਾਗ ਜਾਂ ਆਰਗੈਨਿਜ਼ਮਾਂ ਦੇ 
ਗਰੁੱਪ ਦੀ ਰਚਨਾ ਅਤੇ ਸਰਗਰਮੀ ਨੂੰ ਵਿਗਿਆਨਕ ਤੌਰ ਤੇ ਸਮਝਣ 
ਵਿਚ ਸਹਾਈ ਹੈ। ਇਸ ਨੇ ਬਨਸਪਤੀ ਵਿਗਿਆਨ, ਪ੍ਰਾਣੀ ਵਿਗਿਆਨ, 
ਮਾਈਗ੍ਰੋਬਾਇਓਲੌਜੀ ਤੇ ਵਾਇਰਸ ਵਿਗਿਆਨ, ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿਗਿਆਨ 
ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਕਿਰਿਆ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿਚ ਕਈ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਾਧੇ ਕੀਤੇ ਹਨ। 


ਜੀਵ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ--ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨੇ 


ਦਾ ਅਸਲ ਮਨੋਰਥ ਸਭ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਿਤ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਨ ਤੌਰ ਤੇ 
ਸਮਝਣਾ ਹੈ। ਆਰਗੈਨਿਜ਼ਮਾਂ ਦੇ ਰਸਾਇਣਿਕ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਤੋਂ ਪਤਾ 
ਲਗਦਾ ਹੈ. ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਨਿਰਜੀਵ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿਚ ਮਿਲਦੇ ਐਟਮਾਂ 
ਅਣੂ` ਬਣਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੁਝ-ਦਾ ਟਾਕਰਾ ਨਿਰਜੀਵ ਵਸਤਾਂ ਵਿਚ 
ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਝ ਦਾ ਨਹੀਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਸਾਇਣਿਕ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ 
ਅਤੇ ਲੱਛਣਾਂ ਦਾ ਸਬੰਧ ਭੰਤਿਕ ਅਤੇ ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ ਨਾਲ ਹੈ। 
ਜੀਵ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਜੀਵ ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਕੰਮ 
ਇਹ ਪਤਾ ਲਾਉਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਬਿਲਡਿੰਗ ਬਲਾਕ, ਜੀਵਿਤ ਸੈੱਲਾਂ 
ਅਤੇ ਆਰਗੈਨਿਜਮਾਂ ਦੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ ਤੱਕ ਕਿਵੇਂ ਲਗਾਤਾਰ ਵੱਡੇ ਅਤੇ 


ਜੀਵ ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ 
ਵਧੇਰੇ ਜਟਿਲਤਾ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿਚ ਇਕੱਠੇ ਰੱਖੇ ਹੋਏ ਹਨ। 
ਇਸ ਅਦਭੁਤ ਜਾਂ ਵੱਡੇ ਕੰਮ ਲਈ ਜੀਵ ਰਸਾਇਣ ਅਤੇ ਜੀਵ ਭੌਤਿਕ 
ਵਿਗਿਆਨ ਨੂੰ ਇਕ ਦੂਸਰੇ ਦਾ ਪੂਰਕ ਹੋਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਜੀਵਿਤ 
ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਅਤੇ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਸਮਝ ਲਈ ਜੀਵ ਭੌਤਿਕ 
ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਕਿਸਮ ਅਤੇ ਮਹੱਤਤਾਂ ਨੂੰ ਕੁਝ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਨਾਲ 
ਦਰਸਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਰ 

ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸੈੱਲਾਂ ਦੇ ਆਕਾਰ ਦਸ ਮਾਈਕ੍ਹਾਨ ਤੱਕ ਹੁੰਦੇ 
ਹਨ। ਇਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਮਾਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ੀ ਖੁਰਦਬੀਨ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਵੱਧ 
ਤੋਂ ਵਧ 10 ਸੈਂ. ਮੀ. ਤੱਕ ਦੇ ਆਕਾਰ ਵਾਲੇ ਸੈੱਲਾਂ ਨੂੰ ਘੇਖਿਆ ਜਾ 
ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸੈੱਲਾਂ ਦੇ ਮੂਲ ਬਿਲਿਡਿੰਗ ਬਲਾਕਾਂ ਦੇ ਆਕਾਰ ਐਗਸਟ੍ਰਾਮ 
(10 ਸੈਂ, ਮੀ) ਤੱਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਜੀਵਿਤ 
ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਪੂਰਨ ਰਚਨਾ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ 


_ਮਾਈਕ੍ਰੋਸਕੋਪੀ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਸੂਖ਼ਮ ਢੰਗਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਬਹੁਤ _ 


ਸਾਰੇ ਢੰਗਾਂ ਵਿਚੋਂ ਦੋ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਢੰਗ ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨ ਮਾਈਕੋੋਸਕੋਪੀ ਅਤੇ 
ਐਕਸ ਕਿਰਨ ਵਿਵਰਤਨ ਹਨ (ਵਿਸਥਾਰ ਲਈ ਵੇਖੋ ਇਲੈਕਰਟਾਨ 


ਖੁਰਦਾਬੀਨ ਅਤੇ ਐਕਸ ਕਿਰਨ ਵਿਵਰਤਨ)। 


ਜੀਵ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ . ਵਿਕਾਸ--ਜੀਵ ਭੌਤਿਕ 
ਵਿਗਿਆਨ ਵਿਚ ਬਹੁਮੁਖਤਾ ਲੋੜੀਂਦੀ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਆਰਗੈਨਿਜ਼ਮ ਦੇ ਕਿਸੇ 
ਵੀ ਪੱਖ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ੀਲ ਜੀਵ ਭੌਤਿਕ ਖੋਜ ਲਈ ਕੇਵਲ ਆਧੁਨਿਕ 
ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਉੱਤੇ ਮਹਾਰਤ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਸਧਾਰਨ ਜੀਵ 
ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਉੱਤੇ ਪੂਰਨ ਸੰਪੰਨਤਾ ਅਤੇ ਜਾਂਚ ਪੜਤਾਲ 
ਵਾਲੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪਦਾਰਥ ਬਾਰੇ ਗਿਆਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰਪੂਰਵਕ 
ਪਤਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਅਜਿਹੀਆਂ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ 


ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨੀ ਰਲ ਕੇ ਇਕ ਲਾਹੇਵੰਦ ਟੀਮ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਥੇ 
ਮੁੱਖ ਤੱਰੁਟੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਤਾਲਮੇਲ ਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕੰਮ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ੀਲ 
ਬਣਾਉਣਾ ਹੈ ਤਾਂ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਦੂਸਰੇ ਦੇ ਮੂਲ ਖੇਤਰ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ 
ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। 

ਧ. ਪੁ. -ਐਨ. ਬ੍ਰਿ- 3: 70 

ਜੀਵ ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ : ਇਹ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ 
ਉਹ ਸ਼ਾਖਾ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਜੀਵਿਤ ਆਰਗੈਨਿਜ਼ਮਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨਾਲ . 
ਸਬੰਧ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਪੌਸ਼ਟਿਕਤਾ, ਦਵਾਈਆਂ, ਜਿਨੈਟਿਕਸ ਪ੍ਰਿਜਣਨ- 
ਵਿਗਿਆਨ), ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਦੂਸਰੇ ਮੁੱਢਲੇ ਪੱਖਾਂ ਵਿਚ . 
ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੁਆਰਾ ਇਨਸਾਨ ਚੰਗੀ ਅਤੇ ਲੰਬੀ ਉਮਰ ਭੋਗ 
ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਆਰਗੈਨਿਕ, ਫਿਜ਼ੀਕਲ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ੀ ਰਸਾਇਣ 
ਵਿਗਿਆਨਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਬੀਨਤਾ ਜੀਵ-ਰਸਾਇਣ-ਵਿਗਿਆਨ ਵੱਲ ਖਿੱਚੀ 
ਗਈ ਹੈਂ ਕਿਉਂਕਿ ਰਸਾਇਣ-ਵਿਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਵਿਚ 


`` ਮੂਲ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੀ ਰੂਖ-ਰੇਖਾ ਬਣਾਈ ਜਾ ਚੁੱਕੀ ਹੈ, ਵਧੇਰੇ ਸਪੱਸ਼ਟ 


ਸੰਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਅਤੇ ਨਿਖੈੜ ਕੀਤੇ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਤੇ ਜੀਵਿਤ 
ਮਾਦੇ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਜਟਿਲ ਰਚਨਾ ਅਤੇ ਲੱਛਣਾਂ ਦੇ 
ਅਧਿਐਨਾਂ ਵੱਲ ਵਿਗਿਆਨੀ ਦਾ ਝੁਕਾਅ ਵੱਧ ਗਿਆ ਹੈ। ਜੀਵ 
ਰਸਾਇਣ-ਵਿਗਿਆਨ; ਬਾਇਆੱਲੌਜੀਕਲ ਅਤੇ ਫਿਜ਼ੀਕਲ ਵਿਗਿਆਨਾਂ 
ਦੇ `ਸਰੀਰ-ਕਿਰਿਆ-ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਰਸਾਇਣ-ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ 
ਵਿਚਕਾਰ ਹੈ। 

ਜੀਵ-ਰਸਾਇਣ-ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਖੇਤਰ ਇੰਨਾ ਵੱਧ ਚੁੱਕਾ ਹੈ ਕਿ 
ਇਸ ਦੇ ਕਈ ਉਪ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। _ 
ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੰਨ 1950ਤੋਂ ਇਹ ਝੁਕਾਅ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਜੀਵ 


ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ ਨੂੰ 'ਮਾਲੀਕਿਊਲਰ ਬਾਇਆਲੌਜੀ' ਕਿਹਾ ਜਾਵੇ 
ਕਿਉਂ ਕਿ ਜੀਵ ਰਸਾਇਣ-ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਸਬੰਧ ਸਭ ਕਿਸਮ ਦੇ ਜੀਵਿਤ 
ਆਰਗੈਨਿਜ਼ਮਾਂ ਨਾਲ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਮੌਤਵ ਮਾੱਲੀਕਿਊਲੀ ਸਤਰ 
ਉੱਤੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਪੂਰਨ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਮਾੱਲੀਕਿਊਲਰ 
ਬਾਇਆਲੌਜੀ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ _ਜੀਵ ਭੌਤਿਕ-ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ 
ਜੀਵ-ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਰਲੇ ਮਿਲੇ ਅਧਿਐਨ ਲਈ ਵੀ ਕੀਤੀ 
ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। 


ਅਣਵੀ ਸਤਰ ਉੱਤੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਵਿਚ ਸੈੱਲ 
ਅੰਦਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪਰਸਪਰ ਸੰਬੰਧਤ ਰਸਾਇਣਿਕ ਤਬਦੀਲੀਆਂ 
ਜ਼ਰੂਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਮਧਿਅਸਥ 
ਵਿਪਚਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਦੈ। ਪੁਨਰ-ਉਤਪਾਦਨ ਉਤਪਤੀ ਅਤੇ ਵੰਸ਼- 


ਪਰੰਪਰਾ ਵਿਧੀਆਂ ਵੀ ਜੀਵ-ਵਿਗਿਆਨੀ ਲਈ ਬਹੁਤ ਉਤਸੁਕਤਾ ਵਾਲੇ 


ਕਾਫ਼ੀ ਸਬੰਧਤ ਹਨ। 


ਜੀਵਿਤ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਰਸਾਇਣਿਕ ਬਣਤਰ-- ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ 


ਕਿਸਮ ਦੇ ਜੀਵਿਤ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਰਸਾਇਣਿਕ ਬਣਤਰ ਵਿਚ ਕਾਫ਼ੀ 
ਅੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਕੋ ਪਦਾਰਥ ਵਿਚ ਖੂਨ, ਪੱਠੇ, ਜਿਗਰ, ਹੱਡੀਆਂ 
ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਵਰਗੇ ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਤੰਤੂ ਅਤੇ ਰਸ ਬਣਤਰ ਵਿਚ ਬਹੁਤ 
ਅੰਤਰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਪਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਰਸਾਂ, ਵਿੱਥੀ ਪਦਾਰਥ ਅਤੇ 
ਸਹਾਇਕ ਬਣਤਰਾਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਅਤੇ ਉਸੇ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿਚ ਇਕ ਤੰਤੂ 
ਤੋਂ ਦੂਸਰੇ ਤੰਤੂ ਲਈ ਰਸਾਇਣਿਕ ਬਣਤਰ ਦਾ ਮਿਲਦਾ ਜੁਲਦਾ ਪੈਟਰਨ 
ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਆਮ ਕਰਕੇ ਇਕ ਸੈੱਲ ਦੇ ਵਧੇਰੇ ਆਰਗੈਨਿਕ 
ਮਾਂਦੇ ਨੂੰ ਖੰਡ ਜਾਂ ਕਾਰਬੋਹਾਈਡ੍ਰੇਟ, ਚਰਬੀ ਜਾਂ ਲਾਈਪਿਡ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਟੀਨ 
ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਬੱਧ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਨਿਊਕਲਿਕ ਤੇਜ਼ਾਬ ਅਤੇ 
ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਪੈਰਾਫਿਨ ਵਿਉ'ਤਪੰਨ .ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਅੰਸ਼ ਹਨ। 
ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਅਤੇ ਨਿਊਕਲੀਕ ਐਸਡਿ--ਪ੍ਰੋਟੀਨ-- ਪੈਪਟਾਈਡ 

ਬੰਧਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਜੁੜੇ ਲੰਬੀਆਂ ਚੇਨਾਂ ਵਾਲੇ ਐਮੀਨੋ ਐਸਿਡ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। 
ਇਕ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਅਣੂ ਵਿਚ ਕਈ ਹਜ਼ਾਰ ਐਮੀਨੋ ਐਸਿਡ ਰੈਜ਼ਿਡਿਊ ਹੋ 
ਸਕਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਦੇ ਇਕ ਅਣੂ ਵਿਚ ਹਰ ਐਮੀਨੋ ਐਸਿਡ ਦੀ 
ਸਾਪੇਖੀ ਮਾਤਰਾ ਦਾ ਪਤਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਢੰਗਾਂ ਦੁਆਰਾ 
ਲਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸੰਨ 1963 ਤੱਕ `ਐੱਨਜ਼ਾਈਮ 
ਰਾਈਬੋਨਿਊਕਲੀਏਜ਼ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਵਿਚ ਐਮੀਨੋ ਐਸਿਡਾਂ ਦੀ ਤਰਤੀਬ ਦਾ 
ਪਤਾ ਲੱਗ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਇਹ ਸਾਪੇਖੀ ਤੌਰ ਤੇ ਛੋਟੇ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਹਨ, ਇਨਸੂਲਿਨ 
ਦਾ ਅਣਵੀ ਭਾਰ ਕੇਵਲ 5, 700 ਅਤੇ ਰਾਈਬੋਨਿਊਕਲੀਏਜ਼ ਦਾ 12, 
700 ਹੈ। ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਦੇ ਅਣੂਆਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਲਈ 
ਕਈ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਭੌਤਿਕ ਢੰਗਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਕਾਮਯਾਬ ਢੰਗ ਐਕਸ ਕਿਰਨ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਰਿਹਾ ਹੈ। 
ਇਹ ਢੰਗ ਰੇਸ਼ਿਆਂ ਅਤੇ ਰਵਿਆਂ ਉਤੇ ਲਾ ਕੇ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਪਤਾ 
ਲੱਗ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰੇਟੀਨ ਅਣੂ ਵਿਚ ਪੈਪਟਾਈਡ ਚੇਨਾਂ ਕਿਵੇਂ ਵਲੀਆਂ 
ਅਤੇ ਲਿਪਟੀਆਂ ਹਨ। ਖੂਨ ਦਾ ਆਕਸੀਜਨ ਲਿਜਾਣ ਵਾਲਾ ਪਿਗਮੈਂਟ 
ਹੀਮੋਗਲੋਬਿਨ ਅਤੇ ਸਬੰਧਤ ਪੱਠਿਆਂ ਦਾ ਪਿਗਮੈਂਟ ਮਾਇਓਗਲੋਬਿਨ 
ਦਾ ਐਕਸ-ਕਿਰਨ ਵਿਵਰਤਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸੰਨ 1960ਤੱਕ ਕੇ. 
ਸੀ. ਕੈਂਡਰਿਊ ਅਤੇ ਐਮ. ਐਫ. ਪੈਰਟਜ਼ ਨੇ ਐਕਸ ਕਿਰਨ ਡੈਟੇ ਦੇ 
ਅਧਾਰ ਉੱਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੰਪਲੈਕਸ ਪ੍ਰੋਟੀਨਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਦੇ ਵਿਖਿਆਤਮਕ 
ਐਟਮੀ ਮਾਡਲ ਤਿਆਰ ਕਰ ਲਏ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿੱਟਿਆਂ ਦੀ 
ਰਸਾਇਣਿਕ ਅਧਿਐਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ ਜਾ ਚੁਕੀ ਹੈ ਅਤੇ 
ਹੀਮੋਗਲੋਬਿਨ ਤੇ ਮਾਇਓਗਲੋਬਿਨ ਦੀ ਬਣਤਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਤਾ 
ਲਗਾਈ ਜਾ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਨਿਊਕਲਿਕ ਐਸਿਡ ਉੱਚ ਅਣਵੀਂ-ਭਾਰ ਵਾਲੇ 


ਸੈੱਲਾਂ ਦੇ ਅਔਸ਼ਾ ਦਾ ਇਕ ਹੇਰ ਗਰੁੱਪ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਐਸਿਡ 


488 


ਸੈੱਲ ਵਿਚ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਨਾਲ ਮਿਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਨਿਊਕਲੀਓਪ੍ਰਟੀਨ। 
ਨਿਊਕਲੀਅਸ ਦੀ ਕ੍ਰੋਮੇਟਿਨ ਵਿਚ ਨਿਊਕਲੀਓ ਪ੍ਰੇਟੀਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ 
ਜੀਨ ਡੀਆਕਸਰਾਈਬੇਨਿਊਕਲਿਕ ਐਸਿਡ (00424) ਦੇ ਬਣੇ ਹੁੰਦੇ 
ਹਨ। ਨਿਊਕਲਿਕ ਐਸਿਡਾਂ ਦੀ ਰਸਾਇਣਿਕ ਬਣਤਰ ਦਾ ਪਤਾ ਲਾਉਣ 
ਵਿਚ ਉਹੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲਾਂ ਪੇਸ਼ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਹੜੀਆਂ ਪ੍ਰੋਟੀਨਾਂ ਦੀ 
ਬਣਤਰ ਪਤਾ ਲਾਉਣ ਵਿਚ। 

ਪੋਸ਼ਟਿਕਤਾ--ਜੀਵ ਰਸਾਇਣ-ਵਿਗਿਆਨੀ ਬੜੀ ਦੇਰ ਤੋਂ 
ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਖੁਰਾਕ ਦੀ ਰਸਾਇਣਿਕ ਰਚਨਾ ਪ੍ਰਤਿ ਦਿਲਚਸਪੀ ਲੈ ਰਹੇ 
ਹਨ। ਇਸ ਦਾ ਪਤਾ ਲਾਉਣ ਦਾ ਅਰਥ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਚੰਗੀ ਸਿਹਤ 
ਰੱਖਣ ਲਈ ਖੁਰਾਕ ਵਿਚ ਕਿਹੜੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਤੱਤ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਤੱਥ 
ਕਿ ਖੁਰਾਕ ਵਿਚ ਜ਼ਰੂਰੀ ਅੰਸ਼ਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ 
ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਿਚ ਸਹਾਈ ਹੈ, ਲਈ ਉਚੇਚ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। 

ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਖਣਿਜਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਸਭ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਖੁਰਾਕ 
ਵਿਚ ਆਰਗੈਨਿਕ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਵੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਆਰਗੈਨਿਕ ਪਦਾਰਥ 
ਇੰਨੇ ਕੁ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਲੋੜੀਂਦੀ ਊਰਜਾ ਜਾਂ ਕੈਲੋਰੀਆਂ 
ਮਿਲ ਸਕਣ। ਕੁਝ ਕੁ ਹੱਦ ਤੱਕ ਇਸ ਮੰਤਵ ਲਈ ਬਦਲ ਬਦਲ ਕੇ 
ਕਾਰਬੋਹਾਈਡ੍ਰੇਟ, ਚਰਬੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਵੀ ਵਰਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਕਈ 
ਵੱਡੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਕੁਝ ਫੈਟੀ ਐਸਿਡਾਂ, ਲਗਭਗ ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਦਸ ਐਮੀਨੋ 
ਐਸਿਡਾਂ ਅਤੇ ਯੋਗਿਕਾਂ ਦੇ ਹੈਟਰੋਜੀਨੀਅਸ ਗਰੁੱਪ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਟਾਮਿਨ 
ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਉਪਜਾਤੀਆਂ ਦੀਆਂ 
ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਲੋੜਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਜੁਲਦੀਆਂ ਹਨ ਪਰੰਤੂ ਇਹ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ। 
ਇਨਸਾਨ ਅਤੇ ਗਿਨੀ ਪਿੱਗ ਨੂੰ ਵਿਟਾਮਿਨ-ਸੀ ਜ਼ਾਂ ਐਸਕਾਰਬਿਕ ਐਸਿਡ 
ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਚੂਹੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ। ਥਾਇਆਸੀਨ (ਵਿਟਾਮਿਨ 7;), 
ਰਾਈਬੋਫਲੈਵਿਨ (ਵਿਟਾਮਿਨ 82), ਨਾਈਐਸਿਨ, ਪਾਇਰੀਡਾਕਸੀਨ 
(ਵਿਟਾਮਿਨ 86) ਅਤੇ ਕੈਬੋਲਾਮੀਨ ਵਿਟਾਮਿਨ 8੧੭) ਸਾਰੇ ਹੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ 
ਐੱਨਜ਼ਾਈਮ ਸਿਸਟਮਾਂ ਦੇ ਅੰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। _ 
ਪ੍ਰਕਾਸ਼-ਸੰਸ਼ਲੇਸ਼ੀ ਪੌਦੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨਾਲੋਂ ਇਸ ਗੱਲ ਵਿਚ ਭਿੰਨ ਹਨ ਕਿ 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਤਿਆਰ ਹੋਏ ਆਰਗੈਨਿਕ ਪਦਾਰਥ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ 
ਇਹ ਆਪਣਾ ਸੈੱਲਮਈ ਪਦਾਰਥ ਕਾਰਬਨ ਡਾਈਆੱਕਸਾਈਡ, ਪਾਣੀ, 
ਲੂਣ ਅਤੇ ਅਮੋਨੀਆ ਜਾਂ ਵਰਗੇ ਸਧਾਰਨ ਪਦਾਰਥਾਂ ਤੋਂ 
ਤਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿਧੀ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੀ ਊਰਜਾ ਸੂਰਜੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ 
ਤੋਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸੰਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 

ਜੀਵ ਰਸਾਇਣ-ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਇਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਲੱਛਣ 
ਦਾ ਪਤਾ ਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮਿਣਤੀ 
ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 

ਪਦਾਰਥ--ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਅਤੇ ਨਿਊਕਲਿਕ ਐਸਿਡਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ 
ਪਦਾਰਥ ਕਾਰਬੋਹਾਈੜ੍ਰੇਟ ਊਰਜਾ ਸ੍ਰੋਤ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ 
ਮਿਊਕੋਪ੍ਰੇਟੀਨ, ਨਿਊਕਲੀਓਟਾਈਡ, ਨਿਊਕਲਿਕ ਐਸਿਡ ਤੇ ਸੈੱਲੂਲੋਜ਼ 
ਵਰਗੇ ਤੰਤੂ ਅੰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਚਰਬੀਆਂ 
ਅਤੇ ਦੂਸਰੇ ਲਾਈਪਿਡ ਪੌਦਿਆਂ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੋਹਾਂ ਵਿਚ ਊਰਜਾ ਸ੍ਰੋਤ 
ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਲਾਈਪੋਪ੍ਰੋਟੀਨ ਵਰਗੇ ਤੰਤੂ ਅੰਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਖੂਨ 
ਦੀ ਰਚਨਾ ਵਿਚ ਵੀ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੱਡੀਆਂ, ਲਾਈਪਿਡਾਂ, 


ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀਆਂ ਬਣਤਰਾਂ ਅਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਐਨਜ਼ਾਈਮੀ ਕਿਰਿਆਵਾਂ 
ਵਿਚ ਭਾਗ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਗੰਧਕ, ਐਮੀਨੋ _ਐਸਿਡਾਂ, _ਸਿਸਟੀਨ 


489 


-ਐਨਜ਼ਾਈਮ ਏ, ਸਿਊਕੋਪਾਲੀਸੈਕੈਰਾਈਡ ਅਤੇ ਦਿਮਾਗ ਦੇ 
ਈਪਿਡਾਂ ਦਾ ਇਕ ਜ਼ਰੂਰੀ ਆਰਗੈਨਿਕ ਅੰਸ਼ ਹੈ। ਕਲੋਰਾਈਡ ਦੇ 
। ਵਿਚ ਕਲੋਰੀਨ, ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਸੈੱਲ ਬਾਹਰਲੇ ਤਰਲਾਂ ਵਿਚ ਅਤੇ 
ਈਡ੍ਰੋਕਲੋਰਿਕ ਐਸਿਡ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਮਿਹਦਾ ਰਸ ਵਿਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। 
ਤ ਸਪੰਜਾਂ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ. ਥਾਈਰਾਇਡ ਗਲੈਂਡਾਂ ਵਿਚ ਆਇਓਡੀਨ 
ੜ੍ਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਸ਼ੂਆਂ ਵਿਚ ਧਤਿਵੀ ਤੱਤਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸੈੱਲਾਂ ਵਿਚ 
ਖ ਤੌਰ ਤੇ ਪੇਟਾਸ਼ੀਅਮ ਅਤੇ ਮੈਗਨੀਸ਼ੀਅਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੋਡੀਅਮ ਸੈੱਲ 
ਜ਼ ਲੋਹਾ -ਅਤੇ- ਹੱਡੀਆਂ ਦੇ ਤੰਤੂਆਂ ਵਿਚ ਕੈਲਸ਼ੀਅਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 
ਸਤ, ਤਾਂਬਾ, ਮੈਗਨੀਜ਼ ਅਤੇ ਕੋਬਾਲਟ ਵਰਗੀਆਂ ਧਾਤਾਂ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ 
ਨਜ਼ਾਈਮ ਜਾਂ ਹਾਰਮੇਨ ਅੰਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਟ੍ਰੇਸਾਂ ਵਿਚ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। 
ੱਕਸੀਜਨ ਅਤੇ ਕਾਰਬਨ ਡਾਈਆੱਕਸਾਈਡ ਵਰਗੀਆਂ ਗੈਸਾਂ ਸਾਰੇ 
।ਰਿਆਵਾਂ ਵਿਚ ਨਿਰੰਤਰ ਰੋਲ ਅਦਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਮਾਤਰਾ ਵਿਚ 
ਟਿ ਪਰੰਤੂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਲਈ ਆਵਸ਼ਕ ਹਾਰਮੋਨ ਅਤੇ ਵਿਟਾਮਿਨ ਹਨ। 
ਧੇਰੇ ਆਰਗੈਨਿਜ਼ਮਾਂ ਦਾ ਵੱਡਾ ਭਾਗ ਪਾਣੀ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਦੂਸਰੇ 
ਦਾਰਥਾਂ ਅਤੇ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਲਈ ਇਕ ਮਾਧਿਅਮ ਦਾ ਕੰਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। 
“ਣੀ ਆਪ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਵਿਚ ਭਾਗ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ 
6 ਜਲ-ਅਪਘਟਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਟੀਨ, ਜਰਸੀ ਰਿਹ 
7 ਸੰਸ਼ਲੇਸ਼ਣ। 

ਕਿਰਿਆਵਾਂ--ਮਨੁੱਖ ਵਿਚ ਆੱਕਸੀਜਨ ਦੀ ਖਪਤ ਉੱਤੇ 
(ਯੋਗ ਕਰਕੇ `ਏ. ਐਲ. ਲਾਵਾਜ਼ਿਏ ਨੇ 1780 ਵਿਚ '9.੨ ੧੧੩ ੬੩ 
7੬ 06000 6ਮਗਸਧੁ0੬” ਲਿਖਿਆ। ਇਸ ਧਾਰਨਾ ਤੋਂ ਅਤੇ 
ਹਵਾਜ਼ਿਏ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ ਮਾਤਰਾਤਮਕ ਗੈਸਮਾਪੀ ਅਤੇ ਭਾਰਾਤਮਕ 
ਗਾ ਰਸਾਇਣਿਕ ਅਧਿਐਨ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਜੀਵ ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ 
ਹੋ ਇਸ ਭਾਗ ਵਿਚ ਉਹ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ 
ਮੈਮੀਨੋ ਐਸਿਡ, ਪ੍ਰੋਟੀਨ, ਚਰਬੀਆਂ, ਕਾਰਬੋਹਾਈਡ੍ਰੇਟ ਅਤੇ ਦੂਸਰੇ 
ਦਾਰਥਾਂ ਦਾ ਪੌਦਿਆਂ ਅਤੇ ਮਾਈਕ ਆਰਗੇਨਿਜ਼ਮਾਂ ਵਿਚ ਸੰਸ਼ਲੇਸ਼ਣ 
ਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਮਕੈਨਿਜ਼ੰਮ ਵੀ ਵਿਚਾਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਦਾਰਥਾਂ 
ਤਈ ਹਜ਼ਮ, ਜਜ਼ਬ ਅਤੇ ਰੂਪਾਂਤਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਜੀਵ 
ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਸਬੰਧ ਉਨ੍ਹਾਂ ਐੱਨਜ਼ਾਈਮੀ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨਾਲ 
ਹਨ। ਇਸ ਦਾ ਸਬੰਧ ਬੀਮਾਰੀ. ਵਿਚ ਅਤੇ ਛੂਤ ਦੀਆਂ ਬੀਮਾਰੀਆਂ 
ਤੀਆਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਹੈ। 

ਵਿਧੀਆਂ--ਜੀਵ ਰਸਾਇਣ-ਵਿਗਿਆਨ ਵਿਚ ਘੱਟ ਮਾਤਰਾ 
ਵਾਲੇ ਪਦਾਰਥ ਦੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਲਈ ਕਈ ਢੰਗ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਏ ਹਨ। 
ਏਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੁਝ-ਕੁ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨ- 

1. ਸੂਖਮਭਾਰਾਤਮਕ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ-ਜਿਸ ਵਿਚ ਕੂਹਲਮੈਨ ਬੀਮ 
ਕੈਲੰਸ ਉੱਤੇ ੨0,002 ਮਿ. ਗ੍ਰਾ. ਤੱਕ ਜਾਂ ਕੁਆਟਰਜ਼ ਰੇਸ਼ੇ ਵਾਲੀ 
ਮੈਂਠਣਤੁਲਾ ਦੁਆਰਾ >0.0001 ਮਿ. ਗ੍ਰਾ. ਤੱਕ ਤੋਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 

_2.ਮਾਈੜ੍ਰੋਟਾਈਟ੍ਰੇਸ਼ਨ-ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਆਈ. ਬੈਂਗ ਦੀ ਬਿਊਰਟ 
ਨਾਲ਼ ੪1 ਮਿ. ਮੀ"ਤੱਕ ਅਤੇ ਪੀ. ਬੀ. ਰੀਬੈਰਗ ਦੀ ਬਿਊਰਣ ਨਾਲ 
੯ 0.1 ਮਿ. ਮੀ. ਤੱਕ ਆਇਤਨ ਮਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 


2. ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਮਾਨ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਫ਼ੋਟੋਮੀਟਰੀ ਪ੍ਰਿਕਾਸ਼ਮਿਤੀ)-ਇਹ 
ਆਮ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣਾਂ ਲਈ ਲੰਬਾਈ ਵਿਚ 4000 ਤੋਂ 7000 ਐਂਗਸਟ੍ਰਮ 
ਵਾਲੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਪਦਾਰਥ ਜਿਹੜੇ 


ਜੀਵ ਵਿਕਾਸ 


4000 ਐਂਗਸਟ੍ਰਮ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਤਰੰਗ-ਲੰਬਾਈ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਜਜ਼ਬ ਜਾਂ 
ਉਤਸਰਜ ਕਰਦੇ ਹਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਅਲਟ੍ਰਾਵਾਇਲਿਟ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ 
ਅਤੇ 7000 ਐਂਗਸਟ੍ਰਮ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਤਰੰਗ-ਲੰਬਾਈ ਵਾਲੀਆਂ ਦਾ 
ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਇਨਫ਼ਰਾਰੈੱਡ ਕਿਰਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ_ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਸ 
ਢੰਗ' ਨਾਲ ਆਰਗੈਨਿਕ ਬਣਤਰਾਂ ਦਾ ਵੀ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। 

4. ਖੂਨ ਦੀਆਂ ਗੈਸਾਂ. ਅਤੇ ਬਾਇਆਲੌਜੀਕਲ ਆਰਗੈਨਿਜ਼ਮਾਂ 
ਜਿ ਤਿਸ ਹਿਜਰ 
ਗੈਸਾਂ ਦੇ ਮਾਈ੍ਰੋ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ। 


5. ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਇਲੈਕੱਟ੍ਰੋਡ, ਕੱਚ ਦੀ ਇਲੈੱਕਟ੍ਰੋਡ ਜਾਂ ਸੂਚਕ 
ਫ਼ੋਟੋਮੀਟਰੀ ਦੁਆਰਾ ਪੀ.. ਐਚ. ਦਾ ਪਤਾ ਲਾਉਣਾ। 

6. ਘੋਲ ਵਿਚ ਵੱਡੇ ਅਣੂਆਂ ਦੇ ਨਖੇੜ ਜਾਂ ਸਸਪੈਂਸ਼ਨ ਵਿਚ 
ਸੈੱਲ ਕਣਾਂ ਦੇ ਨਖੇੜ ਲਈ ਅਤਿ ਸੂਖਮ ਅਪਕੇਂਦਰਨ। __ 

7. ਵੱਡੇ ਚਾਰਜਿਤ ਅਣੂਆਂ ਦੇ ਨਖੇੜ ਲਈ ਬਿਜਲਈ ਕਣ 
ਸੰਚਾਲਨ। ਰ ਰ 

8.ਘੁਲੇ ਹੋਏ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦਾ ਵਿਭੇਦੀ ਸੜ੍ਹਾ ਸੋਖਣ ਲਈ ਈਲੂਸ਼ਨ 
ਦੁਆਰਾ ਨਖੇੜ ਜਿਸ ਨੂੰ ਕ੍ਰੋਮੈਟੋਗ੍ਰਾਂਫੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਵੱਖਰੇ 
ਕੀਤੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਲਈ ਰੰਗ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। 


9. ਗੈਸ ਫੇਜ਼ ਵਿਚ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੇ ਨਖੇੜ ਲਈ ਗੈਸਾਂ ਦੀ 
੍ਰੇਮੋਟੇਗ੍ਰਾਫੀ। 

10. ਬਾਇਆਲੌਜੀਕਲ ਪਰਖਾਂ-ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸਾਰੇ ਜਾਂ ਵੱਖਰੇ 
ਕੀਤੇ ਅੰਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਪੌਸ਼ਟਿਕ, ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਜਾਂ 
ਦੂਸਰੇ ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਹੋਂਦ, ਮਾਤਰਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਦਾ 
ਪਤਾ ਲਾਉਣ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 


11. ਆਰਗੈਨਿਕ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦਾ ਸੰਸ਼ਲੇਸ਼ਣ-ਜਿਸ ਤੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ 
ਅਣਵੀ ਬਣਤਰ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। 


12. ਕਿਰਿਆਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਅਗਲੇ ਐਟਮਾਂ ਦੀ ਸਮਸਥਾਨਕ 
ਲੇਬਲਕਾਰੀ-ਜਿਸ ਨਾਲ ਤੰਤੂਆਂ ਵਿਚ ਸਮਸਥਾਨਕ - ਮਿਣਤੀ ਜਾਂ 
ਰੇਡੀਓਗ੍ਰਾਫੀ ਦੁਆਰਾ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਪਤਾ ਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ 
ਨਿਊਟ੍ਹਾਨਾਂ ਦੀ ਬੰਬਾਰੀ ਦੁਆਰਾ ਅਲਟ੍ਰਾ-ਮਾਈੜ੍ਰੋ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਅਤੇ 
ਸਕਿਰਿਆਕਰਨ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ। ਰ 

ਹ. ਪੁ-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ- 3: 630; ਐਨ. ਅਮੈ. 3:717 ਸੈਕ. ਐਨ. ਸ. ਟ. 2: 
199 

ਜੀਵ ਵਿਕਾਸ : ਵਿਕਾਸ ਉਹ ਵਿਧੀ ਹੈ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਜਿਉਂਦੇ 
ਜੀਵ ਅਜੋਕਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਸਕੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹੀਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿਚ ਇਕ 
ਬਰਤਾਨਵੀ ਚਾਰਲਸ ਡਾਰਵਿਨ ਨੇ ਜੀਵ-ਵਿਕਾਸ ਦਾ 
ਸਿਧਾਂਤ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਅਜੋਕੇ ਜੀਵ-ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਬਹੁਤ ਹਿੱਸਾ 
ਅਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਸਿਧਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਇਕ ਕਿਸਮ ਜਾਂ ਇਕ ਗਰੁੱਪ 
ਦੇ ਜੀਵ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਕ 'ਜਾੜੀ' ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਸਮਾਂ ਬੀਤਣ 
ਦੇ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਮੂਲਕ ਕਿਸਮ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਦਿੱਸਣ ਲੱਗ-ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 
ਆਪਣੀਆਂ ਪੂਰਵਜ ਭਿੰਨ ਕਿਸਮਾਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ 
ਪੂਰਵਜ ਕਿਸਮਾਂ ਅੱਗੋਂ ਹੋਰ ਭਿੰਨ, ਮੂਲਕ ਕਿਸਮਾਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ 
ਹਨ। ਕਿਸ਼ੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਜੀਵਾਂ ਦੀਆਂ ਸਿਰਫ ਥੋੜ੍ਹੀਆਂ ਜਿਹੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ 
ਹੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹੋਣਗੀਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅੱਗੋਂ ਕਈ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵੱਲ ਵਿਕਾਸ 
ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਜਿਹੜੇ ਇਸ 
ਖਿਆਲ ਤੋਂ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਮਝੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਕਿਸੇ 
ਸਾਂਝੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਸਾਰੇ ਸਥੱਲੀ ਪ੍ਰਾਣੀ, ਜਲ-ਥਲੀ 


__ਜੀਵ ਵਿਕਾਸ 


ਜੀਵ, ਰੀਂਗਣੇ ਪ੍ਰਾਣੀ, ਪੰਛੀ ਅਤੇ ਥਣਧਾਰੀ ਪ੍ਰਾਣੀ ਇਕ ਸਾਂਝੇ ਪੂਰਵਜ, 


490 - 


ਵਿਧੀ ਰਾਹੀਂ ਵੰਡੀਜਦੇ ਅਤੇ ਮਾਈਓਸਿਸ ਦੀ ਵਿਧੀ ਰਾਹੀਂ ਗੈਮੀਟ 


ਕ੍ਰਾਸਾਪਟੇਰਿਜਿਅਨ ਮੱਛੀਆਂ ,ਤੇਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਸਮਝੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। 


ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਰੀਂਗਣੇ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੇ ਇਕ -ਗਰੁੱਪ ਕਾਟਿਲੋਸਰਾਂ ਤੋਂ 
ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਵਿਕਾਸ ਹੋ ਕੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਰੀਂਗਣੇ 
ਪ੍ਰਾਣੀ, ਪੰਛੀ ਅਤੇ ਥਣਧਾਰੀ ਪ੍ਰਾਣੀ ਬਣੇ। ਜੀਵ-ਵਿਕਾਸ ਹੋਣ ਬਾਰੇ 
ਸਾਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਮਾਣ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। 

ਜੀਵ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣ 

ਸਮਜਾਤੀ ਸਮਾਨਤਾਵਾਂ--ਬਿਲਕੁਲ ਵੱਖਰੀ ਕਿਸਮ ਦਾ ਜੀਵਨ 


ਜਿਉਂਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਕੁਝ ਮੂਲ ਸਮਾਨਤਾਵਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ 


`___ਬਣਤਰ ਵਿਚ ਸਮਾਨਤਾ--ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਬਾਂਹ ਅਤੇ ਪੰਛੀ ਦੇ 
ਵਿਚ ਬਾਂਫ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਏਾ ਮੁਲੰਕ ਇਹੀ ਪੈਟਰਨ ਹੈ ਜਿਸ ਤੋਂ ਸਿੱਧ 
ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਸਾਰੇ ਸਥੱਲੀ ਪ੍ਰਾਣੀ ਕਿਸੇਂ ਸਾਂਝੇ ਪੂਰਵਜ ਤੋਂ ਵਿਕਾਸ ਰਾਹੀ 
ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਹਨ। 
ਅਵਜ਼ੇਸ਼ ਅੰਗਾਂ ਵਿਚ ਸਮਾਨਤਾ--ਕੁਝ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਕੁਝ 
ਅਵਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਗ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਜਿਹੜੇ-ਪੂਰਵਜ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿਚ ਕੋਈ ਖਾਸ 
ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਪਾਚਨ ਨਲੀ ਦੀ ਸੀਕਮ ਅਤੇ ਵਰਮਰੂਪ 





ਗੀਡ੍ਧਾਰੀ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੀਆਂ ਬਾਹਾਂ, (ਓ) ਡੱਡੂ, (ਅ) ਇਕਬੀਓਸੋਰਮ, (ਏ) ਪੰਛੀ, 
(ਸੀ ਵੇਲ, (ਹ) ਘੋੜਾ, (ਕ) ਆਦਮੀ 


ਆਂਦਰ-ਉਪਅੰਗ ਇਸੇ ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਹਨ। ਕੁਝ ਬਨਸਪਤੀ 
ਗਹਿ ਸਦ ਦਹੀ ਰਸ ਵਿਚਿ ਬਾਜ 
ਜਸ਼੍ਹਾਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 

` ਭਰੂਣ ਵਿਚ ਸਮਾਨਤਾਵਾਂ--ਸਾਰੇ ਰੀੜ੍ਹਧਾਰੀ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੇ 
ਭਰੂਣ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ ਜੁਲਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪਰ 
ਜਿਉਂ-ਜਿਉਂ ਭਰੂਣ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੁੰਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ 
_ ਅਸਮਾਨਤਾਵਾਂ ਵਧਦੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉੱਚ 
ਪੱਧਰੀ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੇ ਭਰੂਣ ਜਿਹੜੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘਦੇ ਹਨ ਉਹ 
ਕੁਝ ਨਿਮਨ ਪੱਧਰ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੇ ਭਰੂਣਾਂ ਵਿਚ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ 
ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਪੁਨਰ ਚੱਕਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਤੋਂ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ 
ਨਿਮਨ-ਪੱਧਰ ਪ੍ਰਾਣੀ, ਉੱਚ ਪੱਧਰੀ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੇ ਪੂਰਵਜ ਹਨ। 

ਸੁਖ਼ਮਦਰਸ਼ੀ ਸਮਾਨਤਾਵਾਂ--ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਮੂਲਕ ਇਕਾਈ 
ਸੈੱਲ ਹੈ'ਅਤੇ ਉਸ ਵਿਚਲੇ ਨਿਊਕਲੀਆਈ ਅਤੇ ਗੁਣਸੂਤਰ ਸਭ ਵਿਚ 
ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਹਨ। ਸਾਰੇ ਪੌਦੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੇ ਸੈੱਲ ਮਾਈਟਾਸਿਸ ਦੀ 





ਹੀ ਿ ਦੀ (ਏ ਕੱਡੂਕੁਮਾ, 


ਕੁੱਕੜ, (ਹ) ਮਨੁੱਖ __ 
ਜੀਵ ਰਸਾਇਣਿਕ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਵਿਚ 
ਸਮਾਨਤਾ--ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸੈੱਲ ਇਕੇ ਜਿਹੇ ਜਿਉਂਦੇ ਪਦਾਰਥ, 
ਜੀਵ ਪਦਾਰਥ ਦੇ ਬਣੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਦੀ ਰਸਾਇਣਿਕ ਰਚਨਾ 
ਸਾਰੇ ਪੌਦਿਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਇਕੋ ਜਿਹੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ 
` ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੇ ਲਹੂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵੀ ਇਕੋ ਜਿਹੀ ਹੈ ਜਿਸ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ 
ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। 
ਜੀਵਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਅੰਗਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਬਹੁਤ 
ਸਮਾਨਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਫੀ 
ਮੈਟਾਬੋਲਿਜ਼ਮ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਮਾਨਤਾ ਹੈ। 
___ਭੂਗੋਲਿਕ ਵੰਡ--ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਭੂਗੋਲਿਕ ਵੰਡ ਤੋਂ ਵੀ ਜੀਵ 
ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਇਲਾਕਿਆਂ 
ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਜਿਹੜੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਜ਼ਿਆਦਾ 
ਮਾਫ਼ਕ ਹਨ; ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਉਥੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ 
ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ ਸਨ। ਕਈ ਸਮੁੰਦਰੀ ਟਾਪੂਆਂ ਉੱਤੇ ਮਿਲਦੇ ਪੌਦੇ ਅਤੇ 
ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦਾ ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਉਹੀ ਕਿਸਮਾਂ ਉਥੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ 
ਸਕੀਆਂ ਹਨ ਪਰ ਦੂਜੀਆਂ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਉਹ 


- ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਾਫ਼ਕ ਹਨ, ਉਥੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀਆਂ। ਸੋ ਕੋਈ ਵੀ ਕਿਸਮ 


ਕਿਧਰੇ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਥੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਥੇ ਤੱਕ ਉਨ੍ਹਾਂ 
ਦਾ ਪਹੁੰਚਣਾ ਸੰਭਵ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਕਿਸਮ ਇਕ ਥਾਂ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਥਾਂ ਤੱਕ 
ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਵਿਚ ਥੋੜ੍ਹੀ ਬਹੁਤ ਤਬਦੀਲੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ 
ਫ਼ਰਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕ ਕਿਸਮ ਕਈ ਥਾਵਾਂ ਤੱਕ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ 
ਹੈ ਪਰ ਕਈ ਵਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਤੋਂ ਉਹ ਕਿਸਮ ਲੁਪਤ ਹੋ 
ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਉਸ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਮਿਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ 
ਹੈ। ਦੱਖਣੀ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਲਾਮਾ ਅਤੇ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਤੇ ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਊਠ 
ਇਸੇ ਦੀ ਉਦਾਹਰਨ ਹਨ। ਪਥਰਾਟਾਂ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਊਠ 


491 


ਦੱਖਣੀ ਅਮਰੀਕਾ ਤੱਕ ਫੈਲ ਗਈ ਪਰ-ਫਿਰ ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ 
ਰਿ 
ਗਈ ਹੈ। 


ਰ (ਨ ਨ 


ਰੀ 






ਕਢ ਭੈ " 
ਡੇ "ਦਰਦ ਦਾਦ ,-੧ ੮ ਆ. "ਚਾ ਨ: 
ਨੀ ੨੦ :“ ੍ ਰਹ 


_ਯੋੜੇ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੀਆਂ ਬੁਝ ਹਾਲਤਾਂ 0) ਈਓਹਿਪਸ, (2) ਮੀਜ਼ੋਚਿਪਸ, _ 


ਅਤੇ ਘੱਟ ਵਿਕਸਿਤ ਕਿੰਸਮਾਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲੀਆਂ ਹਨ। ਪਥਰਾਟਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕਈ 
ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ-ਦੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਦੀ ਪੁਰੀ ਲੜੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਲੜੀ 


ਦੀ ਹਰੇਕ ਕਿਸਮ ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਅਗਲੀ ਅਤੇ ਪਿਛਲੀਂ ਕਿਸਮ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ 


ਬਹੁਤ ਫ਼ਰਕ ਵਾਲੀ ਹੈ ਪਰ ਸ਼ੁਰੂ ਅਤੇ ਅਖੀਰ ਵਾਲੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਆਪਸ 


ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਫ਼ਰਕ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ। ਘੋੜੇ ਦੀ ਬੰਸਾਵਲੀ ਵਿਚ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ, 


ਅਖ਼ੀਰ ਤੱਕ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਈਓਹਿਪਸ, ਮੀਜ਼ੋਹਿਪਸ, ਮਾਇਓਹਿਪਸ, 
ਪੈਰਾਹਿਪਸ, ਸੈਰੀਹਿਪਸ, ਪਲਾਇਓਹਿਪਸ ਅਤੇ ਈਕਵੱਸ ਘੋੜੇ ਮਿਲਦੇ 
ਹਨ। ਈਕਵੱਸ ਅਜੋਕੀ ਕਿਸਮ ਦਾ ਘੋੜਾ ਹੈ। ਪਰ ਬਹੁਤੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ 
ਦੇ ਪੂਰੇ ਪਥਰਾਟ ਉਪਲਬਧ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਆਰਕੀਆਪਟੇਰਿਕਸ ਦੇ 
ਪਥਰਾਟ ਮਿਲਣ ਨਾਲ ਰੀਂਗਣੇ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਤੋਂ ਪੰਛੀਆਂ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਸਿੱਧ 
ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਪੰਛੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਬਹੁਤੇ ਲੱਛਣ ਰੀਂਗਣੇ 
_ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮਹੁਰਿਆਂ ਦਾ ਹੋਣਾ ਆਦਿ। _ 

ਜਣਨਿਕ ਪ੍ਰਮਾਣ--ਇਸ ਤੱਥ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਕਿ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ 
ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਪੌਦਿਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੇ ਜਣਨ ਤੋਂ 
ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਅੱਗੋਂ ਅਗਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਵਿਚ ਚਲੀਆਂ 
ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਫਾਇਦਾ ਉਠਾ ਕੇ ਹੀ ਕਾਸ਼ਤਯੋਗ ਪੌਦਿਆਂ 
- ਗਈਆਂ _ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕਈ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ 
ਉਤਪਰਿਵੰਰਤਨ ਨਾਲ ਜਰਮ-ਪਲਾਜ਼ਮ ਵਿਚ ਹੀ ਤਬਦੀਲੀ ਆ ਜਾਂਦੀ 
ਹੈ। ਇਹ ਉਤਪਰਿਵਰਤਨ ਜੰਗਲੀ ਅਤੇ ਪਾਲਤੂ ਦੋਨੋਂ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿਚ 
ਕਦੇ ਵੀ ਇਕਦਮ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਵਿਕਾਸ ਦੀਆਂ 
ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਅਧਾਰ ਹਨ। 


ਰ ਵਿਕ ਜਗਤ ਕਰ ਜਉ 
ਸਦੀ ਤੋਂ ਜੀਵ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਮੈਕੇਨਿਜ਼ਮ ਦੇ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਮੁੱਖ ਦੋ ਸਿਧਾਂਤ 
ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ। 

_ ___ ਲੈਮਾਰਕਵਾਦ--ਸੰਨ 1809 ਵਿਚ ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੇ ਇਕ ਜੀਵ 
ਵਿਗਿਆਨੀ ਜੇ. ਬੀ. ਲੈਮਾਰਕ ਨੇ ਵਿਕਾਸ ਬਾਰੇ ਆਪਣਾ ਸਿੱਧਾਂਤ ਦਿੱਤਾ 


ਜੀਵ ਵਿਕਾਸ 


ਜਿਸਨੂੰ ਲੈਮਾਰਕਵਾਦ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ_ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਜੀਵ 
ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਹੀ ਵਾਤਾਵਰਨ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਢਾਲਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ 


` ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਬਨਿਸਬਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ-ਦੇ 


ਫਲਸਰੂਪ ਉਹ ਅੰਗੰ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਜ਼ਿਆਂਦਾ ਵੱਡੇ, ਤਾਕਤਵਰ 
ਅਤੇ ਵਿਕਜ਼ਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਨੂੰ ਉਪਾਰਜਿਤ ਜਾਂ 


“ ਗ੍ਰਹਿਣਿਤ ਲੱਛਣ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਜੀਵ ਆਪਣੀਆਂ ਲੋੜਾਂ 
ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਲੱਛਣ ਧੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਲੈਮਾਰਕ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ 


'ਵਿਗਿਆਨੀਂ ਇਸ ਤੱਥ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ ਕਿ ਇਹ ਉਪਾਰਜਿਤ ਲੱਛਣ 


ਮਾਪਿਆਂ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਸੰਤਾਨ ਵਿਚ ਜਾਂਦੇ ਜ਼ਨ। 


____ ਡਾਰਵਿਨਵਾਦ--ਸੰਨ 1858 ਵਿਚ ਚਾਰਲਸ ਡਾਰਵਿਨ ਅਤੇ 
ਐਲਫ਼ਰੈਡ ਰੱਸਲ ਫ੍ਾਲਿਸ ਨੇ ਪ੍ਰਕਿਰਤਿਕ ਚੇਂਣੁ ਰਾਹੀਂ, ਵਿਕਾਂਸ ਦਾ 


੍ ਸਿੱਧਾਂਤ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ 1859 ਵਿਚ ਡਾਰਵਿਨ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾਂਤ 'ਦਾ.ਓਰਿਜਨ 
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ।, 
ਰ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਵਿਚ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਲਲਾਤਾਰ ਜਣਨ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱ 
`ਜਿਣਤੀ ਬਹੁੜ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਪਰਾ ਦੇ ਫਸੀਲੇ ਉਠੇ ਨਹੀ ਵਧਦੇ 


ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਆਪੰਸ ਵਿਚ ਜਿਉਣ ਲਈ 'ਜੀਵਨ ਸੰਘਰਸ਼' ਼ੁਰੂ-ਹੋ _ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ (ਵਿਸਥਾਂਰ ਲਈ ਵੱਖੋ ਜੀਵਨ ਸੰਘਰਸ਼)। ਇਸ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿਚ 
ਜਿੰਹੜੇ ਪ੍ਰਾਣੀ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਉਹ ਜਿਉਂਦੇ ਰਹਿ ਸੱਕਦੇ ਹਨ ਰ 


` ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਕਿਰਤਿਕ ਚੋਣ ਹੋ 


ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਜਿਉਂਦੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਆਈਆਂ 
ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਅੱਗੋਂ ਸੰਤਾਨ ਵਿਚ ਚਲੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 


'ਉਤਪਰਿਵਰਤਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸੋ ਪ੍ਰਕਿਰਤਿਕ ਚੋਣ ਬਹੁਤਾ ਕੌਰਕੇ _ 


ਉਤਪਰਿਵਰਤਨਾਂ ਉੱਤੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੋਈ ਪੀੜ੍ਹੀ ਅਜਿਹੀ 
ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮੈਂਬਰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਾਤਾਵਰਨ ਵਿਚ ਚਲੇ 
ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਵਾਤਾਵਰਨਕ ਹਾਲਤਾਂ ਬਦਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਇਥੇ 
ਪ੍ਰਕਿਰਤਿਕ ਚੋਣ ਹੋਰ ਕਿਸੈ ਉਤਪਰਿਵਰਤਨਾਂ ਵੱਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਾਂ ਬੀਤਣ ਦੇ ਨਾਲ ਇਥੋਂ ਦੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਉਹੋ ਜਿਹੇ 


ਵੱਖਰੇ ਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਇਕ ਵੱਖਰੀ 'ਜਾਤੀ' ਬਣ ਜਾਂਦੇ 


ਹਨ| 


ਭੂਗੋਲਿਕ ਵਿਤਕਰੇ--ਇਹ ਵੱਖਰੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਭਾਵੇਂ ਇਕੋ 
ਸਾਂਝੀ ਜਾਤੀ ਵਿਚੋਂ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਹ ਸ਼ਾਇਦ ਥਾਂ ਦੀ ਦੂਰੀ ਕਰਕੇ 
ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕ ਥਾਂ ਦੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਆਏ 
ਉਤਪਰਿਵਰਤਨ ਦੂਜੇ ਥਾਂ ਦੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਉਤਪਰਿਵਰਤਨਾਂ ਤੋਂ ਬਿਲਕੁਲ 
ਵੱਖਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਮਾਂ ਬੀਤਣ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਨਾਂ ਥਾਵਾਂ ਦੇ ਜੀਵਾਂ 
ਵਿੱਚ ਫ਼ਰਕ ਵਧਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। 

ਜਣਨ ਵਿਤਕਰੇ--ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਵਾਂ ਦੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ 
ਫ਼ਰਕ ਇੰਨੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਦੋਨੋਂ ਕਿਸਮਾਂ ਆਪਸ 
ਵਿਚ ਜਣਨ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਅਤੇ ਜਣਨ ਵਿਤਕਰੇ ਪੈਦਾ ਹੈ ਜਾਂਦੇ 
ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਜੀਵ ਬਿਲਕੁਲ ਵੱਖਰੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਬਣ ਜਾਂਦੀਆਂ 
ਹਨ। ਬਹੁਤੇ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫਰਕ ਲਗਾਤਾਰ 
ਵਧਦੇ ਜਾਣ ਨਾਲ ਨਵੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ, ਕੁਲਾਂ, ਵਰਗਾਂ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ 
`ਵੀ ਬਣ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਰ 


ਹ. ਪੁ.-ਮੈਕ. ਐਨ. ਸ. ਟ. 5 : 130; ਕਾ. ਜੂ. ਜਾਰਡਨ : 639 


ਹੀਵ ਵਿਗਿਆਨ 


ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨ : ਜੀਵ ਧਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ 
ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਅਧੀਨ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ (1) ਬਨਸਪਤੀ ਵਿਗਿਆਨ 
ਪਿੰਦਿਆਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ), (2) ਪ੍ਰਾਣੀ ਵਿਗਿਆਨ (ਜੰਤੂਆਂ ਨਾਲ 

ਸਬੰਧਤ), ਅਤੇ (3) ਜੀਵਾਣੂ ਵਿਗਿਆਨ (ਸੂਖਮ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ) 
ਸਦ ਤਤ ਰਿ 
ਲਈ ਸਾਂਝੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। 


ਜੀਵ ਪ੍ਰਕ੍ਿਤੀ--ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਨਾਪ, ਆਕਾਰ, ਵਾਤਾਵਰਨ, 
ਰਹਿਣ-ਸਹਿਣ ਅਤੇ`ਹੋਰ ਕਈ ਗੁਣਾਂ ਕਰਕੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਵਿਭਿੰਨ 
ਹਨ ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਦੋ ਆਪਸ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਰਲਦੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ 
ਵਿਚ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਫ਼ਰਕ ਜ਼ਰੂਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਵਾਤਾਵਰਨ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ 
ਤੋਂ ਜੇਕਰ ਦੇਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਧਰਤੀ ਤੇ ਸ਼ਾਇਦ ਹੀ ਕੋਈ ਅਜਿਹੀ ਥਾਂ 
ਹੋਵੇਗੀ ਜਿਥੇ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦੇ ਜੀਵ ਨਾ ਮਿਲਦੇ ਹੋਣ। ਇਹ 
ਜਲ, ਥਲ ਸਭ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੀਵ ਸੁਤੰਤਰ, ਸਮੂਹਕ, 
ਜੀਵਨ ਬਤੀਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। 

ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਕੁਝ ਖਾਸ ਗੁਣ- 


ਜਿਉਂਦੇ ਅਤੇ ਨਿਰਜੀਵ ਪਦਾਰਥਾਂ ਵਿਚ (ਵਿਸ਼ਾਣੂਆਂ ਨੂੰ ਛੱਡ 
ਕੇ) ਕੁਝ ਪ੍ਰਤੱਖ ਫ਼ਰਕ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨ- 

ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਆਕਾਰ ਅਤੇ ਆਕ੍ਰਿਤੀ--ਹਰੇਕ ਜੀਵ ਦਾ ਇਕ 
ਖ਼ਾਸ ਆਕਾਰ ਅਤੇ ਸ਼ਕਲ ਸੂਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਦੂਜੇ 
ਜੀਵਾਂ ਤੋਂ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 

ਹੋਮਿਓਸਟੈਸਿਸ--ਸਾਰੇ ਜਿਉਂਦੇ ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਇਕ 
ਸਥਿਰ ਅੰਦਰੂਨੀ ਵਾਤਾਵਰਨ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ` 

_ 'ਸਮਰੂਪਤਾ--ਸਾਰੇ ਜਿਉਂਦੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਸਾਂਝਾ ਲੱਛਣ 

ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਦੀ ਮੂਲਕ ਇਕਾਈ ਸੈੱਲ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ 
ਰਸਾਇਣਿਕ ਪਦਾਰਥ ਸਾਰੇ ਸੈੱਲਾਂ ਵਿਚ ਲਗਭਗ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਹੀ ਹੁੰਦੇ 
ਹਨ।' 

ਵ੍ਰਿਧੀ--ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਵਾਧਾ ਹੁੰਦਾ 


ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਾਧਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਅੰਗਾਂ ਅਤੇ 


ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 


ਸਵੈਅੰਗੀਕਰਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ--ਜੀਵਧਾਰੀ ਵਿਭਿੰਨ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ 


ਜਾਨਦਾਰ ਅਤੇ ਬੇਜਾਨ ਖਾਧ ਪਦਾਰਥਾਂ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਤੱਤ 
ਜਿਵੇਂ ਮਾਸ, ਲਹੂ, ਹੱਡੀਆਂ ਆਦਿ ਬਣਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। . 

ਜਣਨ ਸ਼ਕਤੀ--ਜੀਵਧਾਰੀਆਂ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਹੀ ਕਿਸਮ ਦੇ 
ਦੂਜੇ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਣਨ ਅਲਿੰਗੀ ਜਾਂ 
ਲਿੰਗੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। 

ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਜਾਂ ਉਤੇਜਨਸ਼ੀਲਤਾ-- ਬਾਹਰੀ ਵਾਤਾਵਰਨਕ 
ਕਾਰਕਾਂ ਜਿਵੇਂ ਸਰਦੀ, ਗਰਮੀ, ਰੌਸ਼ਨੀ ਆਦਿ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਤੋਂ ਜੀਵ 
ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਪੌਦਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਜੰਤੂਆਂ 
ਵਿਚ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 


ਸੁਆਸ _ ਕਿਰਿਆ=-ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਸਾਹ _ ਲੈਂਦੇ _ਹਨ। 
ਸਾਹ-ਕਿਰਿਆ ਦੁਆਰਾ ਉਹ ਆਕਸੀਜਨ ਅੰਦਰ ਖਿੱਚਦੇ ਅਤੇ 
ਕਾਰਬਨ ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ ਬਾਹਰ ਕੱਢਦੇ ਹਨ। 


492 


ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮਲ-ਮੂਤਰ, ਕਾਰਬਨ ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ ਆਦਿ 
ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਗੁਣ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। 
ਗਤੀਸ਼ੀਲਤਾ--ਆਪਣੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਨਾਲ ਜੀਵ ਗਤੀ 
ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਗਤੀਸ਼ੀਲਤਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਹੁੰਦੀ 
ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਪੌਦਿਆਂ ਵਿਚ ਕਿਝ ਕੁ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ) ਅਮ੍ਰਤੱਖ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 


ਮੌਤ--ਹਰੇਕ ਜਿਉਂਦਾ ਪਦਾਰਥ ਅਖ਼ੀਰ ਮਰ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
ਮੌਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਬੰਦ ਹੋਣ ਦਾ ਸਿੱਟਾ ਹੈ। 

ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਅੰਗ-- 

ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨ ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਜੀਵਧਾਰੀਆਂ ਦੇ ਹਰ ਪਹਿਲੂ 
ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੁਝ ਨਿਮਨਲਿਖਤ ਪਹਿਲੂ 
ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਵਰਣਨਯੋਗ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਜੀਵ-ਵਿਗਿਆਨ 
ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ਾਖ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ- ਰ 

ਆਕਾਰ ਰਚਨਾ ਵਿਗਿਆਨ (ਮਾਰਫਾਲੋਜੀ)--ਵਿਚ ਜੀਵਾਂ 
ਦੇ' ਆਕਾਰ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਭਿੰਨ ਅੰਗਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ 
ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਗੋਂ ਦੋ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਹਨ ਅਰਥਾਤ ਸਰੀਰ ਰਚਨਾ ਵਿਗਿਆਨ 
(ਐਨਾਟਮੀ) ਜਿਸ ਵਿਚ ਸਰੀਰ ਦੀਆਂ ਵਿਭਿੰਨ ਰਚਨਾਵਾਂ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ 
ਅੰਦੂਰਨੀ ਰਚਨਾਵਾਂ ਜੋ ਨੰਗੀ ਅੱਖ ਨਾਲ ਦੇਖੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, 
ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਟਿਸ਼ੂ ਵਿਗਿਆਨ (ਹਿਸਟਾਲੋਜੀ) ਜਿਸ 
ਵਿਚ ਵਿਭਿੰਨ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਸੂਖਮ ਰਚਨਾ ਦਾ ਸੂਖਮਦਰਸ਼ੀ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ 
ਨਾਲ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 

_ਸਰੀਰ ਕਿਰਿਆ ਵਿਗਿਆਨ (ਫਿਜ਼ਿਆਈਲੋਜੀ)--ਇਸ 


ਵਿਚ ਸਰੀਰ ਦੇ ਸੈੱਲਾਂ, ਟਿਸ਼ੂਆਂ, ਅੰਗਾਂ ਅਤੇ ਜਿਸਟਮਾਂ ਦਾ ਅਤੇ 


ਸਰੀਰ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। 
ਸੈੱਲ ਵਿਗਿਆਨ (ਸਾਈਟਾਲੋਜੀ)--ਇਸ ਅਧੀਨ ਸੈੱਲਾਂ ਦੀ 


ਰਚਨਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। 


ਵਰਗੀਕਰਨ ਵਿਗਿਆਨ (ਟੈਕਸਾਨੋਮੀ)--ਇਸ ਵਿਚ ਜੀਵਾਂ 
ਦੇ ਵਰਗੀਕਰਨ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 


ਭਰੂਣ ਵਿਗਿਆਨ (ਐਂਬ੍ਰੀਆਲੋਜੀ)--ਇਸ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਣੀ ਅਤੇ 


ਪੌਦਿਆਂ ਵਿਚ ਭਰੂਣ. ਦੇ ਬਣਨ ਅਤੇ ਭਰੂਣ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਅਧਿਐਨ 
__ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਅੰਡੇ ਅਤੇ ਸ਼ੁਕਰਾਣੂ ਦੇ ਮੇਲ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪੂਰਾ 


ਜੀਵ ਬਣਨ ਤੱਕ ਦਾ ਵਰਣਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।. 

ਅਨੁਵੰਸ਼ਿਕ _ਵਿਗਿਆਨ _ (ਜਿਨੈਟਿਕਸ)--ਇਸ ਵਿਚ 
ਅਨੁਵੰਸ਼ਿਕਤਾ_ ਅਤੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਵਿਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਦਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ 
ਮੈਕੇਨਿੰਜ਼ਮਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਕਿਰਿਆਵਾਂ 
ਚਲਦੀਆਂ ਅਤੇ ਕੰਟਰੋਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। 

ਪਰਿਸ਼ਥਿਤੀ ਵਿਗਿਆਨ _(ਇਕਾਲੋਜੀ)--ਇਸ ਅਧੀਨ 
ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਅਤੇ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ. ਇਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਨਾਲ 
ਸਬੰਧਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ! 

- ਵਿਕਾਸ ( --ਇਸ ਅਧੀਨ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਉਤਪਤੀ 

ਤੇ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਸੰਭਵ ਤਰੀਕੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲੀਆਂ 
ਆਈਆਂ ਹਨ, ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। 


ਜੀਵ-ਭੂਗੋਲ (ਬਾਇਓ-ਜੀਓਗ੍ਰਾਫੀ)--ਇਸ ਵਿਚ ਜੀਵਾਂ ਦੀ_ 
ਭੂਗੋਲਿਕ ਵੰਡ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। 


493 


ਫਾਸਿਲ ਵਿਗਿਆਨ (ਪੈਲੀਓਨਟਾਲੋਜੀ)--ਇਸ ਅਧੀਨ 
ਪਥਰਾਟ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। 

ਪਰਜੀਵੀ ਵਿਗਿਆਨ (ਪੈਰਾਸਾਈਟਾਲੋਜੀ)--ਇਸ ਵਿਚ 
ਪਰਜੀਵੀ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। 

ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਵਿਗਿਆਨ (ਨੈਚੁਰਲ ਹਿਸਟਰੀ)--ਇਸ ਅਧੀਨ 
ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਕਿਰਤਿਕ ਵਾ਼ਾਫਰਨ ਵਿਚ ਰਹਿਣ-ਸਹਿਣ ਦਾ 
ਅਧਿਐਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। 

ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ--ਇਸ ਵਿਚ ਜੰਤੂਆਂ ਦੀਆਂ ਮਾਨਸਿਕ 
ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। _ 

ਸਮਾਜ- ਵਿਗਿਆਨ--ਵਿਚ ਜੰਤੂਆਂ ਅਤੇ ਮਾਨਵ ਸਮਾਜ 
ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 

ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਵਿਗਿਆਨ, ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ 
ਨੈਤਿਕ ਵਿਸ਼ੇ ਕਹਾਉਂਦੇ ਹਨ। 

ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ--ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਦਾ 
ਇਤਿਹਾਸ, ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਹੀ ਚਲਦਾ ਹੈ। 
_ਭੂ-ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਮੇਂ ਅਨੁਸਾਰ ਮਨੁੱਖ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਤੋਂ 
ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਆਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਸ ਦੀ ਰੁਚੀ ਆਪਣੇ ਆਸਪਾਸ 
ਦੇ ਜੀਵ-ਜੰਤੂਆਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਨ ਵਲ ਵਧਦੀ ਗਈ ਅਤੇ ਸਭਿਅਤਾ ਦੇ 
ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਵੀ ਵਧਦਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇਗਾ। 
ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਲਿਖਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਯੂਨਾਨੀ ਸਭਿਅਤਾ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ 
ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 


ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਵਰਗੀਕਰਨ--ਵਰਗੀਕਰਨ ਨੂੰ ਸਥਾਈ ਅਤੇ 
ਆਧੁਨਿਕ ਰੂਪ ਸਵੇਡ ਲਿਨੀਅਸ (1707-7)ਨੇ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ 
ਤੱਕ ਉਸ ਨੂੰ ਜਿੰਨੇ ਵੀ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਅਤੇ ਪੌਦਿਆਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ 
ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸ਼੍ਰੇਣੀ, ਵਰਗ, ਕੁਲ ਅਤੇ ਜਾਤੀ ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੱਕ 
ਵਰਗੀਕਰਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਸ ਨੇ ਦੇ ਨਾਂਵੀਂ ਨਾਂ ਪੱਧਤੀ 
ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਵਿਗਿਆਨਕ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। 
ਇਸ ਪਧਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਹਰੇਕ ਜੀਵ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਨਾਂ ਦੇ ਦੋ ਭਾਗ 
' ਵਰਗੀਕਰਨ)। ਰ 

ਪੌਦੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੀ ਸੈੱਲਮਈ ਬਣਤਰ--ਐਮ. ਐਫ. 
ਐਕਸ. ਬਿਸ਼ਾਟ ਨੇ ਲਗਭਗ 21 ਵਿਭਿੰਨ ਸੈੱਲਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਕੇ 
ਹਿਸਟਾਲੋਜੀ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ। ਹਿਸਟਾਲੋਜੀ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਰਿਚਰਡ 
ਓਵੇਨ ਨੇ ਕੀਤਾ ਸੀ। (ਵਿਸਥਾਰ ਲਈ ਵੇਖੋ ਹਿਸਟਾਲੋਜੀ)। __ 

ਜ਼ੀਵ ਉਤਪਤੀ-ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਬਾਰੇ ਪਤਾ ਲਗਾਉਣ 
ਲਈ ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਵਿਗਿਆਨੀ ਖੋਜ ਕਰਦੇ ਆ ਰਹੇ ਹਨ। 
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ. ਕੰਮ ਨੂੰ ਹੇਠ ਲਿਖੇ_ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਵਿਚ ਸੰਖੇਪ ਕੂਪ ਵਿਚ ਦਿੱਤਾ 
ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ :-- 


_1. ਈਸ਼ਵਰਵਾਦ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ਿਸ਼ਟ ਉਤਪਤੀ--ਇਸ ਸਿਧਾਂਤ 


ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਇਕ ਹੀ ਵਾਰ ਜਾਂ ਥੋੜ੍ਹੇ-ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਫ਼ਰਕ ਤੇ 


ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਅਤੇ ਹਰੇਕ ਜੀਵ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਵੱਖਰੀ-ਵੱਖਰੀ ਹੋਈ। 

2. ਕਰਾਸਮਿਕ ਸਿਧਾਂਤ--ਇਸ ਅਨੁਸਾਰ ਜੀਵ ਪਦਾਰਥ ਕਿਸੇ 
ਰੂਪ ਵਿਚ ਧਰਤੀ ਤੇ ਡਿੱਗਿਆ ਤੇ ਵਧਦਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਜੀਵਾਂ 
ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਹੋਈ। 


ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨ 


3. ਪ੍ਰਕਿਰਤੀਵਾਦ-- ਇਸ ਅਨੁਸਾਰ ਜਦੋਂ ਧਰਤੀ ਰਹਿਣ ਯੋਗ 
ਬਣੀ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਕੁਝ ਤੱਤਾਂ ਵਿਚ ਸੰਯੋਗ ਹੋ ਕੇ ਇਕ 
ਮਿਸ਼ਰਨ ਜਾਂ ਯੌੰਗਿਕ ਬਣਿਆ ਜਿਸ ਵਿਚ ਜੀਵ-ਪਦਾਰਥ ਦੇ ਕੁਝ ਗੁਣ 
ਸਨ। ਇਸ ਨੈ ਫਿਰ ਸੈੱਲ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਇਸ ਤੋਂ ਜੀਵ 
ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਰ੍ 


4. ਤਤਕਾਲੀ ਉਤਪਾਦਨ--ਇਸ ਸਿਧਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਪਹਿਲਾਂ 
ਪਹਿਲ ਖਿਆਲ ਸੀ ਕਿ ਸੂਖ਼ਮ ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਆਪ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ 
ਪਰ ਫਿਰ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਸਿੱਧ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਕੋਈ ਵੀ ਜੀਵ 
ਆਪਣੇ ਆਪ ਧੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ (ਵਿਸਥਾਰ ਲਈ ਵੇਖੋ ਜੀਵ 
ਉਤਪਤੀਵਾਦ)। 

ਵਿਸ਼ਾਣੂ--ਵਿਸ਼ਾਣੂ ਇੰਨੇ ਸੂਖਮ ਜੀਵ .ਹਨ ਜੋ ਸੁਤੰਤਰ ਰੂਪ 
ਵਿਚ ਜੀਵਨ-ਨਹੀਂ ਬਿਤਾ ਸਕਦੇ ਸਗੋਂ ਪੌਦਿਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੇ 
ਸੈੱਲਾਂ ਵਿਚ ਸਿਰਫ਼ ਪਰਜੀਵੀਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ 
(ਵਿਸਥਾਰ ਲਈ ਵੇਖੋ ਵਿਸ਼ਾਣੂ)। _ 


ਤਾ ਜੀ ਰਜ 
ਦੇ ਪੌਦੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨੰ। ਵਿਕਾਸਵਾਦ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਤੋਂ ਪਤਾ 
ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੰਨੇ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਜੀਵ ਕਿਵੇਂ ਪੈਦਾ ਅਤੇ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਏ 
(ਵਿਸਥਾਰ ਲਈ ਵੇਖੇ ਜੀਵ-ਵਿਕਾਸ)। 

ਵਿਕਾਸਵਾਦ ਵਿਚ ਤਰੁੱਟੀ--ਵਿਕਾਸਵਾਦ ਦੇ ਦਿੱਤੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ 
ਵਿਚ ਇਕ ਤਰੁੱਟੀ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਲੁਪਤ ਹੋਣ ਅਤੇ ਜਿੰਦਾ 
ਰਹਿਣ ਬਾਰੇ ਤਾਂ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਗਮਨ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ 
ਦੱਸਦੇ। ਇਸ ਦਾ ਇਕ ਕਾਰਨ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਵਕਤ ਤੱਕ 
ਅਨੁਵੰਸ਼ਿਕਤਾ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸਭ ਤੋਂ 
ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂਡਲ ਨੇ ਅਨੁਵੰਸ਼ਿਕਤਾ ਦੇ ਨਿਯਮ ਦਿੱਤੇ। 

ਮੈਂਡਲਵਾਦ--ਮਾਪਿਆਂ ਤੋਂ ਗੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਵਿਚ ਜਾਂਦੇ 
ਹਨ। ਇਹ ਗੁਣ ਸੰਤਾਨ ਤੱਕ ਕਿਵੇਂ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪੀੜ੍ਹੀ-ਦਰ-ਪੀੜ੍ਹੀ 
ਕਿਵੇਂ ਚੱਲਦੇ ਹਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਨੁਵੰਸ਼ਿਕਤਾ ਦੇ ਨਿਯਮ ਜਾਂ ਮੈਂਡਲ ਦੇ 
ਨਾਂ ਨਾਲ 'ਮੈਂਡਲ ਦੇ ਨਿਯਮ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ 
ਮੈਂਡਲਵਾਦ ਦਾ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ (ਵਿਸਥਾਰ ਲਈ ਵੇਖੋ ਮੈਂਡਲਵਾਦ)। ਰ 

ਅਨੁਵੰਸ਼ਿਕਤਾ ਦਾ ਅਧਾਰ ਗੁਣਸੂਤਰ--ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 
ਟਾਮਸ ਹੈਟ ਮਾਰਗਨ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੇ ਅਨੁਵੰਸ਼ਿਕਤਾ ਦਾ , 
ਗੁਣਸ਼ੂਤਰਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਦੱਸਿਆ। ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸੈੱਲਾਂ ਦੇ ਨਿਉਊਕਲੀਆਈ 
ਵਿਚ ਗੁਣਸੂਤਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਸੈੱਲ ਵਿਭਾਜਨ ਸਮੇਂ ਦੇਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ 
ਹਨ। ਹਰੇਕ ਜਾਤੀ ਲਈ ਗੁਣਸੂਤਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 
ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 46 ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਪਹਿਲ ਖਿਆਂਲ ਸੀ 
ਕਿ ਗੁਣਸੂਤਰ ਜੀਨਾਂ ਦੇ ਵਿਭਿੰਨ ਲੱਛਣਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਤੋਂ ਬਣੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ 
ਅਤੇ ਹਰੇਕ.ਗੁਣਸੂਤਰ ਵਿਚ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਹੁੰਦੇ ਹਨੰ। ਗਰਭ ਸਮੇਂ 
ਮਾਤਾ ਤੇ ਪਿਤਾ ਦੋਨਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਜਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤੇ 
ਸੰਤਾਨ ਵਿਚ ਮਾਤਾ ਤੇ ਪਿਤਾ ਦੋਨਾਂ ਦੇ ਗੁਣ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਆਧੁਨਿਕ 
ਵਿਚਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਣਸੂਤਰ, ਪ੍ਰੋਟੀਨ, ਡੀ. ਐਨ. ਏ. ਅਤੇ ਆਰ. ਐਨ. 
ਏ. ਦੇ ਬਣੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਨੁਵੰਸ਼ਿਕਤਾ ਦਾ ਅਧਾਰ ਸਿਰਫ਼ ਡੀ. 
ਐਨ. ਏ. ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ (ਵਿਸਥਾਰ ਲਈ ਵੇਖੋ ਜੀਨ)। 

` ਆਧੁਨਿਕ ਜੀਵ-ਵਿਗਿਆਨ--ਆਧੁਨਿਕ ਸਮੇਂ ਵਿਚ਼ 
ਜੀਵ-ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਰੂਪ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਬਹੁਤ ਬਦਲ ਚੁੱਕਾ ਹੈ ਅਤੇ 
ਵਿਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਦੂਜੀਆਂ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਜੀਵ-ਰਸਾਇਣ 
ਅਤੇ ਜੀਵ-ਭੌਤਿਕੀ ਵਰਗੀਆਂ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜੋ ਜੀਵ 


ਵ ਵਿਗਿਆਨਕ ਯੁੱਧ 


ਗਿਆਨ ਦਾ ਅਨਿੱਖੜਵਾਂ ਅੰਗ ਬਣ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾ 


ਡਲਵਾਦ ਵਿਚ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਬਹੁਤ ਤਬਦੀਲੀ ਆ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਰ 


ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਇਕ ਹੋਰ ਨਵੀਂ ਸ਼ਾਖਾ ਵਿਕੀਰਨ ਜੀਵ 
ਡਗਿਆਨ (ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ ਬਾਇਆਂਲੋਜੀ) ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸਜੀਵ 
ਦਾਰਥਾਂ ਉੱਤੇ ਵਿਕੀਰਨਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦਾ ਅਤੇ ਰੇਡੀਓ ਐਕਟਿਵ 
ਦਾਰਥਾਂ ਦੇ ਅਸੌਰ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ 
'ਲ ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਅੰਗਾਂ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੋਗਾਂ ਦਾ ਵੀ ਪਤਾ 
ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਲਾਜ ਵੀ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 

ਹ. ਪੁ-ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 5:9; ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮੈ. 2:1014 
. _ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨਕ ਯੁੱਧ : ਮਨੁੱਖਾਂ, ਜਾਨਵਰਾਂ ਜਾਂ ਫ਼ਸਲਾਂ 
ਚ ਬੀਮਾਰੀ ਫੈਲਾਉਣ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਜਾਣ ਬੁੱਝ 
ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਕੁਝ ਸਾਧਨਾਂ (ਜਾਂ ਪਦਾਰਥਾਂ) ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਦਾਰਥਾਂ 
। ਇਸ ਕੰਮ ਲਈ ਵਰਤੋਂ ਤੋਂ ਬਚਾਉ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨਕ ਯੁੱਧ ਸਿਰਲੇਖ 
5 ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨਕ ਯੁੱਧ ਨੂੰ ਜਰਮ ਯੁੱਧ ਜਾਂ ਜੀਵਾਣੂ 
ਧ ਜਾਂ ਸ਼ਜ ਦੇ ਨਾਂ ਵੀ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਏਜੰਟ (ਜੀਵਾਣੂ ਜਾਂ 
ਤਮ) ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਇਮਾਰਤਾਂ ਜਾਂ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ 
ਉੰਚਾਂਦੇ ਸਗੋਂ ਮਨੁੱਖ ਜਾਂ ਉਸ ਦੇ ਖਾਧ-ਪਦਾਰਥਾਂ ਉੱਤੇ ਅਸਰ ਕਰਦੇ 
;। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਸਰ ਪ੍ਰਤੱਖ ਹੇਣ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਲੰਬਾ ਸਮਾਂ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ 
ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗ ਸਕਦਾ ਕਿ ਕੋਈ ਵੀ ਬੀਮਾਰੀ 
ਣ ਬੁੱਝ ਕੇ ਫੈਲਾਈ ਗਈ ਹੈ ਜਾਂ ਕੁਦਰਤੀ ਹੀ ਲੱਗੀ ਹੈ। 


ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨਕ ਯੁੱਧ ਦੇ ਦੋ ਮੁੱਖ ਪਹਿਲੂ ਹਨ-ਪਹਿਲਾ ਤਾਂ 
ਰਸਾਇਣਿਕ ਪਦਾਰਥਾਂ ਜਿਵੇਂ ਹਾਰਮੇਨਾਂ ਆਦਿ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਰਾਹੀਂ 
ਲਾ। ਜਿਉਂਦੇ ਏਜੰਟਾਂ ਵਿਚ ਰੋਗਾਣੂ ਜਾਂ ਪੌਦਿਆਂ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ 
ਨੋ ਕੀੜੇ, ਜੀਵਾਣੂ, ਵਿਸ਼ਾਣੂ, ਉੱਲੀ ਆਦਿ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ 
7, ਪਸ਼ੂਆਂ ਜਾਂ ਪੌਦਿਆਂ ਵਿਚ ਬੀਮਾਰੀ ਫੈਲਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹਾਰਮੋਨ 
ਉਤੇ ਅਸ਼ਰ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਦੀਣਾਂ ਤੇ ਹੋਰ 
ੜੇ ਪੌਦਿਆਂ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 

ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਪੱਖੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਉੱਨਤ ਦੇਸ਼ ਅਜਿਹੇ ਏਜੰਟ ਪੈਦਾ 


ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ (1) ਅਸਲੀ ਯੁੱਧ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਤੋਂ ਕਾਫ਼ੀ 


ਲਾਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। (2) ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਦੂਜੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੇ 
-ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਏਜੰਟਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਾਂ (3) 
ਨਤਾ' ਜਾਂ ਉਤਪਾਦਨ ਘਟਾਉਣ ਲਈ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ 
ਹੁਕਦੀ ਹੈ। 

ਇਤਿਹਾਸਕ ਪ੍ਰਮਾਣ--ਯੁੱਧ ਅਤੇ ਜਰਮਾਂ ਦਾ ਆਪਸੀ ਸਬੰਧ 
' ਪੁਰਾਣਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚੋਂ ਵੀ ਇਸ 
` ਮਿਸਾਲਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਵੱਡੀਆਂ-ਵੱਡੀਆਂ ਲੜਾਈਆਂ ਤੋਂ 
ਦ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਬੀਮਾਰੀ ਮਹਾਮਾਰੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਫੈਲੀ ਮਿਲਦੀ 
ਹੈ। 


ਏਜੰਟਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ--ਬੀਮਾਰੀ ਲਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਣ 
ਏਜੰਟਾਂ ਵਿਚ ਕੁਝ ਖ਼ਾਸ ਗੁਣ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਇਸ ਨੂੰ 
ਦੇਰ ਤੱਕ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਗਰਮੀ, 
, ਸੋਕਾ ਆਦਿ ਨੂੰ ਸਹਾਰ ਸਕਦਾ ਹੋਵੇ। ਬਹੁਤ ਜਲਦੀ ਫੈਲ 
` ਹੋਵੇ, ਇਸ ਵਿਚ ਜਲਦੀ ਹੀ ਮਾਰ ਦੇਣ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੋਵੇ ਅਤੇ 
ਜਗ੍ਹਾ ਤੇ ਛੱਡਿਆਂ ਜਾਵੇ ਉਸ ਥਾਂ ਲਈ ਨਵਾਂ ਹੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਕਿ 
੍‌ ਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਕੁਦਰਤੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਪੈਦਾ ਨਾ ਹੋ 
ਹੋਵੇ। 


494 


ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਸ ਗੱਲ ਵੱਲ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਧਿਆਨ ਦੇਣਾ 
ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਏਜੰਟਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸ ਮੰਤਵ ਲਈ ਵਰਤਣਾ ਹੈ 


`. ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ ਜੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਫੈਲਾਉਣੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਬਹੁਤ 


ਲੋਕ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨੇ ਹੋਂਣ ਤਾਂ ਪਲੇਗ, ਹੈਜ਼ਾ, ਚੇਚਕ ਆਦਿ ਵਰਗੀਆਂ 
ਬੀਮਾਰੀਆਂ ਦੇ ਯਰਮ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜੇ ਮਾਰਨਾ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤੇ 
ਸਿਰਫ਼ ਬੀਮਾਰ ਹੀ ਕਰਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੀ ਬੀਮਢੀ ਦੇ ਜਰਮ 
ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਨਾਲ ਮੌਤ ਦਾ ਡਰ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਜਰਮ ਕਈ 
ਸਾਂਧਨਾਂ ਜਾਂ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਫੈਲ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਸਿੱਧਾ ਸਪਰਸ਼, 
ਹਵਾ, ਪਾਣੀ ਜਾਂ ਭੋਜਨ ਆਦਿ ਰਾਹੀਂ। ਕਈ ਵਾਰ,ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਸ਼ੂਆਂ ਵਿਚ 
ਬੀਮਾਰੀ ਫੈਲਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਾਕ ਲਈ 
ਮਨੁੱਖ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਤਾਕਤਵਰ ਪਸ਼ੂਆਂ ਵਿਚ ਬੀਮਾਰੀ ਫੈਲਾ 
ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਖ਼ਾਸ ਗਲੈਂਡਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੁਝ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ 
ਰਿਸਾਉ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫ਼ਸਲਾਂ ਨੂੰ ਖਰਾਬ ਕਰਨ ਲਈ 
ਪੰਦਿਆਂ ਦੀ ਪਲੇਗ, ਬਲਾਈਟ, ਪੈੱਸਟ ਆਇ ਸਾਧਨ ਵਰਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ 
ਹਨ। 

ਬਚਾਉ--ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨਕ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਬਚਾਉ ਲਈ ਜਨ- 
ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਸੁਚੇਤ ਰਹਿਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। 
ਬਚਾਉ ਦੇ ਮੁੱਖ ਤਰੀਕੇ, ਇਸ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਉਣਾ, ਇਸ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ 
ਸਰੀਰ ਅੰਦਰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ, ਪੱਤਣ ਰੋਕ ਲਗਾਉਣੀ 
(30830) ਤੇ ਨਿਵਾਰਕ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿਚ ਜਾਂਚ ਕਰਨੀ ਅਤੇ ਸਰੀਰ 
ਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕੱਪੜੇ ਅਤੇ ਚਿਹਰੇ ਤੇ ਕੱਜਣ ਪਾਉਣੇ ਅਤੇ ਹਮਲੇ ਸਮੇਂ 
ਜਾਂ ਪਿੱਛੋਂ ਜਾਂ ਜੇ ਹਮਲੇ ਦਾ ਸ਼ੱਕ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਹਵਾ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ 
ਕਰਨਾ ਆਦਿ ਇਸ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਰੋਗ ਭਾਵੇਂ ਜਲਦੀ ਹੀ ਲੱਗਦਾ 
ਹੋਵੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਿਚ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਲੱਗਦਾ . 
ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਜੇ ਰੋਗ ਨੂੰ ਫੈਲਣ ਤੋਂ ਰੋਕ ਲਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਮਹਾਂਮਾਰੀ 
ਤੋਂ ਬਚਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। 

ਹ. ਪੁ.-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 3:641 

ਜੀਵਾਣੂ (8੦੦੦੦) : ਜੀਵਾਣੂ ਅਰਥਾਤ ਬੈਕਟੀਰੀਆ 
ਸੂਖ਼ਮਦਰਸ਼ੀ ਜੀਵ ਹਨ ਜੋ ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ ਕੁਦਰਤੀ ਵਾਤਾਵਰਨ ਵਿਚ 
ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬਾਗ਼ ਦੀ ਚੰਗੀ ਜ਼ਰਖੇਜ਼ ਭੇਂ ਦੇ ਇਕ ਗਰਾਮ ਵਿਚ 
ਜੀਵਾਣੂਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਰਬਾਂ ਵਿਚ ਅਤੇ ਲੁਆਬ ਦੇ ਇਕ ਤੁਪਕੇ 
ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਲੱਖ ਤੱਕ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਜੀਵ 
ਸ਼ਾਈਜੇਮਾਇੜ੍ਰੋਫਾਈਟਾ ਵਰਗ ਦੀ ਸ਼ਾਈਜੋਮਾਇਸੀਟਸ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰ 
ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਜੀਵਾਣੂਆਂ ਦਾ ਜੀਵ-ਮੰਡਲ ਉੱਪਰ ਬੇ-ਹਿਸਾਬ ਅਸਰ 
ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਜ਼ਮੀਨ ਜ਼ਰਖੇਜ਼ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਹ 
ਪੌਦੇ ਉਗਾ ਸਕਣ ਦੇ ਕਾਬਲ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਪੌਦਿਆਂ ਤੇ ਹੀ ਆਖ਼ਰਕਾਰ 
ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਲਈ ਨਿਰਭਰ. ਹੋਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਕੁਝ 
ਜੀਵਾਣੂਆਂ ਦੁਆਰਾ ਬੀਮਾਰੀਆਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਪਰ ਬਹੁਤ 


ਸਾਰੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ(ਸ੬੬8) ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਧੀਆਂ ਵਿਚ 


ਰੁੱਝੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਜਾਤੀ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਲਾਭ ਪਹੁੰਚਦਾ 
ਹੈ। 


ਆਕਾਰ--ਇਹ ਜੀਵਤ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਅਤੇ ਇਕ 
ਸੈੱਲ ਵਾਲੇ ਸੂਖਮਦਰਸ਼ੀ ਜੀਵ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਜੀਵਾਣੂਆਂ ਦੇ ਨੀਕ 
ਆਕਾਰ ਵਿਚ ਇਕ ਜਾਤੀ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਜਾਤੀ ਤੱਕ ਭਿੰਨਤਾ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ 
ਹੈ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਜੀਵ 3 ਤੋਂ 5 ਮਾਂਈੜ੍ਰੋਨ ਤੱਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। (14 
== 1/1000 ਮਿ. ਮੀ. ਜਾਂ 1/25.000 ਇੰਚ) ਬਣਤਰ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ 
ਜੀਵਾਣੂਆਂ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ (1) ਗੋਲਾਕਾਰ (੦੦੦05), (2). 
ਬੇਸਿਲਸ (8੩੦0105), (3) ਕੁੰਡਲਦਾਰ (51%010)। 


ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ ਵਿਚ ਉਤਪਤੀ ਸਮੇਂ ਹਰੇਕ ਕਿਸਮ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਲ 
ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਵਾਤਾਵਰਨਾਂ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ 


495 


ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨਕ ਯੁੱਧ , 


ਲਾਂ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ. ਹਾਲਾਤ ਅਨੁਕੁਲ ਹੋਣ ` ਤੋਂ ਵੱਧ ਤਾਪਮਾਨ ਜਿਸ ਤੇ ਵਾਧਾਂ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਉਹ 70” ਸੈ. ਹੈ. 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਜਲਦੀ ਵਾਧਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ (ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੁੱਦਾਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਜੀਵਾਣੂ ਅਕ੍ਰਿਆਸ਼ੀਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ 





1. ਜੀਵਾਣੂ ਸੈੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਿਸਮਾਂ (ਉ) ਗੋਲਾਕਾਰ 
(ਅ) ਬੇਸਿਲਸ (ਏ) ਕੁੰਡਲਦਾਰ 

ਨ ਕਿਰਿਆ ਹਰ 15ਮਿੰਟਾਂ ਬਾਅਦ ਦੁਹਰਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ) ਜਿਸ ਨਾਲ 
`_ਸੜ੍ਰਾ ਆਦਿ ਗੁਣਾਂ ਕਰਕੇ ਪਛਾਣੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ 
! ਹਾਲਤਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਹੀ ਜਾਤੀ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਅਤੇ 
ਦਾਂ (60808) ਵਿਚ ਫ਼ਰਕ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। _ 

ਵੰਡ--ਜੀਵਾਣੂ ਧਰਤੀ ਤੇ ਹਰ ਹਿੱਸੇ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਵਿਚ 
' ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਧਰੁਵੀ ਬਰਫਾਂ ਤੋਂ ਗਰਮ ਚਸ਼ਮਿਆਂ ਤੱਕ, ਪਹਾੜਾਂ 
ਹਾਂ ਦੋਟੀਆਂ ਤੋਂ ਸਮੁੰਦਰੀ ਡੂੰਘਾਈਆਂ ਤੱਕ ਅਤੇ ਸਰੀਰਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 
ਲੀ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਤੱਕ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਣੂ ਉਸ ਵਾਤਾਵਰਨ ਵਿਚ 
ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਥੇ ਤਾਪਮਾਨ 5”ਸੈ. ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੋਵੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ 
ਕੁਝ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ 09 ਜੈ. ਤੋਂ ਕੁਝ ਘੱਟ 


; ਤਾਪਮਾਨ ਤੇ ਵੀ ਚੁਸਤ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਤਾਪਮਾਨ ਦੀ ਉਪਰਲੀ 


30 ਸੈ. ਹੈ। ਜ਼ਮੀਨੀ ਜੀਵਾਣੂਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣੀ ਪਰਜੀਵਾਂ ਲਈ ਵੱਧ 


ਜੀਵਾਣੂ ਸੁਪਤ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਜੀਵਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮਾਕੂਲ 
ਅਵਸਥਾ ਦੇ ਆਉਣ ਤੇ ਇਹ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦੇ `੍ਨ। 
ਇਸੇ ਸਮਰਥਾ 'ਕਾਰਨ ਰੀ ਇਰ ਜੀਵ ਧੂਰਤੀ ਤੇ ਬਚੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ 
ਵਿਕਸ਼ਿਤ ਹੋ ਸਕੇਂ' ਹਨ। 


ਪਰਾਕਿਤਿਕ ਇਤਿਹਾਸ--ਜੀਵਾਣੂਆਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੋਂਦ ਹੋਣ 
ਕਾਰਨ ਮਨੁੱਖ ਦੁਆਰਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਜਾਂ ਕੰਟਰੋਲ ਕਰਨ ਲਈ 
ਅਪਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਸਾਧਨ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈਰਾਨੀ ਨਹੀਂ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ। ਅੱਗੇ 
ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਜੀਵਾਣੂਆਂ ਦੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਿਤੀਆਂ 
ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ 
ਪਹੁੰਚਾਂਦਾ ਹੈ। ਰ 

ਜਣਨ ਕਿਰਿਆ ਅਤੇ ਵਾਧਾ--ਜੀਵਾਣੂਆਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਕਾਲ 
ਵਿਚ ਜਣਨ ਕਿਰਿਆ ਅਤੇ ਵਾਧਾ ਹੋਰਨਾਂ ਜੀਵਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਜੁੰਦਾ ਹੈ। 


ਕੁਝ ਲੱਛਣ ਭਾਵੇਂ ਸੂਖਮਦਰਸ਼ੀ ਜੀਵ ਲਈ ਅਵੱਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਵਾਧਾ' 


ਸ਼ਬਦ ਮਾਈਕ੍ਰੋ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿਚੁ ਕਿਸੇ ਦਿੱਤੀ ਹੋਈ-ਵਸੋਂ ਦੀ” 
ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਵਾਧੇ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਨਾ ਕਿ ਆਕਾਰ ਵਿਚਲੇ 
ਵਾਧੇ ਨੂੰ। ਵਧਣ ਕਾਲ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿਚ ਇਕੱਲੇ ਇਕੱਲੇ 


`ਜੀਵਾਣੂ' ਸੈੱਲ ਦੇ ਆਕਾਰ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ' ਜ਼ਰੂਰ ਹੁੰਦੀਆਂ 
_ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। 





2. ਮਨੁੱਖੀ ਪਿੱਤੇ ਵਿਚ ਲਾਗ ਵਾਲੇ ਇਕ ਬੈਕਟੀਰੀਆ ((1081061080 
॥੦੭03॥8੪੪5) ਵਿਚ ਹੋ ਰਹੀ ਜਣਨ ਕਿਰਿਆ ਦਾ ਇਕ ਚਿੱਤਰ 


ਜਣਨ ਕਿਰਿਆ--ਜੀਵਾਣੂੰ ਆਮ ਤੇਰ ਤੇ ਅਲਿੰਗੀ ਜਣਨ 
ਕਿਰਿਆ ਰਾਹੀਂ ਵਧਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਨੂੰ 'ਬਾਈਨਰੀ ਫਿਸ਼ਨ' (8੫੦੯ 
੧੨੦੧੦) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਧੀ ਵਿਚ ਇਕਹਿਰਾ ਸੈੱਲ ਦੋ 
ਸੈੱਲਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੈੱਲ ਵਧਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੈੱਲ 
ਕੰਧ ਵਿਚਕਾਰੋਂ ਦਬੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਇਕ ਆਡੇ ਦਾਅ ਸੈੱਲ 
ਕੰਧ ਜਣਨ ਸੈੱਲ ਨੂੰ ਦੋ ਨਵੇਂ ਸੈੱਲਾਂ (ਸੰਤਾਨ-ਸੈੱਲਾਂ) ਵਿਚ ਵੱਖਰਿਆਂ 
ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹੀ ਵਿਧੀ ਦੁਬਾਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ 
ਜਣਨ-ਕਿਰਿਆ ਜੁਮੈਟਰੱਈ ਵਿਕਾਸ ((3੬002416 1॥08055900) 
ਰਾਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਰ ਰ 

ਇਕ ਸੈੱਲ ਤੋਂ 2,2ਤੋਂ 4,4ਤੋਂ 8, 8ਤੋਂ ੧6, 16 ਤੋਂ 32 ਅਤੇ 
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਵਾਧਾ ਜਾਰੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਸੋਂ ਨੂੰ ਦੁਗਣੀ ਹੋਣ 





ਮਾਈਕੋਪਲਾਜ਼ਮਾ ਹੋਮਿਨਿਸ ਬੈਕਟੀਰੀਆ ਸੈੱਲਾਂ ਦੀ ਜਣਨ ਕਿਰਿਆ ਦਰ- 
ਸਾਉਂਦਾ ਇਕ ਇਲੈਕਟਾਨ ਮਾਈੜ੍ਰੋਗਰਾਫ 


ਲਈ ਵਸੋਂ ਦੇ ਵਕਤ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ (3)-ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਫਾਰਮੂਲੇ ਨਾਲ 
ਲਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਰ 
1 £ : 
`ਜ 33706੪ 
` ਉਪਰੋਕਤ ਫਾਰਮੂਲੇ ਵਿਚ ਸ਼ ਜੀਵਾਣੂਆਂ ਦਾ ਵਾਧਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ 
ਵੇਲੇ ਦੀ ਗਿਣਤੀ, 6 ਦਿੱਤੇ ਹੋਏ ਵਕਤ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਜੀਵਾਣੂਆਂ ਦੀ 
ਗਿਣਤੀ, ੯ ਵਕਤ ਵਕਫਾ ਹੈ ਜਦਕਿ ਸ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨੂੰ 
ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। 


ਜੀਵਾਣੂ ਜਾਂਤੀਆਂ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਕਾਲ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਭਿੰਨਤਾ 
ਵੇਖਣ ਵਿਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਐਸਰੀਚੀਆ ਕੋਲੀ (੧੦0੬06088 019) 
ਸਭ ਤੋਂ ਜਲਦੀ ਵਧਣ ਵਾਲੀ ਜਾਤੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਪੀੜ੍ਹੀ ਕਾਲ 15ਸਿੰਟ 
ਹੈ। ਇਕ ਹੋਰ ਜਾਤੀ ਮਾਈਕੋਬੈਕਟੀਰੀਅਮ ਟਿਊਬਰਕਿਉਲੌਸਿਸ 
(6660030(730ਸ) (00੬201055) ਜਿਸ ਦਾ ਵਾਧਾ ਕਾਫ਼ੀ ਹੌਲੀ- 
ਹੌਲੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਪੀੜ੍ਹੀ ਕਾਲ 16 ਘੰਟੇ ਹੈ। 

ਭਾਵੇਂ ਦੋਹਰੀ ਵੰਡ ਹੀ ਜੀਵਾਣੂਆਂ ਦੇ ਵਾਧੇ ਦਾ ਇਕ ਖਾਸ 
ਲੱਛਣ ਹੈ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਜੀਵਾਣੂਆਂ ਦਾ ਵਾਧਾ ਕਈ ਹੋਰ ਤਰੀਕਿਆਂ 
ਨਾਲ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਰੋਡੋਮਾਈਕ੍ੋਬੈਕਟੀਰੀਅਮ ਵੈਨੀਲੀ 
` (310200001008600611001 ੧8000) ਵਿਚ ਵਾਧਾ _ਬਡਿੰਗ 
(8000402)ਰਾਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਟੈਪਟੋਮਾਈਸੀਜ ਵਿਚ ਸਪੋਰ (6008੦) 
ਦੀ ਇਕ ਲੜੀ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 





ਜੀਵਾਣੂਆਂ ਵਿਚ ਲਿੰਗੀ ਜਣਨ ਦੀਆਂ ਵੀ ਕੁਝ ਉਦਾਹਰਣਾਂ 


ਵਾਲੇ ਜੀਵਾਣੂਆਂ (ਇ560071008, 51021, $38੦01) ਵਿਚ, 


ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੇ ਲਿੰਗੀ ਪ੍ਰਜਣਨ ਵਿਚ ਇਕ ਨਰ ਅਤੇ 
ਮਾਦਾ ਜੀਵਾਣੂ ਸੈੱਲ ਦਾ ਸੁਮੇਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੀਵਾਣੂਆਂ 


496 


ਦੇ ਇਕ ਕ੍ਰੋਮੋਸੋਮ ਟੁਕੜੇ ਦੇ ਦੂਜੇ ਸੈੱਲ ਦੇ ਕ੍ਰੋਮੋਸੋਮ ਵਿਚ ਮਿਲ ਜਾਣ 


ਤੇ ਜਣਨਕ ਪਦਾਰਥ ਦਾ ਵਟਾਂਦਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
ਜੀਵਾਣੂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀ ਵਿਗਿਆਨ ਰ੍ 
_ਪਾਣੀ ਵਿਚਲੇ ਜੀਵਾਣੂ--ਮਨੁੱਖ `ਅਤੇ . ਜੰਤੂਆਂ ਦੀਆਂ 


ਅੰਤੜੀਆਂ ਵਿਚ ਮਿਲਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵਾਣੂ (2560696003 200, _. 


.&67063666 867085) ਮਲ ਦੇ ਨਾਲ ਵੀ ਸਰੀਰ ਵਿਚੋਂ ਬਾਹਰ ਆ 
ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਗੰਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘਰਾਂ ਦੀ ਗੰਦਗੀ 
ਤੇ ਕੂੜੇ ਕਰਕਟ ਵਿਚ ਅਨੇਕਾਂ ਹਾਨੀਕਾਰਕ ਜੀਵਾਣੂ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜੋ 
ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਅਸ਼ੁੱਧ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਪੀਣ-ਯੋਗ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ 
ਸਾਫ਼ ਕਰਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲਾਗ ਤੋਂ ਬਚਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸਮੁੰਦਰਾਂ . 
ਵਿਚ ਵੀ ਤਲ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਉੱਪਰਲੀ ਸਤਹ ਤੱਕ ਅਨੇਕਾਂ ਜੀਵਾਣੂ ਹੁੰਦੇ 
ਹਨ ਜੋ ਕਾਰਬਨਿਕ ਅਤੇ ਅਕਾਰਬਨਿਕ ਯੋਗਿਕਾਂ ਉੱਤੇ ਕਿਰਿਆ ਕਰਕੇ 
ਸਮੁੰਦਰੀ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਖੁਰਾਕ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। 


ਹਵਾ ਵਿਚਲੇ ਜੀਵਾਣੂ--ਹਵਾ ਵਿਚਲੇ ਜੀਵਾਣੂ ਮਨੁੱਖ ਦੀ 


_ਸਾਹ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਕੇ ਤਪਦਿਕ ਅਤੇ ਨਮੂਨੀਆ ਵਰਗੇ 


ਭਿਆਨਕ ਰੋਗ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਰੋਗੀ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸਾਹ ਲੈਣ, ਛਿੱਕ 
ਆਉਣ ਜਾਂ ਖੰਘਣ ਨਾਲ ਇਹ ਦੁਬਾਰਾ ਹਵਾ ਵਿਚ ਮਿਲ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ 
ਅਸ਼ੁੱਧ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਤੰਤੂਆਂ ਨੂੰ ਲਾਗ ਲਾਉਣ ਵਾਲੇ 
ਜੀਵਾਣੂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਹਵਾ ਵਿਚ ਫੈਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਮਿੱਟੀ ਵਿਚ ਵੀ 
ਅਨੇਕਾਂ ਜੀਵਾਣੂ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਧੂੜ ਉੱਡਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ 
ਸਪੋਰ ਹਵਾ ਵਿਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 3.5 ਹਜ਼ਾਰ ਮੀਟਰ ਦੀ ਉਚਾਈ 
ਤੋਂ ਉੱਪਰਲੀ ਹਵਾ ਵਿਚ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਕਣ ਘੱਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ 
ਜੀਵਾਣੂ ਵੀ ਘੱਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਭਾਰੀ ਵਰਖਾ ਮਗਰੋਂ ਵੀ ਹਵਾ ਸਾਫ਼ ਹੇ 
ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 

ਭੂਮੀ ਵਿਚਲੇ ਜੀਵਾਣੂ--ਭੂਮੀ ਵਿਚਲੇ ਜੀਵਾਣੂਆਂ ਦੀ ਦੁਨੀਆਂ 
ਪੌਦਿਆਂ ਅਤੇ ਜੰਤੂਆਂ ਲਈ ਬੜੀ ਲਾਭਦਾਇਕ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ 
ਜੀਵ-ਜੰਤੂਆਂ ਦੇ ਮ੍ਰਿਤਕ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿਚਲੇ ਕਾਰਬਨਿਕ ਮਾਦੇ ਨੂੰ ਤੋੜ 
ਭੰਨ ਕੇ ਰਸਾਇਣਕ ਪਰਿਵਰਤਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਧਾਰਨ ਅਕਾਜ਼ਬਨਿਕ 
ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਹੀ ਪੌਦੇ ਜੰਤੂਆਂ ਦੀ ਖੁਰਾਕ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਉਂ' ਕੁਦਰਤ 
ਵਿਚ ਇਕ ਲਗਾਤਾਰ ਚੱਕਰ ਚਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਕਦੇ ਕੋਈ 
ਪਦਾਰਥ ਕਾਰਬਨਿਕ ਅਤੇ ਅਕਾਰਬਨਿਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਜਾਂ ਸੁਤੰਤਰ ਰੂਪ 
ਵਿਚ ਆਉਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਸੰਤੁਲਨ ਕਾਇਮ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। 
(420(0086(€3 ਅਤੇ “1050161000)ਫ਼ਲੀਦਾਰ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ 
ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸੁਤੰਤਰ ਨਾਈਟੋਜਨ ਨੂੰ ਅਕਾਰਬਨਿਕ ਯੋਗਿਕਾਂ 
(070੬5, 080੬5) ਵਿਚ ਬਦਲ ਕੇ ਕਿਸਾਨ ਦੇ ਮਿੱਤਰ ਬਣਦੇ 
ਹਨ। ਰ 


ਭੋਜਨ ਵਿਚਲੇ ਜੀਵਾਣੂ--ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਦੁੱਧ ਵਿਚ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ 
ਦੇ ਹਾਨੀਕਾਰਕ ਜੀਵਾਣੂ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜੋ ਟਾਈਫਾਈਡ ਮਿਆਦੀ 
ਬੁਖਾਰ) ਅਤੇਂ ਡਿਪਥੀਰੀਆ ਵਰਗੇ ਰੋਗ ਵੀ ਫੈਲਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਲਈ ਪਾਸਚਰੀਕਰਨ ਇਕੋ ਇਕ ਉਪਾਅ ਹੈ। ਦੈ ਤੜ੍ਹਾਂ 
ਦੇ ਤਾਪਮਾਨ ਦੇਣ ਨਾਲ ਇਹ ਕਿਰਿਆ ਪੂਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਤਾਂ ਘੱਟ 
ਤਾਪਮਾਨ ਜਾਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਤਾਪਮਾਨ ਤੇ ਘੱਟ ਸਮੇਂ ਲਈ ਰੱਖਣ ਨਾਲ ਸਾਰੇ 
ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਾਣੂ ਮਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 

ਦੂਸਰੇ ਪਾਸੇ ਜੀਵਾਣੂਆਂ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਖ਼ਾਸ ਜਾਤੀਆਂ ਅਤੇ __ 
ਕਿਸਮਾਂ ਦੁੱਧ ਅਤੇ ਕੇਸੀਨ ਨੂੰ ਲੱਸੀ, ਯੋਗ੍ਰਰਟ ਅਤੇ ਪਨੀਰ ਵਿਚ ਬਦਲ 
ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕਲਚਰ ਸਨ੍ਰੋਪੰਟੋਕੋਕਸ ਲੈਕਟ੍ਸ ਜਾਂ 


497 


ਰੀਮਨਸ (610140600605 180(08, $. 098008) ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 
ਗ੍ਰਰਟ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਲਚਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਨੀਰ ਵੀ 
ਝ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੀਵਾਣੂਆਂ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ 
ਧ ਵਾਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਉੱਲੀ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿੰਨੀ ਕੁ ਦੁੱਧ 
ਜਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਵਿਚ। ਜੇਕਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਵਿਚ 
ਧਣ ਦਿੱਤਾ ਜਾਏ ਤਾਂ ਇਸ ਨਾਲ ਜ਼ਹਿਰਬਾਦ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। 

ਕੰਟਰੋਲ--ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪਦਾਰਥ ਚੀਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ 
'ਤਾਵਰਨਾਂ ਵਿਚ ਜੀਵਾਣੂਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਾਂ 
ਤਰ ਇਹ ਉੱਕਾ ਹੀ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਭੌਤਿਕੀ ਅਤੇ 
[ਸਾਇਣੀ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਸੰਭਵ-ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। 


___ਤਾਪ--ਕਈ' ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਜ਼ਿਆਦਾ ਤਾਂਪ 
।ਵਾਣੂ ਰਹਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਇਕ ਸਭ ਤੋਂ ਅਸਰਦਾਰ ਤਰੀਕਾ ਹੈ। ਤਾਪ 
ਹੋਣ ਦੇ ਵੀ ਤਿੰਨ ਚਾਰ ਤਰੀਕੇ ਹਨ। ਇੰਸੀਨੇਰੇਸ਼ਨ, ਦਬਾ ਤੇ ਭਾਫ਼ 
ਤੇਣਾ, ਖੁਸ਼ਕ ਤਾਪ, ਗਰਮ ਜਾਂ ਉਬਲਦੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਤਾਪ ਅਤੇ 
ਹਡੀਏਸ਼ਨ। ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ ਤਰੀਕੇ ਵਿਚ ਅਲਟ੍ ਾਵਾਇਲੈੱਟ ਕਿਰਨਾਂ (2650 
ਮੈਗਸਟ੍ਰਾਮ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਗੈਮਾ ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ ਜਿਸ ਵਿਚ 
ਹੈਮਾ ਕਿਰਨਾਂ ਦੇ ਦੂਰ ਤੱਕ ਧਸਣ ਅਤੇ ਘਾਤਕ ਅਸਰ ਆਦਿ ਗੁਣ 

ਰਸਾਇਣਕ ਪਦਾਰਥ--ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਸਾਇਣਕ ਪਦਾਰਥਾਂ 
ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਐਥੀਲੀਨ ਗੈਸ ਆਦਿ। ਨੀਕ ਘਣਤਾ ਨਮੀ ਅਤੇ 
ਤਾਪਮਾਨ ਤੇ ਐਥੀਲੀਨ ਆਕਸਾਈਡ ਇਕ ਚੰਗੇ ਜਰਮ ਰਹਿਤ ਵਜੋਂ 
ਵਰਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਪਦਾਰਥਾਂ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਡੂੰਘਾਈ ਤੱਕ 
ਵੀ ਅਸਰ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਐਥੀਲੀਨ ਆਕਸਾਈਡ ਨਾਲ 
ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਨੂੰ ਜਰਮ ਰਹਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ 
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਪਲਾਸਟਿਕ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਸਤਾਂ ਲਈ 
ਹੇਰ ਜਰਮ ਰਹਿਤ ਪਦਾਰਥ ਨਹੀਂ ਵਰਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ। ੍ 


ਹੋਰ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਸਾਇਣਕ ਪਦਾਰਥ ਉਪਲਬਧ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ 


ਨੂੰ ਵਾਤਾਵਰਨ ਵਿਚਲੀਆਂ ਸਤ੍ਹਾ ਤੇ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਨਾਲ ਪੂਰਨ ਜਰਮ ਰਹਿਤ ਹਾਲਤਾਂ ਤਾਂ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾ 
ਸਕਦੀਆਂ ਪਰ ਇਹ ਜੀਵਾਣੂਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਘਟਾ ਸਕਣ ਅਤੇ 
ਜੀਵਾਣੂਆਂ ਦੀਆਂ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਮੁਕਾਉਣ ਦੇ ਯੋਗ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ 


____ ਆਕਾਰ ਅਤੇ ਕੰਮ--ਆਮ ਵਾਤਾਵਰਨ ਵਿਚ ਜੀਵਾਣੂ ਨਾ 
ਕੇਵਲ ਬਹੁ-ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਸਗੋਂ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ 
ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਕੱਲੀ-ਇਕੱਲੀ ਜਾਤੀ ਦੇ ਖ਼ਾਸ ਲੱਛਣਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ 
ਹਰੇਕ ਜਾਤੀ ਦੇ ਸ਼ੁੱਧ ਕਲਚਰ ਤੋਂ ਹੀ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ 
ਸੈੱਲ ਮਾਰਫੋਲੋਜੀ, ਕਲਚਰ ਅਤੇ ਫਿਜ਼ਿਆਲੋਜੀਕਲ ਲੱਛਣ, ਬਾਇਓ- 
ਰਸਾਇਣਕ ਵਿਧੀਆਂ, ਐਂਟੀਜੈਨਿਕ .ਲੱਛਣਾਂ ਅਤੇ .ਪੈਥੋਜੀਨਿਸਟੀ ਦਾ 
ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਿਆਂ ਹੀ ਸੰਭਵ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। 

ਮਾਰਫਾਲੋਜੀਕਲ ਲੱਛਣ--ਜੀਵਾਣੂ ਸੈੱਲ--ਯੂਬੈਕਟੀ- 
ਏਲੀਜ਼ ਜਾਤੀ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸੈੱਲ ਜਾਂ ਅਸਲ ਜੀਵਾਣੂ ਇਕ ਬੇਸਿਲਸ 
ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਘੇਰਾ ਤਕਰੀਬਨ ਇਕ ਮਾਈਕ੍ਰੋਨ ਅਤੇ ਲੰਬਾਈ 
ਕੁਝ ਮਾਈਕ੍ਰੇਨ ਤੱਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕੋਕਾਇਡ ਸੈੱਲ ਖ਼ਾਸ ਗਠਜੋੜ ਵਿਚ 


ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਡਿਪਲੋਕਾਕਸ ਨਿਊਮੋਨੀ ਜੋੜਿਆਂ ਵਿਚ ਪਾਏ _ 


ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਟ੍ਰੈਪਟੇਕਾਕਸ ਔਰੀਅਸ ਅੰਗੂਰਾ ਦੇ ਗੁੱਛਿਆਂ ਵਾਂਗ ਅਤੇ 


ਸਟ੍ਰੈਪਟੋਕਾਕਸ ਪਾਇਓਸੀਨਸ ਲੜੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। _ 


ਅਸਲ ਜੀਵਾਣੂਆਂ ਦੇ ਵਿਪਰੀਤ ਵੱਡੇ (41009) ਬੈਕਟੀਰੀਆ 
ਉਹ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਸੈੱਲਮਈ ਵਿਭੇਦੀਕਰਨ ਵੱਲ ਮੁੜਦੀ ਹੈ। 
ਇਹ ਅਸਲ ਜੀਵਾਣੂਆਂ ਤੋਂ ਉਚੇਰੇ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਲ, ਖ਼ਮੀਰ, 
ਉੱਲੀ, ਸਾਵਲ ਜਾਂ ਪ੍ਰੋਟੋਜੋਆ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਜੁਲਦੀ ਹੈ। ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ 
ਜੀਵਾਣੂ ਸੈੱਲ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਚਿੱਤਰ ਨੰ: 4 ਵਿਚ ਦਿਖਾਈ ਗਈ ਹੈ। 
ਸਾਰੀਆਂ ਜੀਵਾਣੂ ਜਾਤੀਆਂ ਵਿਚ ਇਹ ਰਚਨਾਵਾਂ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ। 
ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਣੂ ਸੈੱਲਾਂ ਵਿਚ ਨਿਊਕਲੀ ਮਾਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਾਈਟਾਟਿਕ 
ਵੰਡ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਪੌਦਿਆਂ ਅਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸੈੱਲਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਣੂ ਸੈੱਲ ਵਿਚ ਇਣ ਝੱਲੀ ਅਤੇ 
ਇਕ ਸੈੱਲ ਕੰਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਜਾਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਬਨਾਵਟਾਂ 
ਵਿਚਲੀ ਰਸਾਇਣ-ਰਚਨਾ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਅੰਤਰ ਹੈ। ਕੁਝ ਜੀਵਾਣੂ 
ਜਾਤੀਆਂ ਵਿਚ ਇਕ ਛਾਂਟੇ ਵਰਗੀ ਬਣਤਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਫ਼ਲੈਜੈੱਲਾ 
ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫ਼ਲੈਜੈੱਲਾ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਤੇ ਗਠਜੋੜ ਹਰੇਕ ਜਾਤੀ 


` ਵਿਚ ਵੱਖਰਾ-ਵੱਖਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਖਤ ਛੋਟੇ ਫ਼ਲੈਜੈੱਲਾ ਨੂੰ ਪਿਲੀ ਕਿਹਾ 


ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਫਿੰਬਰੀ ਵੀ ਕਈ ਸੈੱਲਾਂ ਵਿਚ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। 
ਕੁਝ ਸੈੱਲ ਇਕ ਸਰੇਸ਼ ਜਾਂ ਚਿਕਨਾਈ ਦੁਆਰਾ ਘਿਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਸ 
ਰਿ ਦਿ ਤਤ 
ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਸਪੋਰ ਆਦਿ। 


ਨਿਊਜਲੀ ਫਿੱਠੀ ਸੈਲ ਪਦਾ ਰਥ 





ਇਕ ਵਿਸ਼ੋਸ਼ ਜੀਵਾਣੂ ਸੈੱਲ ਦੀ ਬਣਤਰ (5602808006 5(60੦1ਗ੩੬) 


_ਜੀਵਾਣੂ ਕਲੋਨੀ--ਮਾਧਿਅਮ ਦੇ ਵਿਚ ਜਾਂ ਉੱਪਰ 
ਜੀਵਾਣੂਆਂ ਦੀ ਕੁੱਲ ਦੁਆਰਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਜਾਤੀ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲੱਛਣਾਂ ਦੀ 
ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸੁਕਦੀ ਹੈ। ਜੀਵਾਣੂ ਕਲੋਨੀ ਇਕ ਪਿੰਨ ਦੇ ਜਿਰੇ 
ਦੇ ਆਕਾਰ ਦੀ ਜਾਂ ਕਈ ਮਿ. ਮੀ. ਆਰ-ਪਾਰ ਪੱਧਰੀ ਜਾਂ ਉਭਰੀ ਹੋਈ 
ਜਾਂ ਮੱਖਣ ਵਰਗੀ ਘਣਤਾ ਵਾਲੀ ਅੰਦਰੋਂ ਰੰਗਦਾਰ ਜਾਂ ਰਿਸਾਅ ਨਿਕਲ 
ਬਾਹਰੋਂ ਰੰਗਦਾਰ ਅਪਾਰਦਰਸ਼ੀ ਜਾਂ ਪਾਰਦਰਸ਼ੀ ਅਤੇ ਧੁੰਦਲੀ ਆਦਿ 
ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। 

ਅਗਰ ਸਲਾਂਟ ਕਲਚਰਾਂ ਤੇ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ ਜੀਵਾਣੂਆਂ ਵਿਚ ਵੀ 
ਕਲੋਨੀਆਂ ਵਰਗੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫ਼ਰਕ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਤਰਲ 
ਮਾਧਿਅਮ (800) ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਾਧਾ ਇਕ ਫਿਲਮ ਦੀ ਸੜ੍ਹਾ 
ਤੱਕ ਹੀ ਰਹਿ ਸਕਦਾ_.ਹੈ ਜਾਂ ਤਰਲ ਵਿਚ ਇਕਸਾਰ ਵੰਡੇ ਜਾਂ 
ਪਾਰਟੀਕੁਲੇਟ ਜਿਸ ਨਾਲ ਤਲਛੱਟ ਹੋਣ ਵੱਲ ਵੀ ਰੁਝਾਨ ਜੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। 


ਜੀਵਾਣੂ 


"ਤਤ 


ਜੀਵਾਣੂ 
ਫਿਜ਼ਿਆਲੋਜੀਕਲ ਲੱਛਣ--ਤਾਪਮਾਨ ਦੀ ਲੋੜ ਅਨੁਸਾਰ 
ਜੀਵਾਣੂਆਂ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਗਰੁੱਪਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, 
ਮਾਈੜ੍ਰੇਫਾਈਲਜ਼ 0” ਤੋਂ 30" ਸੈ. ਮੀਜੋਫਾਈਲਜ਼ 15”ਤੋਂ 45” ਸੈ. ਜਿਨ੍ਹਾਂ 


ਦੇ ਵਾਧੇ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗਾ ਤਾਪਮਾਨ 25” ਤੋਂ 407 ਸੈ. ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ 


ਤੀਸਰੀ ਕਿਸਮ ਦੇ ਥਰਮੋਟਾਈਲਜ਼ 452 ਤੋਂ 60 ਸੈ. ਤਾਪਮਾਨ ਵਾਲੇ। 


ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਸਭ ਲਈ ਨਹੀਂ। ਸਗੋਂ ਇਸ ਦੀ ਹੋਂਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਾਧਾ 
ਰੋਕ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਏਰੋਬਜ਼ ਜੀਵਾਣੂ ਉਹ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਾਧੇ ਲਈ 
ਆਕਸੀਜਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਐਨਏਰੋਬਜ਼ ਉਹ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ 
ਦਾ ਵਾਧਾ ਆਕਸੀਜਨ ਦੀ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਫੈਕਲਟੇਟਿਵ 
ਐਨਏਰੋਬਜ਼ ਲਈ ਆਕਸੀਜਨ ਦੀ ਲੇੜ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੀ ਅਤੇ ਉਹ ਇਸਦੀ 
_ ਅਣਹੋਂਦ ਵਿਚ ਵੀ ਵਧ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜੀਵਾਣੂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੂਣੇ 
ਘੇਲਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਣੂ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ 
ਉਹ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹਨ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਬਹੁਤ ਚੰਗੀ 
ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਫੋਟੋਸਿੰਥੈਟਿਕ ਜੀਵਾਣੂਆਂ ਨੂੰ ਫਿਰ ਵੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ 
ਦੀ ਲੋੜ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। 


ਖੁਰਾਕੀ ਲੋੜਾਂ--ਖੁਰਾਕ ਸਬੰਧੀ ਲੋੜ ਅਨੁਸਾਰ ਜੀਵਾਣੂਆਂ ਨੂੰ 
ਦੋ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ (1) ਆਟੇਟੋਪ ਅਤੇ (2) 
ਹੈਟੀਰੋਟ੍ਰੋਪ। ਆਟੋਟ੍ਰੋਪ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੇ ਅਕਾਰਬਾਨੀ ਵਸਤਾਂ ਤੇ ਵਧ ਸਕਣ 
ਦੇ ਯੋਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਕਿ ਕਿਸਮ ਲਈ ਕਾਰਬਨ ਦੀ 
ਕਾਰਬਨੀ ਕਿਸਮ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਦੀ ਲੋੜ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਰ 

ਬਾਇਓ ਰਸਾਇਣਕ ਲੱਛਣ--ਜੀਵਾਣੂੰ ਮਿਸ਼ਰਤ ਵਸਤਾਂ ਨੂੰ 
ਉਧੇੜਨ ਅਤੇ ਨਵੀਂ ਉਪਜਾਂ ਦੇ ਸੰਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦੇ ਯੋਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ 


ਇਕ ਯੋਗਿਕ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਉਪਜਾਂ ਵਿਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਾਤੀਆਂ ਰਾਹੀਂ 
ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਸਤਾਂ ਵਿਚ ਸੰਸ਼ਲਿਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਜਾਂ ਸਕਦਾ ਹੈ। 

ਰੋਗ ਮੂਲਕਤਾ (23000&20619) - ਜੀਵਾਣੂਆਂ ਦੀ ਉਸ 
ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਬੀਮਾਰੀ ਧੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋਣ, ਘਾਤਕਤਾ 
(੧990168੦6) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਇਕ ਹੀ ਜਾਤੀ ਵਿਚ ਵੀ 


ਬਦਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾਵਾਂ ਵਿਚ ਤਜਰਬਿਆਂ ਰਾਹੀਂ. 


ਘਾਤਕਤਾ ਦਾ ਪਤਾ ਲਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿੰਨੇ ਜੀਵਾਣੂ ਸੈੱਲ 
ਕਿਸੇ ਖਾਸ'ਜੀਵ ਨੂੰ ਲਾਗ ਲਗਾ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਸਕਦੇ 
ਹਨ। ਲੀਥਲ ਡੋਜ਼ 50(11250)ਜੀਵਾਣੂਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ 
ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ ਲਾਗ ਲਾਏ ਜੀਵ-ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। 

ਐਂਟੀਜਿਨਿਕ ਲੱਛਣ--ਜਦੋਂ ਜੀਵਾਣੂ ਸੈੱਲ ਕਿਸੇ ਜੀਵ ਦੇ 
ਤੰਤੂਆਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਇਹ ਸੰਭਵ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਐਂਟੀਜਿਨਜ਼ 
ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨਗੇ (ਉਹ ਏਜੰਟ ਜੋ ਐਂਟੀਬਾਡੀਜ਼ ਬਣਾਉਂਦੇ 
ਹਨ) ਇਕ ਜੀਵਾਣੂ ਸੈੱਲ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵੱਖਰੇ-ਵੱਖਰੇ ਐਂਟੀਜਿਨ 
(ਜਿਵੇਂ ਫ਼ਲੈਜੈਲਰ, ਕੈਪਸੂਲਰ ਅਤੇ ਸੈੱਲ ਵਾਲ ਐਂਟੀਜੀਨ) ਹੁੰਦੇ ਹਨ। 
ਇਕ ਜਾਤੀ ਦੀ ਐਂਟੀਜਨ ਵੰਨਗੀ ਦੂਜੀ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 
ਭਿੰਨਤਾ--ਇਕ ਜੀਵਾਣੂ ਜਾਤੀ ਦੇ ਲੱਛਣ ਇਸ ਨੂੰ ਦੂਜੀ ਜਾਤੀ 
ਹਨ। ਇਸ ਦਾ ਇਹ ਮਤਲਬ ਨਹੀਂ ਕਿ ਹਰੇਕ ਲੱਛਣ ਬਹੁਤ ਸਪੱਸ਼ਟ 
ਪ੍ਰਗਟਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੋਵੇ। ਰ 

ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲ ਤਬਦੀਲੀਆਂ--ਜੀਵਾਣੂ ਸਮਾਨ ਹਾਲਤਾਂ 
ਵਿਚ ਲੱਛਣਾਂ ਦੀ ਸਥਿਰਤਾ ਪ੍ਰਗਟਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਇਸੇ ਹੀ ਜਾਤੀ 


ਆਧਾਰ ਤੇ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ 


ਟੂ ਰ ਰ 498 


ਦੇ ਜੀਵਾਣੂਆਂ ਨੂੰ ਵੱਖਰੀ ਭੌਤਿਕ ਸਥਿਤੀ ਜਾਂ ਰਸਾਇਣਕ ਮਾਧਿਅਮ 
ਵਿਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਵਿਧੀ ਵਿਚ ਫ਼ਰਕ 
ਪ੍ਰਤੱਖ ਹੋਵੇਗਾ। _ 

ਚਿਰ ਸਥਾਈ ਤਬਦੀਲੀਆਂ--ਜਣਨ ਸੈੱਲਾਂ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਸੰਤਾਨ 
ਸੈੱਲ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਣਨਕ ਬਣਤਰ ਵੱਖਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਉਹ ਨਵੀਆਂ _ 
ਸਮਜੀਨੀ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਚਾਰ ਵਿਧੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। 
ਉਤਪਰਿਵਰਤਨ _(4008060), ਸੰਯੁਗਮਨ _(600083000), 
ਰੂਪਾਂਤਰਨ (1੨੧੩0;103000) ਅਤੇ ਪਰ-ਅੰਤਰਣ (1405606000) 


ਉਤਪਤੀ ਅਤੇ ਸਬੰਧ--ਜੀਵਾਣੂ ਧਰਤੀ ਤੇ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ 
ਜੀਵਨ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਉਣ 
ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਹਨ। ਇਹ ਡੈਵੈਨੀਅਨ ਕਾਲ (395,000,000ਸਾਂਲ ਪਹਿਲਾਂ) 
ਦੇ ਪਥਰਾਟਾਂ ਵਿਚੋਂ ਵੀ ਮਿਲੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਅਸਪਸ਼ਟ (18081) 
ਨਿਊਕਲੀ ਮਾਦੇ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ 
ਨੀਲੇ ਹਰੇ ਸਾਵਲ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹਨ। ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ 
ਹੈ ਕਿ ਇਕ ਫੋਟੋਸਿੰਥੈਟਿਕ ਪਿਤਰ ਤੋਂ ਜੀਵਾਣੂ ਅਤੇ ਨੀਲੇ ਹਰੇ ਸਾਵਲ 
ਉਪਜੇ ਹੋਣਗੇ। ਰ 

ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵੰਡ--ਜੀਵਾਣੂ ਸੈੱਲਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਲ 
ਅਤੇ ਆਕਾਰ ਬਹੁਤ ਸਹਾਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹੋਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣਾਂ ਵਿਚ 
ਖੁਰਾਕ ਦੀ ਕਿਸਮ, ਰਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੀਆਂ ਉਪਜਾਂ, ਖ਼ਾਸ ਰਸਾਇਣਾਂ 
ਪ੍ਰਤਿ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ, _ਐਂਟੀਜੈਨਿਕ ਰਚਨਾ _ਅਤੇ ` ਵਾਤਾਵਰਨਕ 
ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਹੇਠਲੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਫੰਡ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਲ 
ਜੀਵਾਣੂ ਸੈੱਲ ਦੀ ਸਥਿਰਤਾ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਯੋਗਤਾਂ ਦੇ 
ਬਰਗ੍ਰੀਜ਼ . ਮੈਨੂਅਲ ਆਫ਼ 
ਡਿਟਰਮੀਨੇਟਿਵ ਬੈਕਟੀਰੀਓਲੋਜੀ (੧੬82੬ ੧390੩ 08 
12(੬7ਗਮੰਸ੩0੪੦ ਵਿਚ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਆਮ ਤੌਰ 


_ਤੇ ਮੰਨ ਲਈ ਗਈ ਹੈ। 


ਸਰਣੀ ਸ਼ਾਈਜੋਮਾਈਸੀਟੀਜ਼--ਇਕ ਸੈੱਲ ਸੂਖਮ ਜੀਵ ਇਸ 
ਕੁਲ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਹਨ ਜੋ ਆਕਾਰ ਵਿਚ 1 ਤੋਂ 5 ਮਾਈ੍ਰੇਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਅਤੇ ਖੁਰਾਕੀ ਲੋੜਾਂ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਆਉਂਦੀਆਂ 
ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਕੋਈ ਨਿਸ਼ਚਤ ਨਿਊਕਲੀਅਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। 
ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਕਲੋਰੋਫਿਲ ਰਹਿਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ 
ਜੀਵਾਣੂ ਇਕੱਲੇ-ਇਕੱਲੇ ਲੜੀਆਂ ਜਾਂ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ 
ਸਪਸ਼ਟ ਕਲੋਨੀਆਂ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ 1500ਜਾਤੀਆਂ ਸਾਰੀ 
ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। 

ਆਰਡਰ ਸਿਊਰੋਮੋਨੇਡੇਲਜ਼--ਇਹ ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਸ਼ਕਲਾਂ ਦੇ 
ਸਖ਼ਤ ਕੰਧਾਂ ਵਾਲੇ ਸੈੱਲ ਹਨ ਜੋ ਕਈ ਜਾਤੀਆਂ ਵਿਚ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 
ਸੈੱਲਾਂ ਦੀ ਗਤੀਸ਼ੀਲਤਾ ਇਕਹਿਰੇ ਫਲੈਜੈਲਮ ਦੁਆਰਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ 
ਜਾਤੀਆਂ ਤਾਜੇ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਖਾਰੇ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। 
ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ ਵਿਬਰੀਓ ਕਾਮਾ (੪੧080 “88003) ਸਿਊਰੋਮੋਨਾਸ, 
ਨਾਈਫ੍ਰੇਮੋਨਾਜ਼ ਅਤੇ ਬਾਇਓ ਬੈਸੀਲਸ ਆਦਿ। 

ਆਰਡਰ --ਬਹੁਤ ਸੈੱਲ ਫਿਲਾਮੈਂਟ 
ਵਿਚ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਜੀਵਾਣੂ ਸਖ਼ਤ ਕੰਧਾਂ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਬਹੁਤ 
ਵਾਰ ਇਕ ਗਿਲਾਫ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਲ੍ਹੇਟੇ ਹੋਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਗਤੀਸ਼ੀਲ 
ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। 


499 


ਸਤ੍ਹਾ ਨਾਲ ਅਕਸਰ ਇਕ ਡੰਡੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਇਹ ਜੀਵਾਣੂ_ 


ਸਖ਼ਤ ਕੰਧਾਂ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਣਨਕ ਵਾਧਾ ਬਡਿੰਗ ਰਾਹੀਂ 
ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਨਾ ਕਿ ਸਧਾਰਨ ਵੰਡ ਕਾਰਨ। ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਵਿਚ ਰੋਡੋਮਾਈ- 
ਕਰੇਬੀਅਮ ਅਤੇ ਹਾਈਫੇਮਾਈੜ੍ਰੋਬੀਅਮ ਸਾਮਲ ਹੈ। 

ਆਰਡਰ ਯੂ --ਸਖ਼ਤ ਕੰਧਾਂ ਵਾਲੇ ਇਹ ਕੋਕਾਇਡ 
ਜਾਂ ਬੈਸਿਲਾਇਡ ਕਈ ਵਾਰ ਲੜੀਆਂ ਵਿਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਕਿਸਮਾਂ 
ਬਗਲਵਰਤੀ ਫਲੈਜੈੱਲਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਹਿਲਜੁਲ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ 
ਹ਼ਨ। ਇਹ ਐਸਿਡ-ਫਾਸਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਮਨੁੱਖੀ ਸਾਂਝ ਵਾਲੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ 
ਡਿਪਲੋਕਾਕਸ, ਸਟੇਫਾਈਲੋਕਾਂਕਸ. ਸਟਰੈਪਟੋਕਾਂਕਸ, ਬੈਸਿਲਸ ਅਤੇ 
ਲੈਕਟੋਬੈਸਿਲਸ। 


` ਆਰਡਰ ਕੇਰਿਉਫੇਨੇਲਜ਼--ਬਗਲ ਵਹੜੀ ਫਲੈਜਲਾ ਦੀ 
ਵੱਡੇ ਸੈੱਲ (302% ਲੰਬੇ ਅਤੇ 30& ਚੌੜੇ) ਅਕਸਰ ਪਾਣੀ ਗਲ ਸੜ 
ਵਿਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਕੇਰਿਉਫੇਨਲੇਟਮ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ 
ਤੇ ਘਰੇਲੂ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹਾਂ ਵਿਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। 


ਆਰਡਰ ਐਕਟੀਨੋਮਾਈਸੀਟੇਲਜ਼--ਇਕ 
ਵਾਲੇ ਸੈੱਲ ਹਨ ਜੋ ਉੱਲੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕਲੋਨੀਆਂ 
ਨਾਲ _ ਮਿਲਦੇ ਜੁਲਦੇ _ਹਨ। 


ਹਨ। ਇਹ ਗੀੜ੍ਹ-ਧਾਰੀ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਵਿਚ 
ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਆਰਡਰ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਵਿਚ 
ਬੋਰੀਲੀਆ, ਟਰੈਪੋਨੀਆ ਅਤੇ ਲੈਪਟੋਸਪਾਇਰਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ 
ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਪਰਜੀਵੀ ਹਨ। 
ਰ ਆਰਡਰ ਮਾਈਕੋਪਲਾਜਮੇਟੇਲਜ਼--ਲਚਕਦਾਰ ਕੰਧਾਂ ਵਾਲੇ 
ਇਹ ਸੈੱਲ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਾਲਤਾਂ 
ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਲਾਂ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲੀ ਵੀ ਆਉਂਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। 
ਕਈ ਪਲਿਊਰੋਨਿਊਮੋਨੀਆ ਵਰਗੇ (2£142) ਜੀਵ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। 
ਇਹ ਰਿਕਟੈਸੀਅਸ ਅਤੇ ਜੀਵਾਣੂਆਂ ਦੇ ਵਿਚਾਲੇ ਆਉਂਦੇ ਜੀਵਾਣੂ 
ਹਨ। 

ਹ. ਪੁ.-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਸੈ. 2: 568 

ਜੀਵਾਣੂ ਵਿਗਿਆਨ : ਜੀਵਾਣੂਆਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ 
ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਸ਼ਾਖਾਂ ਨੂੰ ਜੀਵਾਣੂ ਵਿਗਿਆਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਹਰੇਕ ਜੀਵ 
ਦੇ ਜਿਉਂਦੇ ਰਹਿਣ ਲਈ ਜੀਵਾਣੂਆਂ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੱਥ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ 
ਕੁਝ ਜੀਵਾਣੂ ਨੁਕਸਾਨਦਾਇਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਵਧ ਕਿਸਮਾਂ 
ਸਾਡੇ ਲਈ ਲਾਭਦਾਇਕ ਵੀ ਹਨ। ਰ 


ਰ ਜੀਵਾਣੂ ਕਈ ਲੱਛਣਾਂ ਵਿਚ ਸਧਾਰਨ ਪੌਦਿਆਂ, ਖਾਸ ਤੌਰ ਤੇ 
ਨੀਲੀ ਹਰੀ ਐਲਗੀ ਅਤੇ ਕੁਝ ਉੱਲੀਆਂ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਿਲਦੇ 





ਹਨ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੀ ਥਾਂ ਸਾਧਾਰਨ ਪੌਦੇ ਸਮਝਿਆ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰੋਟੋਜ਼ੋਆ ਗਰੁੱਪ ਨਾਲ ਵੀ ਸਬੰਧਤ ਹਨ। 
ਕਈ ਹੋਰ ਸੂਖਮ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਗਰੁੱਪ ਵੀ ਭਾਵੇਂ ਜੀਵਾਣੂ ਵਿਗਿਆਨ 
ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਵੱਖਰੇ 
ਗਰੁੱਪ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਵਿਸ਼ਾਣੂ ਅਤੇ ਰਿਕੈਟੱਸੀਆਈ। 
ਜੀਵਾਣੂਆਂ ਦਾ ਸੁਭਾਅ 
_ "ਦਿੱਖ ਆਕਾਰ ਅਤੇ ਬਣਾਵਟ--ਜੀਵਾਣੂ ਇਕ ਸੈੱਲ ਅਤੇ 
ਬਹੁਤ ਛੋਟੇ ਆਕਾਰ ਦੇ ਜੀਵ ਹਨ। ਅਤਿਅੰਤ ਛੋਟੇ ਆਕਾਰ ਦੇ ਹੋਣ 
ਕਰਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਸੂਖਮਜੀਵ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ 
ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਚਾਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ-ਗੋਲਾਣੂ ਜਾਂ ਕਾਕਸ, ਡੰਡਾਨੁਮਾ 
ਜਾਂ ਬੇਸਿਲਸ, ਕੁੰਡਲੀਨੁਮਾ ਜੀਵਾਣੂ ਅਤੇ ਤੰਤੂਠੁਮਾ ਜੀਵਾਣੂ। ਡੰਡਾਨਹਮਾ 
ਜਾਂ ਕੁੰਡਲੀਨੁਮਾ ਜੀਵਾਣੂ ਦਾ ਔਸਤਨ ਵਿਆਜ ਲਗਭਗ 1 . 
ਮਾਈਕ੍ਰਾਨ (੪ = 10" ਸੈਂ. ਮੀ) ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਕੁਝ ਲੰਬੀਆਂ ਕੁੰਡਲਦਾਰ 
ਅਤੇ ਤੰਤੂਠੁਮਾ ਕਿਸਮਾਂ 10 ਤੋਂ 204 ਜਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ 
ਲੰਬੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚੌੜਾਈ £/4 ਤੋਂ 24 ਤੱਕ 
ਹੁੰਦੀ ਹੈ 





. ਚਿੱਤਰ 1. ਜੀਵਣੂਆਂ ਦੀ ਬਨਾਵਟ ਅਤੇ ਤਰਤੀਬ 

ਹਰੇਕ ਜੀਵਾਣੂ ਸੈੱਲ ਵਿਚ ਕੁਝ ਜੀਵ ਪਦਾਰਥ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਹੜੇ 
ਸਾਰੇ ਪਾਸਿਓਂ ਇਕ ਪਤਲੀ ਸੈੱਲ-ਝਿੱਲੀ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਸੈੱਲ 
ਭਿੱਤੀ ਨਾਲੰ ਢੱਕੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸਬੂਤ ਮਿਲ ਚੁੱਕੇ ਹਨ ਕਿ ਸੈੱਲ ਦੇ 
ਵਿਚਕਾਰ ਨਿਊਕਲੀਅਸ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਗੋਲ ਜਾਂ ਡੰਬਲ ਦੀ ਸ਼ਕਲ 
ਦਾ ਅਤੇ ਜੋੜਿਆਂ ਵਿਚ ਜਾਂ ਕਈ ਵਾਰ ਚਾਰ ਚਾਰ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। 


ਤਤ 
ਸੈਨ ਪਦਾਰਥ __ਨਿਊਨਨਅਤੰ 


ਚਿੱਤਰ 2. ਜੀਵਾਣੂ-ਸੈੱਲ ਦੀ ਸਕੀਮੈਟਿਕ ਬਣਤਰ 
ਇਸ ਵਿਚ ਡੀ. ਐਨ. ਏ. ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੀਵਾਣੂ ਦਾ ਸੈੱਲ 


ਵੀ ਹੋਰ ਜਿਉਂਦੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸੈੱਲ ਵਰਗਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੈੱਲ ਵਿਚ .__ 


ਕਿਣਕੇ ਅਤੇ ਚਰਬੀਦਾਰ ਮਾਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਈਆਂ ਵਿਚ ਕਲੋਰੋਪਲਾਸਟ 
ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਲੈਟਿਨੀ ਮਾਦੇ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਜੀਵਾਣੂ ਸੈੱਲਾਂ ਨੂੰ ਤੂ 
ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਕੁਝ ਸੈੱਲ ਇਕੱਠੇ ਇਕ ਵਿਚਿ 
ਢੱਕੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਹੜਾ ਜੂਓਗਲੀਆ ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਜੀਵਾਣੂਆਂ 


ਵਿਚ ਇਕ ਜਾਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਫਲੈਜੈੱਲਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ 
ਨਾਲੋ ਇਹ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ ਗਤੀਆਂ ਵੀ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। 

ਬੀਜਾਣੂ ਬਣਨਾ--ਡੰਡੀਨੁਮਾ ਕਿਸਮ ਦੇ ਜੀਵਾਣੂ ਬੀਜਾਣੂ ਵੀ 
ਬਣਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਕ ਸੈੱਲ ਵਿਚ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਇਕੋ ਬੀਜਾਣੂ 
ਬਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਅਕਸਰ ਹੀ ਨਵਾਂ ਸੈੱਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 
ਬੀਜਾਣੂ ਬਣਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੈੱਲ ਦੀ ਹਾਲਤ ਬਿਲਕੁਲ ਵੱਖਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ 
ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਹਲਕਾ ਧੱਬਾ ਜਿਹਾ ਬਣਦਾ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਵੱਡਾ ਹੁੰਦਾ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ ਘੰਟਿਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਕ ਗੋਲ ਜਾਂ ਅੰਡਾਕਾਰ 
ਸ਼ਕਲ ਦਾ ਬੀਜਾਣੂ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਭਿੱਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੈੱਲ ਦਾ ਬਾਕੀ ਮਾਦਾ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਇਸਦੇ ਦੁਆਲਿਉ' 
ਆਪਣੇ ਆਪ ਲੁਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸੈੱਲ ਦੇ ਅੰਦਰ 
ਬਣਦੇ ਹਨ ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਐਂਡੇਸਪੇਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। 





ਇਕ ਆਮ ਮਿਲਣ ਵਾਲੇ, ਕਈ ਫਲੈਜ਼ੈੱਲਾ ਵਾਲੇ ਜੀਵਾਣੂ (0608 ₹01- 
੬8315) ਦਾ ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨ ਮਾਈਨ੍ਰੋਗ੍ਰਾਫ (ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ) 


ਵਿਚ ਪਏ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਮਰਦੇ ਨਹੀਂ। 

ਸਰੀਰ ਕਿਰਿਆਤਮਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਈਆਂ--ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ 
ਦੇ ਜੀਵਾਣੂਆਂ ਵਿਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। 
ਕਰਨ ਲਈ ਊਰਜਾ ਦੀ ਲੋੜ ਪੈਂਦੀ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਢੰਗਾਂ 
ਨਾਲ ਹਾਸਲ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਊਰਜਾ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਅੱਗੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਮਿਲਦੇ 
ਐਨਜ਼ਾਈਮਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕਈ ਹਵਾ, ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ 
ਵਿਚ ਮਿਲਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵਾਣੂ ਮਰੇ ਹੋਏ ਕਾਰਬਨੀ ਪਦਾਰਥ, ਪ੍ਰੋਟੀਨ, 
ਕਾਰਬੋਹਾਈਡ੍ਰੇਟ ਦੀ ਤੋੜ ਭੰਨ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਰਤਦੇ ਹਨ। ਕਈ 
ਜਜ਼ਬ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਜੀਵਾਣੂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਕਲੋਰੋਫਿਲ ਵਰਗਾ ਮਾਦਾ 


500 


ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਲਈ ਭੋਜਨ ਆਪ ਬਣਾਉਂਦੇ 
ਹਨ। ਕਈ ਮਿੱਟੀ ਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਅਕਾਰਬਨੀ ਮਾਦੇ ਦਾ 
ਆਕਸੀਕਰਨ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨਾਂਲ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਊਰਜਾ ਨੂੰ ਵਰਤਦੇ ਹਨ। 

ਜਣਨ ਢੰਗ--ਜੀਵਨ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਅਲਿੰਗੀ ਕਿਸਮ ਦਾ ਅਤੇ 
ਖੰਡਣ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵੰਡਣ ਸਮੇਂ ਸੈੱਲ ਦਾ ਮਾਦਾ ਲਗਭਗ 
ਦੁੱਗਣਾ ਹੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੋਲ ਕਿਸਮਾਂ ਅੰਡਾਕਾਰ ਸ਼ਕਲ ਦੀਆਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ 


_ਹਨ। ਡੰਡਾਨੂਮਾ ਕਿਸਮਾਂ ਲਗਭਗ ਦੁੱਗਣੀਆਂ ਲੰਬੀਆਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ 


ਹਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸਾਰਾ ਮਾਦਾ ਸੁੰਗੜਨ ਨਾਲ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇਕ ਪਰਦਾ ਜਿਹਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ _ 
ਜਿਹੜਾ ਸਾਰੇ ਮਾਦੇ ਨੂੰ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਇਹ ਦੋਨੋ 
ਹਿੱਸੇ ਕੁਝ ਦੇਰ ਲਈ ਆਪਸ ਵਿਚ ਜੁੜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਬਿਲਕੁਲ 
ਵੱਖ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੋਨੋਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੈੱਲ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਵੀ 


ਅਤੇ ਜਣਕ ਸੈੱਲ ਦੀ ਵੀ ਬਿਲਕੁਲ ਨਕਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਬਡਿੰਗ ਰਾਹੀਂ 
ਵੀ ਜਣਨ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿਚ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ 


ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿਚ ਖ਼ਾਸ ਜਣਨਕ ਸੈੱਲ (੯000) ਵੀ ਬਣਦੇ ਦੇਖੇ 
ਗਏ ਹਨ। ਇਸ ਗੱਲ ਦੇ ਵੀ ਸਬੂਤ ਮਿਲੇ ਹਨ ਕਿ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿਚ 
ਕਦੀ ਕਦੀ ਲਿੰਗੀ ਜਣਨ ਵਰਗੀ ਕਿਰਿਆ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉੱਚ-ਪੱਧਰੀ 
ਆ 
ਕੰਟਰੋਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। _` 


ਜਣਨ ਦਰ--ਅਨੁਰੂਲ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿਚ ਜੀਵਾਣੂਆਂ ਵਿਚ 
ਅਲਿੰਗੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਜਣਨ ਬਹੁਤ ਜਲਦੀ-ਜਲਦੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹਰੇਕ 


_ਸੈੱਲ ਹਰ 20ਜਾਂ 30ਮਿੰਟਾਂ ਪਿੱਛੋਂ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਹਰੇਕ ਸੈੱਲ 


30ਮਿੰਟਾਂ ਪਿੱਛੋਂ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ 15 ਘੰਟਿਆਂ ਪਿੱਛੋਂ ਇਕ ਸੈੱਲ 
ਦੇ ਲਗਭਗ 1,000,000 ਸੈੱਲ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ. ਇਕ ਘਣ ਮਿ., 
ਮੀ. ਦੀ ਥਾਂ ਘੇਰਦੇ ਹਨ। ਜੀਵਾਣੂਹਾਂ ਦਾ ਇਹ ਪੁੰਜ ਜਿਹੜਾ ਨੰਗੀ ਅੱਖ 
ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਕਾਲੋਨੀ ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ। 


ਜੀਵਾਣੂਆਂ ਦੀ ਵ੍ਰਿਧੀ ਤੇ ਅਸਰ ਪਾਉਣ ਵਾਲੇ ਫੈਕਟਰ 


ਭੋਜਨ--ਜੀਵਾਣੂਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਭੋਜਨ ਵਿਚ ਕਾਰਬਨ, 
ਲੋੜ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਭੋਜਨ ਤਰਲ ਰੂਪ ,ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੈੱਲ ਵਿਚੋਂ 
ਲੰਘਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭੋਜਨ ਨੂੰ ਵੀ ਚਾਰ ਗਰੁੱਪਾਂ 
ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ-(1) ਊਰਜਾ ਦੇ ਸੋਮੇ (2) ਸੈੱਲ ਦੇ 
ਬੁਨਿਆਦੀ ਤੱਤ (3) ਵਿਟਾਮਿਨ ਅਤੇ (4) ਅਕਾਰਬਨੀ ਲੂਣ। ਪਾਣੀ 
ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਤੱਤ ਹੈ। ਖੁਰਾਕੀ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਜੀਵਾਣੂ ਕਈ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਲੈਂਦੇ 
ਹਨ। 


ਸਵੈ-ਪੋਸ਼ਿਤ ਜੀਵਾਣੂ--ਇਹ ਉਹ ਜੀਵਾਣੂ ਹਨ ਜਿਹੜੇ 
ਅਕਾਰਬਨੀ ਮਾਦੇ ਨੂੰ (ਕਾਰਬਨ ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ ਸਮੇਤ) ਭੋਜਨ ਵਿਚ 
ਲੈਣ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੁਝ ਅਜਿਹੇ ਜੀਵਾਣੂ ਹਨ 
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਕਲੋਰੋਫਿਲ ਜਾਂ ਇਸ ਵਰਗਾ ਹੀ ਕੋਈ ਪਦਾਰਥ ਹੁੰਦਾ ਹੈ 
ਅਤੇ ਉਹ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਤੋਂ ਊਰਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਹੋਰ . 
ਜੀਵਾਣੂ ਅਜਿਹੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਕਲੋਰੋਫਿਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਇਹ ਤੱਤਾਂ 
ਜਾਂ ਸਧਾਰਨ ਯੋਗਿਕਾਂ ਦੇ ਆਕਸੀਕਰਨ ਤੋਂ ਊਰਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। 
ਕੁਝ ਗੰਧਕ ਦੇ ਆਕਸੀਕਰਨ ਕੁਝ ਅਮੋਨੀਆ ਤੇ ਨਾਈਟ੍ਰਾਈਟਾਂ ਅਤੇ 
ਕੁਝ ਨਾਈਟ੍ਰਾਈਟਾਂ ਤੋਂ ਨਾਈਟ੍ਰੇਟਾਂ ਦੇ ਆਕਸੀਕਰਨ ਤੋਂ ਊਰਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ 
ਕਰਦੇ ਹਨ। 
ਪਰ ਆਹਾਰੀ ਜੀਵਾਣੂ--ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਲਈ ਕਾਰਬਨੀ 
ਪਦਾਰਥਾਂ (ਜਿਉਂਦੇ ਜੀਵਾਂ ਤੋ) ਦੀ ਲੋੜ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਗੁੰਝਲਦਾਰ 


501 


ਕਾਰਬਨੀ 'ਮਾਦੇ ਜਿਵੇਂ ਕਾਰਬੋਹਾਈਡ੍ਰੇਟਂ, ਖੰਡ ਅਤੇ ਚਰਬੀ ਦੇ 
ਆਕਸੀਕਰਨ ਤੋਂ ਊਰਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। 


ਤਾਪਮਾਨ--ਹਰੇਕ ਜੀਵਾਣੂ ਦੇ ਪ੍ਰਫੁੱਲਤ ਹੋਣ ਲਈ ਤਾਪਮਾਨ 
ਕਾਫ਼ੀ ਅਸਰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਨਿਊਨਤਮ ਤਾਪਮਾਨ ਜਿਸ ਤੋਂ 
ਹੇਠਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਾਧਾ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਹੁਤਿਆਂ ਜੀਵਾਣੂਆਂ ਵਿਚ 
ਇਹ 5ਸੈਂ. ਅਤੇ 10/ਸੈਂ. ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਨੁਕੂਲਤਮ 
ਤਾਪਮਾਨ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵਾਣੂਆਂ ਲਈ 30 ਸੈਂ. ਅਤੇ 
ਜਾਨਵਰਾਂ ਤੇ ਪਰਜੀਵੀਆਂ ਲਈ 37”ਸੈਂ. ਦੇ ਲਗਭਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉੱਚਤਮ 
ਤਾਪਮਾਨ 38ਸੈਂ. ਅਤੇ 48ਸੈਂ. ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਤੋਂ ਉੱਪਰ 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਾਧਾ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਾਪਮਾਨ ਤੋਂ 10” ਸੈਂ. ਤੋਂ 15 


ਸੈ. ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੋਣ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਅਸਲੀ ਘਾੜਕ _ 


ਤਾਪਮਾਨ ਸਿਰਫ਼ 'ਸਮੇਂ ਦੇ ਮੁਤਾਬਕ ਹੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ 
ਹੈ। 

` ਕੁਝ ਜੀਵਾਣੂ 50! ਤੋਂ 66 ਸੈ. ਜਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਪਰ ਦੇ 
ਤਾਪਮਾਨ ਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਥਰਮੋਫਿਲਿਕ ਜੀਵਾਣੂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 

ਜੀਵਾਣੂ ਰਹਿਤ ਕਰਨਾ--ਆਮ ਜੀਵਾਣੂ 50? ਤੋਂ 60 ਦੇ 
ਤਾਪਮਾਨ ਤੇ ਮਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਕਿਸੇ ਤਰਲ ਪਦਾਰਥ ਨੂੰ 
ਇਕ ਵਾਰ ਉਬਾਲਣ ਨਾਲ ਜਾਂ ਪੈਸਚਰਾਈਜ਼ ਕਰਨ ਨਾਲ (63: ਸੈਂ. ਤੇ 
ਗਰਮ ਕਰਕੇ) ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਪਰ ਬੀਜਾਣੂਆਂ 
ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਦੇਰ ਤਕ ਗਰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। 
ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਹੀ ਜੀਵਾਣੂ ਰਹਿਤ ਕਰਨ ਲਈ 120/ਸੈਂ. ਤੋਂ ਉੱਪਰ 
ਗਰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। 1607 ਸੈਂ. ਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਇਕ ਘੰਟਾ ਗਰਮ 
ਕਰਨ ਨਾਲ ਸੁੱਕੇ ਬੀਜਾਣੂ ਵੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 

ਨਮੀ--ਜੀਵਾਣੂ ਆਪਣੀ ਸੈੱਲ ਭਿੱਤੀ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਭੋਜਨ ਅੰਦਰ 
ਜਜ਼ਬ ਕਰਦੇ ਤੇ ਮਲ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਸੋ ਮਿੱਟੀ ਵਿਚਲੀ ਨਮੀ 
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਲਈ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਤਾ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਮਿੱਟੀ ਵਿਚ 
ਤਕਰੀਬਨ 5% ਤੋਂ 10% ਤਕ ਦੀ ਨਮੀ ਵਿਚ ਹੀ ਉਹ ਕਿਰਿਆਵਾਂ 
ਕਰਨੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਨੁਕੂਲਤਮ ਨਮੀ 25% ਤੋਂ 40% 
ਤੱਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 

ਆਕਸੀਜਨ--ਹਵਾ ਵਿਚ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੀਜਾਣੂ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। 
ਕਈ. ਆਕਸੀਜਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸ਼ਾਹ ਨਹੀਂ ਲੈ ਸਕਦੇ ਅਤੇ ਮਰ ਜਾਂਦੇ 
ਜ਼ਨ। ਇਹ ਆਕਸੀ ਜੀਵਾਣੂ ਕਹਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਬਿਲਕੁਲ 
ਆਕਸੀਜਨ ਦੀ ਅਣਹੋਂਦ ਵਿਚ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਅਣਆਕਸੀ 
ਜੀਵਾਣੂ ਕਹਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਈ ਦੋਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ 
ਜਿਉਂਦੇ ਰਹਿ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤ ਜਾਂ ਵਿਕਲਪੀ ਜੀਵਾਣੂ 
ਕਹਾਉਂਦੇ ਹਨ। 


ਰੌਸ਼ਨੀ--ਜੇ ਜੀਵਾਣੂਆਂ ਦੀਆਂ ਪਤਲੀਆਂ ਤਹਿਆਂ ਉੱਤੇ _ 


ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਸਿੱਧੀ ਪੈਣ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਬਹੁਤ ਜਲਦੀ 
ਮਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਜੀਵਾਣੂ ਇਹ ਤਾਪਮਾਨ ਸਿਰਫ 10ਜਾਂ 15 ਮਿੰਟਾਂ 
ਲਈ ਸਹਾਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਵਧ ਅਸਰ ਤਕਰੀਬਨ 2,600"& 
ਤਰੰਗ-ਤੀਬਰਤਾ ਦੀਆਂ ਪਾਰ-ਵੈਂਗਣੀ ਕਿਰਨਾਂ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। 
ਕਲਚਰ ਮਾਧਿਅਮ ਦਾ ਅਸਰ--ਕਲਚ਼ਰ ਮਾਧਿਅਮ ਵਿਚ 
ਮੌਜੂਦ ਤੇਜ਼ਾਬ ਜਾਂ ਖਾਰ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਦਾ ਜੀਵਾਣੂਆਂ ਦੀ ਵ੍ਰਿਧੀ ਤੇ 
ਬਹੁਤ ਅਸਰ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਬਿਲਕੁਲ ਤੇਜ਼ਾਬੀਪਨ ਜਾਂ ਖਾਰੇਪਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ 
ਮਾਧਿਅਮ ਨੂੰ ਉਦਾਸੀਨ ਮਾਧਿਅਮ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ [03 
ਮੁੱਲ 70 ਹੈ। ਜਿਉ'-ਜਿਉ' ਇਸ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਜਾਈਏ ਤਾਂ 
ੇਜ਼ਾਬੀਪਨ ਵਧਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਉਂ-ਜਿਉਂ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਜਾਈਏ 


ਜੀਵਾਣੂ ਵਿਗਿਆਨ 
ਉਤ 
ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵਧਦੀਆਂ ਫੁੱਲਦੀਆਂ ਹਨ। 

ਕਿਰਮਨਾਸ਼ਕ ਅਤੇ ਰੋਗਾਣੂਨਾਸ਼ਕ ਪਦਾਰਥ--ਜੀਵਾਣੂਆਂ _ 
ਦੀਆਂ ਸਰੀਰਕ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਰੁਕਾਵਟ 
ਪਾਉੱਦੀਆਂ ਹਨ। ਕੁਝ ਇਹ ਅਸਰ ਜੀਵਾਣੂਆਂ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਮਾਰਨ ਤੋਂ 
ਹੀ ਕਰ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਕਈ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 
ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜ਼ਿਆਦਾ ਪਤਲਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਰਨ ਦਾ 


ਅਸਰ ਘੱਟਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੰਘਣਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਇਹ 


ਅਸਰ ਵਧਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 


ਹਵਾ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਜੀਵਾਣੂ ਰ 

ਰ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪਥਰਾਟਾਂ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੀਵਾਣੂ ਪੁਰਾਤਨ 
ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਵਿਚਰਦੇ ਆ ਰਹੇ ਹਨ। ਬੀ. ਰੇਨਾਲਟ ਪੀ. ਫ੍ਰਾਨ ਟਾਈਅਨ 
ਨੇ ਸਿੱਧ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਕਾਰਬਨੀਫਰਸ ਅਤੇ ਡੀਵੋਨੀਅਨ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਵੀ 
ਇਕ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਜੀਵਾਣੂ ਮਿਲਦੇ ਸਨ। ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ 
ਇਹ ਹਰੇਕ ਥਾਂ ਤੇ ਖੜੋਤੇ ਜਾਂ ਚਲਦੇ ਪਾਣੀ, ਗੰਦ ਮੰਦ ਵਿਚ ਜ਼ਮੀਨ 


`_ ਵਿਚ ਜਾਂ ਜਿੱਥੇ ਕਿਤੇ ਵੀ ਕੋਈ ਕਾਰਬਨੀ ਮਾਦਾ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਖੜੋਣ 


ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ; ਉਥੇ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 
ਇਹ ਭਾਵੇਂ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਹਵਾ ਵਿਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਪਰ 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਹਰੇਕ ਥਾਂ ਤੇ ਬਰਾਬਰ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ 


_ਇਹ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿਚ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਪਰ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਅਤੇ 


ਹਵਾ (ਜਿਹੜੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਲਿਜਾਂਦੀ ਹੈ) ਵਿਚ 
ਇਹ ਨਸ਼ਟ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਮੁੰਦਰ ਉੱਤੇ ਇਹ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ 
ਵਿਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਜ਼ਮੀਨ ਤੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਫਾਸਲਾ ਵਧਦਾ ਜਾਂਦਾ 
ਹੈ। ਰੋਗੀ ਤੋਂ ਜੀਵਾਣੂ ਖੰਘਣ ਜਾਂ ਨੱਕ ਸੁਣਕਣ ਨਾਲ ਆਸ ਪਾਸ ਦੀ 
ਹਵਾ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉੱਥੋਂ ਦੂਜੇ ਜੀਵਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੇ 
ਹਨ। ਹਵਾ ਵਿਚਲੇ ਜੀਵਾਣੂ ਆਸਪਾਸ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਤੋਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। 
ਕੁਝ ਮਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੁਝ ਕਾਰਬਨੀ ਮਾਦਾ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ 


'ਹੈ ਉਸ ਉੱਤੇ ਵਧਦੇ ਫੁੱਲਦੇ ਹਨ। 


ਜੀਵਾਣੂਆਂ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਕਿਰਿਆਵਾਂ 

ਦੁੱਧ ਅਤੇ ਡੇਅਰੀ ਵਸਤੂਆਂ ਵਿਚ--ਜੀਵਾਣੂਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ 
ਸੂਖਮ ਜੀਵਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਦੁੱਧ ਵਿਚ ਕੋਈ ਤਬਦੀਲੀ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ। 
ਵੱਖ-ਵੱਖ- ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਜੀਵਾਣੂ ਅਤੇ ਸੂਖਮ ਜੀਵ ਜਦੋਂ ਦੁੱਧ ਵਿਚ 
ਵਧਦੇ-ਫੁੱਲਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਸਰ. ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ 
ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਦੀ ਤੋੜ ਭੰਨ ਕਰਕੇ ਵਾਸ਼ਨਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ 
ਦੁੱਧ ਦੀ ਸ਼ੱਕਰ ਤੇ ਅਸਰ ਕਰਕੇ ਤੇਜ਼ਾਬ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਨਾਲ 
ਦਹੀਂ ਬਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਝ ਸੈੱਲਾਂ ਰਾਹੀਂ ਰਿਸਾਏ ਐਨਜਾਈਮਾਂ ਦੇ 
ਅਸਰ ਹੇਠ ਦਹੀਂ ਬਣਨ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਠੰਢੇ 
ਦੁੱਧ ਵਿਚ ਤੇਜ਼ਾਬ ਖੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਜੀਵਾਣੂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਅਸਰ ਕਰਦੇ 
ਹਨ ਜਿਸ ਨਾਲ ਦੁੱਧ ਖੱਟਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਜੰਮਦਾਂ ਨਹੀਂ। ਘੱਟ 
ਤਾਪਮਾਨ ਤੇ ਜੀਵਾਣੂਆਂ ਦਾ ਵਾਧਾ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਖਰਾਬ 
ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਠੰਢਾ ਕਰ ਦੇਣਾ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਤਾ 
ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਜ਼ਿਆਦਾ ਉਬਾਲ ਕੇ ਦੁੱਧ ਨੂੰ ਜੀਵਾਣੂ-ਰਹਿਤ ਬਣਾਇਆ 
ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। 

ਮੱਖਣ ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਪਨੀਰ ਬਣਾਉਣ 


_ਲਈ ਵੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਾਣੂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਿਹਾ ਕਿ- 


ਜੀਵਾਣੂਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਤੇ ਕਿਸਮ ਦੀ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਤਾ ਹੈ ਇਸ 
ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੀ ਕਿਸਮ ਦੇ ਕਲਚਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 'ਸਟਾਰਟਰ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ 
ਵਿਚ ਪਾ ਦਿਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਕਿ ਮਨਚਾਹੀ ਖੁਸ਼ਬੋ ਅਤੇ ਸ਼ਕਲ ਸ਼ੁਰਤ 


ਰ੍‌ ਰਤ 


ਨ ਇਆ ਹਦ ਚ 
_ਜੀਵਾਣੂਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੂਖਮ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹੱਥ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ 
ਖ਼ਗੂਤੇ ਤਾਂ ਮਿੱਟੀ ਦੀਆਂ ਉੱਪਰਲੀਆਂ ਕੁਝ ਤਹਿਆਂ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਿਤ 
ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਕ ਗ੍ਰਾ. ਮਿੱਟੀ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅੰਦਾਜ਼ਨ ਗਿਣਤੀ 
1,000,0003ਤ 50,000,000 ਤੱਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।. 


ਨਾਈਣੋਜਨ ਯੋਗਿਕੀਕਰਨ--ਨਾਈਟ੍ੋਜਨ ਜਿਹੜੀ ਹਵਾ ਦਾ 
ਲਗਤਭਰਾ 80% ਹਿੱਸਾ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ) ਆਮ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿਚ ਸੌਖੀ ਤਰ੍ਹਾਂ 


ਹੋਰ ਨੈਸਾਂ ਨਾਲ ਕਿਰਿਆ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ। ਜੀਵਾਣੂ ਇਹ ਕੰਮ ਆਮ. 


ਤਾਪਮਾਨ ਅਤੇ ਦਬਾਉ ਤੋਂ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਾਈਟੋੋਜਨ ਦਾ 
ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਨਾਲ਼ ਯੋਗ਼ਿਕੀਕਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 
_ ਉਤਪਾਦਨ ਅਮੇਨੀਆ ਜਾਂ ਅਮੋਨੀਅਮ ਯੋਗਿਕ ਹੈ। ਇਹ ਸਧਾਰਨ 
ਨਾਈਟੇਜਨ ਯੋਟਿਕ ਫਿਰ ਜੀਵਾਣੂਆਂ ਜਾਂ ਪੌਦਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਕਾਰਬਨ 
ਯੋਗਿਕ ਠਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਾਰਬਨੀ ਨਾਈ੍ਰੋਜਨੀ ਯੋਗਿਕ 
ਬਣਾਉਂਦੇ 3ਨ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਕਈ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ 
ਨਾਈਟ੍ਰੇਜਨ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਆਹਾਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ 
ਦਿਸ ਤਰ੍ਹਾ ਇਸ ਕਿਰਿਆ ਵਿਚ ਮਿੱਟੀ ਅਜਿਹੇ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨੀ ਯੋਗਿਕਾਂ 
ਨਾਲ ਭਤਪੂਹ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। 


ਦੀਨੀ ਰੀ 


ਉੱਤੇ ਛੋਟੀਆਂ-ਛੋਟੀਆਂ ਗਿਲਟੀਆਂ ਬਣਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਗਿਲਟੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚ ਹੀ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਯੋਗਿਕੀਕਰਨ ਦੀਆਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ 
ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਜੀਵਾਣੂ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਾਤੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ 
ਕਿਸਮ ਦੇ ਫਲੀਦਾਰ ਪੌਦਿਆਂ ਉੱਤੇ ਗਿਲਟੀਆਂ ਬਣਾਉ'ਦੀਆਂ ਹਨ। 





ਕਾਰਬਨੀ ਮਾਦੇ ਦਾ ਅਪਘਟਨ--ਜੀਵਾਣੂਆਂ ਦਾ ਇਕ ਹੋਰ 
ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕੰਮ ਕਾਰਬਨੀ ਮਾਦੇ ਨੂੰ ਗਾਲਣਾ-ਸਾੜਨਾ ਹੈ। ਪੌਦਿਆਂ 
ਅਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਮਰਨ ਨਾਲ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿਚ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਜਾ ਰਹੇ 


502 


ਕਾਰਬਨ ਅਤੇ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਨੂੰ ਇਹ ਜੀਵਾਣੂ ਆਪਣੇ ਐੱਨਜ਼ਾਈਮਾਂ 
ਰਾਹੀਂ ਛੋਟੇ ਅਣੂਆਂ ਵਿਚ ਤੋੜ ਭੰਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਅਤੇ ਦੂਜੇ 
ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨੀ ਕਾਰਬਨੀ ਯੋਗਿਕਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਸਧਾਰਨ ਅਮੋਗੀਅ` 
ਯੋਗਿਕਾਂ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਕਸੀਕਰਨ 
ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਈਟੋਸੋਮੋਨਾਸ ਅਤੇ ਨਾਈਟੋ੍‌ਕਾਕਸ 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਾਈਟ੍ਰੇਟਾਂ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। __ 

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਰਹਿਤ ਯੋਗਿਕ ਜਿਵੇਂ ਸੈੱਲੂਲੋਜ਼ ਅਤੇ 
ਸਟਾਰਚ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਕਾਰਬਨ, ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਅਤੇ ਆਕਸੀਜਨ ਹੁੰਦੀ 
ਹੈ) ਵੀ ਜੀਵਾਣੂਆਂ ਰਾਹੀਂ ਸਧਾਰਨ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ 


'ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੰਧੱਕ, ਫਾਸਫੋਰਸ, ਲੋਹਾ ਅਤੇ ਅਕਾਰਬਨੀ ਯੋਗਿਕਾਂ 


ਵਿਚ ਵੀ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਬਾਇਓਬੇਸਿਲਸ ਜੀਵਾਣੂ 
ਗੰਕ ਨੂੰ ਗੰਧਕ ਦੇ ਤੇਜ਼ਾਬ ਵਿਚ ਬਦਲਦੇ ਹਨ ਜਿਹੜਾ ਜਲਦੀ ਹੀ 
ਸਲਫੇਟ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 


ਮਲ ਨਿਪਟਾਰਾਂ--ਮਲ ਦਾ ਨਿਪਟਾਰਾ ਕਰਨ ਵਿਚ ਵੀ ਸੂਖਮ 
ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਯੋਗਦਾਨ ਹੈ। ਮਲ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਣੂ 
ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਬਹੁਤੇ ਮਲ ਵਿਚਲੇ ਜੀਵ ਮਾਦੇ ਦਾ ਅਪਘਟਨ 
ਕਰਕੇ ਅਜਿਹੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਬਣਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਜਿਹੜਾ ਰਸਾਇਣਿਕ 
ਤੌਰ ਤੇ ਸਥਿਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਹੇਰ ਅਪਘਟਨ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। 
ਦੂਜਾ ਉਸ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਬੀਮਾਰੀਆਂ ਫੈਲਾਉਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵਾਣੂਆਂ ਦਾ 
ਖਾਤਮਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 


ਉਦਯੋਗਾਂ ਵਿਚ ਜੀਵਾਣੂ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ 
ਬੇਕਰੀ ਵਿਚ ਜੀਵਾਣੂਆਂ ਦਾ ਉਦਯੋਗ--ਆਟੇ ਜਾਂ ਹੋਰ 


`ਕਿਸੇ ਪਦਾਰਥ ਵਿਚ ਖਮੀਰ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਯੀਸਟ ਪਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ 


ਹੈ। ਯੀਸਟ (ਮੀਰ) ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਲਈ ਸੈਕਰੋਮਾਇਸੀਜ਼ ਸੈਰੀਵੀਸੀ 
ਦੇ ਚੋਣਵੇਂ ਵਿਭੇਦ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 


ਪੈਕਟਿਨ ਦਾ ਵਿਭਾਜੀਕਰਨ--ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ ਸਖ਼ਤ ਪੈਕਟਿਨ 
ਤਹਿ ਨੂੰ ਨਰਮ ਕਰਨ ਦਾ ਕੰਮ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਜੀਵਾਣੂਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੂਖਮ 
ਜੀਵਾਂ ਤੋਂ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਖ਼ਾਸ ਐੱਨਜਾਈਮ ਹੁੰਦਾ 
ਹੈ ਜੋ ਇਹ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। __ 


ਸਟਾਰਚ ਅਤੇ ਖੰਡਾਂ ਦਾ ਵਿਭਾਜੀਕਰਨ--ਕਈ ਜ਼ਰੂਰੀ 
ਪਦਾਰਥ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਲਈ ਸਟਾਰਚ ਅਤੇ ਖੰਡ ਦਾ ਅਪਘਟਨ 
ਜੀਵਾਣੂਆਂ, ਯੀਸਟਾਂ ਅਤੇ ਉੱਲੀਆਂ ਦੇ ਐੱਨਜ਼ਾਈਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕੀਤਾ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਐਥੇਨਾਲ, ਗਲਿਸਰਾੱਲ ਐਸੀਟੋਨ, ਬਿਊਟੈਂਨਾੱਲ ਖਮੀਰਨੰ, 
ਐਸੀਟਿਕ ਤੇਜ਼ਾਬ ਖਮੀਰਨ, ਨਿੰਬੂ ਦਾ ਤੇਜ਼ਾਬ, ਗਲੂਕਾਂਨਿਕ ਤੇਜ਼ਾਬ, 
ਲੈੱਕਟਿਕ ਤੇਜ਼ਾਬ ਆਦਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦੇ 
ਹਨ। 


ਐੱਨਜ਼ਾਈਮ ਬਣਾਉਣਾ--ਕਈ ਜੀਵਾਣੂ ਅਜਿਹੇ ਜ਼ਰੂਰੀ 


'ਐੱਨਜ਼ਾਈਮ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਕਈ ਉਦਯੋਗਾਂ ਵਿਚ ਬਹੁਤ 


ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰੋਟੀਨਾਂ ਅਤੇ ਸਟਾਰਚਾਂ ਦੀ ਤੋੜ-ਭੰਨ 
ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਐੱਨਜ਼ਾਈਮ (2:0068565 ਅਤੇ ੫੧155), ਉੱਲੀ 
(/&50€92/115 99੧23) ਅਤੇ ਜੀਵਾਣੂਆਂ ਤੋਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ 


.ਹੌਨ | 


ਵਿਟਾਮਿਨ ਬਣਾਉਣਾ--ਬਹੁਤੇ ਸੂਖਮ ਜੀਵ ਕਈ 'ਬੀ- 


ਕੰਪਲੈਕਸ ਵਿਟਾਮਿਨ ਤਿਆਰ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ 
ਕੰਮ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 


ਪੱਤ ਜੀਵ ਪਦਾਰਥ 'ਬਣਾਉਣਾ=-ਕਈ ! ਸੂਖ਼ਮ ਜੀਵ 


503 


ਮ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਵਾਧੇ ਤੇ ਰੋਕ ਪਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ । ਪ੍ਰਤਿ 


ਨ 


ਹਾਂ ਉਦਯੋਗਾਂ ਵਿਚ ਕਈ ਵਾਰ ਇਹ ਜੀਵਾਣੂ ਬਹੁਤ ਭਾਂਰੀ ਨੁਕਸਾਨ 


ਜ਼ ਜੀਵਾਣੂਆਂ ਤੇ ਦੂਜੇ ਸੂਖ਼ਮ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਘਟਾਉਣਾ ਅਤੇ 
ਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਵਿਚ ਸਮੱਸਿਆ ਪੇਸ਼ ਆਉਂਦੀ 
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖੰਡ ਉਦਯੋਗਾਂ ਅਤੇ ਲੱਕੜੀ ਦੇ ਉਦਯੋਗਾਂ ਵਿਚ ਵੀ 
ਹ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਂਦੇ ਹਨ। 

ਹ. ਪੁ.--ਐਨ..ਬ੍ਰਿ. 2: 1000 

ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਗਤੀਸ਼ੀਲਤਾ : ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਉਹ ਸਮਰੱਥਾ, 
ਜ ਵਿਚ ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ, ਪੈਰਾਂ ਆਦਿ ਰਾਹੀਂ ਇਕ ਥਾਂ ਤੋਂ ਦੂਜੀ 

ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਤੀਸ਼ੀਲਤਾ ਚੱਲਣ ਕਿਰਿਆ ਜਾਂ 
ਇਤਿ ਇਸੀ 
ਰ ਕਿਸਮਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ) ਪੌਦਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਹਨ। ਜੀਵ ਖ਼ੁਰਾਕ ਦੀ 
ਠ, ਹਮਜੋਲੀ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਨ, ਦੁਸ਼ਮਣ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਹਾਨੀਕਾਰਕ 
ਜ਼ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਜਾਂ ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ ਇਕ 
ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਤੱਕ ਤੁਰਦੇ ਜਾਂ ਉਡਾਰੀਆਂ ਲਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਵੱਖ-ਵੱਖ 
ਸਮਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਹੀ ਕਿਸਮ ਦਾ ਜੀਵਨ ਜਿਉਣ 
ਤੈ ਅਨੁਕੂਲਣ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਈ ਜਾਨਵਰ 
ਹਤ ਚੰਗੇ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਿਸ਼ਟ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਗਤੀਆਂ ਕਰਦੇ ਹਨ। 
ਹੈ ਘੱਟ ਵਿਕਸਿਤ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਕਈ ਸਥਾਨ-ਬੱਧ ਜੀਵਨ 
ਹੀਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਖ਼ਰਗੋਸ਼ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ 
ਤ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਸੇਹ ਤੇਜ਼ ਨਹੀਂ ਭੱਜ ਸਕਦੀ ਪਰ ਸਵੈ-ਰੱਖਿਆ ਲਈ 
ਹ ਦੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਲੰਬੇ ਤੱਕਲੇ (ਕੰਡੇ) ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਈ 
ਤੀ ਬਦਲਦੇ ਮੌਸਮ ਨਾਲ ਇਕ ਥਾਂ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਥਾਂ ਪ੍ਰਵਾਸ ਕਰ ਜਾਂਦੇ 
7] 
ਭਾਵਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਣੀ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਮੁੱਢਲੀ 
ਵਜ ਸਰੀਰਕ ਬਣਤਰ ਜਿਸ ਤੋਂ ਇਸ ਦਾ ਨਿਕਾਸ ਹੋਇਆ ਹੈ, 
ਹਾਂ ਦੀ ਝਲਕ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।ਇਸ ਦੀ ਉਦਾਹਰਣ ਉਹ ਰੀੜ੍ਹਧਾਰੀ 
ਣੀ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਿਕਾਸ ਪੰਛੀਆਂ ਤੋਂ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਦੋ 
ਤੋ ਲੱਤਾਂ-ਬਾਹਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਜੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਇਕੋ 
ਸਮ ਦੀਆਂ ਗਤੀਆਂ ਲਈ (ਚੌਪਾਏ ਸਥੱਲੀ ਥਣਧਾਰੀ), ਕੁਝ ਦੋਹਾਂ 
ਵੱਖ ਵੱਖ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਗਤੀਆਂ ਲਈ ਪਿੰਛੀ), ਕੁਝ ਸਿਰਫ ਇਕ 
ਰ ਨੂੰ ਚਲਣ ਲਈ ਮਨੁੱਖ) ਵਰਤਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕਈਆਂ ਵਿਚ ਇਹ 
ਟਸ਼ੇਸ਼ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ (ਸੱਪ) ਤੇ ਗਤੀਸ਼ੀਲਤਾ ਲਈ ਨਹੀਂ 
ਤੇ ਜਾਂਦੇ। __ 

ਮੁੱਢਲੇ ਮੋਕੇਨਿਜ਼ਮ--ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਗਤੀਸ਼ੀਲਤਾ ਦਾ ਆਧਾਰ 
ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰੋਟੋਪਲਾਜ਼ਮ ਦੀ ਭੋਜਨ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਰਸਾਇਣਿਕ ਉਰਜਾ 
ਸੰਗੜਨ ਦੀ ਮਕੈਨੀਕਲ ਊਰਜਾ ਵਿਚ ਬਦਲ ਸਕਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ 


ਅਮੀਬਾ ਵਿਚ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰੋਟੋਪਲਾਜ਼ਮ ਦੇ ਆਕਾਰ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲੀ 


ਉੱਦੀ ਹੈ। ਸਧਾਰਣ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਕੁਝ ਖ਼ਾਸ ਪ੍ਰੋਟੋਪਲਾਜ਼ਮੀ ਬਣਤਰਾਂ 
ਤੋ ਬਹੁਤੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਚਲਣ ਲਈ ਸੁੰਗੜਾਉ ਲੰਬੇ ਅਤੇ ਪਤਲੇ 
।-ਸੈੱਲਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।- ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੈੱਲਾਂ ਵਿਚ ਛੋਟੇ ਛੋਟੇ 


ਪਣੇ ਮੂਲ ਆਕਾਰ ਦੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। 





ਪੇਸ਼ੀ ਤਰਤੀਬ--ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਤਨ ਕਿਸਮ ਦੀ ਪੇਸ਼ੀ-ਤਰਤੀਬ 
ਸੀਲੈਂਟਰੇਟਾਂ ਵਿਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੇਹ-ਭਿਤੀ ਵਿਚ ਆਖ਼੍ਰੋ- 
ਸਾਹਮਣੇ ਅਧਿਛੱਦ-ਪੇਸ਼ੀ-ਸੈੱਲਾਂ ਦੇ ਸੈੱਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ 
ਛੋਟਾ ਕਰਨ ਜਾਂ ਇਸ ਦਾ ਵਿਆਸ ਘਟਾਉਣ ਵਿਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਦੇ 
ਹਨ। ਚਪਟੇ ਵਰਮਾਂ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ੀ-ਰੇਸ਼ੇ ਲੰਬੇ ਦਾਅ, ਆਡੇ ਦਾਅ ਅਤੇ 
ਉਪਰੋਂ-ਥੱਲੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਜਦੋਂ ਇਕ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ 
ਪੇਸ਼ੀਆਂ ਸੁੰਗੜਦੀਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਲਚਕਦਾਰ ਤੇ ਤਰਲ ਨਾਲ ਭਰਿਆ 
ਸਰੀਰ ਦੂਜੀਆਂ ਦੋਨੋਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਫੈਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੋਲ ਵਰਮਾਂ ਵਿਚ 
ਪੇਸ਼ੀ-ਸੈੱਲ ਸਰੀਰ ਦੇ ਧੁਰੇ ਦੇ ਸਮਾਂਤਰ ਸਥਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਰੀਰ ਦੇ 
ਆਮ੍ਹੋ ਸਾਹਮਣੇ ਪਾਸਿਆਂ ਦੇ ਰੇਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਵਾਰੀ ਵਾਰੀ ਸੁੰਗੜਨ ਨਾਲ 
ਸਰੀਰ ਝੁਕਦਾ ਅਤੇ ਸਿੱਧਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਐਨੇਲਿਡਾਂ ਦੀ ਦੇਹ-ਭਿੱਤੀ ਵਿਚ 
ਪੇਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮਹਿਲੀਆਂ ਦੇ ਸੰਗੜਨ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਲੰਬਾ ਅਤੇ 
ਪਿਛਲੀਆਂ ਦੇ ਸੁੰਗੜਨ ਨਾਲ ਛੋਟਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਆਰਥ੍ਰੋਪੇਡਾਂ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ੀਆਂ 
ਕਈ ਆਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਕਈ ਤਰਤੀਬਾਂ ਵਿਚ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਬਾਹਰਲੇ 


_ਸਖ਼ਤ ਪਿੰਜਰ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਪਾਸੇ ਆਮ੍ਰੋ-ਸਾਹਮਣੇ ਜੋੜਿਆਂ ਵਿਚ ਲਗੀਆਂ 


ਉਪ-ਅੰਗਾਂ ਵਿਚ ਹਿੱਲਜੁਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਰੀੜ੍ਹਧਾਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪੇਸ਼ੀਆਂ ਦੇ 
ਆਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਤਰਤੀਬ ਵਿਚ ਵੀ ਕਈ ਵਖਰੇਵੇਂ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ 
ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਆਮ਼੍ਹੇ-ਸਾਹਮਣੇ ਜੋੜਿਆਂ ਵਿਚ ਲਗੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। 
ਇਹ ਹੱਡੀਆਂ ਦੇ ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਜੁੜੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਬਹੁਤੇ ਗੀੜ੍ਹ 
ਰਹਿਤ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੇ ਪੇਸ਼ੀ-ਸਿਸਟਮ ਦਾ ਮੁੱਖ ਅੰਗ ਪੱਧਰੀ ਪੇਸ਼ੀ ਹੈ 
ਜਿਹੜੀ ਕਿ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸੁੰਗੜ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਆਰਥ੍ਰੋਪੋਡਾਂ ਅਤੇ ਰੀੜ੍ਹਧਾਰੀ 


ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੀ ਗਤੀ ਵਿਚ ਮੁੱਖ ਸਹਾਇਕ ਧਾਰੀਦਾਰ ਪੇਸ਼ੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ 


ਹਨ ਜਿਹੜੀਆਂ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਸੁੰਗੜ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। 

ਪ੍ਰੋਟੋਜੋਆ ਤੋਂ ਆਰਬ੍ਰੋਪੋਡਾ ਤੱਕ--ਪ੍ਰੋਟੋਜੋਆ ਦੇ ਇਕ ਮੁੱਖ 
ਗੱਰੁਪ ਮੈਸਫ਼ਿਗੋਫੋਰਾ (ਜਾਂ ਫ਼ਲੈਜੈਲੇਟਾ) ਵਿਚ ਪ੍ਰੋਟੋਪਲਾਜ਼ਮ ਦਾ ਇਕ 
ਲੰਬਾ ਵਾਧਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਫ਼ਲੈਜੈੱਲਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੀਆਂ 
ਚਾਬੁਕ ਵਾਂਗ ਹਰਕਤਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਣੀ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਚਲਦੇ ਹਨ। ਯੂਗਲੀਨਾ 
ਅੱਗੇ ਤੈਰਦੇ ਸਮੇਂ ਆਪਣੇ ਲੰਬੇ ਧੁਰੇ ਦੇ ਉਤੇ ਘੁੰਮਦੇ ਵੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। 
ਦੀ ਗੇਂਦ ਦੀ ਸੜ੍ਹਾ ਵਿਚ ਕਈ ਸੈੱਲ ਧਸੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫ਼ਲੈਜੈੱਲਾ 
ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਗਤੀ ਦੇ ਨਾਲ ਸਾਰੀ ਗੇਂਦ ਪਾਣੀ-ਵਿਚ ਘੁੰਮਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ 
ਪਰ ਕਾਲੋਨੀ ਦਾ ਇਕ ਸਿਰਾ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਅੱਗੇ ਵੱਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। 

ਦੂਜੇ ਗਰੁੱਪ ਸਾਰਕੋਡਾਈਨਾ ਵਿਚ ਹਰੇਕ ਪ੍ਰਾਣੀ ਐਮੀਬਾਨੁਮਾ 
ਹਰਕਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਚਲਦੀ ਹੈ। ਸਰੀਰ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਸਿਰੇ ਦਾ ਪ੍ਰੋਟੋਪਲਾਜ਼ਮ 
ਪਤਲਾ ਹੋ ਕੇ ਪਲਾਜ਼ਮਾਸਾੱਲ ਬਣ ਕੇ ਅਗਲੇ ਸਿਰੇ ਵੱਲ ਵਗਦਾ ਹੈ। 
ਅਗਲੇ ਸਿਰੇ ਤੇ ਇਹ ਗਾੜ੍ਹੇ ਪਲਾਜ਼ਮਾਜੈੱਲ੍' ਵਿਚ ਤਬਦੀਲ ਹੇ ਜਾਂਦਾ 
ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਫਿਰ ਪਿੱਛੇ ਵੱਲ ਨੂੰ ਵਗਦਾ ਤੇ ਪਲਾਜ਼ਮਾਸਾੱਲ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲ 
ਹੁੰਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਹੋਰ ਵਿਕਸਿਤ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਇਸ 
ਐਮੀਬਾਨੁਮਾ ਤਰੀਕੇ ਰਾਹੀਂ ਹਰਕਤਾਂ (ਸੰਸ਼ੋਧਿਤ ਰੂਪ ਵਿਚ) ਮਿਲਦੀਆਂ 
ਹਨ। 


- ਸਿਲੀਏਟਾ ਗਰੁੱਪ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰੋਟੋਪਲਾਜ਼ਮ ਦੀ ਸਤ੍ਰਾ 


ਹਨ। ਪੈਰਾਮੀਸ਼ੀਅਮ ਵਿਚ ਸਿਲੀਆ ਪਿੱਛੇ ਵੱਲ ਗਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ 
ਪ੍ਰਾਣੀ ਅਗੇ ਵੱਲ ਤੁਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈਂ ਪਰ ਜਿਹਾ ਕਿ ਪ੍ਰਾਣੀ ਸਮਮਿਤ ਨਹੀਂ 


ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਗਤੀਸ਼ੀਲਤਾ 


ਨੈ ਅਤੇ ਸਿਲੀਆ ਦਾ ਸਟਰੋਕ ਤਿਰਛਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਇਸ ਲੱਈ ਪ੍ਰਾਣੀ 
ਆਪਣੇ ਲੰਬੇ ਧੁਰੇ ਦੇ ਉਤੇ ਘੁੰਮਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ 
ਸਿੱਧੀ ਲਾਈਨ ਉਤੇ ਘੁੰਮ ਘੁੰਮ ਕੇ ਚੱਲਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਕੋਈ 
ਰੁਕਾਵਟ ਆ' ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਸਿਲੀਆ ਦੀ ਹਰਕਤ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਉਲਟਾ ਕੇ 
ਇਹ ਪਿੱਛੇ ਵੱਲ ਮੁੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਪੰਜਾਂ, ਸੀਲੈਂਟਰੇਟਾਂ, ਬ੍ਰਾਈਆਜ਼ੋਨਾਂ 
ਅਤੇ ਜਮੁੰਦਹੀ ਐਨੇਲਿਡਾਂ ਦੇ ਲਾਰਵੇ ਅਤੇ ਸੁਤੰਤਰ ਤਾਰੂ ਰੋਟੀਫ਼ਰ ਵੀ 
ਸਿਲੀਆ ਦੀਆਂ ਹਰਕਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਚਲਦੇ ਹਨ। _ 


ਚਪਟੇ ਵਰਮ ਆਪਣੀਆਂ ਚਕਰਾਕਾਰ ਅਤੇ ਉਪਰੋਂ-ਥੱਲੇ ਦੀਆਂ 


ਪੋਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਸੁੰਗੜਾ ਕੇ ਜਰੀਰ ਨੂੰ ਲੰਬਾ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਸਿਰ 
ਵਾਲੇ ਸਿਰੇ ਨੂੰ ਲੇਸਦਾਰ ਪਦਾਰਥ ਰਾਹੀਂ ਚਿਪਕਾ ਕੇ, ਲੰਬਕਾਰੀ ਪੇਸ਼ੀਆਂ 
ਨੂੰ ਸੁੰਗੜਾਉਂਦੇ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਛੋਟਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ 
ਰੀਗਦੇ ਹੋਏ ਤੁਰਏ ਹਨ ਮੁਕਤ-ਜੀਵੀ ਚਪਟੇ ਵਰਮ ਸਿਲੀਆ ਦੀ 
ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਜਲਦੇ ਹਨ। ਬਹੁਤੇ ਨੈਮਾਟੋਡਾਂ ਉਤੇ ਕੰਡੇ ਜਾਂ ਸਕੇਲ 
ਹੁੰਦੇਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਇਹ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਰੀਂਗਦੇ ਹਨ। 

ਮੌਲਸਕਾਂ ਵਿਚ ਤੁਰਨ ਲਈ ਇਕ ਪੈਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹ 
ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਪਾਸੇ ਇਕ ਗਲੈਂਡ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਲੇਸਦਾਰ ਮਾਦਾ 
ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੈਰ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਪਾਸੇ ਦੀਆਂ ਪੇਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਸੁੰਗੜਨ 
ਨਾਲ ਇਹ ਇਸ ਲੇਸਦਾਰ ਪਦਾਰਥ ਉਤੇ ਘਿਸਰਦੇ ਹਨ। 

ਗੰਡੋਏ ਜ਼ਮੀਨ ਉਤੇ ਘਿਸਰ ਕੇ ਚਲਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਉਤੇ ਕਰੜੇ 
ਵਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਇਹ ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਪਕੜਦੇ 
ਹਨ। ਵਾਰੀ ਵਾਰੀ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਲੰਬਾ ਅਤੇ ਛੋਟਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਇਹ ਅੱਗੇ 
ਚਲਦੇ ਹਨ। 


ਗਿਲਾ ਲਾਸ ਪਲ ਵਤਨ 


ਤੇ ਰੀਂਗਦੇ ਹਨ। ਆਪਣੀਆਂ ਬਾਹਵਾਂ ਨੂੰ ਲੰਬਾ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉਤੇ ਸਥਿਤ ` 


ਟਿਊਬ ਪੈਹਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਇਹ ਸਤ੍ਹਾ ਨੂੰ ਪਕੜਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ 
ਸੁੰਗੜਦੇ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵੱਲ ਖਿੱਚਦੇ ਹਨ। ਸਮੁੰਦਰੀ 
ਅਰਚਿਨਾਂ ਵਿਚ ਟਿਊਬ ਪੈਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਪਰ ਆਪਣੇ ਹੇਠਲੇ ਪਾਸੇ 
ਸਥਿਤ ਹਿੱਲਣ-ਸ਼ੀਲ ਕੰਡਿਆਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਇਹ ਚਲਦੇ ਹਨ। 
ਹਾਈੜ੍ਰਾ ਬਿਲਕੁਲ ਵਖਰੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਟੋਹਣੀਆਂ ਨੂੰ 
_ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਚਿਪਕਾ ਕੇ, ਫਿਰ ਅਧਾਰ ਡਿਸਕ ਨੂੰ ਛੁੜਾ ਕੇ ਨਵੀਂ ਥਾਂ ਤੇ 
ਚਿਪਕਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਫਿਰ ਟੇਹਣੀਆਂ ਨੂੰ ਛੁੜਾ ਕੇ ਹੋਰ ਅਗੇ ਨਵੀਂ ਥਾਂ ਤੇ 
ਚਿਪਕਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਗੇ ਵਧਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋਕਾਂ ਅਤੇ 
ਰੋਟੀਫ਼ਰ ਵੀ ਇਜੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਲਦੇ ਹਨ। 


ਰੀੜ੍ਹਰਹਿਤ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਕਈ ਹੋਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਗਤੀਆਂ 


ਵੀ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਆੱਤਬ੍ਰੋਪੋੜਾਂ ਵਿਚ ਜੋੜਾਂ ਵਾਲੇ ਉਪ-ਅੰਗ ਅਤੇ 
ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪੇਸ਼ੀਆਂ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਗਤੀਆਂ 
ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਤੈਰ, ਦੌੜ, ਛਾਲਾਂ ਮਾਰ ਕੇ ਉੱਡ 
ਸਕਦੇ ਹਨ। ਕੋਪੇਪੇਡਾਂ ਵਿਚ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਲੱਗੀਆਂ ਟੋਹਣੀਆਂ ਵੀ 
ਸ਼ੋਰੈਸਿਕ ਲੱਤਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਗਤੀਸ਼ੀਲਤਾ ਦੇ ਨੌੰਮ ਆਉ'ਦੀਆਂ ਹਨ। 
ਐਰੈਕਨਿਡਾਂ ਵਿਚ ਚਾਰ ਜੋੜੇ ਲੱਤਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇਹ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ 
ਦੌੜ ਅਤੇ ਉਪਰ ਚੜ੍ਹ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਮਿਲੀਪੀਡਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੇ 20-100 
ਖੰਡ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹਰੇਕ ਖੰਡ ਉਤੇ ਦੋ ਜੋੜੇ ਲੱਤਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। 
ਕਈ ਕੀੜੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਤ੍ਹਾ ਦੇ ਹੇਠਾਂ, ਪਾਣੀ ਦੇ ਉਤੇ, ਸੁੱਕੀ ਜ਼ਮੀਨ, 
ਬਨਸਪਤੀ ਅਤੇ ਬਿਲਕੁਲ ਗਲਾਸ ਵਰਗੀਆਂ ਪੱਧਰੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਵੀ 
ਰੀਂਗ ਕੇ ਚਲ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਤੜ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਨਹੁੰਦਰਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਘੜ 
ਦੁਘੜੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਵੀ ਚੱਲਣ ਵਿਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। 
ਪਲਵਿੱਲਾਂਈ (ਪੈਰਾਂ ਉਤੇ ਰੋਮਦਾਰ ਪੈਡ ਜਾਂ ਚ਼ੂਸਕਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਬਣਤਰਾਂ) 
ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਇਹ ਪੱਧਰੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਚਿੰਬੜ ਸਕਦੇ ਹਨ। 


504 


ਹੈ। ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ ਵਹਿੰਦੇ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਕੀੜਿਆਂ ਦੇ 
ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਲੱਤਾਂ ਬਹੁਤ ਚਪਟੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਇਹ ਤਲ ਤੇ 
ਚਿੰਬੜੇ ਜਾਂ ਰੀਂਗਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਕੀੜੇ ਚੰਗੇ ਉਡਾਰੂ ਵੀ ਹਨ ਅਤੇ 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਉੱਡਣ ਦਾ ਸਿੱਧਾਂਤ ਤਕਰੀਬਨ ਪੰਛੀਆਂ ਅਤੇ ਹਵਾਈ 
ਜਹਾਜ਼ ਵਾਲਾ ਹੀ ਹੈ। _- ` 


____ਰੀੜ੍ਹਧਾਰੀ ਪ੍ਰਾਣੀ 

ਰੀੜ੍ਰਧਾਰੀ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਗਤੀਆਂ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੀਵਰਾਂ ਦੀ 
ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਿੰਜਰ ਦੇ ਕਈ ਹਿੱਸੇ ਜਿਵੇਂ ਲੱਤਾਂ-ਬਾਹਾਂ 
ਜਾਂ ਮੁਹਰੇ ਪੇਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ, ਲੀਵਰਾਂ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। 
ਇਹ ਪੇਸ਼ੀਆਂ ਆਹਮੋ-ਸਾਹਮਣੇ ਜੋੜਿਆਂ ਵਿਚ ਲੱਗੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। 
ਹਰੇਕ ਜੋੜੇ ਦੀ ਇਕ ਸ਼ੀ ਲੀਵਰ ਨੂੰ ਅਗੇ ਵੱਲ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਫਿਰ ਪਿੱਛੇ 
ਵੱਲ ਖਿੱਚਦੀ ਹੈ। 

ਤੈਰਨਾ--ਜਲੀ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੇ ਮੁਹਰੇ ਲੀਵਰ ਵਾਂਗ ਕੰਮ ਕਰਦੇ 
ਹਨ। ਮੱਛੀ ਦੀ ਲਚਕਦਾਰ ਪੂਛ-ਸਿਰੇ-ਲੀਵਰ ਲਈ, ਸਿਰ ਫਲਕਰਮ 
ਲਈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਧੱਕਣ-ਦੀ ਤਾਕਤ ਪਿੱਠ ਦੀਆਂ ਪੇਸ਼ੀਆਂ 
ਤੋਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਤੈਰਦੇ ਸਮੇਂ ਇਹ ਪੂਛ ਨੂੰ ਚੱਪੂ ਵਾਂਗ ਪਾਸਿਆਂ ਤੇ 
ਮਾਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਵੇਲ੍ਹ ਅਤੇ ਡਾਲਫਿਨ ਥਿਣਧਾਰੀ) ਵੀ ਮੱਛੀਆਂ ਦੀ 
ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੈਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਥੇ ਸਿਰਫ ਪੂਛ ਉਪਰ-ਹੇਨਾਂ ਵੱਲ ਵਜਦੀ ਹੈ। 
ਦੀ ਤਹਿ ਹੇਣ ਕਰਕੇ ਮੱਛੀਆਂ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਤੈਰਦੀਆਂ 
ਹਨ। ਮੱਛੀ ਦੇ ਤੈਰਨ ਦੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਇਸ ਦੀ ਪੂਛ ਧੱਕੇ ਦੀ ਬਾਰੰਬਾਰਤਾ 
ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਦੇ ਤਕਰੀਬਨ ਅਨੁਪਾਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਕ 
ਛੋਟੀ ਮੱਛੀ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀ ਸੈਕੰਡ) ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਰਫ਼ਤਾਰ ਇਸ ਤੇ ਸਰੀਰ 
ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਦਾ ਦਸ ਗੁਣਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮੱਛੀ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਕਿਸ ਡੂੰਘਾਈ 
ਤੱਕ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਇਹ ਹਵਾਬੈਲੀ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਨਿਯਮਤ 
ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਦਿਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸੰਤੁਲਨ ਗਲਫ਼ੜਿਆਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ 
ਨਾਲ ਕੰਟਰੋਲ ਕਰਦੀ ਹੈ। 


ਰਗ ਰਗ ਦੀ ਜਤ ਨਲ 
ਤੇ ਘਿਸਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਕੁਝ ਗਿਲ-ਰੈਂਬਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੱਢੇ ਪਾਣੀ.ਦੇ ਜੈੱਟਾਂ 
ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਥੋੜ੍ਹੀ-ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੂਰੀ ਤੱਕ ਚਲਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ 
ਉੱਡਣੀ ਮੱਛੀ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਤ੍ਹਾ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਕਾਫ਼ੀ ਤੇਜ਼ ਰਫ਼ਤਾਰ ਹਾਸਲ 
ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ ਪੈਕਟੇਰਲ ਗਲਫ਼ੜਿਆਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ 
ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਉਪਰ ਉਡਦੀ ਹੈ। 

ਰਿੜ੍ਰਨਾ--ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਣੀ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਨਾਲ 
ਲੱਗਾ ਕੇ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਰੀਕਾ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਸੱਪਾਂ ਵਿਚ ਮਿਲਦਾ 
ਹੈ। ਇਹ ਲਹਿਰਦਾਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਚਲਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਰੀਰ 
ਖਿਤਿਜੀ ਵਿੰਗਾਂ ਦੀ ਇਕ ਲੜੀ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰੇਕ 
ਵਿੰਗ ਤੇ ਸਰੀਰ ਜ਼ਮੀਨ ਉਤੇ ਦਬਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਰੇਕ ਹਿੱਸਾ 
ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਅਗਲੇ ਹਿੱਸੇ ਰਾਹੀਂ ਦਰਸਾਏ ਰਸਤੇ ਤੇ ਚਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ 
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਰਾ ਸਰੀਰ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ 
ਗਤੀਸ਼ੀਲਤਾ ਲਈ ਕੰਗਰੋੜ ਵਿਚ ਮੁਹਰਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਬਹੁਤ 
ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੋਣੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ ਸੱਪਾਂ ਵਿਚ ਇਹ 200 ਦੇ 
ਕਰੀਬ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕਈ ਸੱਪ ਸਿੱਧੀ ਲਾਈਨ ਵਿਚ ਵੀ ਤੁਰਦੇ ਹਨ। ਸਾਰੇ 
ਸੱਪ ਧਰਤੀ ਤੇ ਚਲਣ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਵਾਂਗ ਹੀ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਵੀ ਤੈਰ ਲੈਂਦੇ 
ਹਨ। ਸੱਪ ਦਰਖ਼ਤਾਂ ਵਗੈਰਾ ਤੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਟਕ ਵੀ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। 


505 


ਕਈ ਬਹੁਤ ਲੰਬੀਆਂ ਮੱਛੀਆਂ ਅਤੇ ਕਿਰਲੀਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ 
ਵਿਚ ਲੱਤਾਂ-ਬਾਹਾਂ ਅਵਿਕਸਿਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹੀ ਨਹੀਂ, 
ਸੱਪਾਂ ਵਰਗੀ ਗਤੀਸ਼ੀਲਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। 

ਉਡਾਣ--ਪੰਛੀ ਬਹੁਤ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਡ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਵਿਚ ਵੀ ਉਡਾਣ ਦਾ ਉਹੀ ਸਿੱਧਾਂਤ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਦਾ 
ਹੈ। ਹਵਾ ਵਿਚ-ਉੱਡਦੇ ਸਮੇਂ ਸਿੱਮੈ ਪਰ ਉਤਾਂਹ ਵੱਲ ਚੁੱਕਦੇ ਹਨ 
ਕਿਉਂਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਪਰਲੀ ਸਤ੍ਰਾ ਨਾਲੋਂ ਹੇਠਲੀ ਤੇ ਹਵਾ ਦਾ ਦਬਾਉ 
ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਲਾਈ ਦੇ ਅਗਲੇ ਸਿਰੇ.ਤੇ ਖੰਭਾਂ ਦਾ ਇਕ ਗਰੁੱਪ 
.ਐਲਿਊਲਾ ਜਾਂ ਬਾਸਟਰਡ ਵਿੰਗ, ਸਹਾਇਕ ਏਅਰਫ਼ਾਂਇਲ ਦਾ ਕੰਮ 
ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅੰਦਰਲਾ ਪਰ ਜਿਹੜਾ ਮੋਢੇ ਤੋਂ ਕਲਾਈ ਤੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, 
ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਉਤਾਂਹ ਵੱਲ ਨੂੰ ਚੁੱਕਦਾ 
ਹੈ। ਬਾਹਰਲਾ ਪਰ ਜਿਹੜਾ ਕਲਾਈ ਤੋਂ ਸਿਰੇ ਤੱਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੋੈਲਰ 
ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਡਾਣ ਸਮੇਂ ਅਗਾਂਹ ਵੱਲ ਨੂੰ ਧੱਕਦਾ ਹੈ। 
ਪਰ ਦਾ ਬਾਹਰਲਾ ਅੱਧਾ ਹਿੱਸਾ ਕਲਾਈ ਦੇ ਜੋੜ ਤੋਂ ਹਿਲਦਾ ਹੈ ਮੋਢੇ 
ਤੋਂ ਪਰਾਂ ਦੇ ਸਿਰਿਆਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਦੇ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਖੰਭ, ਪਰਾਂ ਦੀ ਫੜਫੜਾਹਟ 
ਸਮੇਂ ਮੁੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਪੈਲਰਾਂ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਰਾਂ ਦੇ 
ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਹੋਣ ਸਮੇਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਸ਼ਾ ਹੇਠਾਂ ਤੇ ਅਗੇ ਵੱਲ ਅਤੇ ਉਤਾਂਹ 

ਵੱਲ ਹੋਣ ਸਮੇਂ ਉਪਰ ਅਤੇ ਪਿੱਛੇ ਵੱਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਰ 


____ ਇਸ ਉਡਾਣ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕਈ ਪੰਛੀਆਂ ਵਿਚ ਲੰਬੇ ਅਤੇ ਪਤਲੇ 
ਪਰ ਨਿਜ ਤਿਉ ਸਵਚ 
ਕਰਦੇ ਹਨ। - 


ਤੁਰਨਾ ਅਤੇ ਦੌੜਨਾ--ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੀ ਗਤੀਸ਼ੀਲਤਾ ਵਿਚ 
ਲੱਤਾਂ-ਬਾਹਫਾਂ ਦਾ ਖ਼ਾਸ ਕੰਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੁੱਤੇ ਅਤੇ ਬਿੱਲੀਆਂ ਦੌੜਨ 
ਦੇਲੇ ਤਾਕਤ ਵਧਾ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਘੇੜੇ ਵਿਚ ਤਕਰੀਬਨ ਸਾਰੀ ਤਾਕਤ 
ਲੱਤਾਂ ਦੀਆਂ ਪੇਸ਼ੀਆਂ ਤੋਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। 

ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਿਚ ਗੁਰੂਤਾ ਕੇਂਦਰ ਅਗਲੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ (ਘੋੜਾ), 
ਪਿਛਲੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਖਿਰਗੋਸ਼, ਰਿੱਛ), ਪਿਛਲੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਸਿੱਧੇ ਉੱਤੇ 
(ਪੰਛੀ, ਮਨੁੱਖ) ਜਾਂ ਪਿਛਲੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ (ਕੰਗਰੂ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ 
ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਤੀਸ਼ੀਲਤਾ ਵੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 

ਚਾਰ ਲੱਤਾਂ ਵਾਲੇ ਜਾਨਵਰ ਇਕ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਇਕ ਪੈਰ ਉਪਰ 


_ ਚੁਕ ਕੇ ਹੀ ਚਲਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨੂੰ ਚੁਕ ਕੇ ਇਹ ਕੁਝ ਅੱਗੇ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ 
ਰਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹੁਣ ਇਹ ਫ਼ਲਕਰਮ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਤੋਂ. 


ਸਮੇਂ ਪੈਰ ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਚਲਦੇ ਹਨ: ਅਗਲਾ ਸੱਜਾ, ਪਿਛਲਾ ਖੱਬਾ, 
ਅਗਲਾ ਖੱਬਾ, ਪਿਛਲਾ ਸੱਜਾ। ਤੇਜ਼ ਚਾਲ ਸਮੇਂ ਇਕ ਸਮਾਂ ਅਜਿਹਾ ਆ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਹਰੇਕ ਪੈਰ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਲੱਗਿਆ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਥੋੜ੍ਹੇ 
ਸਮੇਂ ਲਈ ਸਰੀਰ ਸਿਰਫ਼ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਤੇ ਹੀ ਸੰਤੁਲਿਤ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 
ਜਦੋਂ ਰਫ਼ਤਾਰ ਹੋਰ ਵੱਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਇਕ ਅਵਸਥਾ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ 
ਜਦੋਂ ਕਦੇ ਵੀ ਦੋਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪੈਰ ਇਕੱਠੇ ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੂੰਹਦੇ 
ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਸੰਤੁਲਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਜਲਦੀਂ ਹੀ ਧੈਰਾਂ ਦਾ ਦੂਜਾ ਜੋੜਾ 
ਜ਼ਮੀਠ ਤੇ ਲਗਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਰਫ਼ਤਾਰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਤੇਜ਼ ਹੋ 
ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਇਕ ਪੈਰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਥੇੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਲਈ ਜ਼ਮੀਨ ਨਾਲ ਲਗਦਾ 
ਹੈ ਤਾਂ ਅਜਿਹੇ ਵਕਫ਼ੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਪੈਰ ਜ਼ਮੀਨ ਨਾਲ 
ਨਹੀਂ ਲਗ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ। 


ਕੁਝ ਹੋਰ ਤਰੀਕੇ--ਕੁਝ ਜਾਨਵਰ ਟਪੂਸੀਆਂ ਮਾਰ ਕੇ ਚਲਦੇ ` 
ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਡੱਡੂ, ਖ਼ਰਗੋਸ਼ ਆਦਿ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਲੰਬੀਆਂ ਤੇ ਪਤਲੀਆਂ 
ਲੱਤਾਂ ਸਰੀਰ ਦੇ ਹੇਨਾਂ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ 


ਜ਼ਗ 
ਨੂੰ ਛਾਲ ਮਾਰਦੇ ਹਨ। ਇਕ ਹੋਰ ਤਰੀਕਾ ਕੰਗਾਰੂ ਵਿਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ 
ਜਿਹੜਾ ਤਕਰੀਬਨ ਸਿਰਫ ਪਿਛਲੀਆਂ ਲੱਤਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਚਲਦਾ 
ਹੈ। ਏਪ, ਦਰਖ਼ਤਾਂ ਦੀਆਂ ਟਹਿਣੀਆਂ ਨਾਲ ਬਾਹਾਂ (ਸੰਸ਼ੋਧਿਤ ਅੱਗਲੀਆਂ 
ਲੱਤਾਂ) ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਲਟਕ ਲਟਕ ਕੇ ਚਲਦੇ ਹਨ। ਵੱਖ ਵੱਖ 
ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਤੇ ਚਲਣ ਲਈ ਵੱਖ ਵੱਖ ਥਾਵਾਂ ਦੇ ਜਾਨਵਰਾਂ 
ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਕੁਝ ਵਿਸ਼ਿਸ਼ਟ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। 

ਹ. ਪੁ.-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 14: 194 

ਜੁਆਇਡਾਨਿਚ, ਪੀਅਰ ਗਾਬਰੀਲ (30640), 
1੧੬ 33019612) : ਇਹ ਇਟਲੀ ਦਾ ਇਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨੀ 
ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ 30ਜੁਲਾਈ, 1868 ਨੂੰ ਇਸਤ੍ਰੀਆ ਵਿਚ ਵੇਲੋਸਕਾ 
ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਨੇ ਪੀਸਾ ਦੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਡਾਕਟਰੇਟ ਦੀ - 
ਡਿਗਰੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਉਥੇ ਹੀ ਇਹ ਸੰਨ 1899 ਤੋਂ 1906 ਤੱਕ 
ਕਲਾਸਕੀ ਅਤੇ ਨਵ-ਲਾਤੀਨੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ 
ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਪਿਛੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਬੇਲੋਨਯਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਚ 
ਬਦਲ ਦਿਤਾ ਗਿਆ ਜਿਥੇ ਕਿ ਇਹ ਆਪਣੀ ਸੇਵਾ ਨਵਿਰਤੀ ਤੱਕ ਕੰਮ 
ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਇਹ ਰੋਮਾਂਸ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ, ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਲਾਤੀਨੀ ਅਤੇ ਇੰਡੋ- 
ਯੂਰਪੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਖੋਜੀ ਸੀ। 1910ਤੋੇਂ 1926 ਤੱਕ ਇਹ “ਸ਼” 
ਰਸਾਲੇ ਦਾ ਸੰਪਾਦਕ ਅਤੇ 1926ਤੋਂ 1953 ਤੱਕ.ਸਹਿ ਸੰਪਾਦਕ ਰਿਹਾ। 
ਇਸ ਰਸਾਲੇ ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਅਣਗਿਣਤ ਲੇਖ ਛਪਵਾਏ। 

ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਬੇਲੋਨਯਾ ਵਿਖੇ ਇਕ ਨਵੰਬਰ, 1953 ਨੂੰ ਹੋਈ। 

ਹ. ਪੁ-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 10 : 533 ਰ 

ਜ਼ੁਗ : ਕੈਨਟਨ--ਇਹ ਉੱਤਰ ਕੇਂਦਰੀ ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ ਦੀ 
ਅਣਵੰਡੀ ਕੈਨਟਨ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ 239 ਵ. ਕਿ. ਮੀ. ਦਾ ਰਕਬਾ ਮੱਲਿਆ 
ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਥੋਂ ਦੀ ਆਬਾਦੀ 77,234 (1983) ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚੋਂ 
24ਵ. ਕਿ. ਮੀ. (12ਵ. ਮੀਲ) ਦਾ ਰਕਬਾ ਇਸੇ ਨਾਂ ਦੀ ਅਤੇ ਆਗੇਰੀ 
(2੬31) ਝੀਲ ਹੇਠ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵਿਚ ਲੂਜ਼ਰਨ (1.02੬70)'ਤੇ 
ਆਰਗੈਉ (/ਗ॥88ਧ) ਕੈਨਟਨਾਂ, ਉੱਤਰ ਵਿਚ ਜ਼ੁਰਿਕ ਤੇ ਪੂਰਬ ਅਤੇ 
ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਸ਼ਫ਼ੀਟਸ (5੦8੧੧2੦5) ਕੈਨਟਨਾਂ ਇਸ ਦੀ ਹੱਦਬੰਦੀ 
ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜ਼ੁਗ ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ ਦੀ ਕੇਂਦਰੀ ਪਰਬਤੀ ਪਠਾਰ 
ਉੱਪਰ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਪੂਰਬੀ ਹੱਦ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਹੋਹੇਨ (ਸ੦੪੦॥੦॥੦) 
ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਇਸ ਦੀ ਉਚਾਈ 1232 ਮੀ. ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 
ਝੀਲਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੱਖਣੀ ਪਾਸੇ ਵੱਲ ਰਾਸਬੈਰੀ ਪਹਾੜ ਤੇ ਜ਼ਗ਼ਰਬਰਗ 
ਰਿੱਜ 955ਮੀ. (3,225ਫੁੱਟ) ਉੱਚਾ ਹੈ। ਦਰਿਆ ਲਾਰਜ਼ੇ ਜੁਗ ਕੈਨਟਨ 
ਦੀ ਜਲਨਿਕਾਸੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰਾਇਸ ਦਰਿਆ ਇਸ ਦੀ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ' 
ਹੱਦ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਰ੍ 


ਇਤਿਹਾਸਕ ਪੱਖੋਂ 1798 ਤੱਕ ਇਸ ਕੈਨਟਨ ਵਿਚ ਜ਼ਗ 


ਰਾਜਧਾਨੀ ਦੁਆਰਾ ਉਪਾਰਜਿਤ ਨੀਵੀਆਂ ਭੂਮੀਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ ਤੇ ਜ਼ੁਗ 


ਸ਼ਹਿਰ ਕੈਨਟਨ ਦਾ ਸਦਰ ਮੁਕਾਮ ਸੀ। ਝੀਲ ਆਗੇਰੀ (4&੦॥) ਦੇ 
ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਕੋਨੇ ਵੱਲ ਮਾਰਗਾਰਟਨ' (6੦ਇ%੯੦॥) ਸਥਾਨ ਹੈ। 
ਇਹ 1315 ਈ. ਵਿਚ ਹੈਬਸਬਰਗਜ਼ ਉਪਰ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਸਵਿਸ 
ਕਾਨਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਦੀ ਜਿੱਤ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ `ਹੈ। ਸੰਨ 1798 ਵਿਚ 
ਜੁਗ-ਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਫਰਾਂਸ ਦੀਆਂ ਬਾਗ਼ੀ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 
ਵਾਲਣਸਟੈੱਟਰ ਨਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕੈਨਟਨ ਦਾ ਇਕ ਡਿਸਟ੍ਰਿਕਟ 
ਬਣਿਆ। ਸੰਨ 1803 ਵਿਚ ਇਹ ਫੇਰ ਵੱਖਰੀ ਕੈਨਟਨ ਬਣ ਗਿਆ। 
ਬਾਕੀ ਦੀਆਂ ਕੈਥੋਲਿਕ ਕੈਨਟਨਾਂ ਵਾਂਗ ਇਹ ਕੈਨਟਨ ਵੀ ਸੰਨ 1845 


ਜ਼ੁਗ 


ਜ਼ਾਂਡਰਸਬੰਡ (668606086) ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਈ ਤੇ 1847 ਵਿਚ 
ਜ਼ਾਂਡਰਸਬੰਡ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਸ਼ਰੀਕ ਹੋਈ। ਸੰਨ 1848 ਅਤੇ 1874 ਵਿਚ 
ਇਸ ਕੈਨਟਨ ਦੇ ਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਮਨੋਨੀਤ ਸੰਘੀ ਵਿਧਾਨਾਂ ਦੇ ਵਿੱਰੁਧ ਵੋਟ 
ਪਾਈ। 


ਜੁਗ ਕੈਨਟਨ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਵਧੇਰੇ ਕਰਕੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ 
ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਫਲਾਂ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਉਪਰ ਨਿਰਭਰ ਹੈ। ਧਾਤ ਦਾ 
ਸਾਮਾਨ ਤਿਆਰ ਕਰਨ, ਟੈਕਸਟਾਈਲ ਅਤੇ ਅਲਕੋਹਲਮਈ ਪੀਣ- 


-ਹੈ। 


_ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੇ ਲੋਕ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਜਰਮਨ ਬੋਲੀ ਬੋਲਦੇ ਹਨ 
ਅਤੇ ਰੋਮਨ ਕੈਥੋਲਿਕ ਮਤ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਹਨ। 

ਹ. ਪੁ.-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 10:898; ਕੋਲ. ਐਨ. 19:665 

ਜ਼ੁਗ : ਸ਼ਹਿਰ-ਇਹ ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ ਦੀ ਉੱਤਰ-ਕੇਂਦਰੀ 
ਇਸੇ ਹੀ ਨਾਂ ਦੀ ਕੈਨਟਨ ਦਾ ਸਦਰ ਮੁਕਾਮ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ 
ਜਿਹੜਾ ਬਰਨ ਤੋਂ 80 ਕਿ. ਮੀ. ਦੀ ਵਿਥ ਤੇ ਉੱਤਰ-ਪੁਰਬ' ਵਿਚ 
ਜ਼ੁਗਰਬਰਗ ਪਰਬਤ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿਚ ਝੀਲ ਜ਼ੁਗ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਕੰਢੇ ਉਪਰ 
ਵਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਚਾਰ ਟਾਵਰ ਹਨ ਤੇ 15ਵੀਂ 
ਸਦੀ ਦੀ ਦੀਵਾਰ ਤੇ ਖੰਡਰਾਤ ਜੁਗ ਦੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨਤਾ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। 
ਸੇਂਟ ਓਸਵਾਲਡ ਕਿਰਚ ਆਦਿ ਇਮਾਰਤਾਂ ਇਥੋਂ ਦੀ ਮੱਧਕਾਲੀਨ ਉਸਾਰੀ 
ਕਲਾ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹਨ। 
ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਲਈ ਖਿੱਚ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਇਥੋਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਉਦਯੋਗ ਸ਼ਰਾਬ 
ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਜ਼ੁਗ ਸ਼ਹਿਰ ਡਿਸਟ੍ਰਿਕਟ ਦਾ ਵਪਾਰਕ ਕੇਂਦਰ ਹੈ 
ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਵਪਾਰ ਦੀ ਇਕ ਚੰਗੀ ਮੰਡੀ ਹੈ। 

_ ਸੰਨ 1273 ਵਿਚ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਹੈਪਸਬਰਗ ਦੇ ਰੋਡਾਲਫ਼ ਨੇ 
ਤੀਬਰਗ ਦੀ ਵਾਰਸ ਐਨਾ ਕੋਲੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਜੂਨ, 1352 ਨੂੰ ਇਹ 
ਤਹਿਰ ਸਵਿਸ ਸੰਘ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ ਪਰ ਕੁਝ ਹੀ ਮਹੀਨਿਆਂ 
ਪਛੋਂ ਇਹ ਲੀਗ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ. ਸੰਨ 1364 ਵਿਚ ਇਹ 
ਤੜ ਲੀਗ ਵਿਚ ਹੀ ਮਿਲਾ ਲਿਆ ਗਿਆ। 1389 ਈ. ਵਿਚ ਹੈਪਸਬਰਗ 
ਨੈ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਦਾਅਵੇ ਛੱਡ ਦਿਤੇ। ਪੁਨਰਗਠਨ ਦੌਰਾਨ ਜ਼ੁਗ ਉਪਰ 
ਫਰ ਕੈਥੋਲਿਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹਾਵੀ ਹੋਇਆ। 1586 ਵਿਚ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ 
ਗੈਲਡਨ ਲੀਗ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਬਣਿਆ। ਹੈਵੇਸੀਅਨ ਗਣਰਾਜ ਦੌਰਾਨ 
1795-1802) ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਲਟ ਸਟੈੱਟਨ ਕੈਨਟਨ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਰਿਹਾ। 
ਨ 1803 ਵਿਚ ਗਣਰਾਜ ਦੇ ਪਤਨ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਜ਼ੁਗ ਤੇ ਇਸ ਦੇ 
ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਡਿਸ਼ਟ੍ਰਿਕਟ ਇਕ ਵੱਖਰੀ ਕੋਨਟਨ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ 
ਏ। ਹੁਣ ਇਹ ਰੋਮਨ ਕੈਥੋਲਿਕ ਕੈਨਟਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨ 
9ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੌਰਾਨ ਜਾਡਹ-ਸਬੰਡ ਬਣਾਇਆ। 

ਆਬਾਦੀ-21, 369 (1983) 

4010" ਉ. ਵਿਥ.; 8531" ਪੂ. ਲੰਬ. 

ਹ. ਪੁ. -ਕੋਲ. ਐਨ. 19: 665; ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 5: 25 

ਜੁੰਗਜੀਆ (€8੫੦-੯॥) : ਚੀਨ ਦੇ ਗਵੇਜੋ ਪ੍ਰਾਂਤ ਵਿਚ 
ਹਿਣ ਵਾਲੀ ਇਕ ਨਸਲ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਰੰਭਕ ਕਾਲ ਤੋਂ ਹੀ ਇਸ ਨਸਲ 
`ਲੋਕ ਦੱਖਣੀ ਚੀਨ ਵਿਚ ਰਹਿ ਰਹੇ ਹਨ। ਛੇਵੀਂ ਅਤੇ ਸੱਤਵੀਂ ਈ ਪੂ. 
ਰਾਨ ਇਹ ਕਿਆਗਸੀ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਵੀ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਲੱਗੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ 


ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੇ ਉਦਯੋਗ ਲਈ ਕੈਨਟਨ ਦਾ ਮੁੱਖ ਸ਼ਹਿਰ ਜ਼ੁਗ ਹੀ ਕੇਂਦਰ 


2 ਰੀ 506 _ 


ਦੀ ਬੋਲੀ 'ਤਾਈ' ਬੋਲੀ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਜੁਲਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੋਲੀ 
ਦੀ ਕੋਈ ਆਪਣੀ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਲਾਤੀਨੀ ਅੱਖਰਾਂ ਵਿਚ 
ਕਮਿਊਨਿਸਟਾਂ ਨੇ ਸਿਖਾਏ। ਸੰਨ 1730 ਦੇ ਚੀਨੀ ਲੇਖਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ 
ਜੁੰਗਜੀਆ ਲੋਕ ਪੂਰਵਲੇ ਚੀਨੀਆਂ ਨਾਲ ਹੀ ਸਬੰਧਤ ਹਨ। ਇਹ ਚੀਨੀ 
ਈਸਾ-ਪੂਰਵਲੇ ਸਮਿਆਂ ਦੌਰਾਨ ਗਵੇਜੋ ਨਾਮੀ ਖੇਤਰ ਵੱਲ ਜਾ ਲੁਕੇ 
ਸਨ। ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਪੂਰਵਲੇ ਚੀਨੀ 'ਤਾਈ' ਵਰਗ 
ਕੇ ਗਵੇਜੇ ਪਠਾਰ ਦੀਆਂ ਬੰਜਰ ਵਾਦੀ ਦੀਆਂ ਨੀਵੀਆਂ ਭੂਮੀਆਂ ਵੱਲ 
ਧੱਕ ਦਿਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਸੰਨ 1951 ਵਿਚ ਗਵੇਜੋ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਦੀ ਗਿਣਤੀ 16,00,000 ਦੇ ਲਗਭਗ ਸੀ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਇਹ ਇਸ 
ਪ੍ਰਾਂਤ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਭਾਗ ਵਿਚਲੇ ਸੀਹੈਗ ਅਤੇ ਵਾਂਗਮੋ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿਚ 
ਕੇਂਦਰਿਤ ਸਨ। ਸੰਨ 1990ਵਿਚ ਚੀਨੀਆਂ ਦੇ ਅਨੁਮਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਦੀ ਗਿਣਤੀ 26,20,000 ਰਹਿ ਗਈ ਸੀ। 

ਜੁੰਗਜੀਆ ਵਿਚੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਿਅਕਤੀ ਤਾਂ ਏਨੇ ਚੀਨੀ ਕ੍ਰਿਤ 
ਹੋ ਗਏ ਸਨ ਕਿ ਕਬਾਇਲੀਆਂ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨਹੀਂ ਸੀ 
ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ। ਚੀਨ ਦੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਘੱਟ 
ਗਿਣਤੀ ਵਾਲੇ ਕੌਮੀ ਖ਼ੁਦਮੁਖ਼ਤਾਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸੰਗਠਤ ਕਰ 
ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਦੱਖਣੀ ਗਵੇਜੋ ਵਿਚ ਜੀਐੱਨ-ਨਾਨ, ਪਿਉਈ ਅਤੇ ਮੀਆਓ 
ਇਸੇ ਕਿਸਮ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਹਨ। 


ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਖਣੀ ਗਵੇਜੇ ਵਿਚ ਤੁੰਗ ਅਤੇ ਮਿਆਓ ਡਿਸਟ੍ਰਿਕਟ 
ਸੰਗਠਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। 


ਜੁੰਗਜੀਆ ਲੋਕ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਪੱਖੋਂ ਆਪਣੇ 
ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਚੀਨੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖਰੇ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ 
ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਹ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਰੂਹਾਂ 
ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਥੋੜ੍ਹੇ ਬਹੁਤ ਬੋਧੀ ਅਤੇ ਕੁਝ 


ਕੁ ਈਸਾਈ ਮਤ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਵੀ ਹਨ। 


ਹ. ਸਿ ਬ੍ਰਿ ਮਾ. 2: 918 

ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਹੜੇ ਲਗਾਤਾਰ ਜਾਂ ਰੁਕ ਰੁਕ ਕੈ ਰੌਸ਼ਨੀ ਕੱਢਦੇ 
ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਮੁੱਖ ਕੀੜੇ ਇਹ 
ਹਨ : (2) ਯੂਰਪੀ ਲੈਂਪਰਿਡ ਬੀਟਲਾਂ ਦੀਆਂ ਬਾਲਗ਼ ਪਰਹੀਨ ਮਾਦਾ; 
(2) ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਮਿਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਲੈਂਪਰਿਡ ਅਤੇ ਉਸ਼ਣ ਖੰਡੀ 
ਇਲੈਡਰਿਡ ਮੱਖੀਆਂ ਦੇ ਲਾਰਵੇ; (3) ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਫੈਂਗੋਡਜ਼ 
ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਫ਼ਰਾਕਸਥਰਿਕਸ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਦੇ/ਕੁਝ 
ਪੀ ਰਿ 
ਦੇ ਲਾਰਵੇ। . ਰ 


ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਰੌਸ਼ਨੀਂ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅੰਗਾਂ ਦੇ ਆਕਾਰ, 
ਗਿਣਤੀ, ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਬਣਤਰ ਦੇ ਹਿਸਾਂਬ ਨਾਲ ਕਈ ਵਖਰੇਂਵੇ ਮਿਲਦੇ 
ਹਨ ਜਿਸ ਤੋਂ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਰੌਸ਼ਨੀ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਣ . 
ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਸੁਤੰਤਰ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਹ ਰੌਸ਼ਨੀ ਕਿਸੇ 
ਕਿਸੇ ਵੱਡੇ ਸੈੱਲ, ਸੰਸ਼ੋਧਿਤ ਮਲ-ਤਿਆਗ ਅੰਗਾਂ, ਸੰਸ਼ੋਧਿਤ ਲੁਆਬ- 
ਗਲੈਂਡਾਂ ਆਦਿ ਰਾਹੀਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਰੌਸ਼ਨੀ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਹਰੇ 
ਜਿਹੇ- ਰੰਗ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਪਰ ਫਰਾਕਸੋਥਰਿਕਸ ਵਿਚ ਨਾਲ ਇਕ __ 


507 


ਜੁਨਾਰ 


ਹੈ'ਡਲਾਈਟ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੈਂਪਰਿਸ, ਫੈਂਗਡੇਜ਼ ਅਤੇ ਫ਼ਰਾਕਸੋਥਰਿਕਸ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਜਨਮ ਕੁਮ 


ਕੀੜਿਆਂ ਦੇ ਨਰ, ਮਾਦਾ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਵੱਲ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। 





ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਇਹ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਉਪਰ ਜਾਂ ਹੇਠਾਂ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ 
.ਅਤੇ ਸਨੇਲਾਂ ਅਤੇ ਸਲੱਗਾਂ ਉੱਤੇ ਆਹਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਲਾਰਵੇ ਨੂੰ 
ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਣ ਵਿਚ ਦੋ ਸਾਲ ਲਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਜਾਤੀਆਂ ਜਲੀ 
ਜੀਵਨ ਵੀ ਬਿਤਾਉੱਦੀਆਂ ਹਨ। - 

ਹ. ਪੁ-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 4: 581; ਐਨ. ਬ੍ਰਿ 10: 495 


ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ, ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ : ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਦੱਸਵੇਂ ਗਰੂ 


ਹਰ ਵੀ 
ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ (ਫਾਰਸੀ ਵਿਚ ਜ਼ਾਦਾ ਦਾ ਭਾਵ ਪੁੱਤਰ ਹੈ)। ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ 
ਜਝਾਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਮਾਤਾ ਦਾ ਨਾਂ ਜੀਤੋ ਜੀ ਸੀ। ਮਾਤਾ ਜੀਤੋ ਜੀ 
ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਹਰਜਸ ਸੁਭਿਖੀਏ ਖੱਤਰੀ ਦੀ ਸਪੁੱਤਰੀ ਸੀ। 
ਆਪ ਦਾਂ ਆਨੰਦਕਾਰਜ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਾਲ ਆਨੰਦਪੁਰ 
ਸਾਹਿਬ (ਮੌਜੂਦਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਰੋਪੜ) ਕੋਲ ਗੁਰੂ ਕੇ ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ (23 ਹਾੜ 
ਸੰਮਤ 1734ਮੁਤਾਬਕ) 21 ਜੂਨ 1677 ਈ. ਨੂੰ ਹੋਇਆ। ਆਪ ਨੇ ਤਿੰਨ 
ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ- ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ, 
ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਤੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਫਤਹਿ ਸਿੰਘ। ਮਾਤਾ 
ਜੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ 13 ਅਸੂ 1757ਨੂੰ ਪਰਲੋਕ ਸਿਧਾਰ ਗਏ। 


ਮਾਤਾ ਜੀਤੋ ਜੀ ਦੇ ਉਦਰ ਤੋਂ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ ਦਾ 
ਜਨਮ (ਸੰਮਤ 1747 ਮੁਤਾਬਕ) 1690 ਈ. ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਗੁਰ ਪ੍ਰਤਾਪ 
ਦਾ ਜਨਮ 1753 ਬਿਕਰਮੀ ਤੇ ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 1747 ਦੱਸਦੇ 


ਅਨੁਸਾਰ ਤੀਸਰੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਜੋ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਜਾਪਦਾ। 
ਇਹ ਖ਼ਿਆਲ ਵੀ, ਕਿ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਹੀ ਦੋ ਨਾਂ ਸਨ 
ਗਲਤ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਜਫ਼ਰਨਾਮੇ ਵਿਚ 
ਸਪਸ਼ਟ ਲਿਖਿਆ ਹੈ-''ਚਿਹਾ ਸੂਦ ਕਿਚੂੰ ਲੱਚਗਾਂ ਕੁਸ਼ਤਾ ਚਾਰ'', ਜੋ 
ਸਿਧ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਚਾਰ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਸਨ। __ 

ਸੌ ਸਾਖੀ ਦਾ ਕਰਤਾ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਜੁਝਾਂਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ 
ਵੱਡਾ ਅਤੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਮੰਨਦਾ ਹੈ, 
ਜੇ ਠੀਕ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਸਭ ਪੁਰਾਤਨ ਲਿਖਤਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਗੁਰ 
ਬਿਲਾਸ ਭਾਈ ਸੁਖਾ ਸਿੰਘ, ਗੁਰ ਬਿਲਾਸ ਕੋਇਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਹਿਮਾ 
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਾਰਤਕ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ 


___ਜਾਰਿਬਜਾਂਦਾ ਲਿਖਦੇ ਹਨ। ਕੋਇਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਤਾਂ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ 


ਹੈ :- 


ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ ਹੈ ਦੁ ਤੀਓ ਭਾਈ 
ਜਾਂ ਨੇ ਰਣ ਮੇ ਤੇਗ ਵਗਾਈ 


ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਕਥਨ ਅਨੁਸਾਰ ਸਰਹੰਦ ਦੇ ਲੋਕਾਂ 
ਵਿਚ ਸੀਨਾ ਬਸੀਨਾ ਆ ਰਹੀ ਰਵਾਇਤ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦੀ 
ਹੈ ਕਿ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ ਦੂਜੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਸਨ। ਨਵੀਨ 
ਲਿਖਾਰੀ ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਤਵਾਰੀਖ ਗੁਰੂ ਖਾਲਸਾ ਵਿਚ) ਅਤੇ 
ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਨੇ (ਸਿੱਖ ਰਿਲਿਜਨ ਵਿਚ) ਇਹ ਹੀ ਗੱਲ ਸਹੀ ਮੰਨੀ ਹੈ। 

ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ ਭਾਈ ਕਾਹਨ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਦੇ ਕਥਨ 
ਅਨੁਸਾਰ 6 ਪੋਹ ਸੰਮਤ 1761 ਮੁਤਾਬਕ) 7? ਦੰਸਬਰ, 1704 ਈ. ਨੂੰ 
ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ (ਮੌਜੂਦਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਰੋਪੜ) ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਮੁਗ਼ਲ ਸੈਨਾ 
ਦਾ ਸੂਰਬੀਰਤਾ ਨਾਲ ਟਾਕਰਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ। ਆਪਦੀ 
ਸੂਰਬੀਰਤਾ ਦਾ ਕਥਨ ਸੈਨਾਪਤ ਨੇ ਗੁਰ ਸੋਭਾ ਵਿਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੀਤਾ 
ਹੈ-- 

ਦੋਰਿਓ ਦਲ ਮੇ ਧਾਇ ਕੇ ਕਰ ਮੈਂ ਗਹੀ ਕਮਾਨ 

ਚਹੂ ਓਰ ਦਲ ਦੇਖਕੇ ਨਿਕਟ ਪਹੂਚੇ ਆਇ 

ਤਬ ਨੇਜਾ ਕਰ ਮੈ ਜੀਓ ਨਿਮਖ ਬਿਲਮ ਨਹੀਂ ਜਾਂਇ। 

ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ 

ਜੁਲਾਰ : ਭਾਰਤ ਦੇ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਰਾਜ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪੂਨਾ ਦਾ 
ਇਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਪੱਛਮੀ ਘਾਟਾਂ ਦੇ 
ਪੂਰਬ ਵਿਚ ਪੂਨਾ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ 90ਕਿ. ਮੀ. ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਵਸਿਆ ਹੋਇਆ 
ਹੈ। 'ਜੁਨਾਰ' ਅਤੇ 'ਸ਼ਿਵਨੇਰ' ਨਾਉਂ ਦੇ ਕਿਲੇ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਪੁਰਾਣੀ 
ਰਾਜਨੀਤਕ_ ਅਹਿਮੀਅਤ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਮਰਾਠਾ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ 
ਬਿਰਤਾਂਤ ਵਿਚ 'ਜੁਨਾਰ'ਦੇ ਕਿਲੇ ਦਾ ਨਾਂ ਅਕਸਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ 
ਕਿਲਾ 1436 ਈ. ਵਿਚ ਮਲਿਕ-ਉਤ-ਤੁਜ਼ਾਰ (0411%-0(-10[ਘ) ਨੇ 
ਬਣਵਾਇਆ ਜੀ। ਸੰਨ 1657 ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਸ਼ਿਵਾ ਜੀ ਨੂੰ ਜੁਨਾਰ ਸ਼ਹਿਰ 
ਵਿਚੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕੀਮਤੀ ਮਾਲ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ 10 ਲੱਖ ਦਾ ਸੋਨਾ ਚਾਂਦੀ 
ਵੀ ਮਿਲਿਆ ਤਾਂ ਉਸਦੀ ਹੈਰਾਲੀ ਦੀ ਹੱਦ ਨਾ ਰਹੀ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ 
ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵਿਚ ਪਹਾੜੀ ਉਪਰ ਸ਼ਿਵਨੇਰ ਕਿਲਾ ਹੈ। ਸੰਨ 1599 
ਵਿਚ ਇਹ ਕਿਲਾ ਸ਼ਿਵਾ ਜੀ ਦੇ ਦਾਦਾ ਨੂੰ ਭੇਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ 
ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਿਵਾ ਜੀ ਦਾ ਦਾਦਾ 1627ਈ. ਨੂੰ ਇਸ ਕਿਲੇ 


_ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਮਰਾਠਿਆਂ ਦੇ ਜੰਗਾਂ-ਯੁੱਧਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਸ਼ਿਵਨੇਰ ਕਈ 


ਵਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਚ ਆਇਆ ਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਖੋਹਿਆ 
ਗਿਆ। ਸੰਨ 1670ਵਿਚ ਸ਼ਿਵਾ ਜੀ ਦੀਆਂ ਫੋਜਾਂ ਮੁਗ਼ਲ ਫੇਜਾਂ ਦੁਆਰਾ 


ਚਾ 


ਜੁਬਲ 


` ਇਥੋਂ ਭਜਾ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਜ਼ਿਵਨੇਰ ਦਾ ਕਿਲਾ ਇਸ ਦੇ ਪਾਏਦਾਰ 
ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ। 


ਜਾਮਾ ਮਸਜਿਦ, ਆਫ਼ਿਜ਼ ਬਾਗ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਧੀਆ ਦੋ 
ਦਰਗਾਹਾਂ ਜੁਨਾਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਉਸਾਰੀ ਕਲਾ ਪੱਖੋਂ 
ਸ਼ਾਨ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਨਾਰ ਦੇ ਇਰਦ-ਗਿਰਦ ਪਹਾੜੀਆਂ 
ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕਈ ਤਾਂ ਕਾਫ਼ੀ ਦਿਲਕਸ਼ ਹਨ। ਸ਼ਿਵਨੇਰ 
ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਪਹਾੜ ਉਪਰ ਬਣੀ ਗੋਲਾਈਕਾਰ ਗੁਫ਼ਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਭ 
ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕਈ ਤਾਂ ਪਹਿਲੀ ਸਦੀ ਈ. 
ਤੋਂ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀਆਂ ਬਣੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਪੱਛਮੀ ਕਸ਼ਤਰਪਾ ਰਾਜ 
ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਮਹੱਤਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸੀ। ਮੁਸਲਮਾਨੀ ਰਾਜ 
ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਇਕ ਦਮ 'ਘਟੀ। ਸੰਨ 1861 ਵਿਚ ਇਥੇ 
ਮਿਉੱਸਪਲਟੀ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਈ ਅਤੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਗ ਦੀ ਮੁੱਖ 
ਮੰਡੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਸ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਵਪਾਰਕ ਪੱਖੋਂ ਬਰਕਰਾਂਰ ਰਹੀ। 

ਆਬਾਂਦੀ-21,416 (1991) 

16512 ਉ. ਵਿਥ.; 73553 ਪੂ. ਲੰਬ. 

ਹ. ਪ.-ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ. 14: 239; ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 5: 25 ਰ੍ 

ਜੁੱਬਲ : ਸ਼ਿਮਲਾ ਦੀਆਂ ਪਹਾੜੀ ਰਿਆਸਤਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਹ ਇਕ 
ਰਿਆਸਤ ਜੀ ਜਿਸ ਉਪਰ ਰਾਨੌਰ ਬੰਸ ਦਾ ਰਾਜ ਸੀ। ਇਹ ਬੰਸ 
ਰਾਜਪੂਤਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸੀ। ਦੇਵਢਾ ਜੁੱਬਲ ਰਿਆਸਤ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਸੀ। ਇਸ 


ਵਿਚ ਕੁੱਲ 84ਪਿੰਡ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ ਅਤੇ ਰਿਆਸਤ ਦਾ ਕੁੱਲ ਰਕਬਾ 737 


ਵ. ਕਿ. ਮੀ. (288ਵ. ਮੀਲ) ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਉਤ੍ਰਪਾਦਨ 
ਅਨਾਜ, ਤਮਾਕੂ ਅਤੇ ਅਫ਼ੀਮ ਸਨ। 

ਹ. ਪੁ. -ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 5: 25 

ਜੁਬੋ : ਇਹ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਸਿੰਧ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਇਕ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ 
_ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਸਿੰਧ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਖੈਰਪੁਰ ਰਿਆਸਤ ਵਿਚ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇਥੇ 


ਇਥੋਂ ਦੇ ਮੀਰ ਦੁਆਰਾ ਬਣਵਾਏ ਇਕ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਖੰਡਰ ਹੁਣ ਵੀ ਮੌਜੂਦ 


ਹਨ। ਭੇਡਾਂ ਬੱਕਰੀਆਂ ਪਾਲਣਾ ਇਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਕਿੱਤਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। 
ਬੱਕਰੀ ਦੇ ਵਾਲਾਂ ਤੋਂ ਘਟੀਆਂ ਕਿਸਮ ਦੇ ਗਲੀਚੇ ਵੀ ਇਥੇ ਬਣਾਏ 
ਜਾਂਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। 

26522 ਉ. ਵਿਥ; 69234' ਪੂ. ਲੰਬ, 

ਹ. ਪ.-ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ. 14: 220 

ਜੁਰੱਅਤ : ਇਹ ਉਰਦੂ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿਧ ਸ਼ਾਇਰ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ 
ਅਸਲੀ ਨਾਂ ਯਹੀਆ ਅਮਾਨ ਸੀ ਪਰ ਲੋਕ ਇਸ ਨੂੰ ਕਲੰਦਰ ਬਖਸ਼ 


ਕਰਕੇ ਜਾਣਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਦੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਮੁਗਲ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਦੇ ਦਰਬਾਰੀ ਰ 


ਸਨ। ਇਸ ਨੇ ਆਂਪਣੀ ਮੁੱਢਲੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ ਗੁਜ਼ਾਰੀ ਪਰ 
ਜਦੋਂ ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਹਾਲਤ ਖ਼ਰਾਬ ਹੋ ਗਈ ਤਾਂ ਇਹ ਫੈਜ਼ਾਬਾਦ (ਉੱਤਰ 
ਪ੍ਰਦੇਸ਼) ਚਲਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਥੇ ਹੀ ਵਿਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਕੁਝ ਸਮਾਂ 
ਨਵਾਬ ਮਹੁਬਤ ਖ਼ਾਂ ਪਾਸ ਨੌਕਰੀ ਕਰ ਕੇ !207ਹਿ. ਵਿਚ ਇਹ ਲਖਨਉ 
ਚਲਾ ਗਿਆ। ਉਥੇ ਸ਼ਾਹੀ ਦਰਬਾਰ ਤੱਕ ਇਸ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ 
1810 ਈ. ਵਿਚ ਲਖਨਊ ਵਿਖੇ ਹੀ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। 


ਉਰਦੂ ਸ਼ਾਇਰੀ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਜੁਰੱਅਤ ਜਾਫ਼ਰ ਅਲੀ ਖ਼ਾਂ 
'ਹਸਰਤ' ਦਾ ਸ਼ਾਗਿਰਦ ਸੀ। ਇਸ ਨੂੰ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਨਜੂਮ ਦੀ ਵੀ 
ਕਾਫ਼ੀ ਮੁਹਾਰਤ ਸੀ। ਇਹ ਜ਼ਬਾਨ ਦਾ ਬਹੁਤ ਮਿੱਠਾ ਸੀ ਪਰ ਜਵਾਨੀ 
`ਵਿਚ ਹੀ ਇਸ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਜੁਰੱਅਤ ਦੀਆਂ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ 
_ਦਾ ਆਪਣਾ ਹੀ. ਇਕ ਨਵੇਕਲਾ ਰੰਗ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਪਿਆਰ ਦੋ 


_'ਕਿਤਾਬੁਲ-ਅਵਾਮਿਲ ਅਲ-ਮਿਯਾ', 


508 


ਅਨੁਭਵ ਨੂੰ ਬੜੇ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਮੋਇਆ ਹੈ। ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਵਿਚ 
ਮਿੱਠੀ ਮਿੱਠੀ ਸ਼ੋਖੀ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਣਾ ਜੁਰੱਅਤ ਵਰਗੇ ਉਸਤਾਦ ਸ਼ਾਇਰ 
ਦਾ ਹੀ ਕੰਮ ਹੈ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਆਮ ਪਸੰਦ ਕੀਤੀਆਂ 
ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਇਨਸ਼ਾ ਅੱਲਾ ਖ਼ਾਂ ਨਾਲ ਇਸ ਦੀ ਨੋਕ-ਝੋਕ ਰਹਿੰਦੀ 
ਸੀ। 


ਜੁਰਅਤ ਨੇ ਉਰਦੂ ਸ਼ਾਇਰੀ ਦੇ ਲਗਭਗ ਹਰ ਰੂਪ-ਗ਼ਜ਼ਲ 
ਰੁਬਾਈ, ਮੁੱਖਮਸ ਅਤੇ ਹਿਜਵ ਆਦਿ ਉੱਤੇ ਕਲਮ ਚਲਾਈ ਪਰ ਇਸ 
ਦੇ ਦੀਵਾਨ ਵਿਚ ਕਸੀਦਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਸਫ਼ਾਈ _ 
ਅਤੇ ਸਾਦਗੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਕਲਾਮ ਵਿਚ ਹੁਸਨ ਅਤੇ ਇਸ਼ਕ ਦੀ 
ਭਰਮਾਰ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਤੇ ਕਿਤੇ ਸ਼ੋਖੀ ਹੱਦ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 

ਹ. ਪੁ.- ਤਾਰੀਖ਼ ਅਦਬੇ ਉਰਦੂ ਸੱਯਦ ਇਅਜਾਜ ਹੁਸੈਨ 

ਜੁਰਜਾਲੀ : ਅਰਬੀ ਦੇ ਇਸ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਿਦਵਾਨ ਦਾ ਪੂਰਾ 
ਨਾਂ ਅਬੂ ਬਕਰ ਅਬਦੁਲ ਕਾਹਿਰ ਇਬਨ ਅਬਦੁਰਹਿਮਾਨ ਅਲ- 


`ਜੁਰਜਾਨੀ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਜਨਮ ਬਾਰੇ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਪਰ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ 


1078 ਈ. ਵਿਚ `ਹੋਈ। ਵਿਆਕਰਣ ਸਬੰਧੀ ਇਸ ਦੀ 
ਜਾਂ 'ਮਿਯਾਤ ਆਮਿਲ' ਬਹੁਤ 
ਪ੍ਰਸਿਧ ਕਿਰਤ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਐਰਪੀਨੀਅਸ (1617), ਬੇਲੀ (ਕਲਕੱਤਾ 
1803) ਅਤੇ ਏ ਲਾਕੇਟ (ਕਲੱਕਤਾ, 1811) ਵਰਗੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ 
ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮਿਆਂ ਤੇ ਸੰਪਾਦਤ ਕੀਤਾ। 'ਅਸਗਰੁਲ-ਬਲਾਗਰ' ਇਸ 
ਦੀ ਦੂਜੀ ਰਚਨਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਸਾਹਿਤਕ ਆਲੋਚਨਾ ਅਤੇ ਸ਼ੈਲੀ ਆਦਿ 
ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। 

ਹ. ਪੁ.- ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 5: 642 

ਜੁਰਜੁ : ਇਹ ਦੱਖਣੀ ਰੋਮਾਨੀਆ ਵਿਚ ਇਸੇ ਹੀ ਨਾਂ ਦੇ 
ਜ਼ਿਲੇ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਹੈ ਜੋ ਡੈਨਿਊਬ ਦਰਿਆ ਦੇ ਖੱਬੇ ਕੰਢੇ ਤੇ 
ਬੁਖਾਰੈੱਸਟ ਤੋਂ ਦੱਖਣ ਵੱਲ 65 ਕਿ. ਮੀ. ਦੂਰ ਵਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। 
ਇਹ ਬੁਲਗਾਰੀਆ ਦੇ ਨਾਲ ਲੱਗਦਾ ਸਰਹੱਦੀ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਇਕ 
ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਦਰਿਆਈ ਬੰਦਰਗਾਹ ਵੀ ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਮੁੱਢ 
ਕਦੋਂ ਬੱਝਾ ਇਸ ਬਾਰੇ ਨਿਸਚਿਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ 
ਪਰ ਇਹ ਕਿਆਸ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਾਇਦ ਜੈਨੋਈ ਜਹਾਜ਼ਰਾਨਾਂ 
ਨੇ ਇਸ ਦੀਪ ਤੇ ਬੰਦਰਗਾਹ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇਕ ਗੜ੍ਹੀ ਬਣਾਈ ਸੀ 
ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਂ ਸੇਨ ਜੋਰਜੋ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਮੌਜੂਦਾ ਨਾਂ ਇਸੇ ਤੋਂ 
ਹੀ ਵਿਗੜ ਕੇ ਪਿਆ। ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਸਭ ਤੋਂ 
ਪਹਿਲਾਂ 1403 ਈ. ਵਿਚ ਆਇਆ ਹੈ। ਸੰਨ 1417 ਵਿਚ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ 
ਤੁਰਕੀਆਂ ਨੇ ਜਿੱਤਿਆ ਅਤੇ 1829 ਈ. ਤੱਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਚ 


ਰਿਹਾ। ਰੋਮਾਨੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਰੇਲ ਰਾਹ 1896 ਈ. ਵਿਚ 


ਬੁਖਾਰੈੱਸਟ ਤੋਂ ਜੁਰਜੁ ਤੱਕ ਹੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਸੰਨ 1954 
ਵਿਚ ਸ਼ਾਹੀ ਰੇਲਵੇ ਲਈ ਡੈਨਿਊਬ ਦਰਿਆ ਉੱਤੇ ਪੁਲ ਬਣਾ ਕੇ ਇਸ 


ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਬੁਲਗਾਰੀਆ ਦੇ ਰੂਸੇ (8056) ਸ਼ਹਿਰ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ। 


ਜੁਰਜੁ ਵਿਚ ਇਕ ਆਧੁਨਿਕ ਕਿਸਮ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜ਼ਹਾਜਾਂ ਦਾ ਅੱਡਾ 
ਹੈ। ਖੰਡ ਸਾਫ਼ ਕਰਨ, ਡੱਬਾ ਬੰਦੀ ਕਰਨ, ਰੰਗ ਅਤੇ ਗਲੀਚੇ ਬਣਾਉਣਾਂ 
ਇਥੋਂ ਦੇ ਉਦਯੋਗ ਹਨ। ਰ 

ਆਬਾਦੀ-70875 (1989) 

435 55" ਉ. ਫਿਥ.; 25?57' ਪੂ. ਲੰਬ. 

ਹ. ਪੁ. -ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 4: 560 

ਜੁਰਮ : ਜਿਸ ਸਮੇਂ ਮਨੁੱਖੀ ਸਮਾਜ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੋਈ, ਉਸੇ 
ਸਮੇਂ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਗਠਨ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਸਮਾਜਿਕ 
ਨਿਯਮ ਬਣਾਏਂ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨਾ ਮਨੁੱਖ ਦਾ 
ਧਰਮ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਿਯਮਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ 


509 


ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਉਪਲੱਬਧ ਹੁੰਦੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਹਰ 
ਕਿਸਮ ਦੇ ਜੁਰਮ ਹੁੰਦੇ ਰਹੇ। 


ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਤੋਂ ਹੀ 'ਜੁਰਮ' ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ 


ਹੁੰਦੀ ਰਹੀ। ਪੂਰਬੀ ਤੇ ਪੱਛਮੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਆਰੰਭਿਕ ਵਿਧਾਨਾਂ ਦੇ ਨੈਤਿਕ, 
ਧਾਰਮਿਕ ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਜੁਰਮ ਸੀ। ਸਾਰਜੈਂਟ 
ਸਟੀਫ਼ਨ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸਮੁਦਾਇ ਦਾ ਬਹੁਮਤ ਜਿਸ ਗੱਲ ਨੂੰ 
ਮੰਨੇ, ਉਸ ਦੇ ਉਲਟ ਕੰਮ ਕਰਨਾ 'ਹੀ ਜੁਰਮ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਦੂਸਰੇ ਦੇ 
ਅਧਿਕਾਰ ਨੂੰ ਸੱਟ ਮਾਰਨੀ ਜਾਂ ਸਮਾਜ ਪ੍ਰਤਿ ਕਰਤੱਵ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਨਾ 
ਕਰਨੀ ਜੁਰਮ ਹੈ। ਰੋਮ ਵਿਚ ਜੁਰਮ ਦਾ ਨਿਰਣਾ ਸਮੁੱਚੀ ਜਨਤਾ ਕਰਦੀ 
ਸੀ। ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਜੁਰਮ ਨੂੰ ਸਰਵਜਨਕ ਭੁਲ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਅੱਜ ਦੇ 
ਕਾਨੂੰਨ ਵਿਚ ਜੁਰਮ ਨੂੰ 'ਸਰਵਜਨਕ ਹਾਨੀ' ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
ਦੋ ਸੰ ਵਰ੍ਹੇ ਪਹਿਲਾਂ ਤੱਕ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਇਹ 
ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਨੀਤੀ ਸੀ ਕਿ ਜਿਸ ਨੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਹੁਕਮਾਂ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ 
ਕੀਤੀ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਦਲਾ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਜੁਰਮ ਕਰਨ 
ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਦੁੱਖ-ਤਕਲੀਫ਼ਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਉਸ 


ਨਾਲ ਪਸ਼ੂਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਬੁਰਾ ਵਿਹਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਪਰ ਹੁਣ ਇਹ 


ਭਾਵਨਾ ਬਦਲ ਗਈ ਹੈ। ਹੁਣ ਸਮਾਜ ਦੀ ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਧਾਰਨਾ ਹੈ 
ਕਿ ਜੁਰਮ ਸਰੀਰਕ ਤੇ ਮਾਨਸਕ ਦੋਹਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਰੋਗ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ 


ਜੁਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦਾ ਇਲਾਜ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਾਜ 


ਵਿਚ ਇਕ ਸਭਿਅਕ, ਸ਼ਿਸ਼ਟ ਤੇ ਨੈਤਿਕ ਨਾਗਰਿਕ ਬਣਾ: ਕੇ ਵਾਪਸ 
ਭੇਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਦੁੱਖ-ਤਕਲੀਫ਼ ਦੇਣ ਲਈ ਨਹੀਂ, 
ਸੁਧਾਰ ਲਈ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸੇ ਲਈ ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਸੁਧਾਰ ਘਰ 
ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। 

ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਹ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਜੁਰਮ ਜੇ ਸਮਾਜਿਕ 
ਤੇ ਨੈਤਿਕ ਹੁਕਮਾਂ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਦਾ ਨਾਂ ਹੈ ਤਾਂ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਕੋਈ 
ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਅਰਥ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਡਾਕਟਰ ਫ਼ਰਾਇਡ ਹਰ 
ਜੁਰਮ ਦਾ ਆਧਾਰ ਕਾਮਵਾਸਨਾ ਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਕੁਝ ਹੋਰ 
ਵਿਦਵਾਨ ਇਸ ਨੂੰ ਸਮਾਜਿਕ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦਾ ਸਿੱਟਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ 
ਵਿਦਵਾਨ ਇਸ ਨੂੰ ਪਰਿਵਾਰਕ ਦੇਣ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤੀ 
ਲਿਆ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਵਗਿਆ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਵਿਚ ਜੁਰਮ 
ਕਹਿਣਾ ਉਚਿਤ ਹੋਵੇਗਾ। ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਸੰਘ ਨੇ ਵੀ ਸਮਾਜਿਕ 
ਅਥਵਾ ਸਮਾਜ ਵਿਰੋਧੀ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਜੁਰਮ ਮੰਨਿਆ ਹੈ। ਮੋਟੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸੱਚ 
ਬੋਲਣਾ, ਚੋਰੀ ਨਾ ਕਰਨਾ, ਦੂਸੋਰੇ ਦੇ ਧਨ ਜਾਂ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅਪਹਰਣ 
ਨਾ ਕਰਨਾ, ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਤੇ ਗੁਰੂਜਨਾਂ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰਨਾ, ਕਾਮ ਵਾਸਨਾ 
ਤੇ ਕੰਟਰੋਲ ਕਰਨਾ ਆਦਿ ਮੌਲਿਕ ਨੈਤਿਕਤਾ ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਹਰ ਸਮਾਜ 
ਵਿਚ ਪਾਲਣਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਉਲਟ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਜੁਰਮ ਹੈ। 

ਇਟਲੀ ਦਾ ਡਾ. ਲਾਂਬ੍ਰੇਜੇ ਪਹਿਲਾ ਵਿਦਵਾਨ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਜੁਰਮ 
ਦੀ ਥਾਂ ਜੁਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਪਹਿਚਾਨਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ! ਗੈਰੋਫਾਲੀ 
ਜੁਰਮ ਨੂੰ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਹਰ 
ਕਿਸਮ ਦੇ ਅਪਰਾਧੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ-ਹਤਿਆਰੇ, ਉਗਰ ਅਪਰਾਧੀ, 
ਜਾਇਦਾਦ ਵਿਰੁਧ ਅਪਰਾਧੀ ਅਤੇ ਕਾਮ ਵਾਸਨਾ ਦੇ ਅਪਰਾਧੀ। ਉਸ 
ਦੇ ਮੱਤ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਣਦੰਡ, ਉਮਰ ਕੈਦ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਨਿਕਾਲਾ ਇਹ ਤਿੰਨ 
ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਹੋਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ। ਫਾੱਨ ਹਾਮੇਲ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 
ਅਪਰਾਧੀ ਦੇ ਸੁਧਾਰ ਦੀ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ। ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੀ ਰਾਜ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਨੇ 
ਮਾਨਵ ਅਧਿਕਾਰ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ। ਜੁਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵੀ ਮਨੁੱਖ 
ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਵੀ ਕੁਝ ਅਧਿਕਾਰ ਹੈ। ਜੁਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵੀ ਜੁਰਮ 
ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਸਪਸ਼ਟ ਵਿਆਖਿਆ 


_ਜੁਰਵਾਰਨ, ਫ੍ਰਾਂਸਿਸਕੋ ਦਾ 


1934 ਵਿਚ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਦੰਡ-ਵਿਧਾਨ ਨੇ ਕੀਤੀ। ਜਿਸ ਅਨੁਸਾਰ ਜੁਰਮ _ 
ਉਹ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਾਨੂੰਨੀ ਤੌਰ ਤੇ ਮਨ੍ਹਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਅੱਜ ਉਸ 
ਨਿਯਮ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਨੂੰ ਜੁਰਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ 
ਜਾਣਬੁਝ ਕੇ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੋਵੇ। ਮਿਸਾਲ ਵਜੋਂ ਜੇ ਛੱਤ ਤੇ ਪੜੰਗ 
ਉਡਾਉਂਦਿਆ ਕਿਸੇ ਲੜਕੇ ਦੇ ਪੈਰ ਨਾਲ ਇਕ ਪੱਥਰ ਹੇਠਾਂ ਸੜਕ ਤੇ 
ਆ ਪਵੇ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਸਿਭ ਤੇ ਲੱਗ ਕੇ ਉਸ ਦੀ 
ਮੌਤ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਲੜਕਾ ਹੱਤਿਆ ਦਾ ਅਪਰਾਧੀ ਨਹੀਂ। ਇਸ 
ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁੱਖ ਗੱਲ ਨੀਅਤ ਦੀ ਹੈ। ਜੁਰਮ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਕੇਰਨ ਦੀ 
ਨੀਅਤ-ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਾ ਦੇਣ ਨਾਲ ਹੀ ਵਾਸਤਵਿਕ .ਨਿਆਂ ਹੋ 
ਸਕਦਾ ਹੈ। 

ਜਿਥੋਂ ਤੱਕ ਜੁਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਦੰਡ ਦੇਣ ਜਾਂ ਉਸ ਨਾਲ 
ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਵਿਹਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਇਸਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿਚ ਅਫ਼ਲਾਤੂਨ 
ਦਾ ਮੱਤ ਸੀ ਕਿ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਵਾਲੇ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਕਰਨਾ 
ਅਨੁਚਿਤ ਹੈ। ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਮਾਜ-ਸ਼ਾਸਤ੍ਰੀ ਸਿਜਵਿਕ ਨੇ ਸਪਸ਼ਟ ਕਿਹਾ ਸੀ 
ਕਿ ਨਿਆਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਕਿ ਜੁਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਦਿੱਤਾ ` 
ਜਾਵੇ। ਲਾਰਡ ਹਾਲਡੇਨ ਨੇ ਵੀ ਜੁਰਮ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਨਾ ਕਰਕੇ ਜੁਰਮ 
ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ 
ਵਾਤਾਵਰਣਾਂ ਤੇ ਵੀ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ। ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਾਜਨੀਤਕ ਨੇਤਾ 
ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਬਣੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਚਰਚਿਲ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ ਕਿ ਜੁਰਮ . 
ਤੇ ਜੁਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਪ੍ਰਤੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਕਿਹੋ ਜਿਹੀ ਭਾਵਨਾ 
ਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੈ, ਉਸੇ ਤੋਂ ਉਸ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸਭਿਅਤਾ ਦਾ ਵਾਸਤਵਿਕ 
ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। 

ਅੱਜ ਜੁਰਮ ਬਾਰੇ ਧਾਰਣਾਵਾਂ ਬਦਲ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਪ੍ਰੋ. 
ਵਿਨਫੋਲਡ ਦਾ ਮੱਤ ਅੱਜ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਇਕ ਜੁਰਮ 
ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਉਸ ਆਚਰਣ ਦਾ ਫ਼ਲ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਾਨੂੰਨ ਰੋਕਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ 
ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਜੁਰਮ ਇਕ ਭੌਤਿਕ ਘਟਨਾ ਹੈ। ਵਕੀਲਾਂ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ 
ਇਹ ਸਾਬਤ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੁਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੇ 
ਅਜਿਹਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਪਰ ਅਜਿਹਾ ਕੰਮ ਕੋਈ ਕਿਉ ਕਰਦਾ ਹੈ? 
ਵਿਲੀਅਮ ਟਕਰ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਮਨ ਦਾ ਰੋਗ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਫ੍ਰਾਂਕਰੇਸ ਇਸ 
ਨੂੰ ਉਸ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦਾ ਫਲ ਦਸਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਪਲਦਾ ਹੈ 
ਪਰ ਹੁਣ ਇਹ ਗੱਲ ਮੰਨੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ ਕਿ ਗਰੀਬੀ ਅਥਵਾ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ 
ਦੀ ਘਾਟ ਕਾਰਨ ਜੁਰਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। 

ਨਵੀਂ ਉਦਯੋਗਿਕ ਸਭਿਅਤਾ ਵਿਚ ਜੁਰਮ ਦਾ ਰੂਪ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਰ 


ਬਦਲ ਗਿਆ ਹੈ। ਨਵੇਂ ਕਿਸਮ ਦੇ ਜੁਰਮ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਏ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ 


ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ. ਜਾ ਸਕਦੀ। ਇਸ ਲਈ ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਹਰ 
ਉਸ ਕੰਮ ਨੂੰ ਜੁਰਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਕਾਨੂੰਨੀ ਤੌਰ ਤੇ ਮਨ੍ਹਾਂ. 
ਹੇਵੇ। ਜਿਸ ਕਿਸੇ ਨੇ ਮਨ੍ਹਾਂ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਪਰਾਧੀ 
ਹੈ ਅਤੇ ਅਪਰਾਧੀ ਆਪਣੇ ਹਾਲਾਤ ਦਾ ਦਾਸ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਮਜਬੂਰ 
ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਪਹਿਚਾਣਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨੀ 
ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਅੱਜ ਦਾ ਜੁਰਮ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਇਸ ਗੱਲ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਹੀਂ 
ਰੱਖਦਾ ਕਿ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਜਮਾਂਦਰੂ ਅਪਰਾਧੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਜਾਣ- 
ਬੁਝ ਕੇ ਅਜਿਹਾ ਜੀਵਨ ਬਤੀਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਹਰ 
ਇਕ ਜੁਰਮ ਦਾ ਅਤੇ ਅਪਰਾਧੀ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ 
ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੱਜ ਹਰ ਇਕ ਜੁਰਮ ਤੇ ਹਰ ਇਕ ਅਪਰਾਧੀ ਵਿਅਕਤੀਗਤ 
ਅਧਿਐਨ ਤੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਉਪਚਾਰ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। 

ਹ. ਪੁ.-ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 1: 135; ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 224 

ਜੁਰਵਾਰਨ, ਫ੍ਰਾਂਸਿਸਕੋ ਦਾ : ਇਸ ਸਪੇਨੀ ਚਿੱਤਰਕਾਰ 
ਦਾ ਜਨਮ 7 ਨਵੰਬਰ, 1598 ਨੂੰ ਇਕ ਕਿਸਾਨ ਮਜ਼ਦੂਰ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਚ 
ਹੋਇਆ। ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਇਸ ਨੂੰ ਚਿੱਤਰਕਲਾ ਵਿਚ ਰੁਚੀ ਸੀ। ਦਿਯੇਗੋ 


ਜੁਰੈਸਿਕ ਯੁੱਗ 


ਪੇਰੇਜ ਵਿਲਾਨਯੁਵਾ ਅਤੇ ਜਾਨ ਰੋਲਸ ਦੇ ਤੋਂ ਇਸ ਨੇ 16 ਸਾਲ ਦੀ 
ਉਮਰ ਵਿਚ ਹੀ ਪੂਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਈ। ਛਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ 
ਦੇ ਤੇਜ਼ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਨੇ ਗ੍ਰਾਫਿਕ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿਚ ਚਿੱਤਰ ਬਣਾਏ। 
ਸੈਵਿਲਿ ਦੇ ਚਰਚ ਲਈ ਸੰਤ ਪੀਟਰ ਦੇ ਜੀਵਨ ਉੱਤੇ ਚਿੱਤਰਾਵਲੀ 
ਬਣਾਉਣ ਨਾਲ ਇਹ ਕਾਫ਼ੀ ਪ੍ਰਸਿਧ ਹੋ ਗਿਆ। ਸੰਨ 1629 ਵਿਚ ਇਹ 
ਸੈਵਿਲਿ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਉੱਤੇ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ 
ਅਤੇ ਵੇਲਾਸਕਵੇਜ਼ ਨਾਲ ਮਿਤਰਤਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਇਹ ਰਾਜ ਚਿੱਤਰਕਾਰ 
ਬਣ ਗਿਆ। ਸੈਵਿਲਿ ਲੂਵਰ, ਬਰਲਿਨ, ਡ੍ਰੈਸਡੇਨ, ਬੁਡਾਪੈਸਟ ਅਤੇ 
`_ਬੋਸਟਨ ਵਿਚ ਇਸ ਦੇ ਬਣਾਏ ਹੋਏ ਚਿੱਤਰ ਅਜ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਸੰਨ 
1669 ਵਿਚ ਇਜ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ। 

ਹ. ਪੁ. -ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 5:26. 

ਜੁਰੈਸਿਕ ਯੁਗ : ਮੱਧਜੀਵ ਕਾਲ ਅਧੀਨ 
ਤਿੰਨ ਯੁੱਗ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਜੁਰੈਸਿਕ ਯੁਗ 


ਉੱਤੇ ਇਸ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦਾ ਨਾਂ ਜੁਰੈਸਿਕ ਰੱਖਿਆ। 
ਸੰਸਾਰ ਭਰ ਵਿਚ ਪਰਤਦਾਰ ਚਟਾਨ-ਵਿਗਿਆਨ 


ਫਲਸਰੂਪ ਧਰਤੀ ਦੇ ਜਲ ਅਤੇ ਥਲ ਦੇ ਵਿਤਰਣ 
ਵਿਚ ਵੀ ਬਹੁਤ ਪਰਿਵਰਤਨ ਆਏ। ਇਸ ਯੁੱਗ ਵਿਚ 
ਧਰਤੀ ਦਾ ਉੱਤਰੀ ਮੱਧਵਰਤੀ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਹਿੱਸਾ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਡੁਬੇ 
ਹੋਏ ਸਨ। ਬਾਕੀ ਸਾਰਾ ਹਿੱਸਾ ਸੁੱਕਾ ਸੀ। ਉੱਤਰੀ ਸਮੁੰਦਰ, ਉੱਤਰੀ 
ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਗ੍ਰੀਨਲੈਂਡ ਦੇ ਉੱਤਰ ਤੋ ਲੈ ਕੇ ਅਜੋਕੇ ਆਰਕਟਿਕ 
ਸਾਗਰ ਅਤੇ ਸਾਇਬੇਰੀਆ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਯੂਰਾਲ ਪਰਬਤ 
ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਭਾਗ ਤੋਂ ਇਸ ਸਾਗਰ ਦੀ ਇਕ ਸ਼ਾਖਾ ਇਸਨੂੰ ਉਸ ਸਮੇਂ 
ਦੇ ਭੂ-ਮੱਧ ਸਾਗਰ ਨਾਲ ਮਿਲਾਉਂਦੀ ਸੀ! ਅਜੋਕੇ ਭੂ-ਮੱਧ ਸਾਗਰ ਦੇ 
ਵਿਸਤਾਰ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਵਿਚ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦਾ ਸਾਗਰ ਬਹੁਤ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੀ 
ਅਤੇ ਸਚਮੁੱਚ ਹੀ ਲਗਭਗ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। 
ਇਸ ਸਾਗਰ ਨੂੰ ਟੇਥਿਸ ਸਾਂਗਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਦੱਖਣੀ ਸਾਗਰ 
ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵਲੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੋਇਆ ਦੱਖਣੀ 
ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਵਿਦਵਾਨਾਂ 
ਦਾ ਇਹ ਅਨੁਮਾਨ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਤੇ ਲੈ ਕੇ ਉੱਤਰੀ 
ਬਰਮਾ, ਹਿੰਦਚੀਨ ਅਤੇ ਫਿਲੀਪੀਨ ਵਲੋਂ ਹੁੰਦਾ ਟੇਥਿਸ ਸਾਗਰ ਦਾ ਹੀ 
ਇਕ ਭਾਗ 'ਦੱਖਣੀ ਸਾਗਰ' ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। 

ਵਿਸਥਾਰ--ਲਗਭਗ 15 ਕਰੋੜ ਸਾਲ ਪੁਰਾਣੇ ਇਹ ਚਟਾਨ- 
ਸਮੂਹ, ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿਚ ਯੂਰਪ, ਦੱਖਣੀ-ਪੂਰਬੀ ਇੰਗਲੈਂਡ, ਉੱਤਰੀ 
ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਭਾਗ, ਏਸ਼ੀਆ ਮਾਈਨਰ, ਹਿਮਾਲਾ, ਉੱਤਰੀ 
ਬਰਮਾ ਅਤੇ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਕੰਢੇ ਤੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ 
ਇਲਾਵਾ ਪੱਛਮੀ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ, ਦੱਖਣੀ ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ 


5310 


ਸਾਇਬੇਰੀਆ ਵਿਚ ਵੀ ਇਸ ਯੁੱਗ ਦੀਆਂ ਚਟਾਨਾਂ ਮਿਲੀਆਂ ਹਨ। 
ਸ਼ਿਮਲਾ, ਗੜ੍ਹ ਵਾਲ ਆਦਿ ਉੱਤਰੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਮਿਲੀਆਂ ਹਨ। 
ਅਜਿਹਾ ਵੀ ਅਨੁਮਾਨ ਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਟੇਥਿਸ ਸਾਗਰ ਦੀ ਹੀ 
ਇਕ ਸ਼ਾਖ਼ ਸਾਲਟਰੇਂਜ ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਅਤੇ ਬਲੋਚਿਸਤਾਨ ਵਿਚੋਂ ਹੁੰਦੀ 
ਹੋਈ ਕੱਛ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਰਾਜਸਥਾਨ ਤੱਕ ਖਾੜੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਆਈ 
ਸੀ। ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਪਰਤਦਾਰ-ਚਟਾਨਾਂ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿਚ ਕੱਛ ਦੀਆਂ 
ਜੁਰੈਸਿਕ ਚਟਾਨਾਂ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਥਾਨ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ 
ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਫ਼ੱਸਿਲ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਰਗਾਂ ਦੇ ਹਨ 
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਉਪਰ ਬਹੁਤ ਚਾਨਣ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। 


ਜੁਰੈਸਿਕ ਯੁਗ ਦੇ ਪੱਧਰਾਂ ਦਾ ਵਰਗੀਕਰਨ ਅਤੇ ਸਹਿਸਬੰਧ 





ਜੀਵ-ਜੰਤੂ ਅਤੇ ਬਨਸਪਤੀ--ਇਸ ਯੁੱਗ ਦੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ 
ਐਮੋਨਾਇਡ ਵਰਗ ਦੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਸਥਾਨ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ` ਹੈ। 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਹੀ ਓਪੇਲ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਟਾਨ- 
ਸਮੂਹਾਂ ਦਾ ਵਰਗੀਕਰਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਯੁਗ ਦੇ ਹੋਰ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ 
ਬੇਲੇਮਨਾਈਟਸ, ਬ੍ਰੈਕੀਓਪੇਡਾ, ਏਕੀਨਾਇਡ ਅਤੇ ਕੋਰਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ 
ਵਿਚ ਵਰਣਨਯੋਗ ਹਨ। ਰੀੜ੍ਹਧਾਰੀ ਜੀਵ ਅਤੇ ਰੀਂਗਣੇ-ਪ੍ਰਾਣੀ ਬਹੁਤ 
ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਰੀਰ ਵਾਲੇ ਸਨ ਅਤੇ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਵੀ ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ 
ਸਨ। ਇਸੇ ਯੁਗ ਵਿਚ ਪਹਿਲੇ ਪੰਛੀ ਦੇ ਫੱਸਿਲ ਵੀ ਮਿਲੇ ਹਨ। 

ਇਸ ਯੁਗ ਦੀ ਬਨਸਪਤੀ ਵਿਚ ਸਾਈਕੈਡ, ਕੋਨੀਫ਼ਰ ਅਤੇ 
ਫ਼ਰਨ ਵਰਗ ਦੇ ਪੌਦੇ ਬਹੁਤ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਸਨ। 

ਹ. ਪੁ.-ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 5: 26 

ਜੁਲਨਾ : ਇਹ ਭਾਰਤ ਦੇ ਹਰਿਆਣਾ ਰਾਜ ਦੇ ਜੀਂਦ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ 
ਦੀ ਜੀਂਦ ਤਹਿਸੀਲ ਦਾ ਇਕ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਜੋ ਜੀਂਦ ਤੋਂ 18ਕਿ. ਮੀ. ਅਤੇ 
ਰੋਹਤਕ ਤੋ ਲਗਭਗ 20ਕਿ. ਮੀ. ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਜੀਂਦ ਤੋਂ ਰੋਹਤਕ ਜਾਣ 
ਵਾਲੀ ਸੜਕ ਉੱਤੇ ਵਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ- ਦਿੱਲੀ ਰੇਲ-ਰਾਹ 
ਉੱਤੇ ਇਸ ਦਾ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਵੀ ਹੈ। ਤੀਜੇ ਦਰਜੇ ਦੀ ਮਿਉ'ਸਪਲ 
ਕਮੇਟੀ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਥੇ ਇਕ - 
ਮਾਰਕਿਟ ਕਮੇਟੀ ਵੀ ਹੈ। ਜੁਲਨਾ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਗੁੜ ਅਤੇ ਖੰਡਸਰੀ ਦੀ 
ਖ਼ਰੀਦੋ ਫਰੋਖ਼ਤ ਦਾ` ਚੰਗਾ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਖੰਡਸਰੀ ਬਣਾਉਣ 
ਦੇ ਪੰਜ ਕੇਂਦਰ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਹਾਈ ਸਕੂਲ, 


511 


_ਸਿਵਲ ਡਿਸਪੈਂਸਰੀ ਅਤੇ ਇਕ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦਾ ਹਸਪਤਾਲ ਵੀ ਹੈ। ਇਥੇ 
ਹਰ ਸਾਂਲ ਅਕਤੂਬਰ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿਚ ਡੰਗਰਾਂ ਦੀ ਮੰਡੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ 
ਜਿਸ ਵਿਚ ਗਊਆਂ ਤੇ ਮੱਝਾਂ ਦੀ ਖ਼ਰੀਦੋ-ਫ਼ਰੋਖਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 

_ ਆਬਾਦੀ-11,424 (1991) 

235 25' ਉ. ਵਿਥ.; 74210 ਪੂ. ਲੰਬ. 

ਹ. ਪੁ.-ਪੰ. ਡਿ. ਸੈਂ. ਹੈਂ. ਬੁ. -ਸੰਗੁਰੂਰ 

ਜੁਲਾਹਾ : ਇਹ ਤਾਣੀ ਉੱਥ ਖੇਡੀ ਤੇ ਕੱਪੜਾ) ਬੁਣਨ ਵਾਲੀ 
`ਇਕ ਜਾਡੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ 
ਵਿਚ ਪਲੋਈ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਜੁਲਾਹਾ 
ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਇਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਾਰੀਗਰ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਹੈ। ਪੱਛਮੀ 
ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿਚ ਇਸ ਦਾ ਖ਼ਾਸ ਮਹੱਤਵ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਥੇ ਸਫ਼ਾਈ 
ਸੇਵਕ ਤੇ ਚਮੜੇ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਤਾਣੀ ਬੁਣਨ ਦਾ ਕੰਮ ਨਹੀਂ 
ਕਰਦੇ। ਸਰ ਜੇਮਜ਼ ਵਿਲਸਨ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਵਿਚ ਚਮੜੇ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਨ 
ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਜੁਲਾਹੇ ਸ਼ਾਇਦ ਇਕੋ ਮੂਲ ਦੇ ਹਨ। ਫ਼ਰਕ ਕੇਵਲ ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਦੀ ਕਿਸਮ ਦੇ ਵਖਰੇਵੇਂ ਕਰਕੇ ਹੈ। ਜੁਲਾਹੇ ਹੁਣ ਚਮੜੇ ਦਾ 
ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਨਾ ਮੁਰਦਾਰ ਖਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਮਰੇ-ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ 
ਢੋਣ- ਚੁੱਕਣ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਗੋਂ ਹਿੰਦੂਆਂ ਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੋਹਾਂ 
ਵਿਚ ਜੁਲਾਹਿਆਂ ਨੂੰ ਧਾਰਮਕ ਬਰਾਬਰੀ ਦਿੱਤੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਅਸਲੀਅਤ 
ਇਹ ਜਾਪਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜੁਲਾਹਾ ਸ਼ਬਦ ਫ਼ਾਰਸੀ ਦੇ ਜੁਲਾਹ ਸ਼ਬਦ ਤੋਂ 
ਬਣਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਧਾਗੇ ਦਾ ਗੋਲਾ ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਹਿੰਦੀ 
ਰੂਪਾਂਤਰ ਹੈ ਤਾਂਤੀ ਅਤੇ ਇਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਮਾਜਕ ਤਬਕੇ ਦੇ ਬੇਘਰੇ 
ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਸੰਪਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਇਕ ਉੱਚ ਧੰਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਜਿਸ 
ਕਰਕੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਬਕਿਆਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੁਲਾਹੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ ਜਿਵੇਂ ਕੋਲੀ 
ਜੁਲਾਹੇ, ਚਮੜੇ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਜੁਲਾਹੇ, ਮੋਚੀ ਜੁਲਾਹੇ ਅਤੇ 
ਰਾਮਦਾਸੀਏ ਜੁਲਾਹੇ ਆਦਿ। ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੁਝ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਜੁਲਾਹੇ ਦੇ ਅਗੇਤਰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ ਜੋ 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਨੀਵੀਆਂ ਜਾਤਾਂ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਸਨ ਤੇ ਸਿੱਧਾ ਜੁਲਾਹਾ ਹੀ 
ਕਹਾਉਣ ਲੱਗ ਪਏ। 

ਦੱਖਣ-ਪੁਰਬੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਅਜਿਹੇ ਜੁਲਾਹੇ ਨਾ ਹੋਣ ਬਰਾਬਰ 
ਹਨ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਤੇ ਕੇਲੀ ਜਾਂ ਚਮੜੇ ਦਾ ਕੰਮ.ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਤਾਣੀ 
ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਡੇਰਾਜਾਤ (ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਵਿਚ ਤਾਂ ਜੁਲਾਹੇ ਹਨ 
ਹੀ ਨਹੀਂ ਉਥੇ ਜੱਟ ਹੀ ਤਾਣੀ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਾਂਗੜਾ, ਦਿੱਲੀ, 


ਜੁਲਾਹੇ ਹਨ ਪਰ ਜੁਲਾਹਿਆਂ ਦੀ ਕੁੱਲ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚੋਂ 92% ਮੁਸਲਮਾਨ 
ਸਨ। 
ਜੁਲਾਹਿਆਂ ਦੇ ਕਈ ਗੋਤ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਭੱਟ, ਖੇਖਰ, ਜੰਜੂਆ, 


ਅਵਾਨ, ਸਿੰਧੂ ਅਤੇ ਕਬੀਰਬੰਸੀ ਆਦਿ ਮੁੱਖ ਹਨ। ਉਪਰੋਕਤ ਵਿਚ ` 


ਹਿੰਦੂ ਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਜੁਲਾਹੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਕਬੀਰਬੰਸੀ ਜੁਲਾਹੇ ਆਪਣੇ 
ਆਪ ਨੂੰ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਨਾਲ ਜੋੜਦੇ ਹਨ ਜੋ ਖ਼ੁਦ ਤਾਣੀ ਬੁਣਨ 
ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ ਤੇ ਇਹ ਲੋਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ 
ਮੰਨਦੇ` ਹਨ। 

ਕਬੀਰ ਪੰਥੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸਾਬਕਾ ਫੂਲਕੀਆਂ ਰਿਆਸਤ ਵਿਚ 
ਇਕ ਹੋਰ ਸ੍ਰੇਣੀ ਦੇ ਹਿੰਦੂ ਜੁਲਾਹੇ ਵੀ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਾਮਦਾਸੀ ਜੁਲਾਹੇ 
ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਲੋਕ ਚਮੜੇ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲ਼ 
ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦੀ ਸਾਂਝ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਤੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੇ ਰਲਵੇਂ 
ਜਿਹੇ ਰਸਮੇਂ ਰਿਵਾਜ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਭੰਗਰ, ਬਰਾਹ, ਬਰਵਾਲ, ਸੋਕਹੀ, 
ਚੌਹਾਨ, ਸਰੋਏ, ਸੈਨਮਾਰ, ਮਾੜੀ ਅਤੇ ਗੋਰੂ ਆਦਿ ਰਾਮਦਾਸੀ ਜੁਲਾਹਿਆਂ 
ਦੇ ਕੁਝ ਗੋਤ ਹਨ। 


ਉਪਰੋਕਤ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਮੁਸਲਮਾਨ ਜੁਲਾਹਿਆਂ ਦੇ ਕਈ ਨਾਂ 
ਜਿਮ 


ਜੁਲਿਫਕਾਰ ਖ਼ਾਂ ਨਸਰਤ ਜੰਗ 


ਨਾਭੇ ਦੇ ਜੁਲਾਹੇ ਆਪਣੇ ਛੇ ਉਪ ਗੋਤ ਦਸਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਚਾਰ 
ਮੁਲਤਾਨੀ। ਜੰਗਲੀ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਜੁਲਾਹਿਆਂ ਦੇ ਜੱਦੀ ਪੀਰ 
ਤੇ ਸੱਯਦ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਇਥੋਂ ਦੇ ਜੁਲਾਹਿਆਂ ਦੇ ਗੋਤ ਜੱਟਾਂ ਦੇ ਰਾਜਪੁਤਾਂ 


ਵਾਲੇ ਸਨ ਤੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਲੋਕ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ 


ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਣੇ ਸਨ। 

ਹ. ਪੁ. -ਗ. ਟ੍ਰਾਂ. ਕਾ.2:413 

ਜੁਲਾਬ : ਇਸ ਦਾ ਮੂਲ 'ਗੁਲ-ਆਬ' ਅਰਥਾਤ ਗੁਲਾਬ ਦਾ 
ਅਰਕ ਹੈ। ਗੁਲਾਬ ਦਾ ਅਰਕ ਦਸਤਾਵਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਦ੍ਰਾਵਕ 
ਦਵਾਈਆਂ ਲਈ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਆਮ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੁਲਾਬ ਸ਼ਬਦ 
ਜਾਂ ਤਾਂ ਸਾਧਾਰਣ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਸਾਰੀਆਂ ਹੀ ਦਸਤਾਵਰ ਦਵਾਈਆਂ 
ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਇਹ ਦਸਤਾਵਰ 
ਦਵਾਈਆਂ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿਚੋਂ ਕਿਸੇ ਇਕ ਲਈ ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ 
ਹੈ। ਇਹ ਦਸਤਾਵਰ ਦਵਾਈਆਂ ਹਲਕੇ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ ਜੁਲਾਬ - 
ਲਿਆਉਣ ਦੇ ਯੋਗ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। 


ਜੁਲਾਬ ਦਾ ਅਸਰ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਪਦਾਰਥਾਂ 
ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਤਿੰਨ ਗਰੁੱਪਾਂ ਵਿਚ 
ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈਂ। ਪਹਿਲੇ ਗਰੁੱਪ ਵਿਚ ਸਨਾਹ, ਕੈਸਕਾਰਾ, ਕੁਆਰ 
ਗੰਦਲ, ਜਲਪ, ਕੌੜ-ਤੁੰਮਾ, ਪੋੜੋਫ਼ਾਈਲਮ, ਅਰਿੰਡ ਦਾ ਤੇਲ, ਫ਼ੀਨੋਲ- 
ਫ਼ਥੈਲੀਨ ਅਤੇ ਕੈਲੋਮਲ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਜੋ ਮਿਹਦਾ-ਆਂਦਰ ਰਸਤੇ ਵਿਚ 
ਖ਼ਲਸ਼ ਜਲਣ) ਪੈਦਾ ਕਰਕੇ ਇਸ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਮਾਦੇ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਬਾਹਰ 
ਕੱਢਣ ਵਿਚ ਮਦਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਦੂਜੇ ਗਰੁੱਪ ਵਿਚ ਉਹ ਪਦਾਰਥ 


_ਸ਼ਾਮਲ-ਹਨੇ ਜੋ ਮਿਹਦਾ-ਆਂਦਰ ਵਿਚਲੇ ਮਾਦੇ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਵਧਾ ਕੇ 


ਬਾਹਰ ਕੱਢਣ ਵਿਚ ਸਹਾਈ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੂਣ 
ਜਿਵੇਂ ਮੇਗਨੀਸ਼ੀਅਮ ਸਲਫ਼ੇਟ ਤੇ ਸੋਡੀਅਮ ਸਲਫੇਟ ਅਤੇ ਜਲ ਸਨੇਹੀ 
ਆਦਿ ਮਿਹਦਾ-ਆਂਦਰ ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਰੋਕ ਕੇ ਭਾਰ ਵਧਾ ਦਿੰਦੇ 
ਹਨ ਜਦੋਂ ਕਿ ਗੂਹੜੇ ਲਾਲ ਨਾ ਪਚਣ ਵਾਲੇ ਰੇਸ਼ੇ ਹੀ ਵੱਧ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 
ਤੀਸਰੇ ਗਰੁੱਪ ਵਿਚ ਖਣਿਜ ਤੇਲ ਅਤੇ ਜ਼ੈਤੂਨ ਦਾ ਤੇਲ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਜੋ 
ਮਿਹਦਾ-ਆਂਦਰ ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਚਿਕਨਾਹਟ- ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ 
ਮਿਹਦਾ-ਆਂਦਰ ਰਸਤੇ ਵਿਚਲਾ ਮਾਦਾ ਸੌਖਿਆਂ ਹੀ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ _ 


ਰ ` ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 


ਰਲ 
ਨਾਲ ਹੀ ਲੈਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਗਲਤ ਕਿਸਮ ਅਤੇ ਮਾਤਰਾ ਵਿਚ ਜੁਲਾਬ 
ਲੈਣ ਨਾਲ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਹਾਲਾਤ ਵੀ ਪੈਦਾ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। 

ਹ. ਪੁ.-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 5 :74; ਮ. ਕੋ; 530 

ਜ਼ੁਲਿਫ਼ਕਾਰ ਖ਼ਾਂ ਨਸਰਤ ਜੰਗ : ਇਸ ਦਾ ਅਸਲੀ 
ਨਾਉ ਮੁਹੰਮਦ ਇਸਮਾਈਲ ਸੀ। ਇਹ ਅਸਦ ਖ਼ਾਂ ਆਸਫੁੱਦੌਲਾ ਦਾ 
ਲੜਕਾ_ਸੀ.ਜਿਸ ਦਾ ਜਨਮ 1657 ਈ. ਵਿਚ ਹੋਇਆ। 


ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਰਾਜ ਕਾਲ ਸਮੇਂ ਇਹ 300 ਸਵਾਰਾਂ ਦੇ ਮਨਸਬ 
ਉੱਤੇ ਨਿਯੁਕਤ ਹੋਇਆ। ਕਾਫ਼ੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਇਸਨੂੰ ਇਤਕਾਦ ਖ਼ਾਂ 
ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਦਿੰਤੀ ਗਈ। ਇਸਨੇ ਸ਼ਾਇਸਤਾ ਖਾਂ ਅਮੀਰ ਉਲ ਉਮਰਾ 
ਦੀ ਲੜਕੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਇਆ। 'ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਦੇ 
25ਵੇਂ ਸਾਲ ਵਿਚ ਇਸਨੂੰ ਅਜਮੇਰ ਵਿਚ ਜੁਮੁਲਤੁਲਮੁਲਕ ਸੁਲਤਾਨ 
ਮੁਹੰਮਦ ਆਜ਼ਿਮ ਦੇ ਨਾਲ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸਨੇ ਦੱਖਣ 
ਵਿਚ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਰਾਠੌਰਾਂ ਨਾਲ ਹੋਏ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਬੜੀ ਵੀਰਤਾ ਦਿਖਾਈ। 
ਇਸ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ ਇਸਦੇ ਅਹੁਦੇ ਵਿਚ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ। 


ਸੰਨ 1689 ਵਿਚ ਇਸਨੇ ਰਾਹੇਰੀ ਦੇ ਕਿਲੇ ਨੂੰ ਜਿੱਤਿਆ ਅਤੇ 


ਸ਼ੰਭਾ ਜੀ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਸਮੇਤ ਕੈਦ ਕਰ ਲਿਆ। ਸਮਰਾਟ ਨੇ 


ਜੁਐਲ ਜਾਨ 

ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ 2,000 ਸਵਾਰਾਂ ਦਾ ਮਨਸਬ ਦੇ ਕੇ ਸਨਮਾਨਿਤ 
ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਜ਼ੁਲਿਫ਼ਕਾਰ ਖ਼ਾਂ ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਦਿੱਤੀ। 35ਵੇਂ ਸਾਲ 
ਵਿਚ ਇਸ ਦਾ ਮਨਸਬ ਵਧਾ ਕੇ ਚਾਰ ਹਜ਼ਾਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। 
ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸਨੇ ਬੜੇ ਹੌਂਸਲੇ ਨਾਲ ਕਿਲੇ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ 
ਪਰ ਖਾਣ ਦੀ ਸਾਮੱਗਰੀ ਦੀ ਘਾਟ ਕਾਰਨ ਤੇ ਮਰਾਨਾ ਲੁਟੇਰਿਆਂ ਦੇ 


ਵਿਭਚਾਰ ਕਰਕੇ ਇਸਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸਥਿਤੀ ਤਬਦੀਲ ਕਰਨੀ ਪਈ। 
ਇਸਨੇ ਕਿਲੇ ਤੋਂ 39 ਕਿ.ਮੀ. ਹਟਕੇ ਡੇਰਾ ਲਾਇਆ। ਕਾਫ਼ੀ ਸੰਘਰਸ਼ 


ਕਰਨ ਮਗਰੋਂ ਇਸ ਨੇ ਜਿੰਜੀ ਦਾ ਕਿਲਾ ਜਿੱਤ ਲਿਆ। 46ਵੇਂ ਸਾਲ ਵਿਚ 


ਇਸ ਨੂੰ ਮੀਰ ਬਖ਼ਸ਼ੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ। 48ਵੇਂ ਸਾਲ ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ 
ਵਾਕਨਕੀਰਾ ਕਿਲੇ ਉੱਤੇ ਜਲਦੀ ਹੀ ਅਧਿਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ। 


ਇਸਨੂੰ ਮੀਰਬਖ਼ਸ਼ੀ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਤੇ ਬਹਾਲ ਰੱਖਿਆ। ਬਹਾਦਰਸ਼ਾਹ ਨੇ 
ਇਸਨੂੰ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਮਨਸਬ ਅਤੇ ਸਮਸਾਮੁੱਦੌਲਾ ਅਮੀਰ ਉਲ-ਉਮਰਾ 
ਬਹਾਦੁਰ ਨਸਰਤ ਜੰਗ ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਦੇ ਨਾਲ ਦੱਖਣ ਦੀ ਸੂਬੇਦਾਰੀ 
ਅਤੇ ਬਖ਼ਸ਼ੀਗੀਰੀ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਤੇ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ। ਮੁਨੀਮ ਖਾਂ ਖਾਨਖਾਨਾ 
ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਜ਼ੁਲਿਫ਼ਕਾਰ ਖ਼ਾਂ ਨੂੰ ਮੰਤਰੀ ਪਦ ਸੰਪਿਆ ਗਿਆ। 

ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਹਲਜ਼ਲ ਸਮੇਂ 
ਜ਼ੁਲਿਫਕਾਰ ਖ਼ਾਂ ਨੇ ਬੜੀ ਸਿਆਣਪ ਨਾਲ ਸਾਰੀ ਸਥਿਤੀ ਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾ 
ਲਿਆ। ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਜਹਾਂਦਰ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਹੱਥ ਆ ਗਿਆ। 
ਜਹਾਂਦਰ ਸ਼ਾਹ ਵਿਲਾਸੀ ਸੀ। ਜ਼ੁਲਿਫ਼ਕਾਰ ਖ਼ਾਂ ਵੀ ਸਾਰਾ ਕੰਮ ਆਪਣੇ 
ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਨੂੰ ਸੱਪ ਕੇ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਫ਼ਰੁੱਖਸਿਯਰ ਨੇ ਮੌਕੇ ਦਾ 
_ ਲਾਭ ਉਠਾ ਕੇ- ਜਹਾਂਦਰ ਸ਼ਾਹ ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਜਹਾਂਦਰ ਸ਼ਾਹ 
ਤਾਂ ਭੱਜ ਗਿਆ ਪਰ ਫ਼ਰੁੱਖਸਿਯਰ ਨੇ ਜ਼ੁਲਿਫਕਾਜ਼ ਖ਼ਾਂ ਨੂੰ ਬੜੀ ਬੇਰਹਿਮੀ 
ਨਾਲ ਮਰਵਾ ਦਿੱਤਾ। ਰ੍ 

ਜ਼ੁਲਿਫਕਾਰ ਖ਼ਾਂ ਇਕ ਅਨੁਭਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਸੀ। ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੇ 
ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਬੜਾ ਮਾਣ ਅਤੇ ਜਸ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। 

ਹ. ਪੁ.-ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੇ. 5 :27 

ਜੁਐਲ, ਜਾਨ : ਇਹ ਵਿਲਟਸ਼ਿਰ ਵਿਚ ਸਾਲਿਸਬਰੀ ਦਾ 
ਪਾਦਰੀ ਸੀ ਜੇ ਰੋਮਨ ਕੈਥੋਲਿਕ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਦੇ ਉਲਟ ਮਲਕਾ ਇਲਿਜ਼ਬਥ 
ਪਹਿਲੀ ਦੀ ਧਾਰਮਕ ਨੀਤੀ ਦਾ ਪੱਖੀ-ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ ਡੈਵੋਨਸ਼ਿਰ 
ਵਿਚ ਬੂਡਨ ਵਿਖੇ 24 ਮਈ, 1522ਨੂੰ ਹੋਇਆ। ਵਿਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ 
ਮਗਰੋਂ 1542ਈ. ਵਿਚ ਇਹ ਕਾਰਪਸ ਕ੍ਰਿਸਟੀ ਕਾਲਜ ਦਾ ਫੈਲੋ ਚੁਣਿਆ 
__`ਗਿਆ। ਪ੍ਰੋਟੈਸਟੈਂਟ ਬਾਦਸ਼ਾਹ, ਐਡਵਰਡ ਛੇਵੇਂ ਦੇ ਰਾਜ ਸਮੇਂ ਇਹ 
ਇਟਲੀ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਤੇ ਸੁਧਾਰਕ ਪੀਟਰ ਮਾਰਟਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਹੋਇਆ 





512 


ਅਤੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿਚ ਸੁਧਾਰਵਾਦੀ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਨੇਤਾ ਬਣ ਗਿਆ। 
ਕੈਥੋਲਿਕ ਮਹਾਰਾਣੀ, ਮੇਰੀ ਪਹਿਲੀ ਦੇ ਰਾਜਗੱਦੀ ਤੇ ਬੈਠਣ ਸਮੇਂ ਇਸ 
ਨੇ ਸਵੈ-ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਕਈ ਪ੍ਰੇਟੈਸਟੈਂਟ ਵਿਰੋਧੀ ਬਿਆਨ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ 
ਅਤੇ ਫਿਰ ਹੁਜ਼ਿਆਰੀ ਨਾਲ ਦੇਸ਼ ਵਿਚੋਂ ਭੱਜ ਕੇ ਜਰਮਨੀ ਵਿਚ ਫ੍ਰੈਂਕਫਰਟ 
ਵਿਖੇ ਜਾ ਵੱਸਿਆ। ਉਥੇ 1552 ਈ. ਵਿਚ 'ਬੁੱਕ ਆਫ਼ ਪ੍ਰ੍‌ਅਰ' ਦੀ 
ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਵਿਵਾਦ ਸਮੇਂ ਇਸ ਨੇ ਨਰਮ ਧੜੇ ਦਾ ਪੱਖ ਕੀਤਾ। ਇਸ 
ਪਿੱਛੋਂ ਇਸ ਨੇ ਸਾਰੇ ਯੂਰਪ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਕੀਤਾ। 

 ਪ੍ਰੋਟੈਸਟੈਂਟ ਪੱਖੀ ਇਲਿਜ਼ਬਥ ਪਹਿਲੀ-ਦੇ ਗੱਦੀ ਤੇ ਬੈਠਣ.ਸਮੇਂ 
ਇਹ ਇੰਗਲੈਂਡ ਪਰਤ ਆਇਆ। ਸੌਨ 1559 ਦੀ ਵੈਸਟਮਿਨਸਟਰ 


ਕਾਨਫਰੰਸ ਸਮੇਂ ਇਸ ਨੇ ਰੋਮਨਵਾਦੀਆਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ। ਮਗਰੋਂ. 


ਇਲਿਜ਼ਬਥ ਦੇ ਰਵੱਈਏ ਅਨੁਸਾਰ ਕੈਥੋਲਿਕਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਇਹ ਵੀ ਕੁਝ ਨਰਮ 
ਹੇ ਗਿਆ। 


ਸੰਨ 1560 ਵਿਚ ਇਹ ਸਾਲਿਸਬਰੀ ਦਾ ਬਿਸ਼ਪ ਬਣ ਗਿਆ। 
23 ਸਤੰਬਰ, 1571 ਨੂੰ ਵਿਲਟਸ਼ਿਰ ਵਿਚ ਮੌਕਟਨ ਫਾਰਲੀ ਵਿਖੋ ਇਸ 
ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਰ ਰ 


ਸੰਨ 1562 ਵਿਚ ਜੁਐਲ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੁਸਤਕ £49010/310੦ 
੦੦੬6੩ 2&£1%੩॥ਕ' ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈ। ਇਸ ਦੇ ਕਈ ਨੁਕਤਿਆਂ 
ਬਾਰੇ ਵਿਰੋਧੀ ਗੱਲਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿਚ ਇਸ 
ਨੇ 9੩੬1੧" 1565 ਈ. ਵਿਚ ਅਤੇ '28ਇ95੬ ੦8 102 44[000ਊ' 
(1566) ਈ) ਪੁਸਤਕਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀਆਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਨੇ 
ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੀ ਧਾਰਮਕ ਨੀਤੀ ਨੂੰ ਪੱਕੇ ਪੈਰਾਂ ਤੇ ਖੜਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। 

ਹ. ਪੁ.--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 5: 552 

ਜੂੰ : ਇਹ ਪੰਛੀਆਂ ਅਤੇ ਥਣਧਾਰੀ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਉੱਤੇ ਪਰਜੀਵੀ 
ਜੀਵਨ ਜੀਉਣ ਵਾਲੇ, ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਪਰਹੀਨ ਕੀੜੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੈਲੋਫੈਗਾ 
(ਕੱਟਣ' ਵਾਲੀਆਂ ਜੂੰਆਂ) ਅਤੇ -ਐਨਾਪਲੁਰਾ ਜ਼ੂਸਣ ਵਾਲੀਆਂ ਜੂੰਆਂ) 
ਦੋ ਵਰਗਾਂ ਵਿਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਸਲੀ ਜੁੰਆਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕਈ 
ਹੋਰ ਵਰਗਾਂ ਦੇ ਕੀੜਿਆਂ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਜੂੰ ਸ਼ਬਦ ਲਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ 
ਹੈ। 

ਜੂੰਆਂ ਰੇਮਦਾਰ ਅਤੇ ਚਪਟੇ ਕੀੜੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ 
ਬਹੁਤ ਛੋਟੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ 
ਚੰਗੀਆਂ ਵਿਕਸਿਤ ਨਹੁੰਦਰਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ 
ਇਹ ਪਰਪੋਸ਼ੀ ਨਾਲ ਚਿੰਬੜੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਡੇ ਵਾਲਾਂ, 
ਖੰਭਾਂ ਜਾਂ ਕੱਪੜਿਆਂ ਨਾਲ ਚਿੰਬੜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬੱਚੇ ਅੰਡਿਆਂ 
ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲਦੇ ਸਾਰ ਚੁਸਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਬੱਚੇ ਸਰੀਰਕ ਬਣਤਰ ਅਤੇ 


_ ਆਦਤਾਂ ਵਿਚ ਬਾਲਗ਼ ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ ਜੁਲਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਲਿੰਗੀ 


ਪ੍ਰੋੜਤਾ ਆਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਕਈ ਵਾਰ ਕੁੰਜ ਉਤਾਰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵੱਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਖ਼ੁੰਰਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 

ਕੱਟਣ ਵਾਲੀਆਂ ਜੂੰਆਂ ਪੰਛੀਆਂ ਅਤੇ ਕੁਝ ਥਣਧਾਰੀ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ 
ਮਨੁੱਖ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ) ਉੱਤੇ 'ਪਰਜੀਵੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਤਕਰੀਬਨ 
6ਮਿ. ਮੀ. ਲੰਬੀਆਂ ਅਤੇ ਚਿੱਟੇ ਜਿਹੇ, ਪੀਲੇ, ਲਾਲ, ਭੂਰੇ, ਕਾਲੇ ਆਦਿ 

ਜੂਸਣ ਵਾਲੀਆਂ ਜੂੰਆਂ ਥਣਧਾਰੀਆਂ ਦੇ ਲਹੂ ਜਾਂ ਟਿਸ਼ੂ-ਤਰਲ 
ਤੇ ਆਹਾਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਕੱਟਣ ਵਾਲੀਆਂ ਜੂੰਆਂ ਤੋਂ ਛੋਟੀਆਂ 
ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰੰਗ ਪੀਲਾ ਜਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਸੇ ਇਕ ਪ੍ਰਜਾਤੀ 
ਦੀ 'ਸਿਰਫ਼ ਇਕੋ ਜਾਂ ਕੁਝ ਕੁ ਹੀ ਜਾਤੀਆਂ. ਉੱਤੇ ਪਰਜੀਵੀ ਹੁੰਦੀਆਂ 
ਹਨ। 

ਮਨੁੱਖ ਤੇ ਮਿਲਣ ਵਾਲੀ ਜਾਤੀ ਪਿਡੀਕਿਉਲਸ ਹਿਊਮੇਨਸ 
(7੬0160105 10808005) ਦੀਆਂ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ-ਪਿਡੀਕਿਉਲਸ 


513 


ਹਊਮੇਨਸ ਕੈਪਡਿਸ (ਨਸ਼. ਦੀ ਲੀ ਵਿ 
ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪਿਡੀਕਿਉਲਸ ਹਿਊਮੇਨਸ ਕਾਰਪੋਰਿਸ (2ਸ. 


ਆ. 








ਰਨ (6੬5 2ਕਲ-ੇ"ਪਨ,1?ਾਂ । ੨9੬ 


00%), ਜਿਹੜੀ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਚਮੜੀ ਵਿਚ ਬਹੁਤ 
।[ਰਕ 'ਪੈਦਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਪਰ ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਖ਼ਤਰਨਾਕ 
ਮਿ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਇਕ ਮਨੁੱਖ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਤੱਕ ਕਈ ਬੀਮਾਰੀਆਂ ਦੇ 
/ੱਧ ਦਾ ਟੈੱਚ ਫ਼ੀਵਰ ਖਿੰਦਕ ਰੋਗ) ਅਤੇ ਜੂੰਆਂ ਰਾਹੀਂ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ 
ਭਲੈਪਸਿੰਗ ਫ਼ੀਵਰ। 

ਮਨੁੱਖ ਤੇ ਮਿਲਣ ਵਾਲੀ ਇਕੋ ਇਕ ਹੋਰ ਕਿਸਮ ਪਿਊਬਿਕ ਜਾਂ 
'ਹੈਬ ਜੂੰ (£ਮਮ05 20085) ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਕਦੀ-ਕਦੀ ਕੱਛਾਂ, 
ਰਵੱਟਿਆਂ, ਦਾੜ੍ਹੀ ਅਤੇ ਪਿਊਬਿਸ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੇ ਵਾਲਾਂ ਵਿਚ ਮਿਲਦੀ 
ਰਿ ਰ੍ ਰ ਰ 
ਇਸ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀਆਂ ਜੁਲਦੀਆਂ ਕੁਝ ਹੋਰ ਜਾਤੀਆਂ 
ਡਡੀਕਿਉਲਸ ਸ਼ਾਫੀ (2 5886 ਚਿੰਪੈਂਜੀ ਉੱਤੇ ਮਿਲਣ ਵਾਲੀ), 
[ਡੀਕਿਉਲਸ ਗੋਰਿੱਲੀ (2 (00016 ਗੋਰਿੱਲਾ ਤੇ ਮਿਲਣ ਵਾਲੀ), 
[ਡੀਕਿਉਲਸ ਮੱਜਾਬਰਗੀ (2 ੧1੦0੬ ਨਵੀਂ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਬਾਂਦਰਾਂ 
ਚ) ਅਤੇ ਪਿਡੀਕੀਨਸ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਪੁਰਾਣੀ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਪ੍ਰਾਈਮੇਟਾਂ ਵਿਚ 
(ਲਣ ਵਾਲੀ ਕਿਸਮ ਹੈ। ਰ 

ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ (ਉੱਤੇ ਕਈ ਰਸਾਇਣਿਕ 
।ਟ ਨਾਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ, ਕੱਪੜਿਆਂ ਨੂੰ _ਜ਼ਹਿਰੀਲੀਆਂ ਗੈਸਾਂ, 


ਜਾਇਣਿਕ ਘੋਲਾਂ ਅਤੇ ਗਰਮੀ ਨਾਲ ਜਰਮ-ਰਹਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਤਰੀਕੇ 


ਕਾਉ ਲਾਭਦਾਇਕ ਸਿੱਧ ਹੋਏ ਹਨ। 
ਹ. ਪੁ.-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 14 : 362 


ਜੂਸਟੀ, ਜੂਸੈਪ 


ਜੁਇਟ, ਸਾਰਾ ਆੱਰਨ : ਇਸ ਅਮਰੀਕੀ ਨਾਵਲਕਾਰ 
ਅਤੇ ਕਹਾਣੀ ਲੇਖਿਕਾ ਦਾ ਜਨਮ 3 ਸਤੰਬਰ, 1849 ਨੂੰ ਮੇਨ ਰਾਜ ਵਿਚ 
ਦੱਖਣੀ ਬੈਰਿਕ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਇਸਨੇ ਬੈਰਿਕ ਅਕਾਦਮੀ ਤੋਂ ਸਿੱਖਿਆ 
ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਪਰ ਅਸਲ ਵਿਦਿਆ ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਡਾਕਟੇਰ ਪਿਤਾ 
ਨਾਲ ਖੇਤਾਂ ਵਿਚ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਘੋੜ-ਸਵਾਰੀ ਕਰਦਿਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। . 
ਸੰਨ 1869 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ 'ਐਟਲਾਂਟਿਕ ਮੰਥਲੀ” ਵਿਚ ਲੇਖ ਭੇਜੇ। ਇਸ 
ਰਸਾਲੇ ਵਿਚ ਇਸ ਦੇ ਕਈ ਲੇਖੰ ਛਪੇ। ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ 
ਦੇ ਪ੍ਰਾਂਤਕ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਇਸ ਢੰਗ ਅਤੇ ਖੂਬੀ ਨਾਲ ਚਿਤਰਿਆ ਹੈ ਕਿ 
ਰਹਿ ਸਕਣ। ਇਸ ਨੇ ਕਈ ਨਾਵਲ ਲਿਖੇ ਪਰ ਇਸ ਦੀਆਂ ਨਿੱਕੀਆਂ 
ਕਹਾਣੀਆਂ ਅਤੇ ਰੇਖਾ-ਚਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਧੇਰੇ ਹੈ। ਇਸ ਦੀਆਂ 


_ ਸੰਗ੍ਰਹਿ- ਕੀਤੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਨੂੰ 1916 ਈ. ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ` 


ਬਾਅਦ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਪਹਿਲੀ ਔਰਤ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ 
1901 ਈ. ਵਿਚ ਬੋਡੋਇਨ ਕਾਲਜ ਤੋਂ ਆਨਰੇਰੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ। 
ਸੰਨ 1902 ਵਿਚ ਇਕ ਐਕਸੀਡੈਂਟ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਨਕਾਰਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ 
ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇਸ ਦਾ ਲਿਖਾਰੀ ਜੀਵਨ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਿਆ। 24 ਜੂਨ, 
1909 ਨੂੰ ਦੱਖਣੀ ਬੈਰਿਕ ਵਿਖੇ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। 


ਇਸ ਦੀਆਂ 20ਪੁਸਤਕਾਂ ਵਿਚੋਂ ਡ਼ੀਪਹੈਵਨ' (1877) ਅਤੇ 'ਦੀ 
ਕੰਟਰੀ ਆਫ਼ ਦੀ ਪੁਆਇੰਟਿਡ ਫਰਜ਼' (1896) ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। 
'ਏ ਵਾਈਟ ਹੈਰਨ' (1888), 'ਦੀ ਕਿੰਗ ਆਫ਼ ਫੋਲੀ ਆਈਲੈਂਡ' 
(1888), 'ਏ ਨੇਟਿਵ ਆਫ਼ ਫਿਨਜ਼ਬਾਈ' (1893) ਅਤੇ 'ਦੀ ਲਾਈਫ਼ 
ਆਫ਼ ਨੈਨਸੀ' (1895) ਇਸ ਦੀਆਂ ਉੱਤਮ ਕਹਾਣੀਆਂ ਹਨ। 'ਏ 
ਕੰਟਰੀ ਡਾਕਟਰ' (1884), 'ਏ ਮਾਰਸ ਆਈਲੈਂਡ' (1885) ਅਤੇ 'ਦੀ 
ਟੋਰੀ ਲਫਰ' (1901) ਇਸ ਦੇ ਤਿੰਨ ਨਾਵਲ ਹਨ। ਰ 

ਹ. ਪੁ.-ਵ. ਯੂ. ਐਨ. 8 : 2661; ਐਨ. ਅਮੈ. 16 : 59; ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 5: 
553; ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 12 : 1039 

ਜੁਸਟੀ, ਜੂਸੈਪ : ਇਹ ਇਟਲੀ ਦਾ ਕਵੀ ਅਤੇ ਵਿਅੰਗ 
ਲੇਖਕ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ 13 ਮਈ, 1809 ਨੂੰ ਟਸਕਨੀ ਵਿਚ, 
ਮਾਨਸੁਮਨੋ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਪੀਸਾ ਵਿਖੇ ਦੇ ਵਾਰ (1826-29 ਅਤੇ 
1832-34 ਈ) ਕਾਨੂੰਨ ਦਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਰਹਿਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1848 ਦੇ 
ਵਿਦਰੋਹ ਤੱਕ ਇਸ ਦਾ ਜੀਵਨ ਗੁਮਨਾਮ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਕੁਝ ਚਿਰ ਲਈ 





` ਜ਼ੁਸੈਪ ਜੂਸਟੀ 


ਇਹ ਟਸਕਨੀ ਦੀ ਲੈਜਿਸਲੇਟਿਵ ਅਸੈਂਬਲੀ ਦਾ ਡਿਪਟੀ ਰਿਹ੍ਹਾ। ਇਸ 
` ਦੀ ਮੌਤ ਫ਼ਲੋਰੈਂਸ ਵਿਖੇ 31 ਮਾਰਚ, 1850 ਨੂੰ ਹੋਈ। 


-__ਜੂਸਟੀ ਨਿਆਨੀ 


___ ਇਸ ਦੀਆਂ ਵਿਅੰਗਾਤਮਕ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦਾ ਪਹਿਲਾਂ ਹੱਥ ਲਿਖਤ 
ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੀ ਪ੍ਰਚਾਰ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ੬੬ 


11130” ਅਤੇ '€੩੪॥ ਇਟਲੀ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਲੇਖਕ ਦੇ ਨਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ 
ਹੀ ਛਪਵਾਉਣੇ ਪਏ। ਇਸ ਦੀਆਂ 9.& €0088000% ੩ 409 


(1833), 10 50931ਟ" (1836), 1. 1918 12886 ਅਤੇ “31 
(390ਡ01090 ਆਦਿ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਿਅੰਗਾਤਮਕ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਹਨ। %&0 
/&ਸ0॥੦687" ਲ. 1846 ਈ.) ਇਸ ਦੀ ਸ਼ਾਹਕਾਰ ਰਚਨਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ 
ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਸੰਪੂਰਨ ਰਚਨਾ ਦਾ ਸੰਪਾਦਨ 1924 ਈ. ਵਿਚ ਐਫ. 
ਮਾਰਟੀਨੀ ਨੇ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਵਿਚ ਛਪੀਆਂ ਤੇ ਅਣਛਪੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ 
ਨੂੰ ਇਕੱਤਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ____ 

ਹ. ਪੁ.--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 10: 437; ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 4:560 

ਜੁਸਟੀ ਨਿਆਲੀ : ਇਹ ਇਟਲੀ ਦਾ ਇਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ 


__ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਸੀ ਜਿਸ ਦਾ ਮੁੱਢ ਵੀਨਸ ਤੋਂ ਹੋਇਆ ਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਇਹ 


ਜੈਨੋਆ ਵਿਖੇ ਜਾ ਕੇ ਵੱਸਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਇਸ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਦੇ ਬਹੁਤ 
ਸਾਰੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕਈ ਉੱਘੇ ਵਿਅਕਤੀ ਹੋਏ ਹਨ। ਲੀਓਨਾਂਰਦੋ 
ਜੂਸਟੀ ਨਿਆਨੀ ਦਾ ਜਨਮ 1388 ਈ. ਵਿਚ ਹੋਇਆ ਤੇ ਇਹ ਵੀਨਸੀ 
ਕਵੀ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਨੇ ਇਤਾਲਵੀ ਭਾਸ਼ਾ. ਵਿਚ 
ਕਈ ਹਲਕੇ-ਫੁਲਕੇ ਸਰੇਦੀ ਗੀਤ ਲਿਖੇ ਜੋ ਪੁਨਰ-ਜਾਗ੍ਰਿਤੀ ਕਾਲ ਸਮੇਂ 
ਸੰਗੀਤ ਨਾਲ ਗਾਏ ਜਾਣ ਤੇ ਇੰਨੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਏ ਕਿ ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੇ 
ਗੀਤਾਂ ਨੂੰ ਜੂਸਟੀ ਨਿਆਨੀ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਸੰਨ 1446 ਵਿਚ ਇਸ 
ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਰ 

ਆੱਗਾਸਟੀਨੋ ਜੂਸਟੀ ਨਿਆਨੀ ਦਾ ਜਨਮ 1470 ਈ. ਵਿਚ 
ਹੋਇਆ। ਇਹ ਇਸ ਬੰਸ਼ ਦੀ ਜੈਨੋਆ ਸ਼ਾਖਾ ਵਿਚੋਂ ਸੀ। ਸੋਲ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ 
ਦੇ ਮੁੱਢ ਤੋਂ ਹੀ ਇਹ ਕਾੱਰਸਿਕਾ ਦਾ ਬਿਸ਼ਪ ਬਣ ਗਿਆ ਅਤੇ ਬਾਅਦ 
ਵਿਚ ਪੈਰਿਸ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਹੀਬ੍ਰਿਊ ਅਤੇ ਅਰਬੀ ਭਾਸ਼ਾ 
ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਚੇਅਰ ਸੰਭਾਲੀ। ਇਸ ਦੀ ਅੰਜੀਲ ਦੀ ਬਹੁ-ਭਾਸ਼ਾਈ 
ਐਡੀਸ਼ਨ 1516 ਈ. ਵਿਚ ਛਾਪੀ ਗਈ। ਸੰਨ 1536 ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ 
ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਲਾਰੈਨਜ਼ੋ (1380-1350ਈ.)ਪੀਐਂਟਰੇ, 
ਬਰਨਾਰਗੇ (1408-1489 ਈ.), ਆਰਸਤੋ (1538-1603 ਈ.) ਅਤੇ 
ਪਾਪੀਓ (1569-1616) ਇਸ ਬੰਸ਼ ਦੇ ਹੋਰ ਮਸ਼ਹੂਰ ਵਿਅਕਤੀ ਹੋਏ 
ਹਨ। 

ਹ. ਪੁ.-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 10-436; ਐਨ. ਅਮੈ. 12: 670 

ਜੂਜ਼ ਵਾਨ ਕਲੀਵ : ਇਹ ਫਲੈਂਡਰਜ਼ ਦਾ ਚਿੱਤਰਕਾਰ 
ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਪੁਰਾ ਨਾਂ ਜੂਜ਼ਵਾਨ ਤੇਰ ਵੀਕ ਵਾਨ ਕਲੀਵ ਸੀ। ਇਸ 
ਦਾ ਜਨਮ 1480 ਈ. ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਆਰੰਭ ਤੋਂ ਹੀ ਧਾਰਮਕ 
ਪ੍ਰਸੰਗਾਂ ਅਤੇ ਪੌਰਾਣਿਕ ਕਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਕਲਾ ਸਾਧਨਾ ਵੱਲ ਪਰਵਰਤਿਤ 
ਹੋਇਆ। ਇਸ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਕਲਾ ਕ੍ਰਿਤ 'ਆਦਮ ਅਤੇ ਹਵਾ' 
ਦਾ ਪੰਖਦਾਰ ਚਿੱਤਰ ਹੈ। ਮਰੀਅਮ ਦੇ ਜੀਵਨ ਪ੍ਰਸੰਗਾਂ ਸਬੰਧੀ ਇਸ ਨੇ 
'ਵਰਜਿਨ' ਸਮੇਤ ਕਿੰਨੀਆਂ ਹੀ ਹੋਰ ਕਲਾ-ਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ 
ਕੀਤਾ। ਸੰਨ 1520 ਵਿਚ ਇਹ ਐਂਟਵਰਪ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਗਿਲਡ ਦਾ 
ਡੀਨ ਬਣਿਆ। ਇਸੇਂ ਦੌਰਾਨ ਡਚਿਊਰਰ ਇਸ ਨਗਰ ਵਿਚ ਯਾਤਰਾ 
ਕਰਨ ਆਇਆ। ਜੂਜ਼ ਉਸ ਤੋਂ ਇੰਨਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਇਆ ਕਿ ਇਸ ਨੇ 
ਮਹਾਨ ਜਰਮਨ ਕਲਾਕਾਰ ਦੇ 'ਸੇਂਟ ਜੋਰੋਮ' ਨਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਜ਼ਿੱਤਰ ਦੀ 
ਨਕਲ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਨੂੰ ਹੇਰ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਸਦਾ ਅੱਗੇ ਵਧਣ 
ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਵੀ ਮਿਲੀ। ਇਹ ਅਤਿ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਇਤਾਲਵੀ ਕਲਾਕਾਰ, 
ਲਿਉਨਾਰ ਦੋ ਦਾ ਵਿੰਚੀ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣ ਨਿਰਮਾਣ ਪੱਧਤੀ, ਸੁਚੱਜੇ 
ਪ੍ਰਗਟਾਅ ਅਤੇ ਰੰਗ ਵਿਉੱਤ ਤੋਂ ਇੰਨਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਇਆ ਕਿ ਕਾਫ਼ੀ 
` ਦੇਰ ਤੱਕ ਇਹ ਉਸ ਦੀ ਲੀਹ ਤੇ ਚੱਲਦਾ ਰਿਹਾ। ਇਹ 'ਪੋਰਟਰੇਟ' 
_ ਬਣਾਉਣ ਵਿਚ ਵੀ ਮਾਹਰ ਸੀ। ਇਸ ਨੇ ਅਣਗਿਣਤ ਸੁੰਦਰ ਚਿੱਤਰਾਂ 


514 


ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ। ਲੋਵੇਰ ਅਤੇ ਜੈਨੋਆ ਦੇ ਗਿਰਜਾ ਘਰਾਂ ਵਿਚ 
'ਪਿਯਤਾ' ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਿੰਨੇ ਹੀ ਸੁੰਦਰ ਚਿੱਤਰ ਬਣਾ ਕੇ ਦਿੱਤੇ। ਬੋਸਟਨ 
ਦੀ ਗਾਰਡਨਰ ਗੈਲਰੀ ਵਿਚ ਅਤੇ ਨੇਪਲਜ਼ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਵਿਚ 'ਈਸਾ 
ਦੀ ਸੂਲੀ' ਦ੍ਰਿਸ਼ ਉੱਤੇ ਇਸ ਦੇ ਦੋ ਚਿੱਤਰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਮੈਡੇਨਾ ਦੇ 
ਅਣਗਿਣਤ ਸੁੰਦਰ ਹਾਵਭਾਵ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਚਿੱਤਰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਨਿਪੁੰਨਤਾ 
ਨਾਲ ਬਣਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਚਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਪਿੱਠ-ਭੂਮੀ ਵਿਚ 
ਕੁਦਰਤੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਚਿੱਤਰਣ ਕਰਕੇ ਮਨੋਹਰ ਸੁੰਦਰਤਾ ਦਾ ਅਦਭੁਤ ਮੇਲ 
ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਪਿੱਛੋਂ ਇਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਇਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ 'ਪੋਟਰੇਟ' 
ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਹੋਇਆ।. 

ਹ. ਪੁ.-ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 5 :28 

ਜੂਡਿਆ : ਇਸ ਨੂੰ ਜੂਡਾ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪੁਰਾਤਨ 
ਫ਼ਲਸਤੀਨ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਰਵਾਇਤੀ ਡਵੀਜ਼ਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਦੱਖਣੀ ਡਵੀਜ਼ਨ 
ਦਾ ਨਾਂ ਸੀ। ਦੂਸਰੀਆਂ ਦੋ ਡਵੀਜ਼ਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਉੱਤਰੀ ਨੂੰ ਗੈਲੀਲੀ ਅਤੇ 
ਕੇਂਦਰੀ ਡਵੀਜ਼ਨ ਨੂੰ ਸਮਾਰੀਆ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਜੂਡਿਆ ਤੇ 
ਸਮਾਰੀਆ ਵਿਚਕਾਰ ਕੋਈ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸੀਮਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੇ 
ਕਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮ ਦੇ ਭੂਗੋਲਿਕ ਲੱਛਣ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਪਰ 
ਜੂਡਿਆ ਦਾ ਅਸਲੀ ਖੇਤਰ ਉਪਰਲਾ ਪਹਾੜੀ ਖੇਤਰ ਹੀ ਸੀ ਜੋ ਬੈਥਲ 
ਤੋਂ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਬੀਰਸ਼ੀਬਾ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਤੇ ਇਸ ਵਿਚ 
ਬੈਥਲਹੈਮ ਅਤੇ ਹੀਬ੍ਰਾਨ ਖੇਤਰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। 

ਇਜ਼ਰਾਈਲੀਆਂ (ਯਹੂਦੀਆਂ) ਦੇ ਫ਼ਲਸਤੀਨ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਤੋਂ 


ਪਹਿਲਾਂ ਇਥੇ ਹਨਿਆਨਾ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸੀ ਅਤੇ ਹੀਬਰਾਨ ਇਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ 


ਸ਼ਹਿਰ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਇਜ਼ਰਾਈਲੀ ਕੰਬੀਲਿਆਂ ਨੇ ਇਸ ਖੇਤਰ ਤੇ ਹਮਲਾ 
ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਜੂਡਾ ਕਬੀਲੇ ਨੇ ਇਸ ਖੇਤਰ ਉੱਤੇ ਅਧਿਕਾਰ 
ਜਮਾ ਲਿਆ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੁਝ ਹੋਰ ਕਬੀਲਿਆਂ ਨੇ 
ਵੀ ਇਸ ਸਮੇਂ ਇਜ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਆਬਾਦ ਕੀਤਾ। ਦਸਵੀਂ ਪੂ. ਈ. ਵਿਚ 
ਜਦੋਂ ਡੇਵਿਡ, ਜੂਡਿਆ ਦਾ ਰਾਜਾ ਬਣਿਆ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਇਜ਼ਰਾਈਲੀ 
ਕਬੀਲਿਆਂ ਦਾ ਇਕ ਸਾਂਝਾ ਰਾਜ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਯੋਰੋਸ਼ਲਮ ਨੂੰ 
ਇਸ ਦਾ ਸਦਰ-ਮੁਕਾਮ ਬਣਾਇਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੱਸਵੀਂ ਸਦੀ 


. ਵਿਚ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ 10 ਉੱਤਰੀ ਕਬੀਲੇ ਸਾਂਝੇ ਰਾਜ ਵਿਚੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਗਏ 


ਪਰ ਯੋਰੋਸ਼ਲਮ ਫਿਰ ਵੀ 586ਈ. ਤੱਕ ਇਸ ਦਾ ਸਦਰ-ਮੁਕਾਮ ਬਣਿਆ 
ਰਿਹਾ। ਸੰਨ 586 ਵਿਚ ਬੈਬਿਲੋਨੀਆਂ ਨੇ ਜੂਡਿਆ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਤੇ 
ਯੋਰੋਸ਼ਲਮ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਈਰਾਨੀ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ 
ਬੰਦੀ ਯਹੂਦੀਆਂ ਨੂੰ ਬੈਬਿਲੋਨੀਆ ਤੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੂਲ ਸਥਾਨ ਜੂਡਿਆ 
ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਵੀ ਆਗਿਆ 
ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣਾ ਧਾਰਮਕ ਮੰਦਰ ਅਤੇ ਯੋਰੋਸ਼ਲਮ ਦੀ 
ਦੀਵਾਰ ਮੁੜ ਬਣਾ ਲੈਣ। . 

'ਸਿਕੰਦਰ ਮਹਾਨ ਦੀ ਪੂਰਬ ਦੀ ਜਿੱਤ ਪਿੱਛੋਂ ਕਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ 
ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਹੇਠ ਰਹਿਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੂਡਿਆ ਦਾ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਫਿਰ 
ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਇਆ ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖਾਨਾ-ਜੰਗੀ ਕਰਕੇ 63 ਈ. ਪੂ. 
ਵਿਚ ਰੋਮ ਨੂੰ ਇਸ ਵਿਚ ਦਖ਼ਲਅੰਦਾਜ਼ੀ ਕਰਨੀ ਪਈ ਜਿਸ ਕਾਰਨ 
ਇਸ ਉੱਤੇ ਕਦੇ ਇਸ ਦੇ ਸਥਾਨਕ ਹੁਕਮਰਾਨ ਅਤੇ ਕਦੇ ਰੋਮ ਦੇ 
ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਹਕੂਮਤ ਚਲਾਉਂਦੇ ਰਹੇ। ਸੰਨ 66ਵਿਚ ਯਹੂਦੀ ਅੰਦੋਲਨ ਦੇ 
ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ 70 ਈ. ਵਿਚ ਯੋਰੋਸ਼ਲਮ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਫਿਰ ਤਬਾਹ ਕਰ 
ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਪਰ ਆਧੁਨਿਕ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਵਿਚ ਲਗਭਗ ਪੁਰਾਣੇ ਉਸ 
ਖੇਤਰ ਲਈ ਜੂਡਿਆ ਨਾਂ ਹਾਲੇ ਵੀ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ। 

ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 5: 622;ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 5:30 

ਜੁਨਟਾ ਪੀਸਾਨੋ ((00 730੦) : ਇਟਲੀ ਦਾ ਇਹ 


ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਪੀਸਾ ਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਜਨਮ ਬਾਰੇ ਕੁਝ __- 


ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਪਰੰਤੂ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਲਗਭਗ 1260 ਈ. ਵਿਚ ਹੇਈ। ਕੁਝ 


515 


ਆਲੋਚਕਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਨੇ ਅੰਬੀਅਨ ਕਲਾ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਉੱਤੇ ਬੜਾ 
ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਇਆ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਨੇ ਅਸੀਸੀ ਦੇ ਉਪਰਲੇ 


ਗਿਰਜੇ ਵਿਚ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਕੀਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਚਿੱਤਰ 


%80003087 (1236 ਈ.) ਬਣਾਇਆ ਸੀ ਜੋ ਹੁਣ ਉਪਲਬਧ ਨਹੀਂ। 
ਈਸਾ ਦੇ ਸੂਲੀ ਚਾੜ੍ਹੇ ਜਾਣ ਸਬੰਧੀ ਦੋ ਤਿੰਨ ਹੋਰ ਵੱਡੇ ਆਕਾਰ ਦੇ 
ਚਿੱਤਰ ਅਸੀਸੀ ਅਤੇ ਪੀਸਾ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਿੱਤਰਾਂ ਤੇ ਇਸ 
ਦੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਿੱਤਰਾਂ ਵਿਚ ਈਸਾ ਦਾ ਸਿਰ ਦਰਦ.ਦਾ 


ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਵੀ ਦਰਦ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਨੂੰ ਝੁਕਿਆ ਹੋਇਆ 
ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਧਾਰਨਾ ਉਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲੇ ਜ਼ਮਾਨੇ ਤੋਂ ਉਲਟ 
ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਈਸਾ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਵਿਚ ਦਿਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾਂ ਸੁੰ 

ਹ. ਪੁ.-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾਂ. 4 :560; ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 10: 437. 

ਜੁਨਾਗੜ੍ਹ : ਰਿਆਸਤ--ਇਹ ਭਾਰਤ ਦੀ 'ਕਾਠੀਆਵਾੜ 
ਪੁਲੀਟੀਕਲ ਏਜੰਸੀ'. ਬੰਬਈ ਦੀ ਇਕ ਸਾਬਕਾ ਰਿਆਸਤ ਸੀ ਇਸ 
ਦਾ ਕੁੱਲ ਖੇਤਰਫਲ ਲਗਭਗ 8,407 ਵ. ਕਿ. ਮੀ. (3,284 ਵ. ਮੀਲ) 
ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਉੱਤਰ. ਵੱਲ ਬਾਰਦਾ ਅਤੇ ਹਾਲਾਰ ਅਤੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ 


ਅਰਬ ਸਾਗਰ ਇਸ ਦੀ ਸਰਹੱਦ ਬਣਾਉਂਦਾ ਸੀ। ਜੂਨਾਗੜ੍ਹ ਸ਼ਹਿਰ 


ਰਿਆਸਤ ਦਾ ਸਦਰ-ਮੁਕਾਮ ਸੀ। ਇਥੋਂ ਦੀ ਇਕੋ ਇਕ ਪਹਾੜੀ ਲੜੀ 
ਗਿਰਨਾਰ ਸੀ ਜਿਸ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਚੋਟੀ ਗੋਰਖ ਨਾਥ ਦੀ ਸਮੁੰਦਰ 
ਸਤਹ ਤੋਂ ਉਚਾਈ ਲਗਭਗ 1,100 ਮੀ. (3, 686 ਫੁੱਟ) ਸੀ। ਭਾਦਰ 
ਅਤੇ ਸਰਸਵਤੀ ਇਥੋਂ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਨਦੀਆਂ ਸਨ। ਵੇਰਾਵੇਲ, ਨਵਾਬੰਦਰ, 
ਸੂਤਰਪਾਰਾ ਅਤੇ ਮੰਗੈਲੋਰ ਇਸ ਦੀਆਂ ਠੀਕ ਮੌਸਮ ਵਿਚ ਕੰਮ ਆਉਣ 
ਵਾਲੀਆਂ ਬੰਦਰਗਾਹਾਂ ਸਨ। 


ਇਤਿਹਾਸਕ ਪੱਖ ਤੋਂ 1472ਈ. ਤੱਕ ਜੂਨਾਗੜ੍ਹ ਇਕ ਰਾਜਪੂਤ 
ਰਿਆਸਤ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ ਦੇ ਸੁਲਤਾਨ, ਮੁਹੰਮਦ 
ਬੇਗਰਾ ਨੇ ਇਸ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਅਕਬਰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੇ 
ਸਮੇਂ ਇਹ ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਮੁਗ਼ਲ ਗਵਰਨਰ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸੌਂਪੀ ਦਿੱਲੀ 
ਦਰਬਾਰ ਦੀ ਮਲਕੀਅਤ ਸੀ। ਸੰਨ 1735 ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਗੁਜਰਾਤ ਵਿਚ 
ਮੁਗ਼ਲ ਹਕੂਮਤ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਈ, ਇਥੋਂ ਦੇ ਇਕ ਸਿਪਾਹੀ ਨੇ ਮੁਗ਼ਲ 
ਗਵਰਨਰ ਨੂੰ ਇਥੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਕਾਇਮ ਕਰ ਲਿਆ। ਇਸ 
ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਦੇ 'ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ 
1807 ਈ. ਵਿਚ ਬਰਤਾਨਵੀਂ ਸਰਕਾਰ ਨਾਲ ਸੰਧੀ ਕਰ ਲਈ। 

ਜੁਨਾਗੜ੍ਹ ਕਾਠੀਆਵਾੜ ਦੀਆਂ ਪਹਿਲੇ ਦਰਜੇ ਦੀਆਂ ਰਿਆਸਤਾਂ 
ਵਿਚ ਗਿਣੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਇਥੋਂ ਦੇ ਰਾਜੇ/ਸਰਦਾਰ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਰਜਾ ਨੂੰ 
ਮੰਤ ਦੀ ਸਜਾ ਦੇਣ ਦਾ ਹੱਕ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਟਕਸਾਲ ਸੀ। 
ਇਸ ਦੀਆਂ 18 ਮਿਉਂਸਪਲਟੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਜੂਨਾਗੜ੍ਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਸੀ। 
ਰਿਆਸਤ ਵਿਚ 9ਜੇਲ੍ਹ-ਘਰ, ਇਕ ਆਰਟਸ ਕਾਲਜ, ਸਰਕਾਰੀ ਹਾਈ 
ਸਕੂਲ ਅਤੇ 124 ਹੋਰ ਸਕੂਲ, 21 ਦਵਾਖ਼ਾਨੇ, ਇਕ ਹਸਪਤਾਲ ਅਤੇ 
ਇਕ ਕੋੜ੍ਹੀਆਂ ਦਾ ਆਸ਼ਰਮ ਸੀ। ਬਹੁਤੀ ਆਬਾਦੀ ਹਿੰਦੂ, ਮੁਸਲਮਾਨ 
ਅਤੇ ਜੈਨੀਆਂ ਦੀ ਸੀ। ਹਿੰਦੂਆਂ ਦਾ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸੋਮਨਾਥ ਦਾ ਮੰਦਰ ਵੀ 
ਇਸੇ ਰਿਆਸਤ ਵਿਚ ਹੀ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਥੇ ਕਈ ਹੋਰ ਪੁਰਾਣੇ 
ਜੈਨ,. ਬੋਧੀ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਮੰਦਰ ਵੀ ਸਨ। 

22544: ਤੋਂ 21551" ਉ. ਵਿਥ.; 70 ਤੋਂ 72' ਪੂ. ਲੰਬ. 

ਤੀ 

ਜੁਨਾਗੜ੍ਹ : ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ-ਇਹ ਭਾਰਤ ਦੇ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮੀ 
ਗੁਜਰਾਤ ਰਾਜ ਦਾ ਇਕ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੈ' ਜੋ ਕਾਠੀਆਵਾੜ ਪ੍ਰਾਇਦੀਪ ਦੇ 
ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵਿਚ 10843 ਵ. ਕਿ. ਮੀ. (41,861 ਵ. ਮੀਲ) ਵਿਚ 
ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਆਬਾਦੀ 23,94,859(1991) ਹੈ। ਇਸ 
ਦੇ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਅਰਬ ਸਾਗਰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਗਿਰਨਾਰ ਪਹਾੜੀਆਂ 


ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਹ ਇਕ ਪੱਧਰਾ ਮੈਦਾਨੀ ਖੇਤਰ ਹੈ! ਭਾਰਤ ਦਾ ਮਸ਼ਹੂਰ 


` ਤੇ ਘਣਾ ਗੀਰ ਜੰਗਲ ਇਸੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਹੈ ਜੋ ਭਾਰਤੀ ਨਸਲ ਦੇ ਸ਼ੋਰਾਂ 
_ਲਈ ਸਰਕਾਰੀ ਤੌਰ ਤੇ ਰਾਖਵਾਂ ਹੈ। ਰ੍ 


ਪੈਦਾਵਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜ਼ਿਲ੍ਹੋ ਵਿਚ ਕਈ ਸਮੁੰਦਰੀ ਬੰਦਰਗਾਹਾਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ 
ਵਿਚੋਂ ਪੇਰਬੰਦਰ ਮੁੱਖ ਬੰਦਰਗਾਹ ਹੈ। 

ਹ. ਪੁ.-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾਂ. 5 : 634 

ਜੁਨਾਗੜ੍ਹ : ਸ਼ਹਿਰ-ਇਹ ਭਾਰਤ ਦੇ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮੀ 
ਗੁਜਰਾਤ ਰਾਜ ਦੇ ਇਸੇ ਨਾਂ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਇਕ ਪੁਰਾਣਾ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਜੋ 
ਹੁਣ ਇਸ ਦਾ ਸਦਰ-ਮੁਕਾਮ ਹੈ ਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਭਾਰਤ ਦੀ ਇਸੇ ਨਾਂ ਦੀ 
ਇਕ ਸਾਬਕਾ ਰਿਆਸਤ ਦਾ ਸਦਰ-ਮੁਕਾਮ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਰਾਜ ਕੋਟ 
ਤੋਂ 90ਕਿ. ਮੀ. ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵਿਚ ਕਾਠੀਆਵਾੜ ਪ੍ਰਾਇਦੀਪ ਦੀਆਂ 
ਗਿਰਨਾਰ ਅਤੇ ਦਾਤਾਰ ਪਹਾੜੀਆਂ ਦੀ-ਤਲਹੱਟੀ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਕੁਦਰਤੀ 
ਸੁੰਦਰਤਾ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਭਾਰਤ ਦੇ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਨਜ਼ਾਰਿਆਂ ਵਾਲੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ 
ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਹੈ। ਇਥੇ ਪਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮੰਦਰ ਅਤੇ ਮਸਜਿਦਾਂ 


` ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਲੰਬੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਪਤਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਅਪਰਕੋਟ ਪਿਰਾਣਾ 


ਜੂਨਾਗੜ੍ਹੇ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਦਾ ਖੇਤਰ਼ ਲਗਭਗ ਤੀਜੀ ਈ. ਪੂ. 
ਦੇ ਪੁਰਾਤਨ ਬੋਧੀ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਖੰਡਰਾਤ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਪਿਆ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਵਿਚ ਖਪਰਾਕੋਡੀਆ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦਿਲਚਸਪ ਹੈ ਜੋ ਵੇਖਣ ਤੋਂ ਲੱਗਦਾ 
ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਦੋ ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਮੰਜ਼ਲਾਂ ਮਨ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ 
ਗਿਰਨਾਰ ਪਹਾੜ ਜੈਨ ਮੰਦਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਪਿਆ ਹੈ। ਅਪਰਕੋਟ 
ਵਿਚ ਦੇ ਖੂਹ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਜਪੂਤ ਰਾਜਿਆਂ 
ਦੀਆਂ ਰੱਖੀਆਂ ਦੋ ਗ਼ੁਲਾਮ ਲੜਕੀਆਂ ਦੇ ਬਣਾਏ ਹੋਏ ਹਨ। ਪੁਰਾਣੇ 


_ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਸੁਲਤਾਨ ਮਹਿਮੂਦ ਬੇਗਰਾ ਨੇ ਇਕ ਮਸਜਿਦ ਬਣਵਾਈ ਸੀ 


ਜਿਸ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਹੀ ਪਈ ਇਕ 17ਫੁੱਟ ਲੰਬੀ ਤੋਪ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਪੁਰਾਣੀ 
ਸ਼ਾਨ ਦੀ ਹਾਮੀ ਭਰਦੀ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਪੱਖ ਤੋਂ 15ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੱਕ 
ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਉੱਤੇ ਰਾਜਪੂਤ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਹਕੂਮਤ ਰਹੀ। ਸੰਨ 1472 
ਵਿਚ ਇਸ ਉੱਤੇ ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਮੁਹੰਮਦ ਬੇਗਰਾ ਨੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਕੇ ਇਸ 
ਦਾ ਨਾਂ ਬਦਲ ਕੇ ਮੁਸਤਫ਼ਾਬਾਦ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ। _ . 

ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਇਹ ਇਕ ਚੰਗਾ ਵਪਾਰਕ ਤੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ 
ਜੇ ਰੇਲਾਂ ਅਤੇ ਸੜਕਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੌਮੀ ਸ਼ਾਹ-ਰਾਹ ਦੁਆਰਾ ਬਾਕੀ 
ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। 

ਆਬਾਦੀ-1,67,110 (1991) 

21531 ਉ. ਵਿਥ.; 7031. ਪੂ_ ਲੰਬ. 

ਹ. ਪੁ.-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾਂ. 5 : 636; ਇੰਪ. ਗ. ਇੰਡ, 14 : 238 
___ਜੁਨਾਨ : ਇਹ ਬਹਾਵਲਪੁਰ ਦਾ ਇਕ ਕਬੀਲਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ 
ਆਰੰਭ ਜਾਮੰਜੂਨਾ ਨਸਲ ਵਿਚੋਂ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਜਾਮਜੂਨਾ ਸੱਮਾ ਹੋ 
ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੋ ਉਨਾਰ ਦਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਸੀ ਤੇ ਸੱਮਾ ਰਾਜ ਘਰਾਣੇ 
ਦਾ ਦੂਜਾ ਸ਼ਾਸਕ ਸੀ। ਅੱਠਵੀਂ ਸਦੀ ਹਿਜਰੀ ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। 
ਜੂਨਾਗੜ੍ਹ ਦੇ ਰਾਜ ਦਾ ਨਾਮ ਇਸ ਦੇ ਨਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਪਿਆ। 18ਵੀਂ ਸਦੀ 
ਵਿਚ ਇਹ ਸ਼ਿਕਾਰਪੁਰ ਤੋਂ ਚਲੇ ਗਏ ਅਤੇ ਬਹਾਵਲਪੁਰ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 
ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। 

ਹ. ਪੁ.--ਗਲਾ. ਟ੍ਰਾ. ਕਾ. 2:416 

ਜੁਨੋ : ਇਹ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਅਲਾਸਕਾ ਰਾਜ 
ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਅਤੇ ਬਰੋ ਹੈ।ਇਹ ਰਾਂਬਰਟਸ ਅਤੇ ਜੂਨੋ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ 
ਪੈਰਾਂ ਵਿਚ ਗੈਸਟੀਨੋ ਜਲਮਾਰਗ ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਪੱਛਮ ਵੱਲੋਂ ਇਹ 121 
ਕਿ. ਮੀ. ਲੰਬੀ ਟਾਪੂਆਂ ਦੀ ਇਕ ਲੜੀ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ' ਹੈ ਜਿਹੜੀ 
ਇਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤਮਹਾਂਸਾਗਰ ਦੀ ਮਾਰ ਤੋਂ ਬਚਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਜੂਨੋ ਅਤੇ 


ਜੂਪੀਟਰ 

ਰਿਚਰਡ ਹੈਰੀਜ਼ ਨੂੰ ਸੋਨੇ ਦੇ ਭੰਡਾਰਾਂ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਣ ਪਿੱਛੋਂ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ 
880 ਈ. ਵਿਚ ਆਸ਼ਾਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਥੇ ਹੀ ਰਾਬਰਟ ਪਹਾੜ ਦੀ 
ਢਲਾਣ ਤੇ 'ਅਲਾਸਕਾ ਜੂਨੋ ਗੋਲਡ ਮਾਈਨ' ਨਾਮੀ ਸੰਸਾਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੋਨੇ 
ਦੀ ਖਾਣ ਸੀ ਜੋ 1944ਈ. ਵਿਚ ਬੰਦ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 
ਮੱਛੀ ਫੜਨਾ, ਜੰਗਲਾਤ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਕੰਮ ਧੰਦੇ ਅਤੇ ਸੈਲਾਨੀਆਂ 
ਦੀ ਆਵਾਜਾਈ ਹੀ ਇਥੋਂ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾਦਾ ਆਧਾਰ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ 
ਇਲਾਵਾ ਇਥੇ ਲੱਕੜੀ ਚੀਰਨ ਅਤੇ ਪਲਾਈਵੁੱਡ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਕੈਂਦਰ 
ਹੈ। 


ਪਲ ਰਤੀ ਰੀ ਦਰ 
ਹੈ ਅਤੇ ਐਨ (ਸ੪॥੦੦) ਦਰਿਆ ਵਿਚੋਂ ਕਿਸ਼ਤੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਅਲਾਸਕਾ 
ਕੌਮੀ ਸ਼ਾਹ ਰਾਹ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ 'ਹੈਂ। ਇਸ ਦੀ ਬੰਦਰਗਾਹ 
ਸਰਦੀਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਚਾਲੂ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। 


ਜੂਨੋ ਡਗਲਾਸ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਕਾਲਜੇ (1956) ਅਤੇ ਅਲਾਸਕਾ 


ਹਿਸਟੋਰੀਕਲ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਐਂਡ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ (1900) ਇਥੇ ਹੀ ਸਥਿਤ ਤੁ 


ਹਨ। ਮੈਡਨਹਾਲ ਗਲੇਸ਼ੀਅਰ ਇਸ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 20 ਕਿ. ਮੀ. ਉੱਤਰ 
ਵੱਲ ਹਨ। ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਗਲੇਸ਼ੀਅਰ ਬੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਮਾਨਯੂਮੈਂਟ 
ਹੈ। ਸੰਨ 1970 ਵਿਚ ਜੂਨੋ ਨੂੰ ਡਗਲਾਸ ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਜਲ-ਮਾਰਗ ਤੋਂ 
ਪਾਰ ਇਕ ਟਾਪੂ ਤੇ ਵੱਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ,.ਨਾਲ ਮਿਲਾਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ 
ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ 8050 ਵ. ਕਿ. ਮੀ. ਫੈਲਿਆਂ ਹੋਇਆ ਇਹ ਸੰਯੁਕਤ 
'ਰਾਜ ਦੇ ਖੇਤਰ ਪੱਖੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸ਼ਹਿਰ ਬਣ ਗਿਆ। 

ਆਬਾਦੀ-26,751 (1990) 

585 20' ਉ. ਵਿਥ.; 1342 27" ਪੱ. ਲੰਬ, 

ਹ. ਪੁ.-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 5: 635;ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 5 : 31 
____ਜੁਪੀਟਰ : ਇਸ ਨੂੰ 'ਬ੍ਰਹਸਪਤ' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ 
ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਗ੍ਰਹਿ ਹੈ ਜਿਹੜਾ 777,314,000 ਕਿ. ਮੀ. 
(483,000,000 ਮੀਲ) ਅੰਸਤ ਦੂਰੀ ਉੱਤੇ ਸੂਰਜ ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ। 
ਇਸ ਦਾ ਭੂ-ਮੱਧ ਰੇਖੀ ਵਿਆਸ 1,42,861ਕਿ. ਮੀ. ਲਗਭਗ 88,770 
ਮੀਲ) ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਇਕ ਡਿਸਕ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਗ੍ਰਹਿ 
ਨੂੰ ਇਕ ਪੂਰਨ ਨਛੱਤਰੀ ਚੱਕਰ ਲਾਉਣ ਲਈ 4,333 ਦਿਨ (11.86 
ਸਾਲ) ਲੱਗਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਸੰਗਮ ਕਾਲ ਜਾਂ ਸਿਲਸਿਲੇਵਾਰ 
ਟਕਰਾਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਔਸਤਨ ਵਕਫ਼ਾ 399 ਦਿਨ ਹੈ। ਆਮ ਕਰਕੇ 
ਜੂਪੀਟਰ ਨੂੰ ਦੂਸਰਾ ਚਮਕਦਾਰ ਗ੍ਰਹਿ ਸ਼ੁੱਕਰ ਤੋਂ ਮਗਰੋ) ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ 
ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਮੰਗਲ ਤਾਰਾ ਵੀ ਬਹੁਤ ਨੇੜੇ ਆ ਕੇ ਚਮਕਦਾ ਵਿਖਾਈ 
ਦੇਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਅਨੁਕੂਲ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿਚ ਇਹ ਜੂਪੀਟਰ ਉੱਤੇ ਪੈ 
ਰਹੇ ਸੂਰਜੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਾ 51%ਭਾਗ ਪਰਾਵਰਤ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਦੂਰਬੀਨ 
ਨਾਲ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿ ਦੀ ਡਿਸਕ ਧਰੁਵਾਂ ਉੱਤੇ ਕਾਫ਼ੀ ਚਪਟੀ ਨਜ਼ਰ 
ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਚਪਟੇ ਖੇਤਰ ਦਾ ਪਤਾ ਮਾਈੜ੍ਰੋਮੀਟਰੀ ਮਿਣਤੀਆਂ 
ਦੁਆਰਾ ਅਤੇ ਸਿਧਾਂਤਕ ਤੌਰ ਤੇ ਐਚ. ਸਟਰੂਵੈ ਦੁਆਰਾ ਲਾਇਆ 
ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ 1/15.4ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਧਰਤੀ ਨਾਲੋਂ 
ਲਗਭਗ 320 ਗੁਣਾ ਭਾਰਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਆਇਤਨ ਧਰਤੀ ਨਾਲੋਂ 1300 
ਗੁਣਾ ਅਤੇ ਅਸਤਨ ਘਣਤਾ ਧਰਤੀ ਦੀ ਘਣਤਾ ਦੇ 1/4ਤੋਂ ਵੀ ਘੱਟ 
_ ਹੈ। 


_ਦੂਰਬੀਨੀ ਦਿੱਖ--ਪ੍ਰਕਾਸ਼ੀ ਦੂਰਬੀਨ ਰਾਹੀਂ ਵੇਖਣ ਤੇ ਜੂਪੀਟਰ 
ਇਕ ਇਲਿਪਸੀ (ਅੰਡਾਕਾਰ) ਡਿਸਕ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਕਿ 
ਕਿਨਾਰਿਆਂ ਨੇੜੇ ਬਹੁਤ ਗੂੜ੍ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਭੂ-ਮੱਧ ਰੇਖਾ ਦੇ ਸਮਾਂਤਰ 
ਬੈਂਡਾਂ ਦੀ ਇਕ ਲੜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। (ਚਿੱਤਰ 1)। 

ਛੋਟੀਆਂ ਦੂਰਬੀਨਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਬੈਂਡਾਂ ਵਿਚ ਕਾਫ਼ੀ ਗੁੰਝਲਦਾਰ 
ਬਣਤਰ ਵੇਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਿ ਦੇ ਘੁੰਮਣ ਦੀ ਤੇਜ਼ ਗਤੀ ਦਾ 


ਫ਼ਰਕ ਪੈਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ _ 


'1911-1914, 1919-1920, 1926-1927 


516 


ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਕੇਂਦਰੀ ਮਧਿਆਨ੍ਹ-ਰੇਖਾ ਮੈਰੀਡੀਅਨ) ਉੱਤੇ ਬੈਂਡਾਂ 
ਦੇ ਕਈ ਪ੍ਰੇਖਣਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪਤਾ ਲਗਾਇਆ ਘੁੰਮਣ-ਕਾਲ ਬਹੁਤ ਘੱਟ 





ਿਤਰ ਨੰ 1. ਜੂਪੀਟਰ 
ਅਰਥਾਤ ਟੇ 25 ਮੰ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਵਡ ਗਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੇ 
ਘੱਟ ਹੈ। ਪ੍ਰੇਖਿਤ ਵੇਰਵੇ ਗ੍ਰਹਿ ਦੀ ਠੋਸ ਬਾੱਡੀ ਭੂ ਨ 
ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਨਹੀਂ ਹਨ ਸਗੋਂ ਇਸ ਦੇ ਵਾਯੂ 
ਮੰਡਲ ਵਿਚ ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨ ਅਤੇ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਜੋਨ ਦਾ ਘੰਮਣ-ਕਾਲ ਡੀ 
ਪੂਰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਸਥਿਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ ਪਰ _ ਦਿੱਖ 
ਇਸ ਵਿਚ ਇਕ ਔਸਤ ਮੁੱਲ ਦੇ ਨੇੜੇ ਤੇੜੇ . 
ਹਨ। ਘੁੰਮਣ ਧੁਰਾ ਆੱਰਬਿਟਲ ਤਲ ਦੇ ਲੰਬ 
ਕੇਵਲ 35 ਝੁਕਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਇਸ ਲਈ 
ਮੌਸਮੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਨੁਭਵ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। 
ਲਾਲ __ਧੱਬਾ--ਬੈਲਟਾਂ ਦੇ 
ਵੇਰਵਿਆਂ ਦੇ ਲਗਾਤਾਰ ਬਦਲਣ ਤੋਂ 
ਇਲਾਵਾ ਕੁਝ ਸਥਾਈ ਜਾਂ ਉਪ-ਸਥਾਈ _ 
ਚਿੰਨ੍ਹ ਵੀ ਵੇਖੇ ਗਏ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਕਿ 
ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਦੀਆਂ ਤੱਕ ਰਹਿੰਦੇ ਵੜ 
ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦਿਖ ਵਿਜ਼ ਥੋੜ੍ਹਾ ਬਹੁਤਾ _ 


ਸਪਸ਼ਟ ਅਤੇ ਪੱਕਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵੱਡਾ ਲਾਲ ਧੱਬਾ 
ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਕਿ 17ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮੱਧ ਤੋਂ ਕੁਝ ਡਰ... 

ਅਤੇ 1878 ਤੋਂ ਲਗਾਤਾਰ ਵਿਖਾਈ ਦੇ ਰਿਹਾਂ ਪਤਰ ਛੂ 2 ਲਾਲ ਧੱਬੇ ਦੀ 
ਹੈ। ਇਹ ਮੁੜ ਵਧੇਰੇ ਸਪਸ਼ਟ ਅਤੇ ਰੰਗਦਾਰ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲ ਢ੍ਰਿਸ਼ਟਤਾ 
1879-1882, 1893-1894, 1903-1907; _ (6) 1929 (ਅ) 1935 

। (ਏ 1936 (ਸ)1938 
ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ 1936-37 ਈ. ਵਿਚ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਦੂਸਰੇ 
ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਮੱਧਮ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਘੱਟ ਰੰਗਦਾਰ ਵਿਖਾਈ 





217 


ਦਿੱਤਾ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਤਾਂ ਇਸ ਦੇ ਢੁਆਲੇ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਮੱਧਮ ਖੇਤਰ ਦੀ 
ਚਮਕਦਾਰ 'ਬੇ' ਜਾਂ ਹੱਲੋ ਜਾਂ ਕੇਵਲ ਇਸ ਦੀ ਰੂਪ-ਰੇਖਾ ਹੀ ਵਿਖਾਈ 
ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਵਚਿੱਤਰ 2)। 

ਸੰਨ 1831 ਤੋਂ ਅਤੇ 1955 ਵਿਚਕਾਰ ਲਾਲ ਧੱਬੇ ਦਾ ਔਸਤ 


ਘੁੰਮਣ ਕਾਲ 9ਘੰਟੇ 55 ਮਿੰਟ 37ਸੈਕੰਡ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿਚ ਸਿਰਫ ਲਗਭਗ 


< 6 ਸੈਕੰਡ ਦੀ ਤਰੁੱਟੀ ਸੀ। ਲਾਲ ਧੱਬੇ ਦੇ ਔਸਤ ਵਿਸਤਾਰ; ਲੰਬਕਾਰ 
ਲਗਭਗ 48,280 ਕਿ. ਮੀ. (30,000 ਮੀਲ) ਅਤੇ ਵਿਥਕਾਰ ਲਗਭਗ 
16,093 ਕਿ. ਮੀ. (10,000 ਮੀਲ ਹਨ। 

ਦੂਸਰੇ ਚਿੰਨ੍ਹ--ਇਕ ਹੋਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਉਪਸਥਾਈ ਚਿੰਨ੍ਹ ਜਿਸ ਨੂੰ 
ਦੱਖਣੀ ਉਸ਼ਣ ਖੰਡੀ ਅਸ਼ਾਂਤੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨੂੰ ਜੂਪੀਟਰ ਉੱਛੇ 


ਥੋੜ੍ਹ-ਥੇੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ 1901 ਤੇ 1935 ਅਤੇ ਸ਼ਾਇਦ 1940ਈ. ਵਿਚ 


ਵੀ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ। ਇਹ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵੀ ਲਾਲ ਧੱਬੇ ਵਾਂਗ ਉਸੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ 
ਗੇੜੇ ਕੱਢਦਾ ਸੀ ਪਰ ਇਸ ਦਾ ਘੁੰਮਣ-ਕਾਲ ਘੱਟ ਅਰਥਾਤ 9 ਘੰਟੇ 
55 ਮਿੰਟ ਅਤੇ 16 ਸੈਕੰਡ ਸੀ, ਕਈ ਹੋਰ ਅਸਥਾਈ ਅਤੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਚਿਰ 
ਵਾਲੇ ਲੱਛਣ (ਫੀਚਰ) ਵੀ ਵੇਖੇ ਗਏ। ਜੂਪੀਟਰ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਮਾਨ ਸੜ੍ਹਾ 


ਉੱਤੇ ਧੱਥਿਆਂ ਦੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਦੋ ਲੰਬਕਾਰ ਸਿਸਟਮਾਂ ਅਰਥਾਤ 9 


ਘੰਟੇ 50 ਮਿੰਟ 30.003 ਸੈਕੰਡ ਵਾਲੇ ਘੁੰਮਣ ਕਾਲ ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਿਤ 
ਸਿਸਟਮ 1, ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਭੂ-ਮੱਧ ਰੇਖੀ ਖੇਤਰ ਵਿਚਲੇ ਧੱਬਿਆਂ ਵਾਸਤੇ 
ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ 9 ਘੰਟੇ 55 ਮਿੰਟ 40.632 ਸੈਕੰਡ ਵਾਲੇ 
ਘੁੰਮਣ-ਕਾਲ ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਸਿਸਟਮ 11, ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਇਸ ਖੇਤਰ 
ਤੋਂ ਬਾਹਰਲੇ ਧੱਬਿਆਂ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵਿਚ ਰੀਕਾਰਡ 
ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। 

ਵਾਯੂਮੰਡਲ--ਜੂਪੀਟਰ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ੀ ਸਪੈਕਟ੍ਰਮ ਵਿਚ ਮੀਥੇਨ 
ਅਤੇ ਅਮੋਨੀਆ ਦੇ ਪ੍ਰਬਲ ਸੋਖਣ ਬੈਂਡ ਸਪਸ਼ਟ ਹਨ। ਬੱਦਲ ਦੀ ਤਹਿ 
ਤੋਂ ਉਪਰ ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੈਸਾਂ ਦੀ ਮੋਟਾਈ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸਟੈਂਡਰਡ 
ਤਾਪਮਾਨ ਅਤੇ ਦਬਾਉ (67) ਅਤੇ ?ਮੀ. ਸਟੈਂਡਰਡ ਤਾਪਮਾਨ ਅਤੇ 
ਦਬਾਉ ਤੇ 150 ਮੀ. ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਸਿਧਾਂਤਕ ਤੌਰ ਤੇ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਅਤੇ 
ਹੀਲੀਅਮ ਗੈਸਾਂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੂਪੀਟਰ 
ਦੁਆਰਾ ਤਾਰਾ-ਗ੍ਰਹਿਣ ਦੇ ਸਿੱਧੇ ਪ੍ਰੇਖਣਾਂ ਤੋਂ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਪ੍ਰੋੜ੍ਹਤਾ ਹੋ 
ਗਈ ਹੈ। ਜੂਪੀਟਰ ਦੀ ਰੇਡੀਓਮੀਟਰੀ ਸੜ੍ਹਾ ਦਾ ਪ੍ਰੇਖਿਤ ਤਾਪਮਾਨ 
1386 ਸੈਂ. ਅਤੇ ਅਮੋਨੀਆ ਜਮਾਉ-ਦਰਜਾ 78 ਸੈਂ. ਹੋਣ ਕਰਕੇ 
ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਵਿਚ ਇੰਨੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਅਮੋਨੀਆ ਗੈਸ ਦੀ ਹੋਂਦ ਦਾ ਪੂਰਵ 
ਅਨੁਮਾਨ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲਾਇਆ ਜਾ ਸਕਿਆ। ਜੂਪੀਟਰ ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਰੰਗਾਂ 
ਦਾ ਕਾਰਨ ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਵਿਚ ਸੋਡੀਅਮ ਜਾਂ ਪੋਟਾਸ਼ੀਅਮ ਵਰਗੀਆਂ 
ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਅਸ਼ੁੱਧੀਆਂ ਹਨ। 


ਅੰਦਰੂਨੀ ਬਣਤਰ--ਸੰਨ 1930ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਪਤਾ ਲਾਏ ਜੂਪੀਟਰ 

ਦੇ ਕਈ ਸਿਧਾਂਤਕ ਮਾਡਲਾਂ ਤੋਂ ਇਸ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੇਠ ਅਨੁਸਾਰ ਮੰਨੀ 
ਗਤੀ ਸਾਪੇਖੀ ਤੌਰ ਤੇ ਛੋਟੀ ਚੱਟਾਨ ਅਤੇ ਲੋਹੇ ਦੀ ਕੋਰ ਜਿਸ ਦੇ 
ਦੁਆਲੇ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਪਾਣੀ ਦੀ ਬਰਫ਼ ਅਤੇ ਦੂਸਰੀਆਂ ਬਰਫ਼ਾਂ 
(ਬਹੁਤ ਉੱਚੇ ਦਬਾਵਾਂ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਨਿਮਨ ਤਾਪਮਾਨ ਉੱਤੇ) ਹੁੰਦੀਆਂ 
ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਤਰਲ ਅਤੇ ਗੈਸੀ ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਹੈ 
ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਕੇਵਲ ਉੱਪਰ ਵਾਲੀਆਂ ਤਹਿਆਂ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਮਾਨ ਹਨ। ਸੰਨ 
1954ਵਿਚ ਜੂਪੀਟਰ ਦੁਆਰਾ 15ਮੀ. ਦੇ ਨੇੜੇ ਦੀਆਂ ਤਰੰਗ ਲੰਬਾਈਆਂ 
ਉੱਤੇ ਤਾਪਹੀਨ ਰੇਡੀਓ ਸ਼ੋਰ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਬਲ ਪਲਸਾਂ ਦੇ ਉਤਸਰਜੱਨ ਨੇ 
ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਅਜਿਹੇ ਮਾਡਲਾਂ ਬਾਰੇ ਸ਼ੱਕ ਪਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ 
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ੀ ਤੌਰ ਤੇ ਅਪਾਰ ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਗਿਲਾਫ਼ ਹੇਠ ਸਧਾਰਨ 
ਹੋਂਦ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ। ਕੁਝ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲੰਬਕਾਰਾਂ ਵਿਚ ਰੇਡੀਓ 


ਜੂਪੀਟਰ 
ਉਤਸਰਜਨ ਦੇ ਮੁੜ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ ਤੋਂ 9 ਘੰਟੇ 55 ਮਿੰਟ 296 ਸੈਕੰਡ 
ਦੇ ਕਾਲ ਨਾਲ ਲਗਾਤਾਰ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲੇ ਊਰਜਾ ਸ੍ਰੋਤਾਂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਦਾ 
ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੱਦਲਾਂ ਹੇਠ ਇਸ 
ਕਾਲ ਨਾਲ ਇਕ ਠੋਸ ਸੜ੍ਹਾ ਘੁੰਮਦੀ ਹੈ। 





ਚਿੱਤਰ ਨੰ. 3. ਇਨ 


10ਸੈਂ.ਮੀ. ਤੋਂ ਘੱਟ ਤਰੰਗ 
ਲੰਬਾਈਆਂ ਉੱਤੇ ਜੂਪੀਟਰ ਦੇ 


ਮਿਣਤੀ ਦੁਆਰਾ ਉੱਚ ਤਾਪ- 
ਮਾਨ ਉੱਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਠੋਸ ਬਾਡੀ 
ਦੀ ਹੋਂਦ ਸਿੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਛੂ: _ 
ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਿਕੀਰਨ ਛੂ .___,“ 
ਤਾਪਮਾਨ 327” ਸੈਂ. (600%) ਭੂ. 

ਤੱਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 7 
ਉਪ-ਗ੍ਰਹਿ--ਜੂਪੀਟਰ 

ਦੇ 13ਉਪ-ਗ੍ਰਹਿ ਗਿਆਤ ਹਨ। 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਪਹਿਲੇ ਚਾਰਾਂ 11. 
][ ਯੂਰੋਪਾ, ॥1 ਗੈਨਿਮੀਡ ਅਤੇ 
1੯ ਕੈਲਿਸਟੋ ਦੀ ਖੇਜ ਗਲੈਲੀਓ 
ਨੇ 1610ਈ. ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 
ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ 13ਉਪ-ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਦੇ ਡਰ 
ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਚਾਰ ਗਲੀ- ਊ 





ਸਕਦੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਢੂਰ- 

ਬੀਨਾਂ ਸਬ ਵੇ 4. ਉਪ-ਯਰਹਿ ਾਰਜ-ਬਿਧੀ 
ਵਿਸੇਸ਼ ਚਿੰਨ੍ਹ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਨਿ 

ਹਨ। (ਚਿੱਤਰ 3)। 


ਜ਼ੂਪੀਟਰ ਦੇ ਉਪ=ਗ੍ਰਹਿ : ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਦੇ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰਹਣਾਂ, 
ਮਧਿਆਨੂ ਰੇਖਾਵਾਂ ਅਤੇ ਤਾਰਾ-ਗ੍ਰਹਿਣਾਂ ਚਿੱਤਰ 4) ਦੁਆਰਾ 1675 
ਈ. ਫ਼ੈਂਚ ਓ. ਰੋਮਰ ਨੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸੰਚਾਰ ਦੇ ਪਰਿਮਿਤ ਵੇਗ ਦੀ ਖੋਜ 


518 


ਬਰਸਾਤੀ ਮੌਸਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਸਾਲ ਵਿਚ ਯਕੀਨਨ ਚੱਲਣ ਵਾਲਾ 


ਇਸ ਖੇਤਰ ਦਾ ਇਹ ਇਕੋ ਇਕ ਦਰਿਆ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਦਸੰਬਰ ਤੋਂ ਮੱਧ 
ਅਪ੍ਰੈਲ ਅਤੇ ਜੂਨ ਤੋਂ ਅਕਤੂਬਰ ਤੱਕ ਇਸ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਘੱਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, 


ਸਾਰਨੀ 
ਉਪਗ੍ਰਹਿ __ ਖੋਜੀ ਦਾ ਨਾਂ ਸੰਨ ਜੂਪੀਟਰ ਤੋਂ ਔਸਤ ਨਛੱਤਰੀ ਕਾਲ __ ਪੁੰਜ _ਘਣਤਾ __ਅਰਧ-ਵਿਆਸ 

ਰ ਰ ਦੂਰੀ (੪ ਸਾ (ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ) (੩10 ਕਿ. ਮੀ 

ਰ ਕਿ. ਮੀ ਰ ਕਿ. ਗ੍ਰਾ) ਰ 

1. ਈਓ ਗਲੈਲੀਓ 1610 485 1.769 73 40 16701 
ਗ਼. ਯੂਰੋਪਾ - ___ ਗਲੈਲੀਓ 1610 671 3551 475 36 14601 
ਹ1. ਨੈਨਿਮੀਡ __ ਗਲੈਲੀਓ 1610 1072 7155 154 30 25501 
1੯ ਕੈਲਿਸਟੈ __ ਗਲੈ�
Internet Archive Audio

Featured

Top

Images

Featured

Top

Software

Featured

Top

Texts

Featured

Top

Video

Featured

Top

Mobile Apps

Browser Extensions

Archive-It Subscription

Save Page Now

Full text of "Punjabi Vishav Kosh - Volume X"

See other formats
